Distinctio VII

Ostenditur etiam, quod ratio non sit ex parte peccali angelici: quia peccatum angelicum non excessit peccatura liominis in infinituni quantum ad aliquam conditionem, ergo non nocuit in infinitum plus quam peccatum hominis; sed peccatum hominis, etsi aufert rectitudinem, non tamen abstulit possibilitatem ad rectitudinem: ergo videtur, quod peccatum Angeli, elsi magis elongaverit, non elongavit infinite: ergo videtur, quod elongavit cum possibilitate ad reditum, et ita non videtur ratio ex parte peccati. — Iteni, quantulacumque gralia, si adveniret voluntati diaboli, expelleret totam culpam — loquor de gratia gratum faciente — sed morbus, qui modico remedio adveniente potest curari, non dicitur de se incurabilis, sed propter defectum remedii, si illud non adsit: ergo impossibilitas rectificationis in voluntate Angeli non est ralione culpae principaliter. — Item, culpa non inducit necessitatem voluntati, quia est in voluntate, secundum quod voluntas est, et ita secundum quod libera et vertibilis: ergo si non inducit necessitatem, ergo nec aufert possibililatem ad oppositum, et ita ad rectitudinem: ergo non venit illa impossibilitas ex parte peccati, ergo nuUo modo.

C 0 N C L U S I 0. Daemonum obstinata voluntas non potesl rectificari, quia est extra statum viae et meriti.

Respondeo: Dicendum, quod sicut Sancti dicunt I. et auctoritates, voluntas diaboli nullo niodo potest rectificari, secundum quod hoc verbum pote5« praedicat potentiam habentem aliquam ordinationem ad actuni. Nam si intelligatur de potenlia efficientis % absolute, absque dubio potens est Deus diabolo restituere bonam voluntatem; tamen ex parte diaboli non est ordinatio aliqua ad hoc, immo facta est voluntas eius impossibilis, ut Sancti dicunt et rationes ostendunt.

Si autem quaeratur causa impossibilitatis ad rectitudinem, intelligendum est ad hoc, qnad ad rectitudinem voluntatis, per actuale peccatum lapsae, duo concurrunt, scilicet ex parte voluntatis poenitentia, ex parte Dei gratia sanans. Et utrumque deest diabolo; et ideo omnino deest ei via rectificationis.

Si quaeras ulterius, quid horum est ratio defectus alterius; dicendum, quod defectus poenitentiae est ratio, quare deficit gralia gratum faciens, quia ad illam disponitpoenitentia informis. — Rursus, si quaeratur, quare deficit poenitentia? dicendum, quod deficit gratia gratis data, quae praevenit voluntatem, ut poeniteat, et sine qua nemo unquam se praeparat ad gratiam, sicut iam melius patebit. — Si quaeratur, unde veniat defectus gratiae gratis datae, vel quae sit ratio; absque dubio defectus non potest habere nisi causam deficientem; ct ita nec Deus nec natura Angeli potest esse prima causa; sed necessarium est, quod ipsa culpa, qua diabolus ita aegrotavit et aegrotat, ut non pateat aditus gratiae. Et in hoc consentiunt communiter omnes, qui recte sapiunt cirra materiam istam.

Sed unde habeat culpa diaboli hanc irremediabilitatem, diversificati sunt varie opinantes.

Quidam enim sumserunt rationem ex comparatione culpae ad severitatem iudicantis. Quia enim diabolus et angeli eius gravissime peccaverunt, Dominus severus iudex statim condemnavit eos; sicut iudex magnum latronem, in turpi latrocinio deprehensum. statim facit suspendi, quamvis differat suspendium unius parvi latronis, qui potuit habere aliquam excusationem. — Sed haec ratio congruitatis est: quia, esto quod diabolus minus peccasset, tunc videretur posse redire; et nos videmus, quod Deus facit misericordiam cum sceleratissimis frequenter, et aliquos aliquando, qui modicum peccaverunt, demergit in infernum; et ideo congruitas tantum est.

Alii sumserunt rationem ex comparatione culpae ad naturam peccantis, quia peccans fuit substantia spirituaUs, omnino non habens pondus carnis; et quia substantia spiritualis est semper in actu suo, unde non lassatur, immo continue habet inordinatam voluntatem et continue gratiam impugnat: ideo non offertur sibi gratia. — Sed istae non sunt rationes necessitatis; tum quia pondus carnis non inclinabat hominem primum ad peccatum, ideo nec adeo excusabat, ut peccatum eius caperet remedium rectitudinis; nec econtra carentia carnis adeo Angelum impediebat. Similiter nec alia ratio, quia Deus gratiam gratis datam frequenter dat homini existenti in actuali voluntate peccandi; haec enim simul stat cum culpa. Et huius exemplum patet in Paulo, qui conversus est el circumdalus luce in actu persecutionis. — Sunt tamen congruitates quaedam a latere.

Alii suraserunt rationem ex parte culpae relatae ad modum peccandi per oppositum ad peccatum hominis; quia enim homo alio suggerente peccaverat, ideo dignum fuit alio relevari. Rursus, quia lotum genus humanum ceciderat, ne totum periret, congruum fuit reduci ad rectitudinem. Econtra est in angelicis spiritibus, quia non peccaverunt per tentationem, maxime lucifer; ideo non rediit. Unde Gregorius in Moralium quarto: « Nunqunm lumen pristini status accepit, quia non persuasus amisit». SimilUer, quia cecidit secundum parteni, ita quod peccatum fuit particulare et personale; ideo non debuit rectificari. Unde Augustinus in Enchiridio: « Placuit universitatis Conditori, ut, quoniam non tota muUitudo Angelorum Deum deserendo perierat, ea quae perierat, in aeterna damnatione remaneret». — Sed istae similiter sunt rationes congruitatis, quia si homo peccasset propria voluntate, sine suggeslione, vel particulariter, non video, quomodo non posset recuperare bonam voluntatem, Domino restituente.

Alii sumserunt rationem per coniparationem ad slalum peccantis, quia tempus meriti et status merendi erat eis praefixus usque ad primam bonam operationem vel malam; et ideo"sicut homo, postquam tempus merendi pertransiit, quantumcumque peccaverit parum, dura tamen mortaliter et qualitercumque peccaverit, ultra non potest bonam voluntatem reacquirere; sic el de Angehs intelligendum est. Et hoc modo assignavit Damascenus, cum dixit, quod « hoc est Angelis casus, quod hominibus mors». Et similiter Augustinus de Fide ad Petrum, eum dixit: « Sic creavit Deus Angelos,ut qui vellent perpeluo boni essent, et qui nollent nunquam eos divino munere repararet ». Et ila temjuis meriti et statum praefixit usque ad primum i. conflictum. — Et hanc rationem credo propriam et i. necessariani. Et hoc patet: quia, si aliqua passio inest aliquibus subieclis, inest eis secundum aliquod commune; diabolus autem non potest bonam voluntatem recuperare, ita est obslinatus, et similiter ludas et alius homo peccator damnatus. Constat, quod inesse non potest nec ratione naturae nec ratione inodi peccandi, quia non est commune. Si ergo non invenitur communitas nisi a parte status, quia uterque est exlra statum meriti, manifestum est, quod ista est ratio potissima et necessaria. — Et hoc clarius patet in peccato hominis, si diligentius consideretur. Nam peccatum ludae in principio non abstulit possibilitatem ad iustitiam; et tamen sine additione et sine innovatione, solo tempore merendi transeunte, factus est impossibilis ad bonani voluntatem. Deus enim decrevit offerre gratiam, quamdiu est tempus merendi; quo trans- 1 Cap. 3. n. 8. Cfr. supra paij. 133, nota I. eunte, cum non faciat contra suam dispositionem, non offert gratiam, quae praeveniat voluntatem et formet ad poenitentiam; et ita remanet voluntas in impoenitenlia sempiterna, et ita in culpa. praefixit ei ita modicum tempus merendi, ut non haberet spatium redeundi? notandum ad hoc, quod in conditione reruin non attenditur ratio misericordiae et iustitiae principaliter, sed sapientiae. Decrevit enim divina sapientia in universo facere duplicem creaturam rationalem, ad hoc quod esset universum completura: unam corpori unitam, ut animam rationalera; aliam absolutam et spiritualeni, ut Angelum. Et quoniam substantia omnino spiritualis est omnino incorruplibilis et ingenerabilis, non potuit unus Angelus ex altero produci; ideo simul producti sunt; et sicut simul sunt producti, ita etiam simul glorificaudi sive dispositi ad simul glorificari. Et quia sunt spirituales et incorruptibiles, nullo modo habentes retardat.ivum; hinc est, quod in loco gloriae sunt conditi, scilicet in empyreo, et ita de proximo ad gloriam dispositi et ratione naturae et loci. Et ideo tempus meriti est eis ita breve praefixura, sicut potuit, et ideo usque ad priniam aversionem vel conversionem deliberativam. — Homini vero, quia condilus est in corpore animali ad procreandam prolem ad cultum Dei, et ila in dispositione remoliori a gloria, datus est locus distans ad merendum a sui conditione, scilicet paradisus terrestris; et praeflxus est ei terminus diuturnus propter officium procreandi prolem. Et propterea, cum peccavit angelus, statira exiit tempus meriti et statum, homo vero non; et ideo iste potuit rectificari, ille vero non. Et hoc est quod dicit.ugustinus de Mirabilibus sacrae Scripturae: « Angelus de sublimissirno sui ordinis statu cecidit, ideo resurgere non potuit ».

Patel igilur, quod voluntas Angeli non est rectificabilis, nec fuit a tempore, ex quo cecidit. Quia enim fuit extra statum meriti, certissime revelata est ei sua damnatio; et ideo, sicut Beati non possunt timere damnationem, ita angelus malus propter certitudinem damnationis non potest sperare salutem, et propter absentiam gratiae non potest poenitere, et ideo nec bonus esse. — His visis, facile est omnia obiecta solvere.

1. Ad illud enim quod obiicitur, quod polest esse 5 Libr. I. c. 2: Angelus ergo in summo honoris sui ordine

condonatio misericordiae; dicendum, quod potesl de potentia absoluta; sed de potentia ordinata, quae operatur secundum ordineni sapienliae — et illum ordinem Deus non corrumpit, imnio inviolabililer servat — non deliet esse nec potesl esse; quia consilium Dei et dispositio non potest mutari aliqua ratione.

Ad illud ergo quod dicit, quod summe debet raanifestari misericordia: dicendum, quod sic debet manifestari niisericordia, ut manifestetur etiam iuslitia; et ideo decrevit divina bonitas in homine infirmiori et miserabiliori manifeslare misericordiam; et summe manifestavit, quando Unigenito non pepercit; in angelicis spiritibus placuit manifestare iustiliam; et sapientissime et eiegantissime faclum est, quia misericordia non aufert iustitiam, nec e converso. Et ideo erravit Origenes-, qui totum dedit misericordiae Dei et abstulit locum iustitiae, quod quamvis non sit tantae impietatis in superficie, tamen aequalis erroris est auferre a Deo aclum iustitiae, sicut auferre actum misericordiae.

Ad jllud quod obiicitur de dolore poenitentiae, quod potest esse in diabolo; dicendum, quod dolor est duobus modis. Aliquis enim dolet de culpa propter damnimi, quod incurrit, et laesionem; et sic dolere potest quis ex puris naturalibus sine gratia gratis data; et tunc dolet, quando maiorem sentit laesionem quani delectationem. Hanc diabolus modo non habet propter habitudinem peccandi, sed tamen habiturus est, cum absorbehitur a poenis post iudicium. Sed haec poenitentia non disponit ad graliam, immo solum est poena, quia sic poenituit etiam ludas. — Alio modo est dolor poenitentiae, quo quis dolet de culpa, quia Dei offensiva; et hic dolor disponit ad poenitentiam, et hic non est sine gratia eralis data; et hunc dolorem diabolus vel daemones habere non possunt, quia sunt exU'a statum, in quo datur gratia, et irregressibiliter sunt extra. Et ita patet illud.

2. Ad illud quod obiicitur secundo, unde veniat impossibilitas; concedendum est, quod non venit ex parte Dei, sicut ostendunt tres rationes primae; nec ex parte na/Mrae Angeli, quantum est de se, sicut ostendunt tres rationes secundo loco positae; nec etiam ex parte magmtudinis peccati, quantum est de se, sicut ostendunt tres rationes ultimae. Sed hoc habet culpa ratione status. Quia enim est voluntas extra meriti statum, abest omnis gratia; quia in statu damnationis, adest desperatio certissima: quae duae sunt conditiones omnino disponentes vohmtatem ad impossibilitatem rectitudinis.

Tamen illud quod obiicitur, quod non potest venire ex parte peccati, quia non excedit in tum peccatum hominis; quidam volunt solvere, quod immo, quia intellectus angelicus est deiformis, et ideo intelligit in instanti, rationalis sive collativus in tempore. Et ideo, quia peccatum Angeli est contra deiformem intellectum, excedit improportionabiliter peccatum hominis, sicut hnea improportionabiliter excedit punctum et tempus instans. — Sed hoc non oporlet dicere, quia non oportet, quod morbus incurabilis curabilem excedat in infmitum, quia unus morbus, qui in uno statu est curabilis, per crementum sive diuturnitatem fit incurabilis; ita est manifeste in morbo corporali: Similiter videmus manifeste in niorbo spirituali. Peccatum enim ante morlem est curabile, solo autem excessu mortis flt incurabile. Simile videmus in casu. Qui enim cadit de loco parum eminenti non moritur; qui aulem de turri cadit sine remedio laeditur, sed tamen magnitudo et altitudo non est improportionabilis altitudini. Et ideo non valet illa ratio.

sumtas ex parte naturae non nisi ut congruas adniittit in corp.,

Supposito. quotl in voluntate daemonum non sit possibilis reclificatio, quaeritur secundo, utrum sit in eis malae voluntatis continuatio. Et quod sic, videtur.

1. Secundae ad Corinthios sexto: Quae con- Chrisli ad Belial? tJlossa: « Sicut Cliristus omnia bene facit, ita diabolus omnia male »; sed semper facit aliquid, quia est substantia spiritualis, non lassata in operando: ergo etc.

2. Item, primae loannis tertio-: Diabolus ab inilio peccat; Glossa: « kb initio suae creationis incipiens, peccat continue usque in praesens ».

3. Item,.ugustinus, de Fide ad Petrum loquens de daemonibus dicit: « Nec mala possunt voluntate carere nec poena ». Si tu dicas, quod loquitur de habitu, non de actu; obiicitur, quod de actu, per Hieronymum, qui dicit, quod « diabolus adhuc idem sibi arrogat, quod prius praesumserat ».

4. Iteni, Iioc videtur ratione. Diabolus est obstinatus; sed obstinatio est confirmatio in priori malo: ergo diaboli voluntas est confirm.ata in malo, quod commisit, ergo ab illo non potest recedere: ergo etc

5. Item, Angeli confirmati in bono, continue habent bonam Aoiuntatem habitu et actu, et eandem, quam habuerunt in sui glorificatione: ergo ab opposilis similiter videtur de daemonibus, cum sint obstinati in malo, sicut illi confirmati in bono.

6. Item, si posset ab actu malae voluntalis desistere, posset aliquo modo se ad gratiam praeparare. quia dimittere actum peccati est praeparare Vers. V6. — Glossa invenitur apud Petrum Lombardum q. II. — Dionys. Carth., hic q. I. — Biel, hie q. unica. se ad gratiam; sed ipse nullq modo hoc potest, sicut supra probatum est: ergo etc.

CoNTRA: 1. lacobi secundo: Daemones credunt et contremiscunl; sed credere et timere non sunt actus malae voluntatis: ergo videtur, quod aliquando moventur sine obliquitate, et ita aliqua est interpolatio.

2. Item, si contremiscunt, et timor retrahit a malo actu, ergo videtur, quod aliquando desistant.

3. Item, secundae Petri secundo: Daemones non portant adversus se execrabile iudicium; Glossa: « Magnitudine poenarum territi, a iudicio praesumtionis desistunt »: ergo videtur, quod cessaverit in eis praesumendi perversitas, saltem quantum ad actum.

