Distinctio XXV

libertatem homo peccando amisit; ideoque Augustiiius dicit, quod horao, inale utons libero arbitrio, et se perdidit et ipsum, quia perdita est per peccatum lirediniat ille qui dicit: Si Filius vos liberaverit, vere berlaiem habuit homo ante peccatum, quia omni carebat miseria et nulla langebalur moieslia, et plenius habebit in futura bealitudine, ubi raiser esse non poterit. Sed in hac vita, quae est inter primura peccatum et ultimam conflrraationem, nemo a miseria liber gratiam liberetur et adiuvelur, quia, ut ait Aposlolus,

Cap. IX. De liherlale, quae esl ex gralia, et qiuie ex natura.

Libertas ergo a peccato et a miseria per gratiani libertatem gratiae; ideo non est apud me pei-fectio

Supra egit Magister de libero arbitrio in comparatione ad alias potentias; hic vero agit de libero arbitrio secundum se. Dividitur autem pars ista in duas partes. In prima determinat, quid sit lilerum arbitrium in se sive in generali. In secunda vero determinat de libertate arbitrii secundum differentes eius stalus in speciali, ibi; Ex praedictis perspicuum est elc. Prima pars habet duas particulas. In quarum prima Magister ponit liberi arbitrii assignalionem. In secunda ad praedictae assignationis explanationem quandam removet dubitationem, il3i: Et

Ad intelligentiam huius partis incidit hic quaestio, quid sit liberurii arlitrium secundum rem. Et

quoniam eius quidditas et natura cognoscitur in assignando convenientiam et differentiam ipsius ad voluntatem et rationem, ideo de ipso quaerendum est

in comparatione ad rationem et voluntatem. Ad huius autem comparationis dilucidalionem circa sex contingit dubitare et quaerere.

Primo enim quaeritur, utrum liberum arbitrium sit in solis habentibus rationem et voluntatem.

Secundo, dato quod sic, quaeritur, utrum sit

polentia distincta contra rationem et voluntatem, an non.

1 Uom. 7, 18.

Seqq. duo textus sunl Koni. 9, 16, et

De libero arbilrio in

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum liberum arbitrium sit in solis habentibus rationem: an etiam sit in aninialibus brutis. Et quod sit in animalibus brutis, videtur.

1. illa potentia libera dicitur esse, cuius est elicrere bonum et fugere malum; sed hanc potentiam videmus esse m brutis, sicut patet m ove, quae fugit lupura et quaerit pasturem: ergo etc.

2. Item, illa potentia bbertatem habet, quae potens est in opposita; sed in brutis animabljus est potentia ad faciendum opposita, quia modo ostendunt benignitatem, modo ferocitatem, modo vadunt, modo veniunt: ergo talia animaha a hbertate arbitrii non sunt ahena.

3. Uem, iUa potentia est hbera, quae est domina sui actus, haec autem est, quae potest se ipsam in suo actu refrenare et compescere; sed tahs potentia reperitur in brutis animahbus, quod patet, quia ab his quae appetunt, per disciplinam compescuntur, sicut planum est in animalibus domihs et domeshcalis: ergo etc.

4. Uem, iUa polenUa libertatem habet in movendo, cuius motus incipit a principio intrinseco; hic enim motus est potenUae perfectae in movendo; sed in animahbus bruhs a principio intrinseco incipit: ergo etc.

b. Uem, illa potentia libera est praecipue, cuius est gerere providentiam non solummodo circa prae- Libenmi ])er oppositionem ad naturale i. e. quod deterad rationem el voluntatem. sentia, sed etiam circa futura; sed talis est in brutis animahbus, sicut patet in formicis et aliis animalibus irrationahbus: ergo etc.

6. Uem, iUa polentia magis participat libertatem, quae non polest redigi in servitutem, quam quae potest; sed homines in servitutem rediguntur, sed quaedam sunt animaha bruta, quae nequaquam domari possunt, sicul dracones et leones: ergo videtur, quod talia maxime habeant arbitrii hbertatem.

