Distinctio XXIII

« Si autem quaeratur, ulrum homo scientiam hatiara et praeceptuni corum quae facienda fuerant, sed de scientia hominis, quanlum ad primum statum per-

Supra egit Magister de lapsu primorum parentura in comparatione ad dia])olum tentantem et liominem transgredientem; in hac parte agit de lapsu primorum parentum in comparatione ad Deum permittentem. Et quia non est aequum permittere, aliquem inscium ab astuto circumveniri; ideo, ut ostendatur prima permissio esse iusta, pars ista duas habet. In prima determinat, cur Deus hominem tentari permisit. In secunda vero determinat, quantum et qualem cognitionis habitum ei dedit, ibi:

Et quidem secundum animam. etc.

Prima parte remanente indivisa, secunda divi-

Ad intelligentiam huius partis circa duo incidit hic quaestio secundum duo, circa quae principaliter versatur totalis distinctionis intentio.

Primo quaeritur de primae tentationis permissione.

Secundo quaeritur de primorura parentum co-

Circa primum quaeruntur tria.

Circa primum sic proceditur et ostenditur, quod Deus debuit facere hominem impeccabilem sive inexpugnabilem, et hoc:

I. Primo per divinam bonitatem, quia, ut dicit Dionysius % « optimi esl optima adducere »; sed melior est natura rationalis, quae non potest peccare, quam quae potest: ergo videtur, quod de-

Primo -ciuaeritur, utrum Deus debuerit homi-

Secundo quaeritur, utrura hominem, quem

Terlio quaeritur, utrum tentationis pugna a vi-

2. Item, hoc ipsum videtur per divinam libegratum facientis: ergo si hoc Deus dare homiiii disposuerat, el homo ex prima sui conditione ad hoc idoneus erat; videtur, quod statini cum eum fecit, debuit ei hoc donum dare; sed si hoc haberet, esset inexpugnabilis: ergo etc.

3. Item, hoc ipsum ostenditur tertio ex parte sapientiae. Maioris enim sapientiae est scire mala praecavere, quam, postquam facta sunt, remedium adhiliere: ergo si divina sapientia maxime manifestanda erat in hominis conditione, videtur, quod talem del3uit eum facere et tantaui sibi cautelam adhibere, quod non posset in malum incidere.

4. Item, hoc ipsum ostenditur ex parte divinae potentiae. Quanto enim pntenlia maior est, tanto velocius operatur: magis igitur divina potentia manifestatur in operatione subita quam in operatione successiva. Si igilur hominis gratificatio et confirmatio et gloriflcatio est immediate a Deo, videlur, quod Deus subito et in eodem instanti, in quo hominem fecit. deljuit eum gratificare et in gratia confirmare, ac per hoc inexpugnabilem_ facere.

Sed contra: 1. Gloria est bonum laudabile;

nullus cst laudandus in eo quod habet, nisi habeat illud per merita: ergo si Deus fecit hominem ad hoc, ut perveniret ad statum gloriae et praemii; videtur, ([uod debuit etiam facere hominem in statu meriti. Sed slatus meriti et praemii debent esse distincti, sicut status viae et patriae, secundum legem communem: ergo et dona viae et patriae. Si igitur habere impossibilitatem ad peccandum hoc - spectat ad securitatem beatitudinis, videlur, quod a principio non debuit homini dari: ergo debuit liomo expugoabilis fieri.

2. Item, ad plenam pei'1'ectionem universi decuit, fieri omnem creaturam, quae a ratione recta potuit excogitari, sicut dicit Augustinus in tertio de Libero Arbitrio; sed rationabiliter cogitari potest, ad perfectionem universi spectare creaturam, quae haberet libertatem arbitrii et relicta esset in manu consilii sui: hanc igitur decuit fleri et in statu vertibilitatis constitui. Sed hoc nulli creaturae magis compelit quam homini: ergo etc.

o. Item, universum ex oppositione mali ad bonuni decoratur « quasi quibusdam antithetis », sicut dicit Augustinus, el Ecclesiasticus innuit trigesiirio tertio: Contra malum bonum etc. Si ergo Deus universura venuslare debiti et decorare, videtur, quod hunc decorem universo non debuit auferre; sed si fecisset hominem inexpugnabilem, iam hic decor non esset: ergo etc.

' Cnd, cc et pcl. I divinae sapienliae.

4. Item, hoc videtur quarto, quia Deus universum fecit ad sui ipsius manifestationem; et sicut Deus est summe potens etsapiens, sic est summe iustus et misericors: ergo tale debuit facere universum, in quo manifestaretur eius summa iuslitia et summa misericordia. Sed sumina iustitia non manifestatur nisi in severitate punitionis malorum; summa misericordia non raanifestatur perfecte nisi in liberatione miserorum et reraissione delictorum; haec autem non possent esse, nisi rationalis creatura facta esset in statu, in quo posset peccare et expugnari: ergo divina iustitia et misericordia exigebat, hominem vertifiilem et expugnabilem fieri.

c 0 N c L u s I 0. Ad manifestandam Dei potentiam, sapienliam-,

misericordiani et iustitiam congruum fuit,

hominem peccahilem creari.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod etsi ipsa divina operatio non indigeat approbatione, pro eo quod quidquid Deus facit, bene facit et recte facit; verumtamen ad excitandam devotio-i-misdupiei nem in mente fldelium, et compescendam rabiera in ore blasphemantiiim et Deum in suis operibus inculpantium, quadruplex potest ratio assignari, quare iiatio qua- Deus talem fecit hominem, ut posset ab adversario expugnari. j Et prima est manifestatio divinae potentiae. Vo- itatio i., luit enim Deus ostendere homini, quia, sicut sine '! eo factus non fuerat, ita nec sine ipso persistere. poterat. Ut igitur homo nosset, quod divinum po,s.se non solummodo est omnis potentiae causativum, sed etiam omnis potentiae conservativum, et quod ipsum solum est, qund non potest deflcere nec expugnari: ideo placuit sibi, creaturam rationalem facere vertibilem et expugnabilem, nec ipsam conflrmare, quousque experimento disceret, quod ipse solus est, in quo non cadit non-posse.

Secunda ratio est manifestatio divinae sapien- natio 2. tiae. Maioris enim sapientiae ostensivum est scire i ordinare bona cum inalis et elicere bona ex inalis,: quam ordinare solum bona cum bonis; et ideo, cum non decerel Deum mala facere. debuit talem facere crealiiram, quae posset in operando deflcere et ma- lum committere, ut Deus mala illa ordinando suam sapientiam declararet.

Tertia ratio sumitur ex manifestatione divinae n.nuos misericordiae, quae potissime manifestata est, cum quanto infcrius posl primuni non manifestatur in cod. cc et

unigeiiiturn Filium suuni tradidit ad liijeralionem servi.

Quarta ratio sumitur ex manifestatione divinae.,. iustiliae, quae potissime manifestatur in lioc, quod Deus retribuit unicuique secundum opera sua, praecipue in aeterna punitione malorum. Haec autem retributio et punitio et etiam praefata misericordiae liberatio non esset, nisi Deus creaturam rationalem, et praecipue horainem, in slalu vertibilitatis lecisset, et ita potenlem impugnari et expugnari. — Et ideo congruum fuit, Deum liominem in tali statu facere; et concedendae sunt rationes ad hoc inductae.

1. Ad illud quod primo obiicitur, quod Deus (jebuit facere hominem optiraum; dicendum, quod est optimum simpliciter, et est optimum in ordine. Cum autem dicit Dionysius, quod optimi est optima adducere, non intelligit absohUe, sed in ordMie; et ideo ex hoc non sequitur, quod liomo debuerit fieri in oplimo stalu simpliciler, sed in statu, in quo optime salvaretur universitatis ordo et pulcritudo. Et sic factus est, cum productus fuit in statu verlibilitatis, ut onlinato processu perveniret a merito ad praeraiura, ab imperfecto ad perfectum, alj inferiori ad supremura.

2. Ad illud quod obiicitur de summa liberalitate, dicendum, quod etsi Deus sit liberalissimus, tamen liberalitas nou praecludit viam iustitiae et

l)iti'io, facere naturaliter impeccabilem. Ceteri autem commenta-

Secundo quaeritur, utrum debuit Deus permittere, hominem impugnari. Et quod sic, videtur:

I. Per illud, quod dicit Magisler in littera « Nou essBt laudabilo bene vivere, nisi esset qui male vivere suaderet >>: ergo si debuit permittere omne quod faciebat ad humanam laudem ampliandam, debuit ergo permittere, hominem iiiipugnari per suggestionem diabolicara. sapientiae. kleo sic dona sua distribuit largiter, ut tamen non excludatur sapientiae recta ordinatio et iustitiae iusta retributio. Ideo non statim debuit beatiflcare et confirmare, sed merita horainis exspectare.

3. Ad illud quod obiicitur, quod raaioris sapientiae est praecavere raalum etc.; dicendum, quod falsum est; immo multo maioris sapientiae est morbum bene curare, quam naturam a morbo praeservare. Unde Augustinus in Enchiridio: « Melius iudicavit Deus de malis bona facere, quam mala nulla permiltere ». Et maiori etiam sapientiae attestatur, ut pra,edictum est, sic res ordinare, ut ex supervenienti etiam deordinatione non deturpentur, sed earum ordinatio decoietur.