4. Item, daemones naturaliter diligunt Deum, unde dicit Augustinus % quod « nullius conscientia polest Deum odisse »; et si non diceret, videtur verum, quia « vitium non delet extrema naturae vestigia». Si igitur diligere Deum est naturale, ergo adhuc sunt habiles et apti ad hunc actum. Esto ergo, quod exeant in actum, cum non moveantur simul pluribus motibus; tunc, ut videtur, cessant ab actu malae voluntatis.

fi. Item, diabolus, tentans hunc liominem, potest desistere ab actu exteriori, ita quod niliil mali exterius nec iUi nec alii faciat; sed plus sumus domini actuum inleriorum quam exteriorum: ergo polest desistere, ut nihil actu male velit.

C. Item, videtur, quod voluntas prima superbiendi in eo desierit, quia cessante causa cessat operibus ilam agens, fodiet sibi domos habitationum in inferis

effectus; sed ralio, quae movit diabolum ad appetendam divinam celsitudinem, fuit pulcritudo et strenuitas naturalium et praeexcellentia respectu omnium — iden speravit posse obtinere et appetiit — sed niodo non habet in se istam celsitudinem: ergo, ut videtur, nec illam voluntatem: ergo videtur in eo variata affectio.

7. Item, differt dUectio et appetitus, quia dilectio est boni, sed wppetitus est boni ut unibilis, quia homo appetit bonum sibi, et bonum sibi non est nisi unibile sibi; sed diabolus bene videt, quod non potesl ad Dei celsiludinem pervenire, quia revelata est ei sua damnatio, et ut dicit Augustinus de Wirabilibus sacrae Scripturae, « ad suae damnationis cumulum desperavit».

c 0 N c L u s I 0. Daemon non tantuni quoad malae volunlatis defornnlatem et pronilatem continuilatem habet, sed eliam semper omnem actum deformat et depravat, et ita continuo peccat.

Respondeo: Dicendum, quod loqui contingit de uiala voluntate tripliciter, scilicet quantum ad deformitatem, quantum ad pronilatem et quantum ad actualitatem. — Quantum ad deformilatem est 1. in ''i'''! voluntate dialDolus continue, ita quod nulla intervenit variatio per deformitatis desitionem sive minorationem, quia ita adhaesit macula peccati voluntati diaboli, ut nullo modo possit ab illa separari. — Quantum ad pronitalem est continuatio 2. eiusdem, ita tamen, quod inlervenit variatio quantum ad modum inclinandi. Diabolus enim ad id ipsum, quod primo appeliit, etiam nunc pronitatem habet, sed differenli modo quam prius. Prius enim appetiitcum proposito obtinendi, unde dixit: Ponani sedem meam ad aquilonem etc.; nunc appetit quantum in se est, sicut ambitiosus, qui sperat obtinere episcopatum, et si non obtineat, non recedit ambitio, sed niodns ambiendi variatur; sic et in diabolo est. — Quantum vero ad actualitatem est continua- 3. tio in actu peccandi, sed tamen intervenit variatio quantum ad genus, quia non peccat continue peccato unius generis, cnm non raoveatur simul motibus diversis. Modo enim peccat superbia, modo invidia, modo aliis modis; tamen voluntas eius nunquam requiescit, quia nunquam lassatur, cum sit incorruptibilis. El cuni in ea regnet perversitas, semper omnem actum, quem elicit, deformat et depravat, et ita continue peccat. — Et concedendae sunt rationes ad hoc inductae.

I. Ad illud quod obiicitur, quod credunt et contremiscunt; dicendum, quod actus iudicatur bonus dupliciter: aut ex se, ut puta, quando est actus virtutis elicieutis ipsum, ut abstinere a voluptatibus, et consimiles; aut ex adiuncto, sicut ire ad sanctum lacobum. Sic actus dicitur malus dupliciter: aut quia directe elicitur a vitio, ut velle praeesse; aut quia vitium deformans concomztoftw, nt dare eleemosynam propter vanam gloriam vel cuni murnuire et impalientia. Et lioc modo deformat diabolus actum credendi, quia cum murmure et impatientia et displicentia illius quod credit, movetur in actum ilium; et ita credendo peccat, non quia credit, sed quia non eo modo credere debet, quo credit. Simililer iudicandum est, si diabolus Deo obediat.

2. Ad illud quod obiicitur de timore, dico, quod verum est, quod timent; sed tamen timor ita exilis est, et voluntas peccandi adeo est improba, quod propter hoc non cessat, sicut in latrone, qui licet timeat furcas, tamen propter appetitum furandi non cessat a furto; et in ipso timore peccat, quia displicet ei Dei iustitia, quam formidat.

3. Ad illud quod obiicitur, quod a iudicio praesumtionis desistunt; dicendum, quod, sicut dictum est, quamvis non audeant appetere quoil primo ausi sunt, tamen iraproba voluntate non desistunt appetere; et si viara possent invenire, per quara crederent attingere, absque dubio idera praesuraerent. Unde quamvis iudicium sit variatum propter poenarum intuitum; tamen appetitus non est avulsus nec malum desideriura, iramo regnat actu.

4. Ad illud quod obiicitur de molu naturali, respondent quidaiii, quod natura, etsi non sit exstincta, est tamen adeo consopita et liberi arbitrii malitia superata, quod in actum suum non potest exire. — Aliter tamen potest dici, quod, sicut libera voluntas deformabat actura credendi, ita etiam deformat actura naturalera, cum ei adiungitur. Exempluin huius est hoc. Licet avarus naturaliter appetat beatitudinem, tanta est perversitas iudicii in eo et voluiitatis, ut non dicat esse beatitudinem nisi in divitiis; et ita nnnquara exit in appetitum beatitudinis, nisi ut est in divitiis; et ita appetendo illain l)eatitiidinera peccat, quia motum illuni, quem natura inchoat incitando, voluntas consumraat deformando. Sic intelligenduni, quod diabolus naturaliter diligit Deura ut conservatorem, sed volunlas diaboli illam dilectionem refert ad propriam utibtatein; ideo peccat, quia, etsi Deuni diligat, tamen propter se diligit. Bene igitur concedo, quod exit in actum naturalem, sed nunquam in pure naluralera.

5. Ad illud quod obiicitur, quod polest desistere

ab actu exteriori; dicendum, quod non est simile, quia cum dialolus non obdormiat, semper in eo vigent interiores virtutes, et ita semper sunt in actu, velit nolil, sicut in homine vigilante. Sed opus ad alterum subest omnino libero arbitrio, ideo potest cessare ab hoc et ab omni; in interiori potest cessare ab hoc vel ab illo secundum diversas conversiones, scd nunquam ab omni. — Quod ergo dicitur, quod magis sumus domini acluuni interiorum; si intelligatur quantum ad cohibitionem profriam, manifesle falsum est; si quanlum ad cohibitionem alienum, verum est, quia aliquis potest me cohibere ab actu exteriori et compellere: non sic est de interiori.

6. Ad illud quod obiicitur, quod non videtur modo superbire, quia cessavit causa; dicendum, quod est causa indiicens, sed tamen non efficiens nec conservans; el hac cessante, non cessat effectus, sicut patet manifeste; el talis fuit in dialrolo pulcritudo. Est alia efficiens et conservans; et talis fuit voUmtas diaboH ol)liqua el aversa et haec semper

Tertio quaeritur, utrum in daemonibus sit malae voUmtatis intensio. Et quod sic:

1. Isidorus de Summo Bono: «Diabolus non est in diabolo, ideo semper est in eo superbia; et i quaravis non assurgat ad illud obtinendum, tamen i adhuc assurgit ad illud quod potest, et amplius: quam potest, quia ad dominium hominum, et ma-;] xime Sanctorum. j

2. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod appetitus est rei unibilis; dicendum, quod appetitus a&- cupies ap- i solulus et deliberatus est rei unibilis et possibilis; "' et iste est appetitus cum eligentia. Sed appetitus j velkitatis, qui est impossibilium, non est rei unibilis:j secunduni veritateni, sed rei, quae desideratur,; sicut aliquis appetit esse velox sicut hirundo et: similia. Diabolus autem quod prius appetiit, eo modo quo appetiit, voluntate eligentiae nonappetit, i sed solum quantum est ex se. — Si tamen aliquis con- Ad aiion;mj tendat, quod appetit; fatendum est, quod iudicium 3°"'°"' eius est perversum sive aestimatio, saltem intellectus practici, quo iudicat, se ad illud posse pervenire, quamvis iudicium specidationis dictet contrarium. ita (piod erit diabolo poena acta, iion inflicta. Sed usque ad iudiper hoc contentus est, quod Deo aequalem se exi-i-undamenias stimans cecidit, sed etiam superiorem se Deo dicit»:; ergo videtur crevisse superbia.

3. Iteni, ratione videtur. Quia inaia faciraus, niali suraus: ergo quanto plura raala facimus, tanto peiores sumus: sed diabolus plura mala fecit post lapsum: ergo peior est nunc, quam quando cecidit: ergo crevit in eo voluntatis deordinatio.

4. Item,.diabolo debetur maior poena nunc, quam quando cecidit — hoc non est dubium — sed praemium in bonis non augetur, nisi crescat bona voluntas: ergo nec in malis supplicium, nisi crescat mala voluntas: ergo etc.

k. Itera, malum est « privatio modi, speciei et ordinis»; sed ista non possunt totaliter ab aliquo removeri, alioquin cederet in non-ens, quia dicit.ugustinus, quod «ubi haec nuUa sunt, nullum bonum est»: ergo si non sunt omnino ablata, possunt adhuc diminui. Sed diminuuntur per peccatum: cum ergo dialtolus peccet, tanto magis diminuuntur, quanto magis peccat; sed quanto magis diminuuntur, tanto peior est voluntas: ergo etc.

o. Item, qui procural Iiomicidium corporale liomicida est, et quanto plura procurat homicidia, tanto peior in eo est voluntas: ergo pari ratione, immo fortiori, qui mortem spiritualem procurat homicida est, et qui plurium mortem procurat peior est; sed diabolus post mortera primi hominis dicitur fuisse homicida ab initio, quia procuravit eius lapsura, sed processu temporis procuravit mortem plurium: ergo in malitia crevit. Si tu clicas, quod crevit mala voluntas in comparatione ad hominem, non in comparatione adDeum; ostemlitur, quod ista responsio nulla est, 'primo, quia diabolus movetur in Deum, sicut in hominem. Si multiplicando et iterando peccatum in hominem intenditur, et crescit in eo malitia; pari ratione, cum odit et blasphemat Deum, quod nullo 3. modo potest bene fieri. Praeterea, non est peccatum, in quo non conteranatur et olfendatur Deus, et in quo peccans non avertatur a Deo: ergo in omni peccato crescit mala voluntas in comparatione ad Deura.

Contra: 1. "Opposita nata sunt fieri circa idem »; sed daeraones non possunt proficere: ergo non possunt magis deflcere sive peiores esse.

2. Item, Iioc videtur per simile in hominibus damnatis, quia diabolus et homo mortuus sive damnatus sunt in consiraili statu, sicut dicit Damascenus % quod «hoc est hominibus mors, quod Angelis casus»; sed post mortem mala voluntas in homine non crescit: ergo nec in daemone post casum.

3. Item, hoc ostenditur per simile in bonis et malorum in malo; sed in bonis non potest crescere bona voluntas: ergo nec in raalis mala.

4. Itera, Angelus simplex est et nullura habet retardativum: ergo in prima conversione tantum se convertit, quod non potest amplius converti: ergo simihter tantuni se avertit, quod non potesl amplius: ergo etc.

5. Item, in nullo crescit raala voluntas, in quo non crescit demerilum; sed denieritum non crescit in eo, quia non potest evitare peccatum: ergo si necesse est, diabolum male velle, impossibile est. malam voluntatera in eo crescere.

6. Itera, diabolus et daeraones sunt redditi omnino impossibiles ad gratiam in primo lapsu, nec possunt magis impossibiles esse; sed quando crescit mala voluntas, fit niaior elongatio a gratia: si ergo non possunt magis elongari, sicut caecus non potest plus caecari: ergo etc.

c 0 N c L r s [ 0.

Daemonis voluntas mala semper intemlitur quoad vim administralivam.

Respondeo: Triplex est hic modus dicendi.

Quidam enim senserunt, quod sicut in Angelis bonis voluntas bona crevit in prima conversione usque ad terminum, ita quod amplius in se non potest crescere, sed solum in effectibus bonis, quos efliciunt circa homines; similiter in angelis malis dicere voluerunt, quod in prima aversione aversa est voluntas eorum in terraino, ita quod tantum fuit depravata volunlas malorum, quod amplius nec depravatur nec crescit, sed solum in e/feclihus, quando plura mala ex aequali volantate semper facit. Et quia supplicium non tantum respicit intemionem voluntalis, sed etiam actum exteriorem, ideo gravius punitur diabolus ex nialis, quae coramittit. Rationem autem huius positionis assignant simplicitatem et spiritualitatem angelicam, quae nullura habet retardativum; el ideo totaliter et in termino in prima conversione se convertit; horao autem non sic.

Aliorum positio est ista, quod in raalis angelis, simpliciter loquendo, crescit malitia et malae volunlatis deordinati». Sicut enim patet ex problemate praecedenti, diabolus continue peccat et novas raalitias quotidie excogitat. F.t quoniam, quia mala facimus, niali sumus, et quodlibet malum adimit de habilitale voluntatis, quia aliter non esset malum: ideo semper habilitas minuitur, et voluntas raagis et magis deordinatur. Nec est simile de bonis, quia bonum opus non ita apponit ad bonitatem graliae vel voluntatis, sicut peccatum quodlibet adimit.

Sed quia diiruiu videtur dicere, quod diaboli otmalitia non intendatnr, cum dicatur in Psalmo: Superbia eonm, qni le oderunt, ascendit semper, et exponitur de daemonibus; et ilerum irrationabile videtur, quod ita crescat in diabolo malitia sicut in pure viat-ore, cum iam sit in statu damnationis et necessitatem liabeat ad aliqua mala; ideo est tertius modus dicendi, quod in diabolo crescat malitia voluntatis quanlum ad vim administrativam, qua convertitur ad liominem, sed non quantum ad vim contemplativam, qua est simpliciter et necessario aversus a Deo.

Ralio autem huius positionis est ista. Ad crementuai enim voluntatis malae sive demeriti non sufficit inordinata affectio, quia haec esi in damnatis et erit in sempiternum, sed requiritur ultra tempus ineriti et slatus merendi vel demerendi. Diabolus autem est in slatu demerendi quantum ad vim adminislrativam, non quantum ad conlemplalivam; et ideo crescit et demeritum et peccatum quantum ad vim administratiuam, non quantmn ad contemplativam. — Ratio autem huius patet, si revocentur ad memoriam praedicta in solutione praecedentis primi problematis, ubi tactum est de praefixione temporis ad merendum ipsi Angelo. Dictum est enim, quod Angelus spiritualis et incorruptibilis et propinquus ad gloriam esl conditus; ideo est ei tempus breve praefixum, homini vero terminus longus. Sed quia Deus sic condidit universum, ul maior et potentior minorem adiuvet; ideo non tantum Angelo dedit vim contemplativam., qua mererelur et ad Deum converteretur, sed etiam adminislrativam, qua liomini suffragaretur. Quia ergo vis contemplativa erat ipsius Angeli in se, ciuantum ad illam praefixum est spatium nierendi usque ad primam conversionem vel aversionem. Sed quia administrativa respectum habet ad hominem, ideo praefixum est Angelis spatium merendi, usquequo homines assumerentur totaliter ad gloriam. Mansit ergo quantum ad vim istam status merendi vel demerendi, et nianet usque ad diem iudicii. — Sed quoniam meritum et demeritum non est in vi administrativa nisi per vim contemplativam, et in jjonis contemplativa ita est conversa ad bonum, quod non potest averti; ideo adminislrativa non lial)et nisi locum merendi Econtra, quia in malis ita est aversa contemplativa, quod non potest converti, ideo quantum ad admimstrativam non habet nisi locum et spatium demerendi. Et in lioc patet, quod divinum decretum manet iustum et inviolatum, quia tempus, quod a conditione praeftxerat, non debuit auferre nec bonis nec malis. Et illis quidem diligentibus Deum spatium illud conversum est in bonum, impiis autem et peccatoribus angelis conversum est in malum. Et ideo patet, quo modo crescit mala voluntas in malis, scilicet quantum ad vim administrativam snlum. — Nec est onmino snnde in bonis et mahs, quia voluntas m boms propter influentiam perfectam statim pervenit ad terminum; et ideo, quamvis plura bona faciant, tamen voluntas bona propter hoc non intenditur. Sed in malis non est ita, quia corruptio venit ab ipsis; et non potuerunt ita se inflcere, quin adhuc magis, quamdiu durat tempus. Unde et crescit in eis macula et etiam appetitus nocendi et dominandi hominibus; non sic in Angelis bonis.