Sed coNTRA: 1. Liberum arbitrium sic definiturFm, ab Augustino: « Liberum arbitrium est facultas ralionis et voluntatis », sicut habitum est distinctione praecedenti; sed in nullo est facuUas rationis, in quo non sit ratio, et haec est in solis rationalibus: ergo et liberum arbitrium.

2. Item, omne quod hajjel liberum arbitrium est laudabile et vituperabile; sed sola rationalia sunt digna laude et vituperio, poena et praemio: ergo etc.

3. Uem, omne quod habet liberum arbitrium, natum est consiliari et deliberare; hoc autem est solius rationalis: ergo elc.

4. Item, liberum arliitrium est nobilissimum, quod sit in liomine: ergo si liberum arbitrium inveniretur in brutis, nobilissimum, quod est in homine, reperiretur in eis: ergo aeque nobilia essent bruta animalia, sicut sunl rationalia. Quod si hoc est inconveniens, patet etc. electionem mediorum ad obtinendmn flnem. Cr. Aristot., III.

C 0 N C L U.=; I 0.

In solis subslanliis rationalibus reperitur lihermn arbitrium.

Hespondeo: Dicendnni, quod absque dubio liberuni arbitriuni reperitur in solis substantiis rationalibus. — Et ralio huius sumitur tuin ex parte lihersola potentia dicitur esse libera, quae doniinium habet plenum tam respectu obiecti, quam respectu ad aliquod genus appetibilis, sed nata est omnia appetihilia appetere et omne fugibile respuere. Tria autein sunt, quae sunt in appetitihus, et quorum opposita sunt in fugis, mA&Xmi bommi, conferens et delectabile; et nomine honi ibi intelligilur honestum.. Cum autem bonum conferens el delectabile nata sint appeti ab irrationalibus, bonum honestum a solis rationalibus potest appeti; et ideo in eis solum reperitur virtus, quae non est ad aUquod genus appetibilis arctata, ac per hoc habens hbertatem respectu obiecti.

In eis etiam solis reperitur potentia habens liexteriorem vel pedem, sed etiam compescit se ipsam el refrenat, incipiens odire frequenter quod prius diligebat; et boc ex sui ipsius iniperio et dominio. In brutis autem animalibus, etsi aliquo modo sit reperire dominium respectu actus exterioris, quia bene jefrenant aliquando, sicut patet in animaUbus do mesticis; respectu tamen aclus proprii interioris, videlicet appelitus, dominium non esl. Unde si aliquid amant, non possunt illud non amare, licet a prosecutione alicuius rei amatae arceantur timore alicuius passionis inflictivae. Et ideo dicit Damascenus, quod « magis aguntur quam agant »; ac per hoc, cum non possint actum proprium reprimere, respectu actus proprii non habent libertatem, nec etiam respectu obiecti; et ideo, deficiente in eis libertate, Uberum arbitrium non possunt parlicipare. nutum ceterae virtutes moventur et obediunl. iudicare autein illius est secundum rationem completam, cuius est discernere inter iustum et iniustum, et inter proprium et alienum. NuUa autem potentia novit, quid iustum et quid iniustum, nisi illa sola, quae est particeps rationis et nata est cognoscere summam iustitiam, a qua est regula omnis iuris. Haec autem solum est in ea substantia, quae est ad imaginem Dei; qualis est tantum potentia rationaUs. Nulla enim substantia discernit, quid proprium et quid alienum. nisi cognoscat se ipsam et actum suum proprium. Sed nunquam aliqua potentia se ipsam cognoscit, vel super se ipsam reflectitur, quae sit alligata materiae. Si igitur omnes potentiae sunt alligatae materiae et substantiae corporali praeter solam rationalem, sola illa est, quae potest se super se ipsara reflectere; et ideo ipsa sola est, in qua est plenura iudicium et arbilrium in discernendo, quid iustum et quid iniustum, quid proprium et quid alienum. — Tam igitur ratione libertatis, quani ratione arbitrationis liberura arbitrium in solis substantiis rationalibus reperitur. Et concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt.