4. Ad illud quod obiicitur de potentia, dicendum, quod si in omnibus operibus divinis manifestetur divina potentia, ea taraen quae spectant ad horainis gratificationera et glorificationem, plus sunt ad manifestationem divinae misericordiae et iuslitiae quam potentiae. Ideo maior est congruentia in proposito quam in opposito. Nihilominus tamen quantum ad aliquem modum ex ipsa humana infirniitate et indigentia plus innotescit homini divina potentia, quam si horao nunquam conspexisset vertibilitatem in rationali creatura.

5. Item, secundum rectum iudicium rationis et attestationem Apostoli, secundae ad Timotheum secundo: Non coronabitur, nisi qui legitime certaverit: si ergo homo perducendus erat ad coronam gloriae, videtur ex recto ordine, quod statui debuerit in conflictu tentationis et pugnae.

6. Ilem, decet Deuni sic administrare res et eis providere. ut salva sit lex, quam indidit eis a primaria conditione, iuxta illud Augustini septimo de Civitate Dei: « Sic res, quas Deus condidit, administrat, ut eas agere proprios motus sinat »; sed Deus fecit et facere debuit hominem in vertiljilitate arbitrii et relinquere eum in manu consiUi,mi, et similiter luciferum: ergo si diabolus voluil hominem vexare, et homo voluit ei consentire, Deus nullum illorum debuit impedire.

7. Item, facilius erat homini vincere adversarium, quam diabolo vincere hominem; homo enim non poterat vinci nisi volens: ergo pugna illa de se magis erat ordinata ad victoriam hominis quam ad vicloriam diaboli: ergo magis ad bonum quam ad malum. Si ergo Deus permittere debet quod directe ad bonum hominis ordinatur, videtur, quod a tentatione primi hominis adversarius non erat arcendus.

Contra: 1. Impius esset pater, qui permitteret, filium aggredi bellum, in quo sciret, eum esse ab alio superandum; sed Deus noverat, Adam illa tentatione esse superandum: ergo videlur, quod non tanquam pius pater se habuit, dum permisit, eum a diabolo superari.

2. Item, non est bonus praelatus nec pastor, qui permittit, ovem a lupo morderi et rapi, dum potest ipsum repellere et arcere; sed Deus praelatus et pastor hominis erat: ergo cum videret, lupum alrociter insistere, videtur, quod non debuit permittere, ab adversario hominem impugnari sive impeti a lupo -.

3. Item, non est rectus iudex, qui bellum constituit inter eos qui non sunt aequaliter fortes; sed diabolus multo fortior erat viribus per naluram quam homo, cum non sit potestas super terram, quae possit ei comparari. Multo etiam erat obstinatior in malitia, quam homo esset conflrmatus in gratia. Si igitur Deus iudex aequus est, non debuit permittere, eos invicem confligere.

4. llem, non est fortis possessor, qui permittit, alium invadere atrium suum: cum enim fortis armatus custodit atrium suum, in pace simt omnia quae possidet Cum igitur homo in primo statu atriura et lemplum esset Dei, et Dominus ipse custodiret; aut Deus non fuit fortis armatus et custos, aut non debuit perrailtere, adversarium vexare et invadere hominera per conflictum et pugnam tentationis.

c 0 N c L u s 1 0. Propter plures rationes decuit Deum permittere, ut liomo impugnaretur.

Respondeo: Ad praedicta dicendum est, quod cum Deus posset adversarium prohibere, ne homisum est, quod Deus debuit facere hominem in libertate liberi arbitrii. virtutis ad proprium actum. « Sic enim Deus res omnes administrat, ut eas agere proprios motus sinat »; et ideo tara hominem quam diabolum constituit in libertate arbitrii et in manu consilii sui reliquit, et utrumque permisit agere quodvoluit, sive hunc in tentaudo, sive illum in consentiendo. Hoc enim competebat regimini in conservatione ordinis, qui attenditur ex comparatione virtutis ad actum proprium.

Secundo vero sumitur ratio ex ordine, qui attenditur per comparationem boni ad suum oppositum, in quo gloriosior et laudabilior ostendilur virtus, sive ex ipsa praedicta comparalione, ob quam relucet et magis apparel, sive ex cuiusdara nobilis triumphi assecutione, ob qna.m fortificatur et vigoratur. Ideo, ut virtus hominis reluceret et ret, decuit Deum permittere, ipsum ab adversario impugnari; quia vel tunc, vel post ex ipsa tentationis impulsione manifestanda erat fortitudo et nentia caritatis, de qua dicit Apostolus, quod neque mors neque vita neque principatus neque potestates ab ea poterunt separare, ad Roraanos octavo.

Tertio potest sumi ratio ex ordine, qui attenditur ex comparalione niorbi ad suum remedimn. Quia enim peccatura hominis non debebat carere remedio, propter hoc quod tota in ipso humana natura erat; sic debuit Deus hominem permittere peccare, quod deceret ipsum eidem Redemptorem praestare. Et ideo magis disposuit Deus permittere, hominem peccare, alio suggerente et impellente, quam voluntate propria incurvante, qua fortassis incurvatione homo cecidisset, etsi nunquam adversarius pestifera suggessisset.

Quarta ratio sumi potest ex ordine, qui attenditur per comparationem?7ier«ft adpraemium. Quia enini nemo dignus est coronari, nisi qui certat legitime; ideo decuit Deum hominem militem suum in campo certaminis prius examinare, quam ipsum in gloria exaltare; et quia examinatio consistit in confliclu et pugna, permittere debuit, horainem a diabolo impugnari. — Sunt et aliae rationes, quae possunt de hoc ipso reddi; ad praesens taraen istae sufficiant.

1. Ad illud autem quod primo obiicitur in contrarimn de pietate paterna, dicendum, quod etsi Deus sit pater pius, est tamen iudex aequus; et ideo sie decebat Deum erga hominem pietatem paternam ostendere, ut tamen non omitteret oiricium potestatis iudiciariae; et ideo, quidquid de homine praenosset, sustinere debuit, ipsum ab adversario impeti tentationis bello.

"1. Ad illud quod obiicitur de bonitate praelationis. dicendum, quod praelatus debet ovem a morsu iupi eripere, sive quia ad hoc tenetur ex lege caritatis, sive quia ex malo nescit et ideo non potesl elicere bonum maioris utilitatis. Utriusque horum oppositum reperitur in Deo, si quis attendat; et ideo illa ratio non cogit in proposito.

3. Ad illud quod obiicitur de rectitudine iudicis, dicendum, quod etsi diabolus fortior et astutior esset quam homo, in pugna tamen tentationis non erat fortior, immo multo debilior, sive ex ge-

Tertio quaeritur, utrum tentationis impulsio desiderari debeat a viro iusto. Et quod sic, videtur.

1. lacobi primo: Oimie gaudium existimale, fratres, cum in varias tentationes incideritis. Si ergo tentatio, cum praesens est, est materia gaudendi; cum absens est, videtur, quod debeat affectuose desiderari.

% Ilem, in Psalmo: Proba me, Domine, et tenta me. Haec sancta anima petebat, et recte; sed nihil debet homo a Deo petere, nisi quod debet desiderare: ergo etc.

3. Item, hoc videtur ratione. Omne enim illud quod facit ad virtutis exercitationem, est appetendum; sed tentatio est huiusmodi; unde Gregorius: « Sanctus vir se tentari post virtutes desiderat, ne ex confidentia virtutum torpescat». Si igitur tentatio virtutes exercitat, patet etc.

4. Item, omne illud quod facit ad gratiae promotionem, est appetendum; sed tentatio est huiusmodi; unde primae ad Corinthios decimo: Faciet cum tentatione proventum etc. Si igitur tentatio promovet ad bonum, videtur, quod ad ipsam anhe- lare debeat desiderium iustorum.

5. Item, omne illud quod est opus et effectus divinae acceptalionis, est appetendum; sed tentatio est nerali lege tentationis, qua nemo vincitur nisi volens, sive ex fidelitate Dei, qui non permitlit, aliquem tentari supra id quod possit, immo facit cum tentatione proventum. Et ideo impulsus tentationis primariae, cum fieret, et servata Dei fidelitate et tentationis lege, non fuit contra ordinem potestatis iudiciariae.

6. Ad illud quod obiicitur de fortitudine armati custodientis, dicendum, quod etsi Deus hominem fortiter cuslodiret, non tamen custodiebat invitum sive involuntarium, quia non acceptat Deus servitium coactum, sed liberale et voluntarium. Et ideo, si homo cum Deo slare voluisset, nullus violenter de manu Dei eum auferre potuisset; sed quia ipse ab eius custodia se subtraxit, ideo Deus suam ei custodiam denegavit, et ex hoc adversarius eum invasit, immo non ex defectu Dei custodientis, sed ex ingratitudine horainis custoditi l huiusmodi; unde in Tobia, ultimo: Quia acceptus eras Deo, necesse erat etc.

7. Item, omne illud, per quod pervenitur ad meritorum consummationem, est appetendum; sed tentatio est huiusmodi — quod patet, ciuia nulla est maior tentatio, quam illa quae est per flagella; tribulatio a.utem patientiam operatur, patientia vero opus perfectum habet — ergo videtur, quod quicumque vult esse perfectus, appetere debet tentationis impulsum.

Sed contra: I. Nihil est desiderandum, cuius contrarium est continue petendum; sed onmes viri iusti illani petitionem debent facere: Et ne nos inducas in tentationem: ergo nullus debet appetere tentari.

2. Item, nihil est appetendum, quod diligenter est praecavendura; sed tentatio diligenter est praecavenda, sicut Dominus nionet, iVIatthaei vigesimo sexto: Vigilate et orate, ne intretis in tentationem: ergo etc.