Goncedendae igitur sunt rationes probanles, quod mala voluntas in daemonibus intendatur et crescat, tamen quantum ad vim administrativam, sive in comparatione ad hominem. damnatis inordinatus motus voluntatis conversus est in poenam et imputatur in supplicium, non in demeritum; sic Jn angelis mahs in poenam est conversus ille inordinatus motus.

Ad illud quod obiicitur, quod in omni peccato contemnitur Deus; dicendum, quod non est peccatum, quin adsit vis contemplativa, et quin sit in Deum aliquo modo; sed tamen distinguuntur haec ad invicem (piantum ad principalitatcm actuum. Dicitur enim aliquod peccatum esse in Deum, aliquod in proximum; aliquod quantum ad vita administrativam, aliquod quantum ad vim contemplativam; et secundum quod distinguuntur, sic loquimur.

1. Ad illud quod obiicitur in cordrarium, quod opposita nata sunt fieri circa idem; dicendum. quod illud habet instantiam in accidentibus inseparabilibus, sive sit inseparabile per naturam, sive per acquisitionem. Quia ergo in Angelis bonis est gratia inseparabiliter, ideo impossibile est, quod insit culpa. Econtra intelligendum est in nialis angelis. Accidens enim inseparabile aut est naturale, aut quasi in naluram conversum; et in his quae naturaliter insunt, habet illud verbum instantiam etiam secundum Philosophum.

2. Ad illud quod obiicitur de statu Iiominis mortui, iam patet, quod non est simile, quia simpliciter exiit statum ineriti, Angelus non.

3. Ad illud quod obiicitur de Angelis bonis, quod non augetur in eis bona voluntas; patet, quod non est simile, quia voluntas bona non ita est ab opere, ut malitia.

4. Ad illud quod obiicilur de simplicifate Angeli, dicendum, quod illud argumentum deflcit dupliciter: primo, quia voluntas deliberativa, cum sit libera, non movetur secundum totum suum posse. quamvis nullum habeat retardativum: et illud manifestum est, quia Angelus magis diligit unum quam alium, et magis odit ununi quam alium; sed hoc non esset, si totaliter moveretur in qnemlibet. Et ideo ratio non valet. Praelerea, alius defectus est ibi, quia, esto quod quantum posset, se converteret prima vice, adhuc posset magis -, quoniam posse peccare est posse deficere et posse moveri inordinate.; et quamvis non possit intensius moveri

De liberi arbitrii immutahilitale Consequenter secundo quaeritur de liberi arbitrii immutabilitate tam in confirmalis, quam in obstinatis. Supposito autem, quod Angeli in sua conditione habuerint liberum arbitrium. sicut homo, quaei'untur hic tria.

Primum est. utrum confirmatio mutaverit liber-

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum confirmatio mutet libertatis arbitrium, ita quod sit aliud ante confirmationem, aliud post. Et quod sic, videtur.

1. Vertibilitas inest libero arbitrio creato per naturam % ergo quod aufert libero arbitrio vertibilitatem mutat eius naturam et variat; sed confirmatio hoc aufert libero arbitrio: ergo mutat et variat.

2. Ilem, nihil idem, manens idem, potest oppositas differentias participare; sed mutabile et immutabile sunt oppositae differentiae entis, sicut mortale et immorlale viventis: si erso liberum arquantum ad molum, potest lamen magis deordinari, quia semper crescere potest pronitas et inclinatio ad malum. Et ita patet illud.

y. Ad illud quod obiicitur, quod non potest evitare; dicendum, quod falsum est. Quamvis enim malitiam voluntatis non possit immutare, potest tamen cessare a nocumento, quod Iiomini facit. Et praeterea,)se induxit se in Lianc necessitatem et non poenitet, et ideo non excusatur; nullus enim excusatur per necessitatem inductam, nisi poeniteat de inductione.

f). Ad illud quod obiicitur, quod diabolus est omnino impossibilis ad gratiam; dicendum, quod non crescit mala voluntas quantum ad impossibilitatem suscipiendi gratiam. quia hoc est aequaliter in omnibus danmatis; sed quantum ad indignitatem: et diabolus est indignus et potest esse magis indignus, secundum quod magis offendit et abutitur bonis naturalibus sibi datis in conprmatis, quam in obstinatis. talis arl.iiirium.

Secundum est, utrum obstinatio auferat libertatis usum.

Tertium est, utrum haec, vel illa minuat libertatis dominium. bitrium ante confirmationem est mutabile, pnst confirmationem immutabile: ergo est aliud et aliud.

3. Item, « rationales potestates sunt ad opposita », sicut dicit Philosophus: ergo cum potentia desinit esse ad opposita, desinit esse rationalis; sed post confirmationera liberum arbitrium desinit esse ad opposita: ergo desinit esse rationalis iiotestas. Sed nulla potentia ralionalis potest fieri non-rationalis, manens eadem: ergo etc.

4. Item, « potentiae distinguuntur per actus, et actus per obiecta »; ubi ergo sunt diversa obiecta, necesse est, etiam potentias diversiflcari; sed liberum arbilrium ante confirmationem potest in malum. Universaliter omnis differentia addita nlicui alteralum facit...

posl conflrmationem non potest: ergo est aliud et aliud.

CoNTRA: I. Anselmus de Libero Arbitrio dicit, « liberum arbitrium est potestas servandi rectitudinem propter se »; sed haec potestas in conflrmatione non tollitur, sed fortiflcalur: ergo liberum arbitrium non mutatur.

2. Item, gratia naturam perflcit -et confirmat; sed nihil quod alterum secundum naturam perflcit et complet, mutat eius naturam: ergo gratia adveniens libero arbitrio ipsum non mutat. Sed confirmatio est per gratiam: ergo etc.

3. Iteni, omne confirmans alterum est conservans; et niliil conservans est corrumpens; et nihil mutat aliquid, nisi corrumpat ahquid, quia non est mutatio sine deperditione: ergo nihil confirmans mutat. Sed confirmatio ideo dicta esl, quia liberum arbitrium Angeli confirmat: ergo ipsum non mutat.

4. Item, gratia confirmationis facit esse hberum a miseria in Angelis, sicut gratia gratum faciens facit liberum a culpa; sed libertas a culpa non mutat liberum arbitrium nec eius libertatem: ergo nec libertas a miseria: ergo nec confirmationis gratia.

C 0 N C L U S 1 0. Liberum arbUrium per con/irmationem non niutalur quoad substantiam, sed tantum quoad statum.

Respondeo: Dicendum, quod est mutatio aUcuius dupliciler: uno modo quantum ad substantiam sive essentiam, alio niodo quantum ad statum; vel per alia verba: est mutari quantum ad primum esse, et est niutari quantum ad bene esse. — Si loquamur de mutatione primo modo, sic sine ). dubio dicendum, quod confirmatio liberum arbitrium non mutat, cum perflciat et conservet; sicut ostendunt rationes secundo inductae. Si aulem loquauiur de mutatione secundo modo, scilicet quan- -3. tum ad statum vel bene esse; sic etiam absque dubio planum est, quod lilierum arbitrium alium habet statuni et aliud complementum, quam haberet prius. — Huic autem m.utationi non obviant rationes secundo inductae, sed solum primae, de qua erat quaestio in partem negativam terminata, scilicet quod liberum arbitrium per confirmationem, etsi alleretur, non tamen fit aliud. quod aliquid est naturale propter naturae complementum, utpote igni, quod tendat sursum; aliquid naturale propter naturae defectum, sicut igni posse extingui. Sic libero arbitrio est aliquid naturale propter naturae complementum, ut posse in bonum; aliquid propter naturae defectum, ut posse verti in malum. — Ad illud quod obiicitur, quod aliquid mutatur secundum substantiam, quando perdit illud quod habet per naturam; dicendura, quod etsi hoc possit habere veritatem in eo naturali, quod consequitur complementum, uon tamen est verum in eo quod consequitur defectum; et tale quid est vertibilitas. Sicut enim dicit Anselmus, « posse peccare non est libertas nec pars libertatis n.

2. Ad illud quod obiicitur de oppositione differeutiarum, dicendum, quod sicut mortale et immortale dupliciter possunt comparari ad substantiam viventem, sic muta.bile et immulabile ad libertatem. Si enim mortale et immortale utrumque sit per naturam, sic dicunt differentias oppositas, essentialiter diversificantes supposita. Si autem mortale sit per naturam, immortale per gratiam auferentem defectum nalurae; sic uon sunt differentiae oppositae, sed sunt compossibiles; vel saltem, quod esl sub una potest esse sub altera, sola alteritate quantum ad bene esse sive complementum gratiae. Per hunc niodum mutabile et immutabile per naturam. est impossibile esse circa idem, manens idem, nec simul nec successive; sed nmtabile per naturam, immutabile per graliam non sic opponuntur nec essentialiter distinguuntur; et ideo non variant secundum substantiam liberum arbitrium.

3. Ad illud quod obiicitur, quod rationales potestates sunt ad opposita; dicendum, quod verum est; sed non ad omnia opposita, sed ad aliqua, utpote ad facere aliquid et non facere, ad incidere tunicam et 7ion incidere, ut dicit ipse Philosophus. Et hoc modo liberum arltitrium confirmatum ad

opposita potest esse, et ideo naturalis polestas est sicut et ante. — Quod ergo obiicitur: non est in mahim et bonum, ergo non est ad opposita; manifestum est, quod ista ratio est peccans secundum consequens.

4. Ad illud quod obiicitur de diversitate obiecli, quod liberum arbitrium confirmatum non est in malum; dicendum, quod hoc veritatem habet de

ratione autem intrinseca, quare sancti Angeli sint impeccabiles,

Secundo quaeritur, utrum obstinatio tollat daemonibus libertatis usum. Et quod sic, videtur.

1. « Liberum arbitrium, ut dicit Anselmus, est potestas servandi rectitudinem », ergo servatio rectitudinis est usus Jiberi arbitrii; sed hanc non habent nec possunt habere Angeli obstinati: ergo etc.

2. Item, Anselmus: « Potestas peccandi nec est libertas nec pars libertatis », ergo peccare nuUo modo est uti libertate; sed daemones per liberura arbitrium nunquam faciunt actum, qui non sit peccatum, nec possunt facere propter obstinationem in malo: ergo perdiderunt libertatis usum.

3. Item, libere velle et necessario velle sunt opposita; sed daeraones necessario habent raalara voluntatem: ergo necessario volunt raalum, non ergo hbere. Sed libere velle est usus libertatis: ergo amiserunt libertatis usum.

4. Item, phrenetici et insani non habent libertatis usum, quoniam plus in eis regnat appetitus obiecto per se; malum aulem non est obiectum per se liberi arbitrii, in quantum liberum, sed sohmi in quantum deficiens. Et ideo non sequitur, si non potest in malum, quod non sit libermn vel quod sit aUud; sed sequitur, quod non est deficiens, confirmante influentia manus Omnipotentis, quae nullo modo sinit deficere, quamvis liberum habeat posse et velle. aliter sentit S. Thomas, aliler Scotus et ex parte etiam Henr. phantasticus quam rationalis; sed « in daemonibus est furor irrationalis, amens concupiscentia, phantasia prolerva », sicut dicit Dionysius: ergo videtur, quod amiserunt usum liberi arbitrii.

a. Item, bestiae non habent usura liberi arbitrii, quia moventur secundura impetum: sed diabolus maiori impetu movetur ad malefaciendani, quani beslia: ergo non habet libertatis usum. Quod autem maiori impetu moveatur, videtur. In libro Ocloginta triura Quaestionum dicit Augustinus: « Videmus. ferocissimas bestias timore poenarum a maximis voluptatibus abstrahi »; sed diabolus tiinore poenae non dimittit superbire: ergo maiori inipetu fertur in malum.

CoNTRA: 1. In quocumque est usus ralionis appetitus, est usus liberi arbitrii;.sed in daemonibus est usus rationis, quia conferunt et disponunt: ergo etc.

2. Itera, ei qui non habet usum liberi arbitrii

noii imputatur aliquid quod faciat; sed daemonibus oljslinatis niala, (juae faciunt, imputantur: ergo habent usum.

o. Item, potentia incorruptibilis non alligata organo semper est in suo actu et usu; sed liberum arbitrium in daemonibus est huiusraodi: ergo nuUo modo potest impediri a suo usu.

4. Item, nihil quod causatur ab nsu liberi arbitrii et sine illo non potest causari, aufert liberi arbitrii usum; sed obstinatio est huiusmodi: ergo obstinatio non aufert liberi arbitrii usura. Prima patet per se, quia eflectus proprius non destruit causam; secunda patet, quia obstinatio est a mala voluntate.

5. Itera, per quae quispeccat, debet puniri; sed daemon libero arbitrio peccavit: ergo in ipso debet puniri; ergo daemon habet liberum arbitriura; et constat, quod ipsum non est otiosum: ergo habet aliquem usura.

C 0 N C L U S I 0. Obstinatio daemonibus non omnem usum liberi arbitrii aufert, sed tantum actum ordinatum in finem.

Respondeo: Dicendum, quod etsi inultis raodis dicatur usus, sicul habitum est in primo libro tamen quantum ad praesens sufficit, quod usus alicuius potentiae dicitur dupliciter: uno modo aclus ehcitus a potentia, alio modo actus elicitus a poleritia ad eura finem, ad quem est. Primo modo dicendo, usus hberi arbitrii est libere velle sive ebgere. Secundo modo, usus liberi arbitrii est rectitudinera servare, quoniam ad illam est.

Dicendum est igitur, quod obstinatio daemonibus non aufert usum primo modo, quia libere volunt quod volunt; sed usum secundo raodo sic, quia eorum potentia, etsi in actum exeat, non tamen in actura ordinatum in fmem.

Rationes autem probantes, quod daemones habent usum liberi arbitrii, procedunt de usu secundum primam viam; unde concedendae sunt.

. Ad illud ergo quod obiicitur ad oppositum

de Anselmo, dicendum, quod Anselraus deflnit liberum arbitrium per actum ordinatum in flnem, qui est servare rectitudinem, et ita quantum ad usum secundo raodo dictura, et hunc araittunt daemones obstinati.

2. Ad illud quod obiicitur, quod potestas peccandi non est libertas nec pars libertatis; dicendum, quod verum est; nunquam taraen est sine libertate, sicut nec peccare est sine usu libertatis sive liberae voluntatis. Omnis enim qui peccat, libere vult. Et ideo conlinuatio peccati usum liberi arbitrii non excludit, sed includit.

3. Ad illud quod obiicitur, quod libere velle el necessario velle opponuntur; dicendum, quod duplex esl necessitas: quaedam a causa extrinseca, utpote necessitas coactionis, et haec opponitur ei quod est libere velle; quaedara vero est a dispositione intrinseca, et haec non opponitur, immo stat simul cum libertate; talis est in libero arbitrio daemonum, quod ita conglutinavit sibi raalum, ut nullo modo velit ab eo separari.