1. Ad rationes vero ad oppnsitum plan;i esl responsio per lam dicta. Ad iUud enim quod primo obiicitur, quod bruta praeeligunt bonum malo; dicendum, quod verum est de bono conferenti et delectabili; sed non est verum de bono honesto, respectu cuius proprie liberum arbitriura consistit.

2. Ad illud similiter quod obiicitur, quod bruta possunt ad opposita moveri; patet responsio, quia non possunt moveri in omnia opposita, sed solum iii illa quae sunt infra dignitatem liberi arbitrii.

3. Ad illud quod obiicitur, quod bruta doininantur actibus suis, quia possunt se reprimere; dicendum, quod non dominantur aclibus interioribus, licet dominentur exterioribus; etsi enim comprimantur ab actu, non tamen retrahuntur ab appetitu. — Vel aliter potest dici, quod etsi etiam retrahantur ab actu suo, non tamen hoc est per dominium proprium; hoc enim est ex imaginatione

mali extenons. quod adeo exterret, iit niagis retrahat, quani appetitus attraliat; et ideo sicut in apiietendo et prosequendo magis agunlur quom aganl, sic etiam in abstinendo vel se retrahendo niagis reprinmntur quam se reprimant

4. Et per hoc patet responsio ad ahud, quod dicit quod principium motus est ab intrinseco in brutis animalibus. Dici enim potest, quod etsi principiuni motus exterioris procedat ab intrinseco, tamen appetitus interior potius habet ortum ab exteriori appetibiii quam ex imperio appetitivae virtutis. Unde uou quicuuique motus ab intrinseco facit potentiam hberani, sed iUe motus, quo vis motiva movet se ipsam; « vohintas enim et hberum arbitriuni, ut dicit Anselmus. est instrumentum se ipsum movens ».

b. Ad illud quod obiicilur, quod liberi arbitrii est providere; dicendum, quod providenlia quaedaui provenit ex actu deliherationis et praecognilionis, quaedam provenit ex instincta naturali. Prima est libertatis arbitrariae et reperitur in solis rationalibus; secunda vero est naturalis sagacitatis et industriae; nalura enim prudentissima est; et haec reperitur in brutis animahljus, et tahs non ponit hberum arbitrium

6. Ad illud quod obiicitur, quod quaedam animalia bruta domari non possunt; dicendum, quod aliquod animal non posse redigi in servitutera, lioc polest esse dupliciter: aut ratione volimtariae libertatis, aut ratione naturalis ferocitatis. Primo modo irapossibile est, hominem redigi in servitutem. Quamvis enim aliquis possit aliquera compellere quantura ad actum exteriorem, quantum tamen ad interius velle nemo potest alterum compellere, sicut patebit infra Secundo modo bestiae aliquae sunt indomabiles nec possunt redigi in servitutem, quia tanta est earum ferocitas et impetus ad ea quae ferocitatis sunt, ut non possint assuefieri ad ea quae sunt lenitatis; el ideo ratio illa non cogit.

dominium tam respeclu obiecti quam respeclu actus. Duplex

Utruni liberum arbitrium sit Seoundo quaeritur, utrum liberum arbitrium sit potentia distincta contra rationera et voluntatem. Et quod sic, videtur.

1. Bernardus, de I.ibero Arbitrio, loquens de notentia liberi arbitrii: « Ouid similius aeternitati, quod non sit aeternitas»? Si ergo aeternitas nec respicit rationem nec voluntatem. videtur, quod liberum arbitrium sit aliqua potentia praeter has.