3. Item, nihil est appetendum, cui non debeat homo se offerre sponte; sed tentationi non debet se homo offerre sponte, sicul dicitur super illud Matthaei quarto: Ductus est Lesus etc., Glossa « ductum esse lesum commemorat, ut nos instruat, quod non sponte oportet in tentationem insilire «.

« Libr. VIII. Moral. c. 10. n. 20.

4. Item, niliil est appeteiidum, quod nostrae salutis adversarius optat; sed diabolus desiderat nos tentare: ergo videtur, quod nullus debeat tentalioneni appetere. - Dwplici responsione declaralur, quomodo aliquae tentationes a iustis virtul.e fortihus desiderari possint.

Respondeo: Ad praedictam quaestionem via duplici responderi potest, et utraque satis probabiliter. 1. — Uno modo sic, ut dicamus, quod cura triplex ten- sit tentatio, sive a triplici priocipio, una scilicet a Deo, alia a carne, alia a diabolo; prima tentatio simpliciter appetenda est, quia Deus non tentat nos nisi ad bonum. Altera vero tentatio, scilicet quae 2. est a carne, simpliciter fugienda est, quia illa non potest esse absque peccato, sicut supra dixit Magister distinctione vigesima prima. Tertia vero, quae est a diabolo, aliquibus fugienda est, aliquibus appetenda est. His enim, qui virtute fortes sunt nec de facili in tentationem induci possunt, etiamsi ten- 3. tantur, appetibile est tentari ad suae virtutis exercitium et cumulum meritorum. Infirmis vero mi- 4. nime, quia timere possunt, ne ex ipso impulsu in tentationem inducantur, quod omnes debent refugere; nam, etsi tentari malum non sit, in tentationem tamen induci semper malum est, quia hoc est a tentatione superari. Et hoc est quod dicit Augustinus decimo quarto de Civitate Dei: « Sicut se habet firmitas et infirmitas electorum, sic metuunt cupiiintque tentari ». — Et secundum hanc distinctioneni ad rationes ad utramque partem in-

« Appetendoiiim siinl duo genera: quaednni enini propter duetas potest de facili responderi, pro eo quod secundum diversas vias procedunt.

Alius modus dicendi est, quod dupliciter est loqui de tentatione. Aut mb propria ratione, et sic tentatio est impulsus ad illicitum, secundum quod de ea fit sermo in proposito. Loquimur enim hic de tentatione diaboli, quae fiit per mali culpae suggestionem, qua diabolus hominem ad malum nititur incurvare; non de tentatione Dei, quae fit per flagellationem, qua Deus vult illos quos acceptat, approbare et probatos ostendere. Hanc igitur tentationem secundum se consideratam nullus debet appetere, immo abhorrere et refugere, maxime considerando flnem. — Aliter est considerare tentationem, prout est materia exercendae virtutis; et sic a viris iustis desiderari potest, ab eis potissime, qui in caritate fervent adeo, quod ignis devotionis ipsorum potius inflammatur ex praesentia contrarii, quam exstinguatur. Ab eis autem, qui modicae sunt caritatis, non sic desiderari debet. Et est exemplura, quia ventus perflans fornacem magis et magis accendit, sed candelam exstinguit. — Et ideo tentationis impulsus, etsi, quantum in se est, refugiendus sit ab omnibus et ab infirmis potissime, sicut rationes ad secundam partem inductae ostendunt; in quantum tainen est virtutis exercendae materia, a viris ferventibus et perfectis appeti potest, sicut ostendunt rationes, quae ad primam partem inducuntur. Illud tamen genus tentalionis potissime appetunt viri iusti, quod est in llagellorum perpessione, sicut passus est lob et Tobias, sicut etiam passi sunt martyres ab impiis zelo diabolico excitatis. Et ad hoc ostendendum procedunt rationes, quae ad primam partem indiicuiitur; ideo concedendae sunt.

Consequenter quantum ad secundum propositum quaeritur de cognitione primorum parentum, et incidit hic quaestio circa tria.

Primo enim quaerendum est de cognitione primorum parentum quantum ad profectum.

Utrum, si homo stetisset, in

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum, si homo stetisset, in cognitione profecisset per temporum intervalia. Et quod non, videtur:

1. Primo per verbum Hugonis in libro de Sacramentis: « Rerum omnium, quae cum homine et propter hominem factae sunt, perfectam cognitionem hominem accepisse, nuUi dubium esse debet )>: si ergo statim perfectam cognitionem habuit, ergo ulterius proficere non potuit.

2. Item, hoc ipsum ostenditur ratione, quam facit ipse Hugo. Nomen debite impositum est naturae rei expressivum; nullus igitur potest res omnes nominare, nisi is qui omnium rerum plenam habet cognitionem. Sed Adam omnibus nomina imposuit, nec illis rebus alia sunt aliquando perfectiora noniina imponenda: videtur igitur, quod Adam perfecte cognoverit omnia creata: ergo in cognitione non profecisset, si in statu suae condilionis permansisset.

3. Item, nullus bene regit et gubernat ea quorum naturam ignorat; sed omnia fuerant commissa regimini et gubernationi Adae, secundum quod dicilur in Genesi et in Psalmo: Omnia suhiecisti sub pedibus eius etc. A sui igitur conditione primaria habuit primus homo rerum cognitionem: ergo non profecisset ad illam per disciplinam per temporum intervalla.

4. Item, quidquid homo addiscit, addiscit mediante via sensus, memoriae et experientiae, et ita ab inferiori et ab exteriori. Si igitur homo in Secundo vero quaerendum est quantum ad defectum.

Tertio quaeritur de ipsa cognitione quantum ad complementum et statum. profecisset per temporum inlervalla. statu innocentiae didicisset, per inferiora et exteriora ad perfectionem venisset; sed talis ordo non congruit naturae institutae et bene ordinatae, sed solum lapsae, cum omni creaturae praeesset: videtur ergo, quod niliil sensibiliuni in statu illo didicisset.

Sed contra: I. Adam in statu illo per intervalia temporum profecisset ad gratiam; alioquin peior esset conditio sua quam nostra, cum nos multiplicando merita crescamus in gratia: ergo pari ratione per intervalla temporum profecisset in rerum notitia.

2. Item, aut Adam sciebat quae ventura erant, aut non sciebat. Si sic: ergo praescivit lapsum suum, et quid ex illo posteris suis esset eventurum; quod plane apparet esse falsum Si futura non cognoscebat; sed rerum naturae variantur in tempore: ergo multa incipiebat cognoscere secundum temporum variationem: ergo profecisset in cognitione.

3. Item, nec Adam omnia viderat nec omnia audierat. Esto igitur, quod videret aliquam rem, quam prius non vidisset; cum videre sit cognoscere, sicut intelligere: videtur, quod sicut necessario sequitur, quod si incepit intelligere, incepit cognoscere, similiter, si incepit videre, incepit cognoscere. Si ergo multa sensibilia vidisset, quae prius non viderat, videtur, quod mulla didicisset sensibilia per temporum intervalla.

4. Item, si homo stetisset, aut unus homo sciret voluntatem et cogitationem alterius, aut

7ion. S sic: ergo frustra egerent sernione. Si noii: ergo cum possel ab alio edoceri, videtur, quod in statu inoocentiae multa discere potuisset.

c 0 N c L u s 1 0. Adam, si sletisset, in cognitione rerum, quae nalurali cursu fiunt, non profecisset quoad novi habitus acquisitionem, sed tantum quoad modum cognitionis et quoad habilitationem m'aiorem. Tamen proficere potuisset etiam nova cognitione respectu voluntariorum et mirabilium.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod profectus scientiae triplici via potest considerari: vel a parte scibilium, vel a parte modorum cognoscendi, vel a parte maioris habilitationis in cognoscendo. — Secundum primum modum loquendo, intelligendum est, quod quaedam sunt res, quae flunt cursu nalurali; quaedam, quae cursu mirabili; quaedam, quae flunt cursu voluntario, secundum quod determinat Anselraus.

In earura igitur rerura cognitione, quae quidem 1. cursu naturali flunt, non profecisset Adam quantum ad novi habitus acquisitionem. Accepit enira, sicut dicit, Hugo, et Magisler in littera, « ab exordio omnium reruni plenam notitiam»; et hoc etiam ostendunt rationes, quae ad primam partem inducuntur.

2. Proflcere tamen potuisset quantum ad alium modum cognoscendi, et quantum ad maiorem habitum sciendi. — Quantura ad alium modum proflcere poterat, quia quod noverat simplici notitia cognoscere poterat experientia; et quod noverat intellectu co- gnoscere poterat et sensu. — Proflcere etiam pote- 3. rat quantum ad maiorem habilitationem, quia ex frequenti consideratione eorum quae noverat, promptior fuisset et paratior ad iudicandum de his rebus, quarura habeiiat cognitionera per habitum innatum. Etsi enim primus homo non haberet tarditatem hebetudinis per aggravationem corporis mortalis; habebat tamen spiritus eius quandam minorem velocitatem per vegetationem corporis animalis. — Et sic in cognitione rerum naturahum Adam quodam modo profecisset, quodam modo minime, si stetisset.