4. Ad illud quod obiicitur de phreneticiSv dicendum, quod phrenetici sic habent usura phantasiae, quod absorbelur usus rationis, et magis aguntur, c[uam agant; daemon autem sic habet phantasiam protervam, quod usus et actus rationis non excluditur. Illa enim protervilas potius est a libero arbitrio, quam sit ab infirmitate naturae, sicut ponimus in phrenetico.

j. Ad illud quod obiicitur de bestiis, quod abstrahuntur, ergo minori impetu moventur; dicendum, quod illud impetu movetur, quod non habet retrahens. Hal)ere autem retrahens est dupliciter, scilicet inlra et extra; irapetus autera, qui magis repugnat libero arbitrio, est illud quod excludit retinaculum interius, non quod excludit exterius. Quoniara igitur impetus bestiae excludit retinaculura intra, quamvis possit retrahi per illud quod est extra; ideo non habet liberum arbitrium. Daeraon autera hajjet potentiam interiorem, per quam sine aliquo exteriori repellente potest retrabi, et quae a nullo extrinseco potest superari; et ideo irapelus daemonum in malum libero arbitrio non repugnat, sed consonat; et sic patet illud.

libertatem voluntatis »; quae verba apte explicantur a Gotti

Tertio quaeritur, utruin confirmalio, vel obstinatio diminuat libertatis dominium. Et quod confirniaiio minuat, videtur.

1. Liberior est potentia et magis suorum actuum domina, quae omnino nulli subiacet necessitati, quam quae subest; sed liberum arbitriuQi confirmatum necessitatem habet ad benefaciendum, 7ion confirmatum vero minime: ergo confirmatio diminuit dominium.

2. Item, quanto potentia aiuplior, tanto liberior; sed confirmatio arctat liberum arbitrium ad bonum, ante vero erat indifferens ad bonum et ad malum: ergo videtur, quod liberius erat ante et magis dominans actuum.

3. Item, polentia, quae exit in aclum ex se ipsa, magis est suorum actuum domina, quain quae exit mediante alieno beneflcio sive gratia; sed liberum arbitrium non confirmatum ex se ipso faciebat quod volebat, confirmatum autem quod facit implet per gratiam; ergo liberius erat ante confirmationem quam post.

Item, hoc ipsum videtur de ohstinatione:

1. Primo per Anselmum, qui dicit, quod «popeccandi, addita libero arbitrio, ipsuin diminuit», ergo multo magis actus peccandi, ergo niaxime necessitas peccandi; sed hoc est in obstinatione: ergo etc.

2. Item, liberius est aliquid, quod nulli subiacet servituti, quam quod subiacet; sed liberum arbitrium in obstinatis subiacet servituti peccati, ante vero minime: erga etr.

3. Item, liberior est potentia, quanto facilius exit in actum, ad quem est, et tanto niinus libera, quanto difflcilior est ad illud; sed dillicillimnm est Angelo obstinato velle bonum: ergo videtur, quod in eis - liberum arbitrium maxime sit diminutum.

CoNTR.; Quod obstinalio non diminuat, videtur.

4. Dionysius de Divinis Nominibus: « Dala, mquit, ipsis Angelis dona nequaquam mutata dicimus, sed sunt integra et splendidissima»; ergo si liberum arbitrium fuit eis datum naturaliter, ergo non est diminutum.

o. Itein, liberum arbitrium dicitur liberum, quia non potest cogi; ergo si libertas diminuitur, aliqua coactio introducitur; sed liberum arbitrium obstinati nullo niodo potest cogi: ergo nullo modo potest diminui.

6. Item, si diminuilur per obstinationem et peccatum, ergo cum non sit infinitum, omnino poterit auferri: ergo videtur, quod aliquando perdant daemones hberiim arbitrium, quod est supra improbatum.

Quod autem confirmalio non diminuat, sed augeat, videtur;

4. Per Anselmum in libro de Liljero Arbitrio qui sic dicit; « Quod habet quod decet et expedit nec potest illud perdere, liberius est, quam quod potest»; sed liberum arbitrium confirniatum. non potest perdere iustitiam et rectitudinem, quam expedit et decet habere, non confirmatum potest: ergo etc.

o. Item, quanto magis aliquid assimilatur illi quod est liberum in flne libertatis, tanto liberius est; sed liberum arbitrium confirmatum niagis as- 5 Cap.: Qui sic habet quod decet et quod expedit, ut

similatur Deo et eius arbitrio quam non confirmatum: ergo est liberius.

6. Item, omnis potentia, quae habet dispositionem elevantem et reddentem facilem ad illud ad quod est, liberior est, quam illa quae caret; sed liberum arbitrium confirmatum sic se habet respectu non confirmati: ergo etc.

c 0 N c L u s 1 0. Dominium libertatis, quod opponitur serviluti coactionis, nec confi.rmalione nec ohslinatione minuitur; dominium autem, quod opponilur servituli subiectionis, confirmalione augelur, obslinadone minuitur.

Respondeo: Dicendum, quod cum quaeritur de diminutione dominii hbertatis arbitrii, distinguendum est m dommio. Quoddam enun est dominmm, quod opponitur coactioni; quoddam, quod opponitur subieclioni. Si autem loquamur de dominio libertatis, quod opponitur servituti coaclionis, sic privat coactionem; et hoc dominium est essentiale 1. libero arbilrio, et ideo non niinuitur nec augetur. Rursus, quia oranem privat coactionem, aequaliter est in omnibus tam bonis quam malis, tam Creatore quam creaturis, sicut dicit Bernardus in libro de Libero Arbitrio, ubi dicit, quod «manet libertas voluntatis tam integra in malis quam in bonis, tam in Creatore quam in creaturis». — Si autem dicatur dominium, quod opponitur servituti subiectionis, sic recipit magis et minus nec inest aequaliter omnibus. Nani iu miseris est subiectum miseriae, in beatis liberum; in malis subiectum culpae, in bonis liberum, et tanto liberius, quanto magis distant a malo; in creaturis subiectum mandatis, in Deo vero supra omne mandatum.

Et hoc modo accipiendo dominium, per coofir- 2. mationem augetur, quae magis elongat a subiectione culpae et miseriae, et per obstinationem minuitur, quae cervicem submittit utrique. — Concedendae igitur sunt rationes, quod obstinatio minuit, et confirmatio auget, quia hac via procedunt, et ideo verum concludunt.

1. Ad illud ergo cpiod obiicitur primo, quod confirmatio diminuit propter necessitatem; dicendum, quod necessitas immutabilitatis ad bonum nullo modo repugnat hbero arbilrio, nec in quantum liberum a coactione, quia coactio est ab extrinseco: nec in quantum liberum a cidpa, vel miseria, et ideo non diminuit. Illa ergo propositio solum habet veritatem de necessitate coactionis, vel pronitatis ad malum.

2. Ad illud quod obiicitur de amplitudine, dicendum, quod potentiam ampliari est dupliciter: aut respectu eorum quae posse est posse, et de talibus verum est; aut respectu eorum quae posse non est posse, sed deficere; et respectu talium non est verum, et tale est malum. Unde divina potentia, quae est amplissima et liberrima, non est respectu mali.

3. Ad illud quod obiicitur de beneficio et gralia, dicendum, quod illud verum est, si aeque bene per se posset, sicut potesl cum gratia; sed hoc non est verum, quia illud beneficium gratiae elevat potentiam ad ea, ad quae erat et per se attingere non poterat.

4. Ad illud quod obiicitur, quod obstinatio non minuit, quia integra manent data; dicendum, quod illud intelligitur quantum ad substantiam naturalium, non quantum ad habilitates, ut infra melius videbitur.

5. Ad illud quod obiicitur, quod libertas est dominium propter privationem coactionis; dicendum, quod quantum ad illud non diminuitur, sicut praedictum est.

6. Ad illud quod obiicitur, quod totaliter posset tolli libertas; dicendum, quod veruni est de ea quae diminuitur, qualis est libertas a cidpa et miseria; de alia vero non est verum; et sic patet illud.

Patent etiam omnia litteraha per haec dicta

Supra egit Magister de confinnatione et obstinalione Angelorum; in hac parte agit de consequentibus ad liaec. Dividitur autem haec pars in duas. In prima agit de his quae consequuntur obstinationem. In secunda vero de his quae consequuntur confirmationem. infra distinctione nona: Post praedicta restat etc.

Priraa dividitur in duas. In prima agit de daemonum statu post obstinationem quanlum ad cognitionem. Secundo vero quantum ad vim operativam,

ibi: Quormn scientia atque virtute etc. Et illa secunda pars habet duas. In prima determinat poten-

Ad intelhgentiain liuius partis secundum duo, quae Magister determinat, duo quaeruntur.

Primum est de cognitione daemonum.

Secundum vero est de ipsorum virtute super rerum productione.

Quod autem deceptio cadat in daemonibus circa praesentia, videtur.

1. Ad Romanos primo: Quoniam non probaverunt Imbere Deum in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum; hoc dicil Apostolus de hominibus. Si ergo aeque vel magis severus est Deus in Angelos, ergo videtur, quod dati sint in reprobum sensum; sed in omnibus talibus cadit error: ergo etc. Si tu dicas, quod illud intelligitur de sensu in agendis, non in cognoscendis; contra: Augustinus dicit super Genesim ad litteram, quod

«mali angeli intelliguntur per tenebras, boni vero per lucera»; sed tenebra magis dicit privalionein lumi- 1 Scilicel iiifru d. H, ut Val. ponit.

Circa primum tria quaeruntur. Primum, utrum cadat in daemonibus deceptio Secundo, utrum oblivio circa praeterita. Terlio, utrum praecognitio circa futura.

2. Itein, videtur, quod errori sit penitus sub-

3. Item, pter simile. Homini inflicta est pro

/i. Item, hoc videtur per simile. Sicut se lia- 3 Libr. I. c. 17. n..33.

bet caffectus ad bonum, ita intelleclus ad verum; sed affectus daemoinim adeo est depressus, quod non potest nioveri in amorem boni, aut inordinate movetur, si amat: ergo nec intellectus in speculationem veri. Si lu clicas, quod peccatum magis corrumpit affectum daemonum quam intellectum; contrarium videtur: nam omnem pravam electionem praecedit pravum iudiciura, quia non eligit voluntas deliberative, nisi praecedat iudicium: ergo videtur, quod prima ratio deordinandi sit in iudicio, et ita in cognitiva: ergo magis quam in volunlate vel aeque debet esse punitio.

Item, hoc conflrmatur, quia excaecatio et obstinatio sunt poenae peccati: ergo sicut affectio praesupponit cognitionem, ita obstinatio, quae est poena affectionis, excaecationem, quao est poena cognitionis: ergo cum diabolus sit obstinatus, etiam est excaecatus.

0. Item, « bomwi esl diffusivum sui » et verum similiter, et magis est diffusivum sui bonum quam verum, quia hoc habet de sua ratione: si ergo Deus, in quantum bonus, subtrahit influentiam bonitatis affectivae ipsorum daemonum, ergo in quantum verum, diffusionem luminis ipsi cognitivae.

G. Item, quidquid sit de conservatione luminis dati, tamen daemonibus, cum sint in statu damnationis, nova dona non debent dari a Deo; sed « nihil potest aliquis addiscere, nisi Christo docente », sicut dicit Augustinus in libro de Magistro: ergo si Christus non debet nova dona dare eis, ergo nec novam cognitionem: ergo in his quae ante lapsum non cognoverunt, ex quo non habent doctorem veritalis, necessario errant et decipiunlur.

Sed contra: I. Lucae decimo sexto dicitur, quod filH liuius sciecuH pruclentiores sunt filiis lucis in generatione sua; loquitur de malis: ergo etc.

2. Item, Dionysius de Divinis Nominibus: «Data ipsis dona nequaquam mutata dicimus, sed sunt integra et splendidissima»; loquitur de daemonibus: ergo si habuerunt naturale iudicatorium illuminatum et potens dirigi in cognoscendis, videtur etc.

3. Item, Isidorus de Summo Bono: « Praevaricatores angeli, etiam sanctitate diraissa, sensum angelicae naturae non amiserunt».

4. Item, peccatum non est contra actum, sed contra orclinem actus: ergo non est contra cognitionem sirapliciter, sed contra cognitionem ordinatam in flnem: si ergo cognitio speculativa, quantum est de se, non dicit cognitionem ordinatam in flnem, patet, quod per peccatum non debet depravari.

c 0 N c L u s 1 0. In claemonibus iuclicium inteUectus speculativi,

etsi maneat integruni Cjuantum ad substantiani potentiae, tamen per culpam est aliquo

moclo obnubilatum; iuclicium vero intellectus

practici est omnino subversum.

Respondeo: Dicendum, quod deceptio et error unum, quod est cognoscendorum, quod est veri sub ratione veri; aliud agendorum sub ratione boni. Et primum est intellectus speeulativi nec spectat ad liberum arbitriuni; secundum vero est intellectus pracitci et est pars liberi arbitrii.

Primum iudicium, etsi maneat integrum quan- conci usio: tum ad substantiam potentiae, nihilominus per culpam est in Angelis aliquo modo obnubilatum; quia errant frequenter in iudicando de multis et in multis decipiuntur, maxime cum iudicant de contingentibus. Aliud iudicium est in eis omnino sub- conciusio 2. versuni; et quantum ad hoc excaecati sunt angeli mali, sicut quantum ad affectum obstinati; et pro- j pter jstius iudicii subversionem dicuntur facti tene- bra et dati in reprobum sensum. est in daemonibus phantasia proterva; dicendum, quod phantasia dupliciter accipitur: aliquando pro''ji>?p'>='»- vi sensitiva, collativa sensibilium receptorum; aliquando phantasia dicitur apparitio, secundum quod dicitur a plianos, quod est apparitio; et primo modo est in solis corporalibus, secundo modo in spiritibus. Haec autem pliantasia dicitur proterva esse in dae- ''if, monibus, ciuoniam, etsi daemones intelligentes sint s ''""i et multa vera cognoscant, tamen alios nolunt docere, sed a veritate seducere; et ideo, quia non possunt nisi per apparentes similitudines, hinc est, quod

15 Cap. i. 23. Vidc supra pag. 122, nota 8.

stiidiuni daemonum maxime circa talia est iiitentum — sicut magnus clericus, qui vellet alios paralogizare, sluderet in sopliismatibus — et ideo phanlastici dicuntur propter rationes phantasticas et apparentes, quas adinveniunt. Et hanc phantasiam dicit protervam, quia, cum secundum iudicium suum veritatem cognoscant, tamen cognitam scienter impugnant; et lioc est protervire, scilicet veritati intellectae obviare; ideo ha.hmt p/iantasiam prolervum. Habent etiam concupiscentiam amentem, quia, cum non deberent appetere nisi honestum et conferens, appetunt res maxime nocivas, sicut peccare et alios in peccatum praecipitare, quamvis hoc non intendant finaliter. Est etiam furor irrationalis, quia cum solis malis deberent ex ratione irasci, irascuntur et furiunt contra bona.

3. Ad illud quod obiicitur, quod liomini inflicta est ignorantia secundum intellectum speculativum; dicendum, quod verum est in posteris: sed Adae non est inflicta ignorantia cognoscenclorum, quia habuit cognitionem sibi innatam. Similiter et daemones, quia habuerunt cognitionem sibi innatani, et Deus vix subtrahit dona sua naturalia, scilicet gratis data; ideo non inflixit ita ignorantiam in intelleclu speculativo; sed tamen ignorantiae poena acta est et caecitas in intellectu practico. Parvulis autem infligere dicitur ignorantiam, non subtrahendo scientiam, sed non apponendo. Praeterea, moles carnis corruptae aggravat intellectus iudicium; et ideo non est simile.

4. Ad illud quod obiicitur, quod atTectus est privatus rectitudine voluntatis; dicendum, quod peccatum magis respicit voluntatem et magis directe opponitur bonitati ajfeclionis quam veritati cognitionis; et ideo daemones non sunt ita privati lumine cognitionis per culpam, sicut bonitate affectionis. 'erumtameii, sicut prius tactum est, quoddam est iudicium, quod est coniunctum voluntati, et est subversum in malis angelis et excaecatum. Et ideo patet solutio ad alia duo sequentia.