2. Item, ratio respondet Filio, voluntas Spiritui sancto: ergo si in nobis est ponere aliquara potentiain reforniandam correspondentem Palri, est in nobis ponere aliquam potentiam praeter rationem et voluntatera, quae spectat ad reformationera; talis autera non est nisi liberum arbitrium: ergo etc.

3. Item, ad productionem operis ista tria sunt necessaria, videlicet posse et scire et velle: ergo si scimus per rationera, volumus per voluntatem, videtur, quod in nobis sit ponere tertiara potentiara, per quam stinus potent.es; hanc auteni dicinius liberi arbitrii facultateni: ergo etc.

k. Item. cuni lapis movetur deorsum, ista tria reperiiintur: intentio, appetitus et virlus. Diciinus enini, quod lapis intendit deorsum inoveia, cum natura sit operans per intentionem; appetit etiara deorsura moveri; habet nihilominus virtutem., per quam deorsum raovetur: ergo videtur, quod ista tria sit reperire in anima rationali. Si igitur rationis est intendere, voluntatis appetere, erit ponere tertiam potentiam. cuius sit virtualiler agere; hanc autem dicimus arbitrii facultatera: ergo etc.

5. Item. iiidicans praeeniinet iudicando, et jnovem praeeminet raobili; sed « liberum arbitrium est 1 Cap. 9. n. 28. Durond., hic q. 2. — Dionys. Carlh., liir i]. I. distincta a ratione et voluntate. liberuni de voluntate iudicium »: ergo liberi arbitrii est iudicare de voluntate. Similiter liberi arbitrii est movere omnes vires animae et rationi iniperare, ut discernat, et voluntati,ut appetat: ergo videtur, quod sit tertia potentia ab istis distincta.

Sed contra: 1. Potentiae aniraae rationalis ficieiiter dividuntur per cognitivas et affectivas: ergo si ratio comprehendit virtutes cognitivas, et voluntas affectivas, non videtur, quod sit conveniens ponere tertiara potentiara ab his differentem.

2. Item, actus liberi arbitrii est iudicare; sed de omni eo quod iiidicamus, per rationem iudicaraiis: ergo noii videtur, quod liberuui arbitrium sit potentia a ratione et voluntate distincta.

3. Itera, alia potentia circuinscripta, reraanente sola voluntate et ratione, possuraus consentire, quia potest praecedere deliberatio per actum rationis, el suhsequi praeoptatio per actuni volunlatis: si ergo comentire est actus liberi arbitrii, videtur, quod liberum arbitriura non sit alia potentia a ratione et voluntate.

4. Iteni, liberi arbitrii est movere: aut ergo movet voluntatem, aut non. Si non: ergo non videtur esse plene liberum. Si movet voluntatem; et est alia potentia: ergo voluntas raovetur ab alia potentia. Si movetur ab alia potentia: ergo non est libera: ergo si voluntas in nobis est maxirae liltera, videtur etc.

o. Itera, eadem est potentia cognitiva, qua intelligo aliquid et intelligo, me intelligere: ergo eadem virtus esl. et non alia, qua volo aliquid et volo, nie velle illud; sed potentia, qiia volo iiic velle,

est liberiiin arbilriuni, putentia, qua volo, est voluntas: ergo liLierum arbitrium non est alia potentia a voluntate. Liberum arbitrium non dicil polentiam secundum rem distinctam a ratione et voluntate, tamen importat aliquam ab his potentiis distinclionem secundum ralionem.

Respondeo: Ad praedictae quaestionis intelligentiam notandum esl, quod super hac quaestione diversae fuerunt doctonim positiones.