In earura vero rerum cognitione, quae fiunt cursu vohmtario et mirabili sive supernaturah, simpliciter proflcere potuisset, non solum quantura ad modum cognoscendi, sed etiara in acquirendo novam cognitionem. Nec rairura, quia ad hoc, quod cognosceret divina mysteria, indigebat superna illustratione; ad hoc vero, quod cognosceret secreta alterius, indigebat ipsius deteclione Nec tafls profectus statui innocentiae derogabat, cum eliam beati Angeli in cognitione divinorura raysteriorum et humanorum secrelorura proflciant; propter quod dicitur ad Ephesios tertio: Ut innotescat Principatibus et Potestatibus per Ecclesiam midtiformis Dei sapientia.

Et sic patet responsio ad propositam quaestionem. Nam rationes ad primara partem inductae pj procedunt de cognitione rerum naturaUum, et sic intelligit Hugo. IUis enim rebus Adam nomina imposuit, et illarum rerum sibi cura commissa fuit. Ultima tamen ratio de perfectione ab inferiori et exteriori non cogit, quia, sicut dicit Augustinus in sexto Musicae, « obiectum exterius non agit in animam nec ipsara perflcit; sed ipsa anima se ipsam movet, occasione ab exteriori accepta, et inforraando se ipsam magis agit in obiectum, quara agatur ab ipso »; et hoc fuisset in Adam multo fortius et nobilius, quam sit post lapsum. Unde illa ratio non cogit, quod Adara non potuisset respectu eorum quae cognoscebat, novum raodura cognitionis acquirere; nec praecedentes rationes hoc astruunt, quod Adara non posset magis haliilitari in cognoscendo per frequentiara in considerando.

Rationes autem, quae ad partem oppositam - inducuntur, ostendunt, quod Adam, si stetisset, proflcere potuisset in cognitione respectu eorum quae sunt voluntaria et mirabilia. De aliis autem, scilicet de his quae naturaliter flunt, non concludunt, quod Adam acquisivisset cogmtionem novam. — Unde illa priraa ratio de comparatione gratiae ad scientiam non valet, quia perfectio gratiae non tantum est ex dono, sed etiam ex merito. Perfectio autem cognitionis in Adara erat ex dono; et si stetisset, non solum in ipso, sed etiam in posteris non indocte a pluribus creditur similiter fuisse, saltem quantum ad habitum; et hoc dico propter aetatem infantiae. — Ad alia satis plana est responsio per iam dicta.

assertio solius Sbaraleae, nihil a Gulielnio isto Summae addi-

Secundo quaeritur de cognitione priraorum parentum quantum ad defectum. Et hoc est quaerere, utrum, si stetissent in statu innocentiae, aliquando decipi potuissent. Et quod sic, videtur.

1. Genesis tertio: Dixit mulier; Serpens seduxit me; sed constat, quod mulier non consensit, nisi quia aestimavit, esse verum quod serpens dixit; sed ante consensum non peccavit: ergo antequam peccaret, decepta fuit.

2. Item, Augustinus super Genesira ad litterara, et habetur supra, distinctione vigesiraa secunda: « Credidit.dam, utrumque fieri posse, ut et uxori morem gereret et per poenitentiam veniam haberet »; sed constat, quod iUud fuit falsura; et hoc credidit, antequam peccaret, quia aliter non peccasset: ergo etc.

3. Item, Magister supra, distinctione vigesiraa priraa loquens de muliere et serpente dicit, quod « mulier non horruit serpentem, quia, cum noverit esse creatum, etiara officiura loquendi a Deo accepisse putavit »: sed constat, hoc falsum fuisse, quod putavit: ergo etc.

4. Item, hoc videtur ratione. Si Adara stetisset, dorraivisset utique et habuisset alias operationes naturales: ergo cum somnium sit ex naturali raotu fumositatum et phantasmatum circa organum phantasiae Adam somniasset. Sed in soranio siraiHtudo rei accipitur pro veritate, et ubicuraque hoc est, ibi est deceptio: ergo etc.

b. Itera, naturale est, quod quidquid videtur, A'idetur sub angulo, et quanto a reraotiori aliquid videtur, tanto minorem generat speciem et videtur sub angulo acutiori: ergo ita parvus videretur sol ipsi Adae, sicut et nobis: ergo sicut decipitur sensus noster in iudicando de quantitate solis, ita videtur, quod deciperetur sensus Adae.

6. Item, ponatur, quod aliquis homo peccasset, Adam ignorante, el assereret ei falsum; aut Adam sciret, ipsum dicere falsum, aut non. Si sic: tunc sciret occulta cordis alterius; pono enim, quod ipse loquatur ei de secretis cordis sui, quae nosse in alio est proprium solius Dei. Si nesciret esse falsum, ergo nesciret, ipsum esse mendacem: ergo crederet, ipsum esse veracem, aut raale iudicaret de ipso. Sed si crederet, ipsum esse veracera, crederet, ipsum dicere.verum: ergo. necessario deciperetur.

Sed contra: 1. Augustinus: « Vera pro falsisf approbare non est natura hominis instituti, sed poena damnati »; sed cura quis decipitur, approbat verufu pro falso, vel e converso: ergo nunquam hoc fuisset in homine, si perstitissel in statu innocentiae.

2. Item,.ugustinus in Enchiridio, decimo nono capitulo: « Ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, tamen semper est malum »; et ubicumque est deceptio, ibi est error aliquis, vel raagnus, vel parvus: ergo non potest esse in aliquo, quin in eo sit malum. Sed nec malum poenae: ergo etc.

3. Item,.ugustinus in Enchiridio, capitulo detur miserioresqiie suiit, cum mentiendo fallunt, quam cum menlientibus credendo falluntur »: ergo videtur, quod ulrobique sit miseria, licet maior in fallendo: ergo si in statu innocentiae non erat uiiseria, videtur etc.

4. Item, in statu innocentiae nihil homo pateretur vel ageret contra naluram; sed deceptio est contra appetitum naturae rationabs; unde.ugustinus in Encbiridio: « Usque tantum rationabs creatura refugit falsitatem et, quantum potest, devitat errorem, ut falli noluerit eliam quicumque amat fallere». Adam igitur lioc naturaliter recusabat: ergo in statu innocentiae decipi non poterat.

b. Item, in Adam omnes vires inferiores subiectae erant voluntati, alioquin rectus ordo non servaretur in homine in statu innocentiae: ergo si homo nolebat decipi nec assentire falso, videtur, quod nunquam in ratione eius fuisset deceptio vel ad falsum inclinatio, quamdiu permansisset in statu illo primo.

6. Item, maioris indignitatis est falli in animo quam pati in corpore — unde decuit Chrislum assumere passionem in corpore, non deceptionem in mente — sed si Adam stetisset, nullafuisset corporalis passio: ergo nulla fuisset in eo deceplio. Si Adwm slelisset, nulla fuisset in eo deceptio nec ab intrinseco nec ab extrinseco, quamvis in eo potuerit ese aliqua nescientia.

Respondeo: Ad praedictam quaestionera de facili posset responderi et rationes etiam dissolvi quacirca opinabilia. Scibilia aulem dico illa quae certa ratione comprehendi possunt, sicut sunt ilia, de quibus sunt scientiae liberales. Opinabilia vero voco illa quae non habent cognosci nisi per quandam coniecturam, sicut secreta alienae conscientiae et futura contingentia, quae fiunt casu et fortuna, vel voluntale libera. — In primis autem Adam falli non polerat, quia omnium cognitionem babel)at In secundis vero dupliciler contingit aliquem falli: aut ita quod adhaeret firma crediUilate, aut quod adhaeret qualicumque aestimatione. Et prima deceptio vocatur error proprie. Et haec in primo bo- jg stante non fuisset. Secunda vero potest dici opinio, in qua est acceptio unius iartis sine pleno assensu credulilatis, et haec potesl dici quaedam aestimatio falsa. Et haec fuisset in Adam absque culpa et poena, maxime cum ex bac aestimatione nec incideret in peccatum nec incurreret damnum. — Et secundum hanc distinctionem dissolvi possunt rationes ad utramque partem inductae. Nain rationes ostendentes, quod in Adam potuit esse deceptio, fere omnes procedunt de deceptione, secundum quod dicitur qualiscumque aestiviatio. — Rationes vero ad oppositum procedunt, secundum quod deceptio dicit firmam credulitatem, ut non solum quis decipiatur pulando, falsum esse verum, sed etiam apjjrobamlo, falsum esse verum, vel e converso; et talis est deceptio, quae est error.

Sed hcet boc quod nunc dictum est, satis -von saiisfaprobabile videatur, non tamen plene satisfacit rationi nec concordat verbis Augustini. Ait enira Augustinus in Enchiridio, capitulo decimo septimo: « Cum nihil aliud sit errare quam verum putare i quod falsum est, falsumve quod verum est, vel certum habere pro incerto, ineertumve pro certo, sive falsum sit sive verum; idque tam sil in animo i deforme atque indecens, qaam pulcrum atque de- I corum esse sentimus vel in loquendo, vel in as-; sentiendo est, est; non, non =: profecto et ob hoc ipsum vita ista misera est, qua vivimus, quod ei illum dicit indecorum et indecentem, et ad vitam miserain pertinere. Et in libro de Utilitate credendi expresse dicit, « quod nullus error absque vitio potest esse ». fectio, sicut ostensum fuit supra, distinctione proxima 'i praecedenti; non lamen in eo fuisset deceptio. De- i ceptio enim ultra nescientiam addit iudi.cii obliqua- lionem; haec non fuisset in Adam in statu inno- centiae, sicut nec fuisset in eo passio corporalis. j ab extrinseco illata, sic conlingit aliquem duplici- ] ter decipi: aut quod ipse se ipsum paralogizet, aut:l quod paralogizetur ab alio; neutrum autem borum in Adam fuisset. Sicut enim nulla fuisset in eo passio i intrinseca, quia virtus animae regitiva perfecte suo ij corpori praesidebat et ipsum conservare poterat;

5 Matth. -3, 37: Sit aulcm sermo vester: est, est; non, non.

sic nulla fuisset deceplio veiiieus ab inlrinscco, quia iudicium rationis omnibus potentiis sensitivis praesidebat; nec ipsae in contrarium rationi movebantur, sed potius ab ea sulTicienter dirigebantur. — Quemadmodum etiam pali non poterat passione illata, sive quia nullus in tempore illo esset, qui inferret, sive quia, si adesset, divina vu-tus eum protegeret, sicut supra determinatum est: sjc etiam in statu illo nemo esset, qui hominem circumveniret aut paralogizaret — nam unusquisque loquerelur veritalem cu7n proximo suo — aut si esset, divinae inspirationis revelatio sive per se, sive per Angelum succurreret, ne falleretur, sicut virtus succurrebat, ne laederetur. — Et sic Adam slante, nulla fuisset in eo deceptio, nec ab intrinseco nec ab exlrinseco. — Unde rationes, quae hoc probant, concedendae sunt.