5. Ad ilhul quod obiicitur, quod bonum est diffusivum sui; dicendum, quod est loqui de diffusione honi simpliciter, vel honi gratuiti. Si loquimur de diffusione honi simpliciter, ad tot se extendit ratio ijoni, ad quot et veri, quia utrumque

6. Licet cUiemonibus inler-clum aliqua supernaluraliler comconvcrlitur cum ente et in omnibus entibus Si autem de diffusione honi gratuiti, non est verum; quia multi sunt, qui idonei sunt ad capiendam intelligentiam, qui tameri non sunt idonei ad capiendam gratiam.

7. Ad illud quod obiicitur, quod non debent dari eis dona; dicendum, quod donum dupliciter potest accipi: proprie et communiter. Proprie donum dictur quod simpliciter aliunde est, cuiusmodi sunt gratiae infusae sive dona infusa; et talis est gratia gratum faciens vel ad eam habilitans. Alio modo dicitur donum, quod est per adiutoriura divinum, nihilominus tamen per acquisitionem nostram; et illud non dicitur proprie donum, sed habito respectu ad hoc, quod non acquiritur sine Dei adiutorio; et hoc modo Deus dat dona bonis et maUs. Quia enim Deus dedit lumen cognitionis ab inilio, quod poterat in acquisitionem multorum scibilium; et ipse non subtrahit quod dedit, nec etiam conservationem, cum talia possint stare cum peccato mortali: ideo qui habet primum donum potest mulliplicare, etiam reprobus existens; et Deus dicitur docere, non inspirando sive infundendo, sed cooperando liimini dato et conservando illud. — Exemplum huius est: Deus dedit frumentum avaro et dedit terram potentem fructificare; cum recolligit multum de blado de bona terra, Deus dat, sed non ita, sicut si ipse sterilem terram sine tactu seminis faceret fructificare; hoc enim proprie esset donum, primo modo solum large. Sic dat Deus dona bonis et malis, et daemonibus et horainibus, quamvis ipsis Iiaec ipsa in mala convertanlur.

Ad ea autem quae obiiciuntur ad dicendum, quod intelliguntur de iudicio speculativo; tamen de illo non est intelligendum, quod magis vigeat quam in bonis, vel etiam tantum, sicut ante lapsum, quia revera, quamvis multa clare cognoscant, maxime illa quorum cognitio est eis innata, ratione quorum dicit Dionysius, quod habent sibi data integra; lamen in multis errant et falluntur illi nefandi spiritus, quia praesumtuosi et curiosi sunt, et ideo frequenter iudicant de his quae eorum iudicio non subsunt; et ideo a verilatis tramite in errorem labuntur. Et sic patent omnia obiecta. docet S. Tliom. (S. 1. ci. ei. a. 1.), eam in daemonibus « nec

Secundo quaeritur, utrum in daemonibus cadat oblivio circa praeterita. Et quod sic, videtur.

1. Nullus de sapiente fit stultus, nisi aliquid oliliviscatur; daemones autem de sapientibus facti sunt stulti, maxirae lucifer, de quo Ezechielis vigesimo octavo: Tu plenus swpientia etc., et de quo Ecclesiastis quarto: Melior est puer sapiens rege sene et stulto; Glossa exponit de lucifero sive diabolo: ergo etc.

2. Item, gratia reparat et reformat totam imaginem, ergo et peccatum deformat; scd deformatio memoriae et corrxiptio est per oblivionem: ergo videtur, quod peccatum in vim memorativam inducat in Angelis oblivionem.

3. Item, intelligere et memorari ipsorura daemonum est cura variatione, ergo est in tempore; sed omne quod mensuratur a tempore, senescit et tendit ad corruptionem, quia « tempus facit distare quod est », ut dicit Philosophus, unde est principium corruptionis per se: ergo cum corruptio circa vita memorativam sit tantum per oblivionem, patet etc.

4. Item, sicut se habet intelligentia ad errorem, ita memoria ad oblivionem; sed in intelligentia.ngeli cadit deceptio et in voluntate obUquatio: ergo in meraoria cadit oljlivio.

5. Item, « opposita nata sunt fieri circa idera »; sed nieraoria Angeli potest proficere addiscendo: ergo pari ratione deficere obliviscendo, cum status ille sit magis aptus ad defectum quam ad profectum.

6. Item, « mente huraana solus Deus superior de uti'aque q. hic q. 3. est », sicut vult Augustinus; sed contingit in mentem nostram cadere oblivionera: ergo si par est angelicae, multo fortius in mentem daemonum. Quod autem in mentem nostram cadat oblivio quantum ad superiorem parteni, patet, quia Augustinus dicit, quod cognitio eorum quae spectant ad divinitatera, est superioris partis; sed frequenter talium obliviscimur: ergo etc.

Sed coNTnA: 1. Quod est naturale est lebile; sed species existentes in angelica memoria sunt ei innatae et concreatae: ergo sunt indelebiles. Si ergo oblivio venit per deletionem specierum, patet etc.

2. Item, « omne quod recipitur in aliquo, est ibi per raodum recipientis S): ergo species, quae est in angelica memoria, est ibi per raodum recipientis; sed memoria angelica est incorruptibilis nec dependet a corruptibili, nec quantum ad substanliam nec quantura ad operalionem, nec per se nec per accidens: ergo species, quae ibi recipitur, est simpliciter incorruptibilis.

3. Item, hoc videtur a minori. Vertibilior est voluntas quam aliqua interiorura potentiarum; sed culpa, quae adhaeret voluntati, adhaeret invertibiliter: ergo multo fortius species, quae est in raemoria, est in ea indelebiliter: si ergo oblivio est propter deletionem speciei, patet etc.

4. Item, « orane quod corrumpitur, aut corrumpitiu, quia habet contrariura, aut quia est ex contrariis, aut quia est in aliquo, quod habet contrarium, vel est ex contrariis » — haec scripta est a Philosopho in libro de Morte et vita — sed

species existens in inemoria daenionis nullo praedictorum modorum esl corruplibitis: ergo etc.

3. Item, Philosophus dicit, quod virtus sensitiva non senescit, quantuni est de se, sed solum ratione organi. Unde in primo de Anima dicit: Si senex. acciperet ocnluiii pueri, videret utique, sicut videt puer »: ergo cum virtus memorativa ipsius dnemonis non pendeat ex organo, non senescit nec lassatur in operando: ergo iiec in recipiendo species, et ita, ut videtur. niliil (ililiviscitur. Quatenus menwria dkit habilum, nulla in daemonibus est ohlivio; qualenus autem dicit actum memorandi, et quideni respectu beneficiorum Dei et salutis, potest esse oblivio.

Kespondko: Dicendum, quod actum memoriae lus, quia continue tenet et dicit magis statum sive conservationem quam actionem. Est alius actus memoriae, qui est meminisse sive recordari. Priiuus quidem aclus naturalis est et non subest vohintati, nec pnes ilhim attenditur meritum, vel demeritum. Secuiidns vero actus potest ordinari ad bonum et oppositum. scilicet ad nialum. — Secunduni liunc duplicem modum distinguendum est in oblivione. Nam si dicatur oblivio per oppositionem ad retentionem speciei, sic est deletio speciei de menioria; si autem dicatur per oppositionem ad recordationem, sic dicit dehabililationem quantum ad istum actum, qui est meminisse. Et hoc potest esse bonum, scilicet cum obliviscimur malorum illatonim nobis, et malum, cum obliviscimnr beneficiorum iioliis a Deo collalorum, vel ohliviscinuir eorum quae nobis essent expedientia ad saluteni; contra quod dicitur Deuteronomii quarlo: Cave, ne unquam obliviscaris Domini Dei tui etc.

Si igilur loquamur de oblivione priino modo, 1. sic dico, quod non cadit in daemonibus; nulla enim est in eis deletio speciei. Si secnndo modo, sic 2. dico, quod cadit, iinino cecidit magna oblivio, quia obliti sunt suae salutis, obliti beneficiorum Dei, quia, ciim convertuntur ad mala, inhabiles fliiiit ad recolenda bona; hoc modo bene concedo, quod obliti sunt.

1. 2. Et sic procedunt duae primae rationes: prima, quae surata est a stullitia, secunda, quae sunita est ab imagine deformata; nam procedunt hac via.
2. 4. Ad illud quod obiicitur, quod intelligere cadit in tempore: dicendum, quod cadit in tempore, extenso nomine temporis, non prout est motus primi mobilis mensura, quia nec daemonum esse nec inlelliyere pendet ex illo — Tamen aliter potest dici, quod quamvis actus ut «ci»* cadat sub tempore vel in tempore, non tamen actus ul habitus, quia habet niodum substantiae, in ipia nec habet variationem; et ideo, sicut substantia daemonum non corrumpitur nec senescit in tempore, nec habitus, ita eliain nec actus ut habitus; et talis est retentio speciei. — Et per boc patet aliud, quod non est simile de intelligere et oblivisci; quia inteUigere non tain est actus naturalis, quam etiam conformis voluntati, et similiter errare; sed speciem tenere, vel amiltere est ex polenlia vel impotentia naturali. Praeterea, ratio illa non valet, cum memoria habeat naturam specularem sive speculi, intelligentia naturam luminosam sive luminis; et Angelus- plus habet de natura speculi et de potentia recipiendi quam de natura luminis; illa enim in solo Deo est potissime, vel in his qui sunt deiformes per gloriam: ideo non valet nec est simile. Magis enim potest in lenendo speciem quani in recte iudicando; aliqua enim sunt siipra iudicium Angeli, non sic est de tentione speciei.

3. Ad illud quod obiicitur, quod opposita nala sunt fieri circa ideni; verum est, nisi alterum naturaliter insit; et nalura Angeli possibilis est ad receptionem per naturam, ad deletionem vero minime.

G. Ad illud quod obiicitur, quod sohis Deus est maior iiienle hiimnna; dicendum, quod verum est qiKinliim ad ratioiiem perficiendi; lameii, quia mens hiinuina ex coniunctione cuin corpore lerrestri aliquas conlrahit proprietates et defectus depriinentes, quantum ad hoc est inferior mente angelica;et ideo, sicut mens humana impeditur ab actuali consideratione proplir depressionem corporis, ita etiam compellitur oblivisci. Intellectus autem angelicus sem()er est in actu intelligendi; et ideo non est mirum, si memoria semper est in actu conservandi. Et sic patent obiecta.

Tertio fiiiaeriliH. uirmii iu daenionibus sil praecognilio quoad 1'utilia. Ef quod sic, videtur:

1. Per simile, quia astronoini et niatlieiuatici per cursuni asirorum praecognoscunt et dicunt multa futura. et videnms. quod in multis vera dicunt: ergo si maior est intelligentia et cognitio in daemonibus, videtur etc.

2. Item, hoc ostenditur ab ejfeclu, quia isti magi et diviiii pei pacia cun daemonibus mulla vera praedicunt; et non possunt nisi jjer revelationem daemonum: ergo videtur. quod ipsi futura praecognoscanl.

3. liem, videtur hoc a minori, quia intellectus agens in somniis et in ecstasi multa vera fulura praevidet, sicut patel, quia frequenter somniamus quod evenit nobis post longa tempora: sed daemo-.nes sunt omnino abstracti a sensibus: ergo etc.

!i. Item, ratione videtur, quia « aniina quodam modo est oninia '», quia in ea esl d quo est omnia fieri», quantum est ex parte intellectus possibilis; ei quanlum est ex parte intellectus agentis, est in ea « quo est omnia facere »: ergo si intellectus agens esset liber,vel possibilis vedKClns ad actum per agenlem; tunc non solum esset in potenlia ad cognosceiidnm futura, sed eliam in aclu. Et boc est iii daemonibus, qui creati sunt in aclualitate plenae cognitionis, et quorum inlelleclus agens est liber a corpoi-e: ergo etc.

SjiD coNTi!.: 1. Quod non praesciant futura videtur. Quanto aliquid magis est praesens alicui, tanto certius est ei; sed volunlas uniiiscuiuscine sibi praesenlior est quain alii: ergo certior est sibi, quid velle debeat, quam alii. Sed nullus honio certitudinaliter scil, quid debeat cras velle vel cogitare: ergo niulto minus nec alia creatura. quantum est de se, ))otest scire.

± Item, onmis cognitio creaturae pendet a re scila, quia scibile non se Iiabet in comparatione ad scientein creatum per modum possibilis, sed potius per moduni actualis el motioi; sed nulla cognitio pendens a cognoscibili potest esse certa de re incerta; sed futuruin conlingens est res incerla: ergo non polest certiiudiiialiter ab Angelo cognosci.

3. Itein, si cognoscit liiiura, aut ergo scientia acquisita, aut innata. Si acquisila; sed Iiaec incipit ab existentia rei, quia a re ipsa generatur in cognoscente: cum ergo res nondum sit, non polest cognilionem eius acquirere. Si innala: ergo non potest ignorare aliipia eoruin quae futura sunl: ergo praescivit casum suum, antequani caderel, quod supra improitaium est tanquam impossibile: ergo eic.

4. Ilem, si praescit futura. ei'go scit, quis debeat vincere, ulrum ipse, an is quem tentat: ergo cum ipse refugiat victoriam Ixinorum. nunquam tentaret nisi illos quos praesciret sibi succnmbere; sed alios tentat, sicut patet in lob: ergo etc.

c 0 N c L u s I 0. Daenwnes fulurorum contingentium von possunt

certam habere praecognitionem, cuni hoc

solius sit Dei, licet ob ingenii acrinioniam,

longam experientiam, dolosam cautelani el

alienam doctrinam aliquando possint vera

praedicere. causam delerminatam et infaUibilem, utpote sunt illa quae attenduntur circa nioluin corpornin superiorum, in quibus est determinatio et omiiis impedimenli remolio. Talia possunt certitudiiialiler sciri condusio i. non solum a Deo et in Deo, sed a crcaiura; et lioc iu sua causa, sicut tempus eclypsis ei consiinilium. Quaedam sunt, quae habent causam determinalam, sed tamen fallibilem, utpole sunt illa 1 quae sunt secundum inferiorem naturani; quae ideo Iiabenl causam (/eto'»«'nato?)!, quia intentio naturae movet delerminate ad unum, ideo vero fallihileni, cpiia multiplex potestoccurrere impedimentum: utpole fiuod ager seniinatiis. si terra pinguis esi et bona dispositio superiorum corporuin, afferat pinguem fructum. El ista possunt quodam modo sciri et c™ciiisio 2. praesciri non lantum a Deo. sed eliani a creatura, quae novit naturas rerum superiorum et inferiorum, nou tainen ila certitudinaliter, sicut praedicla. Quaedam autem sunt, quae habent causam indelerminatam et fallibilem, sicut sunt ea quae sunt a voluntale nostra, quae indeterminata est propter hoc, quod est ad opposita, faUibilis etiam, cpiia possunt etiam volenti perficere occurrere multa impedimenta. Et talia non possiuit ceriitndiiialiierconcidsioa. sciri ab aliqua creatura in se ipsa, sed solum a Deo, vel per revelationem divinam.