Quidam enim dicere voluerunt, quod sicut 1. mens dupliciter accipitur: aliquando communiter, et sic comprehendit memoriam, intelligentiam et voluntatem; aliquando proprie, et sic distinguitur conlra intelligentiam et voluntatem: sic liberum arbitrium dupliciter accipitur, videlicet communiter, et sic non distinguitur contra rationem et voluntatem; et proprie, et sic contra rationem et voluntatem habet distingui et est virtus imperans rationi et voluntati et utramque regens el movens, cuius actus primus non est discernere et velk, sed actus reflexus super haec duo et haec duo movens et regens, ille videlicet, quo dicitur quis velle discernere, vel velle se velle. Et iste actus praeambulus est ad rationem et voluntatem, et ista potentia correspondet Patri, pro eo quod actus eius maxime potens est et primus est, cum non moveatur, sed moveat. Et ideo a Sanctis dicitur facultas sive potestas voluntatis et rationis, id est potestas faciliter movens voluntatem et rationera; et consistit in istis tribus quaedam ratio imaginis ex parte motivae, quae principaliter per gratiam in via et per dotes in patria habet reformari.

Aliis autem aliter videtur, quod cum rationis -2. et voluntatis sit reflectere se super se, et islae duae potentiae sufQciant ad omnes actus animae perflciendos, videlicet ad iudicandum et fugiendum et eligendum, quod frustra poneretur in anima aliqua potentia differens ab istis. Si igitur «natura nihil facit frustra», potentiae animae rationalis sufficienter dividimtur per cognitivas et affectivas, sive per rationem et voluntatem; et ideo dicunt, quod liberum arbitrium non est potentia ab his duabus potentiis distincta.

Quaelibet autem harum positionum multum ha- ludicmm bet probabilitatis; et si velimus utramque earum intelligere diligenter et pie, ihveniemus, eas ab invicem non discordare, sed ad unius verilatis maiorem expressionem concurrere. Cum enim dicimus, aliquam potentiam distingui ab aliis, hoc est duph- DisiincHo citer: aut secundum rem, aut secundum rationem. ut est cognitiva et motiva, id est dictans moveri, vel disponens ad motum. — Loquendo igitur de distinctione secundum rationem, dici potest, libe- conciusio rum cvrbilrium quodam modo distingui a ratione et voluntate, in hoc scilicet, quod liberum arbitrium nominat in ratione moventis, voluntas vero et ratio in ratione moti; hoc in ratione imperantis, istae duae in ratione exsequentii. — Et ex ista parte per coroiiariu. quandam rationem appropriationis invenitur in anima quaedam ratio imaginis; et per hunc modum intelligitur prima positio, et rationes currunt, quae ad primam partem inducuntur. Non enim concludunt distinctionem liberi arbitrii a ratione et voluntate secundum rem, sed solum secundum rationem el appropriationem, sicut patet discurrenti per singulas.

Loquendo autem de distinctione potentiarum. secundum rem, sic liberum arbitrium non dicit conciusi potentiam diversam vel distinetam a ratione et voluntate, pro eo quod potentiae animae rationalis sufQcienter dividuntur per cognitivam et motivam, et omnes actus animae per has potentias, quae sunt cognitiva et affectiva, sive ratio et voluntas, exerceri possunt, sicut rationes, quae ad hoc inducuntur, ostendunt. Cum enim tam ratio quam voluntas sit nata super se reflecti; cum nomino voluntatem ut volentem aliquid, et voluntatem ut volentem se velle, non dico potentiam aliam et aliam secundum rem. Movens enim et motum in spiritualibus non Noi.iud. oportet differre secundum substantiam, quia, sicut dicil Anselmus, « voluntas est instrumentum se ipsum movens», et ratio etiam est virtus se ipsam cognoscens, pari ratione; et ideo, si aliqua est ibi distinctio, haec est solum secundum rationem. — El sic patet responsio ad quaestionem et ad rationes ad utramque partem. Concedo enini, quod liberum Epiiogus arbitrium secundum rem non dicit potentiam distinctam a ratione et voluntate. concedo tamen nihilominus, quod aliquam distinctionem habel secunduni rationem, ratione cuius dicitur facultas utriusque. Quanta autem sit distinclio, melius patebit infra. Ad praesens autem tanlum dixisse sufficiat, quod non esl tanta distinctio, quod faciat ipsum esse aliam polentiam in gejiere potenliae, a ralione et voluntate realiter distinclam.