1. 2. Ad illud autem quod obiicitur de seductione mulieris et etiam viri, dupliciter potest responderi. Uno modo sic, quod illa seductio fuit falsa credulitas, et si praecesserit peccatum inobedientiae et ambilionis, secuta fuit peccatum praesumtionis, merito cuius excaecatus est oculus rationis, ut falsum aestiraaret esse verum. Stalim enim mulier, audita prolatione serpentis, de se ipsa praesumsit, et similifer vir, audita suggestione mulieris; et ideo mulier existimavit per comestionem assequi posse excellentiam, et vir de transgressione mandati invenire veniam.

Aliter potest dici, quod duplex est iudicium. iudicii error post peccatum est, non ante. Est etiam aliud iudicium in agencUs, et in his quae spectant ad veritatem vitae; et illud iudicium est liberi arbitrii, et hoc nunquam est sine vohmtate. Et huius iudicii error bene potest esse culpa vel praesumtionis, vel infidelitatis, vel alicuius alterius. Et haec fuit deceptio, qua mulier primo decepta fuit, et ipse Adam; et in ista deceptione non permansit in statu innocentiae, immo cecidit. Et per hoc patet responsio ad duas auctoritates primo inductas.

3. Ad illud quod tertio obiicitur de auctorilate Magistri, quod mulier putavit, serpenlem habere usuui loquendi; tlicendum, quod aut intelligit, quod talis putatio fuit in muliere post peccatum, aut si ante fuit, non putavit, quod lioc officium haberet determinate virtute sibi naturaliter data, sed aliqua latente virtute, permittente divina providentia, quae omnes res gubernabat et regebat, sicut creaverat. Nec miruni, si non expavit, quia nondum erat in ipsa muliere passio timoris; unde mulier aspiciendo serpentem falsum pro vero non approbavit, sed aliquam ibi virtutem latentem ignoravit.

4. Ad illud quod obiicitur de somnio, dicendum, quod in statu innocentiae non fuisset somnium ex perpessione phantasiariim ad modum partiir rientis, sicut dicitur Ecclesiastici trigesimo quarto. Hoc enim venit, quia vires inferiores non sunt subiectae rationi, et corpus non obedit spiritui; sed si fuisset, hoc esset, quia ab Altissimo mitteretur aliqua visitatio, in qua homo non deciperetur, immo potius iUustraretur. — Praeterea, esto quod esset ibi somnium, non sequitur, quod esset propter hoc ibi deceplio. Deceplio enim respicit rationis usum; in somniis autem rationis usus non esset, aut si esset, purgaret potius deceptionem phantasiae, quam ei consentiret; potius enim diceret ratio in somniis homini somnianti: tu somnias, quara diceret: quod vides est veritas.

5. Ad illud quod obiicitur de visu, dicendum, quod nulla esset deceptio, quia bene nosset Adam, quod res a remoliori apparet esse minor; et ideo non iudicaret secundum apparentiam oculi tantuni, sed pensata distantia medii; et ideo non falleretur, sed haberet iudicium rectum.

G. Ad ultimum iam patet responsio ex praedictis, quia vel Adam manifesto signo deprehencleret, istum peccasse — quod satis videtur probabile, cum magna valde transmutatio facta fuerit in natura Adae per commissionem culpae — et tunc non crederet el nec discrederet, nisi quatenus alias videret sibi credendum fore. Aut si non deprelicnderct eum peccatorera; ubi sua non sufficeret cautela, succurreret divinae providentiae cura diUgentissima, quae nec permisisset, eum laedi, nec permisisset falli, si voluisset eius imperiis obtemperanter subiici.

falli potuit, sed non errare, quia potuit putare falsum levi

Tertio vero quaeritur quantum ad cognitionis Adae complenientum et statum, et est quaestio, utrum.dam Deum cognoverit in statu innocentiae eo genere cognitionis, quo exspectamus Deura cognoscere in statu gloriae. El quod sic, videtur.

1. Magister Hugo de Sancto Victore in libro de Sacramentis: « Cognovit liomo Creatorem suum non ea cognitione, qua modo a credentibus absens fide quaeritur, sed ea, qua tunc per praesentiam contemplationis scienti rnanifestius cernebatur»; sed manifeste Deum cernere, boc est visionis beatae: ergo etc.

2. Item, Magister in quarti libri distinctione prima, capitulo: TripHci autem ex causa etc.: « Homo, qui ante peccatum sine medio Deum videbat » etc.; sed videre Deum sine medio, hoc est videre facie ad faciem, et haec est visio gloriae: ergo etc.

3. Item, Exodi trigesimo tertio: Loquebatur Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut loqui solel homo ad amicum suum; sed multo excellentior fuit status nalurae institutae quam lapsae: si ergo sine medio videbalur Deus a Moyse, multo fortius ab homine in statu naturae institutae. Si tu dicas, hoc fuisse in subiecta creatura; obiicitur quod dicitur Numerorum duodecimo: Palam, et non per figuras et aenigmata Deum videl.

4. Item, hoc ipsum ostenditur ratione. Sicut volunt Sancti communiter, Adam non solum fuil constitutus in paradiso corporali, imrao etiam in paradiso sphHtuali quantura ad delicias mentis. Fruebatur enim Deo, sicut dicit Damascenus, et Augustinus; et hoc etiam de se planum est.Homo enim in tempore naturae institutae ipsum Deum in se et immediate amabat: ergo si ita facilis est intellectus ad cognoscendum, sicut affectus ad amandura, per naturain; videlur, quod sicut Deum in se ipso amabat, ita etiam in se ipso videbat.

b. Item, omnis aninia recta desiderat videre Deum: ergo Adam hoc desiderabat. Aut igitur desiderium eius non implebalur, et ita iam affligebatur, quod non est conveniens; aut aliquo modo Deum videbat. Sed non videbat visione imaginaria nec corporali, ergo intellectuali; sed haec est visio, qua videtur Deus in sua essentia: ergo etc.

6. Item, mente humana nihil JDeo propinquius, cura est ab omni peccato iramunis; sed mens.dae in statu naturae incorruptae non habebat aliquam peccati malitiam, nec oculus habebat aliquam obscuritatis nubem: ergo videtur, quod in ipsum Deum immediate aspectum suum figere poterat; et haec est visio, quam exspectamus in gloria, ut videamus ipsara Dei substantiara: ergo etc.

7. Item, quod in gloria non aliter videatur, quani videbatur ab Adam, ostenditur: aut enira in gloria videtur Deus immediate, aut mediate. Si mediate; sed sic poterat videri ab Adani in via. Si cognoscens super cognoscibile debet habere potenvoluptate frueretur eaque pasccretur». August., XIV. de Civ.

tiam quantum ad illud, per quod cogrioscit; sed intellectus creatus non potest super ipsam lucem increatam in se, quantumcumque elevetur per gratiam, sive per gloriam, quia illa semper in infmitum excedit: ergo impossibile est, quod intellectus ipsam lucem increatam videat in se ipsa. — Quodsi tu dicas, rationem istam non cogere, quia potentia cogniliva plus est in suscipiendo ciuam in agendo; ostendilur hoc ipsum secunda persuasione: quia cognoscentis ad cognoscibile debet esse proportio % maxime in ea cognitione, in qua est magna delectatio. Si ergo illius sumniae lucis respectu intelle- €tus nostri est excessus improportionabilis et tantus, ut per nihil additum possit ei proportionari nosler intellectus, quin semper excedat in inflnitum; videtur, quod nunquam in fonte lucis intellectus noster possit contemplari Deum. — Quodsi tu dicas, quod non requiritur ibi proportio quantitatis, sed solum conformitatis; ostenditur hoc idem persuasione tertia. Si enim in gloria Deus videtur in se ipso et absque omni medio; cum ipse in se nullam haljeat diversitatem, omnino videretur ab omnibus uniformiter. Quodsi constat, esse in gloria dilferentias praemiorum, non videtur, quod absque omni medio Deus a glorificata anima videatur. — Si igitur videtur per niedium; et sic videbatur ab Adam: restat ergo, quod Adam eo genere cognitionis cognovit, quo cogniturae sunt animae beatae.

Sed contra: 1. Exodi trigesimo tertio: Non me homo, et vivet. Constat, quod hoc non intelligitur de vita spirituali, sed de vita animali. Si igitur Adam in slatu innocentiae vita animali vivebat: ergo Deum videre non poterat.