Ralio autem huius est ista, quia cognitio f/-«(- naiio turae pendet ex re; quoniam igitur res iiiceria est et in se et in sua causa, ideo creatura non potest

< Disl...;i. 2. q. 2.

illaiu certiliuliiialiler nosse aul praescire. Dwiiia aulein cognilio iion pendet a rc aliiua, iinnio oiiinia quae novit, secuiKliiin niodnin suae veritatis novit; et quia veritas sua est certissiina, certissime cognoscit, contingenlia, nt necessaria; et hoc nielius explanatuin fuit in priino libro. Et sicut cerlissiiiie novit. ita polest certitudinaliter deinonstrare et revelat'e; ideo Iiaec praecogiiitio futuroruni, vel Dei est vel a Deo. Et ideo, cum talia futura praedicnnlur, praedictio dicitur divinatio, (piia lalis est actus divinus; et quia daemones superbi niaxime desiderant honorari nt Deus, maxime conantur ostendere lioc in se habere. — Et ideo dicere, quod daemones per se ipsos futura contingentia pracsciant certitudinaliter, hoc est eis atlribuere quod Dei est. Ideo est ibi inQdelitas et infidelitati frequenter annexa idololatria; ideo divinatio est prohibita. — Quamvis autein daemones non possint,. per sc ipsos fulura contingentia scire certitudinaliter, tamen frequenler vera pi'aedicuiit, quia eventum futurorum aliquo modo praesentiunt. Hoc autem est quadrupliciter, sicnl difit.Vugusliniis in secundo super Genesim ad litterain: «.ut eniin sensus Ye[ ingenii acrimonia, aut multa experientia, aut dolosa cautela, aut aliena doctrina». Sensus acrinionia, ut quando vident diligenler et considerant, ad iiuid inclinetur affectio nostra, vel quae sint inducentia vel relralientia; experientia temporum, quia ex talibus vident accidere talia; dolosa cautela, quando proponit aliquid facere et praedicit, quod aliquid sit futurum; aliena doctrina, quando iusto Dei iudicio permittitnr addiscere ab Angelis. — Et sic patet, quod daemones futura conlingentia, etsi possunt praesentire probabiliter, non possunt certitudinaliter praescire, sicut ostendunt rationes ad hoc inductae.

1..Vd illud ergo (uod oliiicitur de astronomis secundum legem astrorum, sive secundum diabolica commercia: secundum legein astroruin, utpote quiiido dominatur stella, quie habet impressionem super diversos humores, disponit secundum hoe hominem ad diversos mores el affectiones; secundum diabolica cominercia, ut quando volunt vim astrorum ultra protendere quam ad illud, super quod possmit; tunc enim, nisi diabolus adesset, ila frequenler falsum sicut verum dicereiit; nuiic auteni ciim toto auxilio daemonum h'equenter fafsa praedicunt et decipiuntur. Sed tanta est daenionum aslntia, quod ita sciunt occnltare fraudem suam, ut ostendant, errorem sive defectum fuisse in astronomo considerante, non in arte aut diabolo assistente. — In hoc igitur stat responsio, quod astronomi de contingentibus habentibus caiisain fallibilem et indeterminatam non praesciiint vera nisi ex coniectiira; et diabnlus ex uiaiori coniectura illa praesentit, non lamen certitudinaliter praescit.

2..Vd illud ergo quod obiicitur de magis ot divinis, quod dicunt vera; dicendum, quod verum est; sed tamen, quia aliquando dicunt falsa, patet, quod potius dicunt verum casualiter quani certitudinaliter, potius coniectura quam scientia. Qui enim serael dicit futurum in verbo Doinini, et non evenit, sicut in Lege dicitur, somniator est, et non propheta Doniini; et ideo praecipitur occidi.

3..Vd illud quod obiicilur de somniis, iii (]iribus praevidentur fulura; dicendiiiii, (uod quidquid de hoc senserint pliiloso[)bi, qiioruin positiones longiim esset hic retexere, quod de eis dicit sacra Scriptura indubitanler est tenendum. Keprehendit enim eos qui confidentiam habent in.somniis; luide Ecclesiastici Irigesimo quarto: Sicut parturientis, cor tuum phan.tasia,s patitur, nisi ab Altissimo fuerit missa visilatio; ideo iiilelligendiim, quod quinque de causis fiunt somnia. Quaedam gunt ex dispositione corporis, quaedam ex soUicitudine menlis, quaedam ex iUusione diabolica, quaedam ex revelatione angelica, qiiaedani ex visitatione divina. Prima duo somnia sunt praesagia futuroruni, quae habent causam in nobis, ut somnia, quae conlingunt ex causis corporis, sunt signa! infirmitatis; soninia, quae contingunt ex soUicitudine mentis, sunt sign;i eorum, ad quae facienda vel desideranda nost.ra inclinatur affeclio; aliorum vero non sunt signa de e, imino, si ad alia applicentur, potius praebenl occasionem ei'randi quam praesciendi. Soninia vei'o, quae sunt a diabolica iUusione, nullius sunt roboris, sicut nec divinationes haruspicum. Somnia vero, quae ab Angelis Imnis, aiit a Deo sunt in nobis, signa sunt vera. Et ita ex lioc non habetur, quod praecognitio fntui'orum contingenlium aliler habeatur quain a Deo, nisi per aliquam conieclnram.

4..Vd illuil quod obiicilur, iiio(l anima quodain inodo est omnia; dicenduui, quod inteUeclus Vnt. i-olunt vi astrorum ultra procedere.

ageiui noii est eris aclu plene respectu oniiiiuni, (juia non est plene agens; et ideo indiget iuvari a cngnoscibili ad linc. (iiiod (lat in nctu, vel a Deo, qui est oiiiniiio actus respectu oiniiiuni eiiliuin et verorum. Et quia luturnm contingens non luibet esse nisi indeterminatiim, ideo non potest intelJectum iuvare ad cerlitudinalem cognitionem liabeiidam de se. — Ad iliiid ergo quod obiicitur. quod agens est in actu respectu omnium, ad quae pussibilis est in

tur. Ilinc omnes effectus naturales tuluros, nulla libcrtalc ini-

Consequenter quaeritur de secuiido articuli), scilicet de virtute daemonum. De t[ua quaeruntur tria.

Primnm est quasi praeambulum, ulrum omiiis formae indiiclii) sit a Creatore % an aliquae sint al.i

Ulruni oinnes fonnae

Piiiiio ergo quaerilur, ulrmii oiiiiiis lorniae iiidnctio sit a Crentore, an;diquod agens particulare sive creatum possit aliquain iniiucere. El quod omnis sil a Crealore, videtur:

i. 1'i'imo aneloritale hm'm in loaime: Pater poleiitia; solvendum est per inkrempUonem non solum in hominibus, verum etiain in.ngelis. Quaedam enim sunt, ad quae -Am ugens imm possibilis est in potentia, quia sunt supra posse creaturae. Unde illa propositio non liabet veritatem nisi de bis tantum, quae sunt infra posse intellectus creati, respectu quorum habet intellectus se et in ratione agentis et possibilis; non autem respectu eorum quae sunt supra. Et sic patet illud -. agente creato.

Secundum est, utrum verariim fornuirum inductio sil a spiritu maligno.

Terlium est, utrum ministerio daemonum possit quis iiti in liuiusmodi operibus sine peccato. a Crealore, vel ab ugente creato. meus usque modo operatur, ct ego operor; sed si res producerentur qu;mtuin ad formam a natura. non propler boc diceretur Deus usque modo operari: ergo videtur, quod omnis forina sit ab ipso.

I. Ileu), ratione videtur..Nobilius priiicipinm

est torina quani materia. et magis dicit (juiii divinuni: ergo ciim nalura non possit in niinus. (uia non potest in proiluclionem malcriue, iniiiio est a sola creatione, niulto lortius viiJetur de forma.

i. Iteni, «principia rerum sunt incorruptiliilia».!it vult Pliilosoplius, ergo lam materia quam forina; sed incorruptibile est ingenerabile: ergo tam uKiteria quain forma est ingenerabilis: ergo si producJlur iu esse, Iioc non erit a natura, sed soluni per creationem.

4. Ilem, onuiis aclio creaturae lerminalnr ad iioc aUquid; sed forma non est hoc aliquid: ergo non terminatur ad formam. Ergo cum productio naturalis terminelur ad illud quod producitur per naturam, iiiipossibile est, formam produci ab agente creato; nec materiam, hoc constat; et omne quod producitur, secundum aliquod horum producitur: ergo nihil.

5. Item, cum producitur forma, aut ex aliquo, aut ex nihilo. Si ex aliquo; sed omne quo 1 est ex aliquo, habet aliquid sui constitutivum tanquam principium intrinsecum: ergo forma est composita ex materia et forma, quod absurdum esl. Si ex nihilo; sed omne quod ex nihilo creatur, est a Creatore: ergo nulla forma est ab agente creato.

6. Item, cum forma est in potentia materiae, aut est in potentia in ([ua, aut a qua, aut ex qua. Non ex qua; hoc probatum est, cum forma non habeat materiale principium, ex quo constel, immo sit «in simplici essentia consistens»: ergo hi (]ua, vel a qua. Non « qua, quia materiae non est agere: ergo solum in potentia ut in qua. Sed forma, quae solum est in potentia ut in qua, totaliter est ab extrinseco; et nulla, talis forma est iiaturahs vel a natura: ergo nullum agens creatum potest naturalem formani producere.

CoNTRA:. Omnis res, sicut vult Damasceims Philosophus, liabet propriam operationem, alioquin aliquid esset otiosum in natura; sed omnis 1 De quo vide.rislot., I. Phys. lext. 81. (c. 9.). operatio boni alicuius est operatrix, alioquin est friistni: ergo videtur, quod omnis i-es aliquid pnssit producere sive operari ad alicuius productionem; aut ergo materiae, aiit formae; non inaleriae: ergo forniae.

2. Item, unius corruptio cst contrarii generalio"» — nunquam enim abiicitiir frigus, nisi i)er introdiictiorem caloris, nec e converso — sed constat, quod ageiis creatum potest abiicere et corrumpere contrarium: ergo potest se vel sibi siinile inducere.

3. Itein, ceitiini est, quod calidum calefacit — qui hoc non novit indiget sensu — ergo calor ignis generat calorem: ergo pari ralione, qua calidum generat calidum, ignis general ignem, ciim non sit minoris virlutis.

4. Iteni, cerlnm est, quod obiectum generat sibi simililudinem in speculo — quod patet: si obiectuin amoveatur, nullo modo resultabit ibi similitudo — ergo pari ratione, si adsit maleria disposila, agens potest generare sibi simile in natura: ergo etc.

c 0 N c L u S I 0. Agens creatum pari.iculare polest educere formas subslantiales, saltem corporales, quae sunt in potentia materiae, non snlmn in qua el a qua aliquo modo, sed etiam. ex qua, quatenus in materia sunt secundum rationes seminales.

Respondeo: Dicendum ad iioc, quod de eductione forinae in esse quadruplex fuit positio.

Quidain enim posuerunt latitationem formarum, sicut imponitur.iiaxagorae. Et illud potest dupliciter intelligi: aut quod ipse poneret, formas actualiter exislere in materia, sed non apparere extrinsecus, sicut pictura operta panno; et iste modus impossibilis est omnino. quia tunc contraria ralis est illa is, qua cuiiisque nalura declaratur... Actus natusimul poiierentur in eodein..lio motlo notest intelligi sic, ut essentiae tbrmarum sint in inateria in potentia non soluin lateiitcs, sed ente.s in polen- «m, utmateria habeat in se seminales omnium fori-ae — et per actionem agentis educerentur in actum. Sed hic intellectus non fuit huius positionis, sed primus, secundum quod expositores dicunt. Haec enim positio fuit, quod agens particulare nihi! agat, sed tantum detegat -.

.lia fuit positio )hilosophorum magis moderquod Deus sit principaliter agem et producens in omnis rei eductione, et sic habet veritatem; vel ita, quod Deus sit tota causa efjiciens, et agens particulare non faciat nisi maleriam adaplare. ut, sicut producit animam rationalem, ita et alias formas; et iste inlellectus videtur fuisse illorum pliilosophonun. — Et iste intellectus est impossibilis, quia agens particuiare aut inducit cdiquid, aut nihil. Et si nihil,: ergo nihil agit. Si aliquid inducit: ergo videlur, quod aliquara efficiat dispositionem; sed qua ratione polest in unam, et in aliam. Quare ista positio non est rationabilis '!

Tertia positio est, quod fonnae naturales fere materiae el per actionem agentis particularis educuntur in actum; et ista est positio, quam videtur temiisse Philosophus, et modo tenent communiter doctores iu philosophia et theologia. — Sed tamen haec duas habet vias.

Nam quidam dicunt, quod buiusiiiodi formae habet possibilitatem ad recipiendmn, et etiam inclinationem ad cooperandum, et in agente est Imiusraodi forma producenda sicut in principio effectivo et originali, quia omnis fornia per naluram suae speciei recipit virtutem multiplicandi se; unde inductio formae est ab agente formam suam mulliplicante. Et ponunt exemplura in candela, quo modo una inflammat multas, et ab uno obiecto retur;ent multae imagines in pluribus speciilis. El huiusmodi formae, ut dicunl, non habent, ex quo sint materialiter, sed ex qao originaliter; et ideo non dicuntur creari nec dicunlur esse ex nihilo. Illud enim creatur, quod nullo iiiodo est; sed talis forma sic producta aliquo modo est, Inin ratione agentis tnm ratione materiae.

Alia via est, quod formae sunt in poteiUia terrae, non soluiii in qua et a qua aliqno inodo, sed etiam ex qua. Et hoc dicunt. non quia ipsa essentia materiae sit, ex qua res producitur, sed quod in ipsa materia aliquid est concreatum, ex quo ageiis, duin agil in ipsain, educit formam; non. inquara ex illo tanquam ex aliquo, quod sit tanquam aliqua pars formae producendae, sed quia ilkid potest esse forina et fit forma, sicut globus rosae fit rosa. Et ista positio punit. (juoil in niateria sint veritates omnium formaruiii producendarum naturaliter; et cum producitur, nulla quidditas, nulla veritas essenliae indiicitiii de novo, sed datur ei nom dispositio, ut qund erat in polentia fiat in aclu. Dilferunt enim actus i polentia, non quia dicant diversas qwidditales, sed dispositiones diversas eiusdem; non tamen suiit dispositiones accidentales, sed substanliales. Et boc non est niagnum, si est in potentia agentis creati, ut quod est uno niodo faciat esse aho modo. credo esse tenendam, non solnin quia eam suadeat ratio, sed etiam quia confirmat auctoritas.ugustini super Genesim ad litteram, quam Magister quoil «quae prodiicuntur;i n;itura secundmn ra- Tiones seminales producuntur ». Quid;uitera istae rationes seminales, videbitur infra, quando de eis erit serino. — Secundum hanc igilur posilionem sustinendum est, quod agens particulare educit fbr- Metaph. t;. 3.]; ct existimatur etiam, qood Themislius dicat

mas cl inducit et rcs iiaturalps producit. Kt rationes ad Iioc inductae sunt concedendae.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod Deus operatur usque niodo; dicenduin, quod Yerum'est, quia vel per se operatur, vel cum aliis: unde argumcntuin non valet: Deus usque modo operatur, ergo agens creatum ei non cooperatur.

2. Ad illud quoil oliiicitur, quod non potest in materiani; diceiidum. quod non esl simile, quia materkUe principiuvi non est in alio ut in potentia, cum sit de se potentia: tunc enim potentia esset in potentia, et educeretur potenlia de potentia, quod non est intelligibile. Secus esl in forma, ut visum est; et ideo non est simile. — Potest etiam sumi ratio ex parte agentis, quia productio creaturae, cum sit agens limitatum. est productio similis a simili:sed constat, quod nihil agit ratione materiae, sed formae: ideo magis potest in formain quam in materiam.

o. Ad illud quod obiicitnr, quod principia rerum sunt incorruptiliilia; illud intelligilur in universali, non in parliculari; vel inlelligitur secundum essentiam, non secunduin esse; et ideo forma in parliculai'i generatur et corrumpitur. — Vel i.potesL dici, quod essentia eius uianet in potentia post corruptionera, sicut ante generationem.

h. Ad illud quod obiicitur, quod actio naturae ad hoc aUquid terminatur; dicendum. cjuod, sicut dicit Philosophus, proprie loquendo, « forma non

I. Ilanc qiKicslioiU'!]!, qunc csl magni iiiomcnli niagnisquc generatur, sed compositum». Cum enim producitur forma, non producitur in se nec per.ie, sed ut in maleria; et sic facit compositum, et ad illud terminatur generatio; nihilominus generatio ve! productio naturalis respicit compositum principaliter gratia formae.