1. 2. 3. Et quod obiicit, quod esl similius aeternitati, et anpropriatur Patri, et est virtus, a qua est pos-se; totum dlud non ponit nisi solummodo distinctionem quandam secundum quandam appropriationem et quandam rationem. Et hoc patet, quia ipsa ratio includit in se intelligentiam et memoriaui, et ita aliquid, per quod assimilatur Palri, et aliquid, per quod assimilatur Filio. Ipsa voluntas includit in se irascibilem et concupiscibilem, et

de hac et seqq. qq. II. Sent. d. 24. q. I. — Dionys. Carth., de

Utrum libentm arbitrium Tertio quaeritur, utrum liberum arbilrium complectatur simul rationem et voluntatem. Et quod sic, videtur.

1. Augustinus de Quinque Responsionibus: « Cum libero arbitrio loquimur, non de parte animae loquimur, sed de tota»: ergo non tantummodo comprehendit cognitivam, immo etiam affectivam.

2. Iteni, Damascenus: «Aninia libero arbitrio ita potentiam. per quam appetit, et potentiam, per quam potest. Et ideo non oportet, liberum arbitriuui esse aliquam aliara potenliam praeter has.

I). Ad illud quod ultimo obiicitur, quod iudicans praeeminel iudicato, et movens moto; dicenduni, quod non oportet in spiritualibus, loquendo de praeeminenlia, quae faciat diversitatem secundum essentiam. Sicut enim saepe dictum est, eadem est vis, quae vult aliquid et quae vult se velle, et quae iudicat et quae iudicat.se iudicare; alioquin esset in inQnitum abire. Nihilominus tamen sortitur quasi dignius ofQcium, dum est in ratione iudicantis, quam cum est in ratione iudicati; et cum est in i'atione moventis, quam cum est in ratione moti. II. Sent. d. 24. p. I. q. I. a. 2.

rationem ct uoluntatem. appetit, libere iudicat, libere impetum facil, libere disponit, libere vult, libere eligit»; sed hic concernuntur actus rationis et voluntatis: ergo etc. Si tu dicas, hoc esse diclum per obiectum; hoc nihil est, quia ipse idem dicit, quod « in eo coniugatae sunt virtules cognitivae et vitales»: complectitur ergo liberum arbitrium et vim motivara et vita cognitivam.

3. Iteiii, hoc ipsum videtur per de/initionem liberi arbitrii, quam ponit Bernardus in liiiro de Liiiero.rbitrio, quod iJefiniens dicit. quod « liljernm arbitrium est consensus ob voluntatis inamissibilem libertatem et ralionis indeclinabile iudicium »: ergo simul complectitur rationem et voluntatem.

4. Item, per aliam definilionem.ugnstini, quam Magister posuit dislinctione praecedenti, quae talis est: « Liberum arbitrium est facultas voluntatis et rationis»; sed facultas voluntatis surgit ex ipsa voluntate, facultas rationis e ipsa ratione: ergo facultas voluntatis et rationis comprehendit utraraque potentiam. Sed liberum arbitrium est talis facultas: ergo etc.

ri. Item, hoc ipsum videtur ratione. quia peccatnm et culpa est in solo libero arbitrio sed ahquod peccatum est in ratione, nt peccatum infidelitatis, aliiiuod in voluntate: ergo liberum arbi- Irium comprehendit in se rationeni et voluntatein.

(5. Item, gratia et virtus est in solo libero arbitrio; sed Ires virtutes theologicae dicuntur esse in rationali, concupiscibili et irascibili: ergo liberum arbitrium omnes illas potentias habet circnmplecli.