:2. Item, loannis primo: Deuni nemo vidit unquam, nisi unigenitus etc.: si ergo nullus unquam vidit Deum ante adventum Christi, ergo nec Adam.

3. Item, super illud Isaiae sexto: Vidi Dominwm sedentem etc., Gregorius: « Quantumcumque mens in contemplatione profecerit, semper quod infra Deum est videt»: ergo videtur, quod cum aliqui homines perveniant ad eminentiam gratiae, quae fuit in Adam; et nuUus in praesenti per actum contemplationis Deum videat: ergo nondum habebat illam visionem, quam exspectat anima sancta.

4. Item, visio Dei est tota merces: ergo qui visionem Dei habet plenam habet mercedem, et qui b hoc habet habet plenam gloriam, et nullus talis potest cadere: si igitur Adam cecidit, ergo Deum in se ipso non vidit.

y. Item, lux increata perfecta delectatione delectabit aspicientes: ergo si Adam illam summam lucem aspexisset, perfecte in ea delectatus fuisset: ergo nunquam ab ea averti consensisset.

6. Item, status viae et status patriae debent esse distincti: ergo pari ratione contemplatio viae et contemplalio patriae; sed Adam erat viator, ergo non erat comprehensor: ergo non eo genere visionis videbat. quo videre exsectamus in patria. Adam in statu innocentiae non cognovit Deum immediate et in sua substantia, ut cognoscitur in gloria, sed per speculum, non autem in aenigmate.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod communiter omnes ponunt cognitionem, quam habebat Adam de Deo, mediam inter cognitionem, quae est in statu miseriae, et cognitionem, quae erit in statu gloriae; sed in modo ponendi plurima est differentia.

Quidam namque, innitentes auctoritatibus male mtellectis et rationibus sophisticis, dixerunt, Deum nunquam immediate videri, nec in via nec in patria. Dicit enim Chrysostomus: «Ipsum, qui Deus est, non solum prophetae, sed nec etiam Angeli Et aliae reperiuntur auctoritates consimiles, quas male intelligentes et putantes, hoc dictum esse, quod Deus immediate videri non posset propter improportionabihtatem lucis increatae ad oculum mentis creatae, dixerunt, quod Deus per cjuasdam lucubrationes videri habet et in statu viae, et in statu innocentiae videbatur, et in statu gloriae Et in illis luminosis influenths dixerunt, Deum in his statibus videri magis clare et minus clare, secundum quod Deus se magis oculo nostro vult contemperare et clarioribus theophaniis ostendere. — Sed ista positio haeretica est et reprobata; nec immerito, quia et mnivs, rationem est, cum anima quiescere perfecte non possit, donec in se ipso videat Deum; et contra sacram Scripturam. Nam primae

ad Coriiithios (leciino tertio dicilur: Tunc cognoscam, sicut ct cognilus suin; et primae loannis tertio: Videbimus eum, sicut est. Ad hoc etiam ipsum innumerae auctoritates doctorum reperiuntur, quibus omnibus adhaerendo, error iste reprobandus est; et auctoritates, si quae videantur esse pro ipso, omnes exponendae sunt, quia loquuntur de cognitione comprehensionis, qua dicitur aliquid cognosci totaliter; et hac cognitione Deus sibi soli cognoscibilis est, sicut in libro tertio patebit.

Secundus autem modus dicendi est, quod Deus 2. a purgatis raenlibus non solum in patria, sed etiam in statu innocenliae et in statu viae in se ipso videri habet; nec est differentia nisi in gradu, quod clarius et perfectius in statu gloriae videbitur, et minus perfecte in statu innocentiae, et mi-. nime in statu naturae lapsae. Differentia autem istorum graduum venit ex hoc, quod anima in statu gloriae est omnino a sarcina corporis absoluta, aut omnino habel corpus spirituale, quod nullo modo impediat ipsam, quin possit immediate in Deum tendere et secundum totnm suum posse. In statu vero naturae lapsae, quia habet corpus corruplibile et animale, impeditur et aggravatur ex terrena inhabitatione, ne possit in ipsam lucem tendere perfecte. In statu vero naturae institutae medio raodo se habebat, quia corpus Adae, etsi non esset subiectum necessilati moriendi et passibilitati, erat tamen indigens alimoniis et oportebat, animam circa regimen et vegelationem sui corporis aliquando occupari; et ideo nec adeo excellenter intuebatur primus homo Deura, sicut Beati intuentur in gloria, nec adeo exililer, sicut viri sancti intuentur in praesenli miseria. — Hanc autem suani positionem ex auctoritatibus Augustini eliciunt, qui dicit in pluribus locis in libro de Trinitate, quod etiam in praesenti vita notiorem potest homo habere Deum quam fratrem, et hnc in libro octavo; et alibi diiit, quod «a purgatissimis mentibus cernitur». Docet etiam iii libro octavo, per contuitum vedtatis et bonitatis intueri Deum. — Sed haec positio, etsi non sit adeo veritati adversaria, sicut prima, nihilominus tamen dictis Sanctorum non consonat.

1 Vei-s. 1 2. — Textus scq. est loc. cil.. 2. — Quod anima Dicit enim Dionysius in libro de Myslica Theologia quod excellenlissimus raodiis contemplandi est ignote ascendere, quia nec ipse Moyses Deum valuit videre, et ideo inlroductus dicitur fuisse in caliginem. Unde Dionysius vocat eos indoctos, qui dicunt, se nosse eum qui posuit tenebras lalihulum suum. Et etiam tJregorius dicit, quod « quantumcumque mens in contemplatione profecerit. non pervenit ad contuitum Dei». Et communiter doctores in hoc concordant, intelligentes illud quod dicit Aposlolus, quod quamdiu sumus in hoc corpore, peregrinamur a Domino et per fidem amhulamus, non per speciem. — Unde si quae auctoritates id dicere inveniantur, quod Deus in praesenti ab liomine videtur et cernitur, non sunt intelligendae, quod videtur in sua essenlia, sed quod in aliquo effectu interiori cognoscitur, sicut iam melius patebit; nisi fortassis in bis qni rapiunlur, sicut credimus fuisse in Paulo, qui specialitate privilegii statum viatorum supergrediuntur, nec ibi aliquid agunt, sed solum aguntur.

Tertius autem modus dicendi est, quod in patria videtur Deus immediate et plene, quantum est ex parte videntis; in statu vero miseriae mediate et semiplene; in statu vero innocentiae medio modo, scilicet immediate el semiplene: semiplene, inquam, quia non recepefet adhuc plenam remunerationem; immediate autem, quia nutlain habebat velaniinis interpositionem. Et hoc videntur sonare verba Magislri et Hugonis. — VerunUamen nec sic intelligendum esl, quod homo io st;itu innocentiae videret Deum in sua essentia, sive facie ad faciem. Huic enim obviant rationes et auctoritates prius inductae.

Et ideo est quarlus raodus dicendi ad hoc, quod revera cognitio status imiocentiae media est inter cognilionem slatus gloriae et status miseriae, sicut etiam locus paradisi medius est inter hanc vallera raiseriae et patriam caelestem; et quemadmodum paradisus terrestris plus se tenet cum terra quain cum caelo, sic Adae cognilio, sive status innocentiae plus conformis est cognitioni status praesentis quam futuri. Unde in solo statu gloriae

3. debitur Deus immediate et in sna substantia, ita quod nulla erit ibi obscuritas. In statu vero inno- 4. centiae et naturae lapsae videlur Deus mediante speculo; sed differenter, quia in statu innocentiae 5. videbatur Deus per speculum cKhrum; nulla enim erat in anima peccati nebula. In statu vero miseriae videtur per speculum obscuratum per peccatum primi hominis; et ideo nunc videtur per speculum et in aenigmate. « Aenigma enim, sicut dicit Augustinus, decimo quinto de Trinitate, est similitudo obscura ».

Unde nota, quod quadruplex est modus cognocognoscitur, cognoscitur per aliquid praesens; si igitur Deus cognoscitur, necesse est, quod per aliquid praesens intellectui cognoscatur; praesens autem voco hic, secundum quod Augustinus vocat, quod praesens est intellectui ad videnduni. Aut igitur cognosco Deum per hoc quod est praesens mihi, aut per hoc quod est praesens alii. Si per hoc quod est praesens alii, sic est cognitio fidei. Quod enim Deus sit trinus et unus, hoc ego credo Dei Filio, qui hoc enarravit et praedicavit, et Spiritui sancto, qui hoc inspiravit. «Quod enim credimus, debemus auctoritati », sicut dicit Augustinus de Utilitate credendi. — Si autem cognosco Deum per hoc quod est praesens niihi, hoc potest esse tripliciter: aut per hoc quod est praesens mihi in effectu proprio; et tunc est contemplatio, quae tanto est eminentior, quanto effectum divinae gratiae niagis sentit in se homo, vel quanto etiam mehus scit considerare Deum in exterioribus creaturis. — Aut est praesens mihi in signo proprio; et sic est apparitio, sicut apparuit Deus Abrahae in subiecta creatura, quae ipsum Deum figurabat; et sicut Spiritus sanctus apparuit in coluraba. — Aut est praesens 1 Multi codd. cum edd. 2,3,4 et Vat. sui: pro leclione Deus in lumine suo et in se ipso; et sic est cognitio, qua videtur Deus in vullu suo, sive facie ad faciem; et sic est aperta visio, quae tota dicitur merces omnium meritorum.