0. Ad ilhid quod obiicitur, utrum ex aliquo, aut ex nihilo; dicendum, quod secundum tertiam positionem formae producuntur ex aliquo, sed non ex aliquo materialiter vel constitutive, sed ex aliquo originaiiter. Vel secundum quartam opinionem fiunt ex aliquo: non quod e.r dicat partem, sed dicit consubstnntialitatem, sicul rosa ex globo, quia globus fit rosa.

1. Et per hoc patet ulti.mum. Concedo enim, quod foniiae naturales sunt in maleria quantum ad potentiam et in qua, et ex qua, et a qua, secundum praedictum modum. Et si tu obiicias, quod materia non agit nec constituit; dicendum, fjuod essentia materiae solum se habet per modum receptivi; sed seminarium inditum se habet quodani modo per modum activi, quodam modo per modum passivi, quoniam cooperatur agenti, et nihilominus ipsum variatur ab uiia dispositione in aliam, ut dictum est. — Haec igitur est summa positionis, quod agens creatum nullam quidditatem, nec substantialem nec accidentalem, omnino producit, sed entem = sub una dispositione facit esse sub alia.

quod nalura aliquid agat,!! illud non agit ex niliilo, et cum

Secuiido (luaeiiUir, utruni verariim fonnarum indnclio possit esse a spirilu inaiigno. Et ciuod sic, videtur:

1. Priino auctor'il:il.e sacrae Scripturae. Exodi rum draconem, alioiuin non esset verum miraculum: si ergo loalenci similiter fecerniit, et lioc non q. unica. nisi virtule daemonum, ei'ga dacinones veros serpentes de virgis possunt facere: ergo veras formas inducere.

2. Itera, maior esl polesUis tlaeinonuni quam honiinum per artificium; sed homines, inedianle arte alciiimiae, diversorum raetalloruni species faciunt: ergo multo fortius hoc daeraones possunt.

3. Itein, quod sul.iiacet potentiae inferiori subiacet superiori; sed potentia daeraonura per naturam superior est potentiis reruni naturalium, quia dicitur lob quadragesinio prinio: Non est potesf.as super lerram, quae ei possit comparari: si ergo natura inferior veras et novas species potest inducere et inducit, ergo et potentia daemonnni.

4. Itein, formae secundum seminales rationes latent in raateria, ut habetur in litlera et praedeterniinatura est supra; et ad hoc, quod flant in actu, non indigent nisi extrinseco adiutorio: si ergo diabolus scit niodum edncendi et posse habet ad adiuvandum, ergo veras formas potest inducere.

5. Item, ordo universitatis est, ut superiora per naturara influant in inferiora, sicut patet, quod caelestia influunt in haec inferiora; sed spiritualia sunt raulto superiora respectu corporalium quam corporalia respectu corporalium: ergo si corporale adeo potest influere in corporale, quod sua influentia et virtute et actione educit forraam de potentia in acluni, sicut patet tam in actione elenientorum quam corporum caelestium, ergo multo fortius potest hoc spiritus sive bonus sive malus.

Contra: 1. Exodi septirao: Absorbuit virga Moxjsi virgas magorum; quod exponens Augustinus ait, et habetur in Glossa: « Moysi virga absorbuit virgas, non dracones. Absorbere enim potuit quod erant, non quod non erant»: ergo virgae, quae videbantur versae in dracones, erant virgae non versae in serpentes. Si ergo daemones tunc operati sunt ita excellenter ut potuerunt, videtur, quod species rerum non possint vere transnnitare aut educere.

2. Iteni, secundae ad Thessalonicenses secundo dicitur, quod raanifestatio antichristi erit in signis et prodigiis mendacibus secundum operationem satanae. Si ergo mendacia erunt prodigia et signa, ergo non vere faciet quod videbitur facere; sed tunc raaxime operabitur diabolus secundum posse suuni: ergo non potest veras fonnas inducere.

3. Item, super illud: fmmissiones per angegelos malos, Glossa Augustini: « Ea quae mirabili- 1 Codd. T U;ia faciunt. Vers. 24. ter in creaturis fiunt, attribuere malis angelis non audemus»; sed subito de virgis facere veros serpentes est miraculum, quia contra solitum cursuni naturae: ergo hoc non potest malus angelus.

4. Item, ratione videtur hoc ipsum sic. Omne quod dat alteri specieni et aclum, est ens actu respectu eius quod dat — hoc probat Philosophus et dicit in septinio Primae Philosophiae: «Nihil enim dat quod non habet» — sed angelus malus nec genere nec specie convenit cum istis rebus corporalibus: ergo non potest eis formas et species dare.

5. Item, in productione sive in transrautatione rerum naturalium angelus operatur, aut ergo naturaliter, aut artificiaUler. Si naturaliter; mm natura sit vis insita rebus, sirailia ex sirailibus procreans, tunc faceret angelos. Si artifidaliter; sed quod est ab operante artiflcialiter est artificiatura: ergo formae, quas inducit, sunt artificiales. Sed asinus artitlcialis non est asinus vere, sed aequivoce, et siniiliter manus et consimiiia: ergo nunquani inducit veras formas.

6. Item, si inducit veras formas, ergo facit vera miracula: ergo miracula non attestantur divinae potentiae: ergo non sunt in robur fldei Christianae. — Si dicas, quod differunt ab istis; quaeritur, quomodo differant, et quomodo haec possint discerni.

c 0 N c L u s 1 0. Daemones formas artificiales inducere possunt per virtutem propriam, naturales vero non per propriam virtutem, sed tantum per alienam.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam notandum est, quod quando quaeritur. utrum daemon possit inducere formas veras, aut transmutare de forma in formam; non est quaestio de forraa artificiali — quia planum est, quod potest iraagines et flguras facere, sicut homo — sed de formis naturalibus, utruni scilicet possit verum serpentem et veram ranam producere, et sic de aliis.

Ad hanc autem quaestionem respondendum est per distinctionem, quoniam, quod daeinon formam inducat, dupliciter potest inlelligi: aut quod virtute propria, aut quod virtute aliena. Si intelligatur, quod inducal virtute propria, sic absque dubio

3. falsum est, et hoc dicit Augustinus; si intelligatur, quod virtute aliena, scilicet per virtutem rerura naturalium, quas coniungit ad invicem, sic potest. — Sicut Bst exemplum in agricola, qui segetes, mediante seinine iacto et terra germinante et aqua irrigante, fructificare facil; et hoc est virtule aliena, virtute autem propria generat sibi similem. Et ratio huius est, ciuia forma naturalis non producitur nisi a Conditore naturae, vel a natura condita, operante per modum naturae, et ideo rem natnralera virtute sibi indita producit; sed operando in agricultura operatur ut artifex, et ideo naturam potest expedire et adiuvare, sed rem naturae non potest producere.

Dicendum igitur, quod maligni spiritus possunt formas artificiales inducere per virtutem propriam; et formas naturales per virtutem alienam, per propriam autem non possunt. — Et ratio huius est, quia operantur per modum artis in hoc et non per modum naturae; unde sicut natura non producit formam artificialem, sic nec ars formam naturalem.

Si quaeratur ralio huius, dico, quod est limitatio causarura. — Rursus, si quaeras rationem, quare Deus sic disposuit; dico, quod ordo sapientiae hoc requirit. Cum enim sit triplex agens, scilicet Deus, natura et inteUigentia, ista sunt agentia ordinata, ita quod primum praesupponitur a secundo, et secundum pi-aesupponitur a tertio. Deus enim operatur ex nihilo; natura vero non facit ex nihilo, sed ex ente in potentia; ars supponit operationera naturae et operatur superms completum; non enim facit lapides, sed domum de lapidibus. Unde sicut natura non potest anticipare operationera Dei, quae est de nihilo producere; sic nec ars operalionem naturae.

Sed lunc quaeres, quare non est e converso, quam operatio artis. Et praeterea, alia ratio est, c]uia agens per naturam producit sibi similem secundum veritatem, sed agens secundum artem similem solum secundum speciem vel ideam vel exemplar. Quia ergo in productione rei naturalis sive formae naturahs agens aliquid imparlitur passo, et nihil impartitur aliquid nisi illud, respectu cuius est in actu secundum veritatem; ideo formas illas de potenlia in aclum educere non potesl nisi quod agit per modum naturae. In artipcialibus autem nihil impartitur agens passo, sed aufert vel mutat secundum locum, sifut patet in forma compositionis et figura incisionis. Et hinc est, quod agens per artem non potest virtute propria formas naturales producere, nisi ille solus, qui est aclus plenus et perfectus respectu omnium, lam in cognoscendo quam in operando, scilicel solus Dens.

Dicamus igitur brevius, quod has formas, de quibus loquimur, daemones possunt vere transmutare, non tamen virtute sua, sed naturae. Unde tantum sunt ministri, non principales agenles, quia, si essent principales agentes, cum non producant per conveniens nomine et specie producerent sicut creator, et ita essent creatores; quod Augustinus negat expresse. sua, sed virtute seminum adductorum.

4. Ad illud vero quod ostenditur, quod virtute propria, quia potentia eius est excellentior; dicendum, quod illa propositio non habet veritatem nisi de virtute, quae per omnem moduin est superior; vel si in aliis habet locum, oportet intelligi in his, ad quae utraque virtus habet similiter ordinari. Aliter patet esse falsum. ilomo enim potentior est asino, non tamen potest generare asinum, sicut asinus facit, quia virtus eius non est ad hoc. Similiter intellige in proposito.

5. Ad illud quod obiicitur, cpiod formae sunt potest ad aclum reduci, nisi multa adminiculantia habeat, ex quorum influentia, sibi et naturae suae conveniente, proficiat, quousque in actum perveniat. Talis non est influentia spiritus propter disconvenientiam in forraa et natura; influere enim potest ad motum localem et regimen, non ad generationem.

6. Ad illud quod obiicitur, quod spiritualin influant in corporalia, et superiora in inferiora; dicendum, quod influunt secundum proportionem unius ad alterum, et secundum quod competit naturae suscipientis. Aliter enim influit sol, aliter Sol potest influere formalem proprietatem, communicando scilicet lucem el calorem; Angelus non sic potest influere in corpoi'alia, sed solum localiter mutando, non ad formam, sed ad situm.cum non habeat convenientiara in forma et natura.

7. Ad illud quod obiicitur, quod mM fere /a- Ad ciunt, prirao per virgas magorum; dicendum. quod veritas est, quod glossae videntur sibi obviare ibidem; verumtamen hoc magis sonant, quod veros serpentes fecerunt; et denominant ibi serpentes a < Cocl. aa purus. Dein coil. bb fons pi-o perfectus.

materia praeexisteiite, sicut serpentera Moysi vocant virgam, licet verus esset serpens; sic et de aliis intelligendum.

2. Ad illud quod obiicilur, quod anticliristus faciet signa mendacia; dicendum, quod illud intelligilur, non quia non faciet aliqua signa veracia secundum transmutationem formarum; sed non erunt veracia, liabendo aspectum ad fmem sive ad intentionem, quia ad hoc faciet, ut mendacium et falsuni persuadeat.

3. Ad illud quod obiicitur de glossa Augustini, dicendum, quod Auguslinus non negat, quin aliquid possit daemonibus attribui, sed quod non omnia sunt eis attriljuenda, immo quaedam tribuuntur bonis_ ngelis.

4. 0. Ad duas sequentes rationes non oportet respondere; verum enim concludunt, scilicet quod Angelus propria virtute non potest formas naturales transmutare sive inducere vel educere de potentia in actum.

5. Ad illud quod ultimo quaeritur, qualitercumque educat, si vere educit, facit miracula: ergo miracula sunt signa fallibilia, ergo non sunt efQcacia noslrae fldei testimonia; dicendum ad hoc, quod etsi sint vera opera, non tamen sunt vera miracula; quoniam miracula non sunt per vim naturae, sed per vim supra naturam, quae est agentis primi. Sunt enim supra facultatem naturae, et ideo atlestantur onmipotentiae facientis Sed opera, quae faciunt daemones, etsi miracula videantur, quia flunt in tempore imperceptibili, non tamen sunt vera miracula, quia fiunt vi naturae. — Et si tu obiicias, quod natura non potest ita cito operari; dicendum, quod verum est de hac natura per se, sed taliter potest esse adiuta et confota rebus convenientibus, ut quasi repente prorumpat in effectum; sicut patet de generatione ranarum, quas de quibusdara foliis in modico tempore nasci contingit.

Si autem quaeras, quomodo discernantur huiusmodi miracula; dicendura, quod etsi conveniunt

in miraculis divinis operatur agens potentiae inflnitae et supra naturani; in rairaculis daemonum operatur virtus naturae, multipliciter adiuta per alias naturas. — Ex parte ministri: nam Dei iniracula flunt per publicara iustitiain secundmn verilateni, vel secundura apparentiam; sed rairacula daeraonura flunt per privatos contractus et quaedam arcana. Et hoc est quod dicit Augustinus quod "boni faciunt miracula per piiblicam iustitiam », iioc est per fldera veram, quae vere iustiflcat, quara veritas oranibus praedicat; «mali christiani per signa publicae iusliliae>', quia fldera habent el videntur liabere opera; sed «magi per privatos contractus», et hoc est quod dicitur in Exodo per incanlationes et arcana quaedam. Huius signura est, quod ibi sunt tenebraruni opera, quia qui male agit odit lucem. — Ex parle finis siiniliter diflerunt, quia miracula Dei flunt ad utilitatera et divinara gloriam; sed magorum ad deceptionem et ad gloriam vanam et excellentiara: unde sunt quasi- iimlilia. — Diflerunt etiara ex parte facti, quia daemones faciunt huiusmodi vilia et inutilia; miracula vero divina circa valde necessaria et utilia. Unde daeniones raaxirae faciunt ranas et serpentes, quia haec de facili producuntur operatione naturae, el quia divino iudicio raagis permittuntur ad prioris facti meraoriani.

Unde sic Deus temperal potentiam et astutiam diabolicam, ut sic patiatur eura perverse iraitari, ut in ipsa iraitatione possit seducere raalos iuxta eorura merita mala; possit etiara deprehendi a bonis, et ut fldes simul cum miracuhs habeat locum. Si enira solus Deus et eius servi miraculi facerent, quis non credidisset in Deuni, rairaculis compulsus? Nunc autem, cum raagi faciunt el boni faciunt, qui divinitus illustrantur, ut inter haec possint discernere, per vera rairacula adiuvantur el per daemonum miracula exercenlur et probantur. p. I. a. 1. q. 2. ad 3. et a. 2. q. 3.). — In solul. ad I. (pro parte

Hal., S. p. II. q. 43. m. 2, q. IH. m. -2. a. 2. — Scot. apud

Tertio quaeritur, utruin aliquis pussit uti ministerio daemonum in faciendis huiusmodi miraculis absque peccato. Et quod non, videtur.

1. Non potest a daeinoniljiis requiri consilium peccato: ergo nec recipi ministerium sive consilium. Prima probalur auctoritate et exemplo: auctoritate, quia Levitici vigesinio praecipitur occidi qui sciscitatur inagos et ariolos; exemplo probatur ex quarti Regum prinio, ubi reprehenditur et punitur rex Israel, qui misit ad consulendum deum Accaron.

2. Uem, Augustinus de Doclrina christiana dicit, « divinationes esse damnandas et fugiendas, quia ibi intercedunt pacta daeraonunn): si ergo plus est facere quam dicere, et primuin non est sine paclionibus damnabilibus, ergo nec secundum.

3. Item, diabolus est dolosus, et constat nobis, quod nullum dihgit nisi in inalum suum, et ut ipsum pervertat: ergo qui suscipit ab eo obsequium cominillit se discrimini; et oinnis tahs peccat mortahter: ergo etc.

k. Item, dialiolus est inimicus Iesu Chrisli et Dei: ergo qui suscipit ab eo auxilium vel facit commercium, cum nulia sit conventio Christi ad Belial, efficitur Christi inimicus. Sed hoc non potest esse sine peccato: ergo etc.