Sed contra: 1. Liberum arbitrium non potest cogi, ralio autem potest cogi: ergo liberum arbitrium ralionem ipsam non comprehendit. Quod autem ratio aliquando cogatur, planum est; quod liberum arbitnum non possit cogi, hoc indicat ipsum nomen; si enim posset cogi, non esset liberum.

% Item, ratio est eorum quae sunt a nobis, et quae non sunl a nobis; sed liberum arbitrium solura est respectu eorum quae sunt a nobis: ergo iii plus est ratio quam liberum arbitrium; ergo libenim arbitrium non comprehendit in se ralionem.

3. Item, quod non comprehendat voluntatem, videtur. — Voluntas nostra respectu aliquorum est impermutabihs; sed quidquid liberum arbitrium nnstrnm appetit, permutabiliter iippetit; ergo etc.

4. Ilem, volunlas esl possibilium et impossibilium; sed liberum arbitrium est possibilium tantum: ergo ad plura se extendit voluntas quam lilwrum arbitrium: ergo liberum arbitrium non comprehendit in se ralionem et volunt;item.

5. Itein, ratio et volunlas sunt diversae potentiae; sed liberum arbitrium est nna potentia, cum habeat actum unum, videlicet eligere se vovr sentire: ergo impossibile est,Jiberum arbitrium comprehendere in se rationem et volunlalem.

6. Item, si liberura arbitrium comprehendit in se ralionem et vohmtatem: aut ergo sicut p;irles siibiectioas, aut sicut partes integrantes. Si sicut partes subiectivas: ergo tota ratio liberi arbitrii salvatur in ratione, et tota ratio in voluntate. Cum igitur alia potentia sit ratio, et alia voluntas; et numerato inferiori. numeratur superius: videtur ergo, quod in quolibet homine sint duo libera arhitria; quod manifeste falsum est. Si autem sicut partes inlegrantes; sed contra: ex duabus potentiis nunquam fit una tertia potentia, maxime cum illae potentiae manent dislinctae, et actus earum sunt ad invicera ordinati, ita quod unus est ante alterum. Si ergo ratio et voluntas sunt potentiae distinctae, et actus earum sunt ordinati ad invicem secundum prius et posterius; videtur, quod liberum arbitrium ex his integrari non possit tanquam ex principiis constitutivis; et ita videtur, quod liberum arbilriuin volunlatem et rationera non possit comprehendere.

c 0 N c L u s 1 0.

Liberum arbitrium comprehemlil.nmul rationem atque voluntatem.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod liberum arbitrium simul corapre-' hendit et rationem el voluntatem; et hoc manifestat ipsa «.o»?Hjftft'o, ipsa eUam notificatio, raanifestat etiam suae proprietatis inquisitio. — Nomi- 1 natio manifestat. Dicitur eniin liberum, et dicitur arbitrium; et arbitrium est ipsius rationis, libertas vero ipsius voluntatis, ad cuius nntum et imperium moveri habent cetera, quae sunt in nobis. Et hoc esl quod dicit Augustinus de Quinque Responsionibus: « Liberum arbitrium dicitur a.h arhitrando, qui:i a rationali parte, quid eligat quidve recuset, nnmen accepit ».

' Petr. Ilispanus, Sumniul. timet. de Locis argij. ail: To-

Hoc etiain palel per eius noti/iccUionem. Dicitur enim esse facultas voluntatis et rationis, sive consensus rationis et voluntatis.