Primum igitur et ultimum genus cognitionis statui innocentiae non competebat: primum, propter cognitionem aenigmaticam, el propter hoc, quod cognitio fldei ut plurimum est ex auditu, secundum quod innuit Apostolus; ultimum vero ibi esse non poterat propter summam perfeclionem; ideo homini non exhibebatur, sed potius in praemium promittebatur. Media vero duo, scilicet contemplationis et apparitionis, utrique statui communia esse potuerunt, maxime cognitio contemplationis, quae in utroque statu est. Ibi tamen potissime vigebat tum propter animae puritatem, tum etiam propter carnis et inferiorum virium subiectioneni; quibus duobus quia ut plurimum anima caret in statu naturae lapsae, ideo non potest ad illum gradum contemplationis attingere. — Rationes igitur monstrantes, Adam Deum non cognovisse eo genere cognitionis, quam exspectamus in gloria, sunt concedendae; ad eas autem, quae ad oppositum adducuntur, satis facile est respondere. guntur de contemplationis cognitione, non per remotionem cuiuscumque medii, sed per remotionem velaminis et ohscurilatis, qualis est in his qui aliquo vitio peccati infecti sunt.

4. Ad illud autera quod obiicitur, quod immediate Deum araabat; dicendum, quod non est simile. Amor enim, sicut vult Bernardus, multo plus se extendit quam visio; ex sola enim aestimatione sequitur aliquando dilectio. Et ipse etiam dicit in libro de Amore Dei, quod ubi deficit inlellectus, ibi proficit affectus. Et ratio huius est, quia visio est solumraodo rei praesentis, sed dilectio non solummodo rei praesentis, sed eliam absentis. Praeterea, visio non dicit quaiemcumque raodum cognoscendi, sed modum cognoscendi completum; dileclio vero et

perfecta potest ssse et iinperfecta: ideo quamvis immediata Dei dilectio sit in via, non tanien oportet, quod visio sive cognitib immediata.

5. Ad illud quod ol3iicilur, quod Adam desideraljat Deum videre etc.; dicendum, quod verum est; sed sic desiderabat videre, quod aliquam cognitionem habebat, in qua reficiebatur, et aliquam exspectabat in rem.unerationem et praemium. Et illa quam exspeclabat, erat cognitio patriae; illa vero, quam habebat, erat contemplatio viae, quae erat qaod intelkctualis; sed non ipsius divinae mmime in se, sed alicuius gratiae vel influentiae; et illam in se per experientiam nosse et videre poterat, sicut sentit anima sancta, quando liquefit-, cum Sponsus alloquitur eam.

6. Ad illud quod obiicitur, quod mens humana in illo statu erat Deo immediata; dicendum, quod immecUata erat quantum ad esse naturae, quia iiulla natura est ea superior; quantum vero ad statum non eral immecliata; ad ulteriorem enim statum promovenda erat. Tunc enim erat in simililudine gratiae, sed perducenda erat ad deiformitatem gloriae, in qua non solum aspiceret divinum effectum, sed etiam ipsum vultum desideratum. — Concedo tamen nihilominus, quod ocuH aspectus in Deum figi potest, ita quod ad nihil aliud aspiciat; Ma.meri mn perspiciet vel videbit ipsius lucis claritatem, immo potius elevabitur in caliginem et ad hanc cognitionem elevabitnr per omnium ablationem, sicut Dionysius dicit in libro de Mystica Theologia et vocat istam cognitionem doctam ignorantiam. Haec enim est, in qua mirabiliter inilammalur affectio, sicut eis patet, qui aliquoties consueverunt ad anagogicos elevari excessus. Hunc modum cognoscendi arbitror cuilibet viro iusto in via ista esse quaerendum; quodsi Deus aliquid ultra faciet, hoc privilegium est speciale, non legis communis.

7. Ad illud quod quaeritur, utrum Deus in Val. cum uno alteroque cod., ut F aa, sit immediata. patria videalur per medium, an sine medio; respondendum est, quod videre per niedium, ioc potest intelligi triphciter: aut per medium disponens, mt per medmm deferens, aut, per medium dediwens. Per medium disponens recte et catholice ponitur, Deum in patria esse videndum, quia anima iii patria mediante deiformitate et influentia gloriae disponetur ad hoc, quod clarissiine possit Deum in se ipso videre. Deiformitas enini gloriae sufficiens est dispositio ad hoc, quod anima Deum in se possit videre. Ad hoc enim, quod videat, non oportet, quod anima potens sit in Deum agere; videre enim potius est in suscipiendo quam in agendo. maxime cum videtur lumen. Nec oportet, eam proportionari quantitative, scilicet quantum ad infinitatem, ut sit tanta, quantus Deus est in virtute; sed sufQcit qualitalioe, quantum ad similitudinem expressam, secundum cuius maiorem et minorem participationem erit ordo in gradibus praemiorum in futura gloria. Et sic patet, quod si ponatur, Deum videri per medium disponens, persuasiones, quae prius ponebanlur, dissolvuntur, et veritas explicatur.

Per medium autera deferens nullus posuit, Deum videri, cum ipse sit immediatus rationali creaturae; sed per medium deducens sive contemperans posuerunt aliqui Deum videri, ne per excellentiam lucis oljtunderetur acies intellectus et potius deiiceretur, quam laetificaretur. Sed hoc ponere, sicut prius tactum fuit, non est sanum nec habet rationem, quia lumen illud potius est salvativum quam corruptivum; unde excellentia in nullo obest, sed potius confert. Et quia pax et gaudium et lux illa superat onmem sensum, ideo homo totus undique completur, ut nihil aliud quaerat, sed potius alsorbeatur ipsa nostra inteUigentia ab eminentia lucis, sicut ipsa nostra ajfectio a torrente voluptatis. Et hoc supra deterniinatum fuit in primo libro, distinctione prima- de fruitione.

Nunc autem pro firmo tenendum est, quod etsi Adam Deiun in sua suljstantia non videljal in statu innocentiae, videbitur tamen in gloria in sua gloria » (S. Tliom., S. I. q. 1. a. 10.). — Paulo superius ante

substantia. Nec licet huius contrarium sentire et dicere. Nam hic est unus de decem articulis, reprobatis ab universitate ffiafiristrorura Parisiensium tem-

Primus articulus est, quod divina essentia in se nec ab homine nec ab Angelo videbitur Secundus est, quod licet divina essentia una sit in Patre et Fiho eL Spiritu sancto, tamen ut in ratione formae una est in Patre et Filio, et non una in his et Spiritu sancto, et tamen forma idem est quod essentia diviaa.

Tertius est, quod Spiritus sanctus ut amor vel nexus non procedit a Filio, sed tantum a Patre.

Quartus est, quod animae glorificatae non sunt in caelo empyreo cum Angelis, nec corpora gloriftcata erunt ibi, sed in caelo aqueo vel crystaUino, quod est siipra firmamentum

Quintus est, quod malus angelus in primo instanti suae creationis fuit malus et nunquam fuit bonus.

pore Episcopi Gulielmi et Odonis Cancellarii et fratris Alexandri de Hales, patris et magistn nostri, qui, ul evitentur, subscripti sunt.

Sextus est, quod Angelus in uno instanti potest esse in diversis locis et etiam ubique, si vohierit.

Septimus est, quod multae sunt veritates ab aeterno, quae non sunt Deus.

Octavus est, quod primum nunc et creatiopassio non est Creator nec creatura

Nonus est, quod qui habet meliora -naturalia, plus habebit de necessitate de gratia et gloria.

Decimus est, quod malus angelus nunquam habuit unde stare posset, nec etiam Adam in statu innocentiae.

Hi omnes errores a praedictis personis prohibiti fuerunt et excommunicati, et propterea sunt tanquam pestiferi evitandi.

ctam. Sed alii principales Scholastici oninino tenent conlrariam

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit primo capitulo: Non esset homini laudabile bene vivere, si nemo male vivere suaderet. Sed contra: si enim hoc verum est, tunc videtur, quod vita nostra in gloria laudabilis non erit, ubi nemo male vivere suadebit. — Item, esto quod diabolus nihil homini persuasisset, nihilominus mereri potuisset; sed si mereretur, esset laude dignus: ergo etc.

Respondeo: Dicendum, quod laus quaedam est, quae respicit dignitatem operis voluntarii, in quantum opus illud nobile est: et hoc posset esse in homine, etiamsi nullus ipsum. tentasset. Quaedam autem est laus, quae non tantum respicit opus voluntarium, sed etiam opus strenuum et arduum, quod consistit in expugnatione adversarii et reportatione triumphi; et de hoc loquitur.poslolus, secundae ad Timotheum secundo: Non coronabitur, nisi qui legitime cerlaverit. Et de hac laude Magister intelligit. — Et sic patent illa duo obiecta, quia procedunt de laude secundum primum modum.

Item quaeritur de hoc quod dicitur: Gloriosius est non consentire peccato quam tentari non posse. Sed contra: Deus non potest tentari; homo vero sic: ergo gloriosior est homo quam Deus. — Item, in statu gloriae honio non polerit tentari; in statu viae potest: ergo gloriosior est status viae quam patriae; quod si verum est, gloriosior est oiiseria quam gloria.