1. ('oNTR. hoc videtur auctoritate. Apostolus tradebat incorrigibiles satanae in interitum carnis, sicut patet primae ad Corinthios quinto: ergo utebatur ininisterio daemonum ad adimplendam iustitiam: ergo pari ratione potest liomo, quando indiget, uti ad alia obsequia.

2. Item, si indigeo eleemos.vna '% non tanlum a bono, sed etiam a peccatore et impio possum accipere et petere: ergo si indigeo pane et vino, possum hoc petere a daemoiiio, ut procuret, si non adest. homo, qui statim triluat.

3. Item, a malo servo potest quis exigere servitium et recipere: ergo si aliquis Sanctus diabolum superavit, potest ei licite imperare et eius obsequium in creaturis transmutanths accipere.

4. Item, esto quod liuiusmodi artes solis characteribus exerceantur sine immolationibus et aliis commerciis, videtur, quod ibi nullum sit peccatum, quia ihi characleres aul habent aliquam virtutem compeUendi daemones, aut nuUam. Si nuUam: ergo daemones nihil faciunt. Si aliquam; sed omnis virtus est a Deo, et uti ahquo ad id ad quod est, non est peccatum: ergo videtur, quod miracula ista daemonum possunt exerceri absque peccato.

5. Itein, si aliquis suscipiat obsequium daemonis in his quae expediunt sibi, sive in miraculis sive in aliis, l)ene sciens, quantum potest; in quo peccat? Videtur, quod in nuUo: quia in fide non peccat, quia nihil credit divinitatis esse in diabolo; iii moribus non peccat: ergo nuUo inodo, ut videtur.

G. Itein, si ego amisissem librum meum, non esset peccatum, si requirerem a quocumque qui sciret, ubi esset: ergo si aliquis amisit cappam, et ego scio bene, quod diabolus potest nosse; videtur, quod illutl saltem sine peccato posset fieri.

Ouaeritur ergo, utrum huiusmodi artes vel vmationes possint esse absque peccato.

c 0 N c L u s I 0. Daemonum consilium vel auxilium non potest requiri absque peccato.

Respondeo: Dicendum, quod huiusmodi artes magicae sive divinationes non possunt esse absque peccato: nec potest a diabolo requiri consilium vel etiam auxilium sive ministerium absque peccato, nisi fortassis in hoc casu, ubi Deus diabolum subiieeret homini iusto suo iudicio, et sicut de ahquibus viris sanctis audivi narrari; voluntario autem eommercio non potest uti sine peccato. Aut enim est ibi peccatum infidelitatis, utpote si daemonio credendo attribuat divinum aliquid; aut est ibi peccatum idololatriae, utpote in oblationibus et sacrificiis; aut inobedientiae saltem, quia facit contra prohibitionem divinam et Ecclesiae.

Ratio autem hiiiiis prohibitionis est, quia tahs peccat in se ipsum, duin se comraittit discrimini; peccat in Ecclesiam, dum habet commercium cum illo, qui est omnino praecisus et Ecclesiae adversarius; peccat eliam in maiestatem divinam, dum recurrit ad diabolura, quasi non sit omnipotens et omnino sufficiens et benignus Deus chrislianorum. Et ideo prohibitum est et sine peccato fieri non potest. Unde concedendae sunt rationes ad hoc inductae.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod Paulus sed magis divino iudicio, et ipsius.postoli iniperio, cui subiiciebantur spirilus maligni, non confoederabantur. sicut niagis et divinis. — Vel dicendum, quod illud tradere non erat aliud quara exponere vexationi daemonum.

2. Ad illud quod obiicitur de eleeraosyna, quara possum accipere ab impio; dicenduni, quod non est raembrum omnino praecisum, sicut daemonium, et possunt recipi et impendi ex caritate pietatis officia; non sic est de diabolo et angelis eius. quorum certa est damnatio. Amplius, eleemosyna, quam habet impius, tempore necessitatis est viri iusti: ergo vir iustus, cum exigit eam et recipit, quod suura est accipit; et ideo iuste facit. Non sic est de niinisterio diaboli in faciendis niiraculis: nunquara enim diabolicis niiraculis vel praesidiis indigemus, quia aut Douiinus subveuit per se, ant per Angelum suum, aut per proximum nostrum, aut tribuit patientiae raeritum.

3. Ad illud quod obiicitur. quod diabolus est servus; dicenduui, quod eius servitium et ministerium non est ad hoc deputatura a Deo, nisi fiat speciali privilegio, sed potius deputatus est ad tenlandum et exercendum; et sic servit, licet intendat expugnare, quia de raalo suo Deus facit bonura nostruni.

h. Ad illud quod quaeritur, quod peccatum sit in characteribus; dicendum, quod raagnum peccatum est, quia ad hoc flunt, scilicet ad ministerium daeraonum iraplorandum, quod non licet, et ideo raalo fine fit. — Quod autem quaeritur: aut habent virtutem, aut non; dicendura, quod ex se non ha-

Solutio quaestionis apiirobatui communiter a doctoribus. Clr. S. Thom., Iiic q. 3. a. 2; S. 11. II. q. 96. a. 2, q. 9S. a. 4; bent virtutem, sed solum ex diabolica pactione; sic enim pepigit diabolus cum illis qui fuerunt ei familiariores, quod talia signa recognosceret et ad talia se praesentera offerret. Ostendit autem, per illa se cogi, nt ostendat, aliquid veritatis esse in huiusraodi artibus, in quibus sunt nnilta nefanda, per quae abducitur homo et a flde et a cultu Dei. Unde nullo modo credendum est, quod tales characteres aliquid possint, maxime super spiritus, nisi ex pactione eorura; et ideo omnia talia carmina vana sunt et perniciosa, nec facit diabolus, quia in illis delectetur, sed in infidelitate facientium.

o. Ad illud quod quaeritur: in quo est peccatum? dicendum, quod si aliquis hoc faciat, non credens, eos habere posse -, nec offerens quidquam, peccat peccato inobedientiae et peccato morum. quia ex hac ipsa invocatione daeraonum facit contumeliara Deo suo et coetui christiano; et dum iungit se schismatico et mendaci, se periculo coraraittit. Sed vix aut nunquara ex hoc solo diabolo satisfacit, nisi aliqua infldelitas vel idololatria iramisceatur. Sicut enim ad diviiia miracula plurimum facit fldes recta, sicut sonant Evangelia; sic ad daemonum miracula raultum facit fldes perversa, quoniam diabolus perversus imitalor est Dei.

6. Ad illud quod quaeritur, quod sit peccatum quaerere de perditis; dicendum, quod peccatum est. quia contra prohibitionem; et prohibitum est praedictis de causis. Potissima tamen causa est, quia ipse mendax est et pater eius et frequentissime veris immiscet falsa. Et ideo periculum niagnum est credere sibi, quia possel hominem de facili inducere in errorera et dicere, quod ille habet rera. qui non habet. si videret, per hoc posse oriri raala; et quia etiam ad se tallicit per huiusmodi revelationes, ad suam societatem, quae perniciosa est valde, et quam desiderat diabolus, ut decipiat. Et ideo, ut homines minus caveant, in suis divinationibus quaedam honesta praetendit. utpote quia puero virgini suas divinationes ostendit, cum taraen in occultis ad turpissiraa incitet. Et ideo dicit Augustinus secundo super Genesira ad litteram in flne: 'I Bono christiano sive mathemalici. sive quilibet impie divinantes, raaxiine vera dicentes, cavendi sunt, ne consortio daemoniorum aniraara deceptara pacto quodara societatis irretiant». Et sic patet totum. a Tar., Iiic q. 3. a. 3. — Richard. a Med., hic a. 4. q. 2. /Egid. R., hic q. 3. a. 3. — Dionys. Carth., hic q. 6.

DUB. 1.

In parte ista sunt dubitationes circa litterain, et quaeritur primo de illa divisione. quani ponit Isidorus in tria meinbra, cum dicit, quod daemones triplici scientiae acumine vigent. Videtur enim diminute procedere, quia Augustinus super Genesim secundo quatuor modos ponit, quos etiam Magister adducit in littera. — Item, videtur superflua; Philosophus enim non ponit nisi duos modos; dicit enim, quod omne quod quis novit, discens vel inveniens novit.

Respondko: Dicendum, quod divisio Isidori sufficiens est et consona verius Augustini. SulTicientia autem patet sic. Oinne enim quod daemones sciunt, aut sciunt cognitione innala, et sic dicuntur scire acumine sensus; aut cognitione acquisita. Sed cognitio acquisita potest esse dupliciter: aut de rebus, quae subsunt rationi, et haec per experientiara addiscuutur; aut de rebus, quae sunt supra, et sic est per revelationem superiorum spirituum.

Quod ergo obiicitur de Augustino, dicendum, quod duo modi reducuntur ad unum. Et itermn, Augustinus magis assignat raodos praedicendi futura quam cognoscendi. Philosophus autem loquitur de cognitione acquisita; vel si generaliter de omni, tunc sul) inventione comprehendit sensus acumen et exjm-tentiam temporum.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod daemones aliqua cognoscunt a sanctis Angelis, quae ab omnipotenti Deo discunt, iussu eius sibi revelantibus. Contra: Daemones sunt inimici Dei et Angelorum; si ergo ab inimicis abscondenda sunt secreta consilia, ergo videtur, quod Deus eis nunquam revelari faciat. — Item, ipsi sunt in tenebris damnationis: ergo cum non sinl idonei ad gratiara, et revelatio sit cognitio gratiae, non naturae, videtur, quod nullo modo iiat ipsis daemonibus.

Respondeo: Dicendum, quod pro vero habendum est quod dicit Isidorus et Augustinus quod aliqua praesciunt revelatione supernorum spirituum; cuius revelationis attendendus est finis et modus. de exaltatione losephi facta insidiantibus, secundum mirabilera De dispositionem fecit ad eius im- 1 Cap. s. pletionera, licet secundum intentiones illorum esset ad impedimentum: sic Deus aliqua oslendit per Angelos suos tlaeraonibus, ut, durn illi obviant, aliquid valde decens el competens ordinatissime impleat et ehciat. — Et ex hoc patet primum, quia non est simile. Humanum enim consihum potest irritari, non tamen divinum.

Attendendus est etiam modus. Duplici enim ReveiatiomBi modo fit revelatio: aliquando mentis illusUatione, piei. sicut flebat sanctis Prophetis, et haec est gratiae; aliquando vero sola praedictione, sicut horao revelat aliquando voluntatem suara. Et haec non est gratiae aliquo modo perlicientis vel elevantis naturam, sed potest esse opus misericordiae, si illud ordinetur ad bonuin eius cui praedicitur, vel iustitiae, si ordinetur ad punitionem alicuius mali, utpote si ad fallendum fallaces; vel ulriusque, si simul ad utrumque. Et ita est quasi seraper, quia huiusmodi futura praedicuntui- daemonibus, et permittuntur miracula fieri ab eis, ut boni talia parvipenclant, in quibus se vident a damnatis et miseris superari, et mali et fallaces proficiant in peius, errantes et in errorem mittenles occulto Dei iudicio, tamen iudicio iusto. Unde valde stultum est desiderare facere f oiandnm. miracula vel praescire futura et quasi magna haec reputare, cum iniraictjs Dei in his videamus abundare l

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod Angeli non sunt creatores, cjuia non operantur nisi exterius. Sed contra: haec non videtur ratio, quia si solus Creator operatur interius, tunc ergo natura nihil producit. — Item, creare est producere aliquid de nihilo; sed si daemon propria virtute extraheret semen de potentia in actum, non de nihilo faceret: ergo non esset creator.

Respondeo: Dicendum, quod quaedam est virtus, Tripiei ope-l quae in productione rerum solum operatur exterius; quaedam quae perfecte operatur interius; quaedam partira interius, partim exterius. Virtus artificis solum exterius operatur, amovendo sive iungendo et applicando unam naturam cum alia. Virtus Dei operatur perfecte interius, quia ipsa primordiaha semina, quae sunt intima, producit. Virtus vero, < quae est partim interius, partira exterius, est virtus i naturae, quae exterius est respectu rationum se- Notandam. i minalium, sed interius respectu producendorum ex

ipsis. Natura enim, diim operalur, immittit virtutem suam usque ad intima passi; et in illa in)missione ipsam essentiam formae, quae erat in potentia incompleta, non producit, sed productam a Deo supponit: ipsam tamen adiuvando ad actum perfectum adducit. Solus igitur ille polest seminales illas rationes facere, qui potest creare; quoniam ipsae non sunt ex aliis, sed ex nihilo, et ex ipsis fmnt omnia, quae naturaliter producuntur. Igitur nec pater est creator filii, nec agricola segetuni; quia licet pater operetur interius, sicut natura. lanien operatur exterius et circa aliquid et ex aliquo, non ex nihilo, licet non operetur adeo exterius, sicut agricola. Operatio autem daemonum magis est similis operationi agricolae quam paternae.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Sicut menlem nostram non potest formare nisi Deus etc. Si ergo hoc verum est; tunc, sicut gratia est a Deo, nullo modo a natura vel potentia creata, videtur, quod similiter omnis alia forma sit a solo Deo: ergo agens crealum nullam formam inducit.

Respondeo: Dicendum, quod beatus Augustinus valde subtililer loquitur et veraciter, si quis verba eius sane intelligat. Vult ergo dicere, quod sicut mentem nostram iustificando formare non potest nisi Deus, quia gratia non est ex aliquo, sed potius ex nihilo -; sic formarum seminales rationes sive formarum primas essentias solus Deus potest producere. Illas enim aut necesse est esse ex nihilo, aut in inhnitum abire. Non ergo intelligit Augustinus

C.p. I.

Utrum omnes Angeli corporei sint.

Solet etiam in quaeslione versari apud doctos, ulruni.ngeli onnies, boni scilicet ac niali, corporei quoad eductionem formae de potentia in actum, quam vocat actionem quodammodo exteriorem, sed potius quoad productionem illius seminalis rationis, quae est essentia rei, aliter se habens, cum est in potentia, et in actu

DuR. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod daemones quaedam possunt per naturae subtilitatem, quae non possunt propter Dei prohibilionem. Contra hoc est, quod Deus sic dedit virtutes rebus et « sic administrat eas, ut eas agere proprios motus sinat», sicut dicit Augustinus septimo deCivitate; unde peccare volentes non cohibet, sed sinit prout volunt peccare: ergo pari ratione non debet angelorum potentiam cohibere.

Respondeo: Dicendum, quod Deus volunlales non cohibet propter legem libertatis, quam eis statuit, sed iusto iudicio de malo in peius ruere permittit; sed virtutem restringit iudicio aeque iusto, quia operatio potentiae, ut frequenter in his qui potentia abutuntur, est ad aliorum afflictionem et punitionem. Quoniam igitur omnis poena debet esse iusta; si habens potentiam iniuste aftligit vel vult affligere, debet potentia compesci, non ratione eius qui agit, sed ratione eius qui patitur, nisi altissima Dei iudicia aliud reqnirant. — Quod ergo obiicitur, quod res agere proprios motus sinit; non intelligitur, quod non compescat virtutem per contrarias potestates, sed quia tantum sinit agere, quantum suam iustitiam decet permittere. conservala sunt corpora, ut in eis possint facere et non pati, quae tantae sunt tenuitalis, ut a mortalibus videri non valeant nisi snpervestita aliqua grossiori Augustinus sensisse videlur super Genesim ita dicens:

aslrunnt, nou ila sentiendo, sed opinionein aliormn alicuius personae, aliquando ex persona Patris, vel Filii, sive Spiritus sancti.

C.p. II. De form.is r/uibtts apparuit Deus, el de iUis, in fjuibus Angeli apparent.

Nec dubilaiulum cst, Deuin in corporalibus formis I, apparuisse hominibus, sicut Augustinus iii secundo libro de Trinitale ostendit, conlcrens diversa Scriptuhominibus ajiiaruisse probat, et aliquando ex persona Dei sine distinctione, aliquando sub distinctione personarum sermonem eis facluni esse.

Cap. III.