Respondeo: Dicendum, quod verbum Magistri hic q. 2. — Dionys. Carth., hic q. 2. — Biel, hic q. unica. intelligendiun est circa eum qui efficitur gloriosus ex merito suorum operum; et ideo non valet illud quod obiicit de Deo. — Item, intensio gloriae intelligenda est in verbo proposito non quantum ad praemium substantiale, sed quantum ad aliquam accidentalem laudem, qua laudatur vir iustus, Ecclesiastici trigesimo primo: Qui potuit transgredi, et non est transgressus etc.; et ideo non valet illud quod obiicitur

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod scientiam re)-um creatarum homo non perdidit, et propterea in Scriptui-a de ea non eruditur. Utrumque enim videtur esse falsum. Constat enim, quod nos, qui sumus filii Adae, rerum naturas ignoramus et ignorantes nascimur nec nosse possumus, nisi cum magna difficultate discamus. — Similiter, secundum videtur esse falsum, quia in sacra Scriptura habetur de productione omnium reruui in operibus sex dierum, et qualiter productae sunt et qualiter etiam distinctae sunt.

Respondeo: Dicendum, quod etsi homo merito primi peccati excaecatus sit et factus sit ignorans tam in cognitione universitatis propter ipsum creatae, quam etiara in cognitione viae salutis suae; plus tainen excaecatus est in secundo quam in primo. Nam ad cognitionem naturalium rerum multum potest proficere proprio studio atque ingenio, sed in cognilione modi perveniendi ad vitam per se plus deficit, quam proficit, nisi divinae revelationis -instructione dirigatur. Et propterea magis data est nobis Scriptura, divinitus et per Spiritum revelata, in cognitione fidei et morum, quam in

gnilione rerum naturalium, licet omnis verilas aliquo modo a Spiritu sancto esse dicatur. Et pro tanto intelligendum est verbum prius propositum a Magistrq fuisse dictura.

Quod ergo obiicitur de amissione cognitionis, verum esl, quod amisit habitum, non tamen amisit naturale iudicatorium. — Ad illud vero quod obiicitur, quod Scriptura insinuat productionem rerum; dicendum, quod non determinat ibi rerum speciales naturas et causas; sed boc esplicat, quod sentit fides sana, videlicet divinam voluntatem omnium esse causam primam et summam, et omnia esse facta per Verbum - et reparata per Verbum.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod komo non habuit praescientiam eorum quae futura eranl. Si enim hoc verum esset, cum nos multa praesciamus de futuris — et sancti Patres praesciverunt adventum Christi, et Prophetae simililer — videtur, quod Adam non fuit ita sapiens, sicut nos sumus hodie. Si tu dicas, quod hoc non est inconveniens propter gratuitam revelationem, quae in nobis est et Prophetis, ut aliquid sciamus, quod ignoravit Adam; obiicilur contra hoc: quia, sicut Sancti exponunt, Adam in sopore illo raptus est et ad caelestem curiam dicitur fuisse perductus; et hoc innuit textus quod statim post evigilationem prophetice locutus est: Hoc nunc os etc. Si ergo vere locutus est prophetice, praecognovit, quid significabat mulieris et

Cap. I.

De gralia hominis et potentia anle casum.

Nunc diligenter investigarl oporlcl, quani graliam vel potentiam habuerit homo ante casum, el utrum i)er eam poluerit stare, vel nou. — Sciendum est igitur, datum est per graliam auxiliura, et coUata est potenut per gratiam crealionis sine alia mereri salutem vaviri coniunctio et mulieris de latere viri formatio. Sed primum significat Christi incarnationem; secundura, passionera: ergo praecognovit Christum incarnandum et Christum passurura; sed redemptio et reparatio praesupponit lapsum: ergo praecognovit Adam lapsum futurum et suum remedium.

Respondeo: Dicendum, quod Magisler non loquitur de quibuscumqUe futuris, sed de his quae Spectabant ad statum suum, utpote de lapsu et confirmatione. Confirmationem enim praescii'e non potuit, quia non erat mansurus: lapsum autem scire non debuit; et rationes supra assignatae sunt, cum hoc quaesitum fuit de Angelo.

Cum ergo obiicitur, quod praescivit incarnationem; dupliciter respondetur: uno modo, quod hoc falsum est; etsi enim sciret, raulierem factam, ut coniungeretur sibi per coniugii Sacramentura, non tamen oportuit, quod sciret incarnationem et passionem, pro eo quod coniugium tempore innocentiae non significabat coniunctionem Christi et Ecclesiae quantum ad naturarura coniunctionera, sed per caritatem et dilectionem. — Alius est modus respondendi, quod sicut loseph praecognovit suum principalum, non tamen praecognovit suam venditionem, et hoc fuit antecedens ad illud; sic Adam nosse potuit aliquid, quod spectabat ad hanc naturae exaltationem, sicut fuit Christi incarnatio, ita tamen, quod ignorabat posteritatis suae lapsum per suam praevaricationem, vel quia Deus non revelavit, vel quia ipse non pertractavit. tionis resistere malo, sed non perficere bonum. Poterat tamen per illud bene vivere quodam modo, quia fleri, ut el bene posset velle et raale; nec frustra, si

Angelo velhomini, cum primum facti sunt, defuissel; auxilio possel manere, si vellet, non utique sua culpa dederat adiutorium, sine quo non posset in ea manere, si vellet, et per quod possel. Ut autem hoc vellet, in polerat, alioquin non sua culpa videretur cecidisse homo, si per eara nec mereri vilam valuit, nec ea stare voluil? — Quia nec aliquid mah ea Uiuc volebat cl ium impelleret, sicut Angelis, qui non ceciderunt, non ruerunl. Nobis autem meritum est aliquando, si malum subest, quae nos id facere movet: quia ex peccati corruptela proni sunt ad lapsum gressus nostri Ubi autem non interveuit causa nos ad malum impellens, 3. non raeremur, si ab eo deciinamus. Declinare enim a maio semper vitat poenam, sed non semper ineretur palmam.

Cap. 1!.

De adiutorio homini in creatione dato,

f/uo stare poterat.

Hic considerandum est, quod fuerit illud adiutorium homini datum in creatione, quo poterat raaet oranium naturaliura potentiarum animae sinceritas atque vivacitas.

Cap. III.

De libero arbitrio.

Liberura vero arbitriura esl facultas rationis et voluntatis, qua bonura eligitur, gratia assistente, ve! maniens iuvat eam et erigit, ul efTicaciter velit bonum. test velle, utrumque discernens, liberum arbilrium tione carenl, habent tamen sensum et appetitura sensualitatis.

Gap. IV.

De sensualitafe.

Esl enim sensualitas quaedam vis animae inferior, ex qua est motus, qui intenditur in corporis sensus vel consulendis intendit, secundura inferiorem ad teraporalinm dispositionem prospicit. Quidquid ergo in aninia noslra nobis considerantibus occurrit, quod nou sit commune cum bestiis, ad rationem pertinet. Quod litatem pertinet. Et ubi nobis gradatim in consideranere. Non enim solura corpus homo exterior deputabitur, sed adiuncta quadam vita sua, qua compages corporis et omnes sensus vlgent, quibus instructus est sit comraune cura bestiis, ibi incipit ratio, ubi homo interior iam possit agnosci.

Cap. V.

iie ruUone et parlibus eius.

« RatJoiiis autera pars superior aeternis ralionibus rationis intentio, qua conlemplamur aeterna, sapientwe

Cap. VI.

De simili ordine peccandi in nobis

el in primis parentibus. tunc serpens mulieri malum suasit, ipsaque consensit, deinde viro suo dedit, sicque consummatum est peccatum;

Cap. VII.

Quod in nobis est vir et mxdier el serpens.

[ta et nunc in iiobis pro serpente est sensualis cundum Apostolum dicitur imago et gloria Dei; et illa est mulier, quae secundum eundem dicitur glo- Cap. Vlll.

De spirituali coniugio viri et mulieris in 7iobis.

Atque inter hunc virum et hanc mulierem est velut quoddam spirituale coniugium naturalisque contrapecorilnis non est inventum viro adiutorium simile illi, nisi de illo detractum in coniugium formaretur; ita Sbl deputatur; ilia vero, qua bene utimur rebus temporalibus, scientiae deputatur ». « Cum vero disserimus de per o/ficia geminanuis ». « Garnalis autem vel sensualis pecoribusque communis est, qui sechjsus esl a ralione ium est ad usum rerum temporalium, quantum naturae nale nostrum, non ad unitatis divortium separatum, pertitur offlcio. Et sicut una caro est duorum in masculo et in femina; sic intellectum nostrura et aelioquo modo significantius dici possunt, una mentis natura compleclitur, ut, sicut de iJlis dictum est: erunt mente una ». — Ecce ex his inlelligi potest, qualiter in vir, mulier, serpens.

Cap. fX. Qualiter per illa tria in nobis consummetur lenlalio.

Nunc superest ostendere, quomodo per haec Iria mulieri, e.t mulier viro; ita el in nobis sensualis molus, cum illecebram peccati conceperit, quasi serpens cum femina cibum vetitum gustat. Si ergo in raotu sensuali lantum peccati illecebra teneatur, veniale ac levissimum est peccatuni.

Cap. X.

Quando mulier sola manducat cibum vetitim.

Si vero inferior pars rationis consenserit, ita ul sola cogitationis delectatione sine voluntate perficieudi teneatur, mulier sola mandiicavit, uon vir, cuius auctoritale cohibetur voluntas, ne ad opus usque perveniat. -

Cap. XI.

Quando etiam vir manducat.

Si vero adsit plena voluntas perficiendi, ul, si adsit facultas et ad efTectum perducatur, vir quoque manducat, quia superior pars ralionis iliecebrae consensit; et tunc est damnabile et grave peccatum.

Cap. XII.

Qmindo sit veniale vel mortale peccatim.