Postremo illud amplius manifestatur per suae proprietatis inquisilionem. LiJDerum enim arbitrium, sive nominet potentiam sive habitum, nominat ipsam potentiam ut dominam, vel dominium illius potenliae; et hoc planum est ex ipso nomine liberlalis. — Attendendum atitem, quod domioium alicuius potentiae potest esse dupliciter; aut respectu obiecti, aut respectu actus. Dominium potentiae respeclu obiecti attendilur in iioc, quod possil in illud et in amplius, sicut equus, qui polest ferre decem modios, dominium habet super tres modios ad portandum, quia praevalet et cum facilitate portat. Dominium autem potentiae respectu actus attenditur in hoc, quod potentia potest esse in actu et cessare ab actu secundum suum imperium et secuhdum proprium motum..d hoc autem, quod aliqua potentia hoc dominium habeat, necesse est, quod ipsa possit movere se ipsam, et quod possit se super actum suum reflectere. Nisi enim posset se super actum suum reflectere, nunquam posset illum refrenare; nisi posset se ipsam movere, nec posset in illum exire, quando vellet. Reflectere autem se super se, hoc est virtutis cognilivae, sublimatae a materia, quae quidem esl ratio. Movere autem se, hoc est virtulis appetilioue, rationem consequentis.

.d hoc igitur, ut illud dominium sit in anima, necesse est, quod babeat et rationem et voluntatem. Nam si rationem lantum haberet et non voluntatem, per quam moveret; posset se super aclum suum reflectere, sed non posset movere vel imperare. Si vero appetitum solum haberet et non rationem, possel utique movere et in actum exire; sed quia ncm posset se super actum suum reflectere, non posset utique refrenare, et Ua dominium non haberet. — Sicut igilur ex concursu virtutis duorum hominum resultat quaedam facultas ad portandum unum lapidem, quem non posset ferre alter eorum; et sicut ex concursu patris familias et matris familias ad disponendum regimen domus resultat una poteslas, ita quod altera non sufficeret; et sicut ex concursu virtutis manus et oculi resultal potestas scribendi, ad quod allera earum non sufficeret: sic ex concursu rationis et voluntatis resultat quaedam libertas sive quoddam dominium ad aliquid faciendum et disponendum.

Et sic patel, quod liberum arbitrium rationem complectitur et voluntatem. Patet etiam, quod cum liberuin arbilrium sit quaedam polestas sive quoddam dominium resultans ex coniunctione istarum duarum potentiarum, scilicet rationis et voluntatis, quod opliine nominalur per hoc, quod dicitur liberum arbitrium, non uno nomine, sed composito, ut unum nomen respondeat rationi, et alterum voluntati. — Optime etiam definitur, cum dicitur esse facultas rationis et voluntatis. FacuUas enim non tanlum nominat potentiam, immo facilitalem potentiae, ex qua non tantum potem est, sed etiam praepotens est ad exeundum in actum; et ideo /cict/tas dicit potestatera sive dominium, quod quidem dicitur esse rationis simul et voluntatis, quia non est unius, nisi concomitante altera. — Concedendae sunt igitur rationes probantes, quod liberum arbitrium rationem comprehendit et voluntatem.

1. 2. 3. 4..d rationes vero ad oppositum facile est respondere. Quod emm obncitur, quod non comprehendit totam rationem, nec totam voluntatem; dicendum, quod verum est; sed comprehendit solum ipsam potentiam cognitivam, in quantum iuncta est affectivae, et affectivam, in quantum iuncta est cognitivae; unde dicit affectum deliberativum, vel deliberationem voluntariam. Et propterea, quia ratio nominat ipsam potentiam cognitivam ut ordinatam ad afTectivam, et voluntas ipsam affectivam ut regulatam et ratiocinatam a cognitiva; hinc est, quod liberum arbitrium potius dicitur facultas voluntalis et rationis quam inteUectus et affectus. Non enim comprehendit totam cognitivam, sicul duae primae rationes ostendunt, nec lotam affectivain. sicut ostendunt duae sequentes, sed aliquid huius et aliquid illius, sicut ostendunt rationes ad primam partem inductae.

2. Ad illud quod obiicitur, quod liberum arbitrium est potentia una, cum liabeat actuni unum; dicendum, quod quaravis actus liberi arbitrii, utpote eligere et consentire, unus esse videatur; nihilominus tamen implicat in se actus diversos. Consensus enim dicit concordiam aliquorum duorum, et ita concursum actuum rationis et voluntatis in unum. Eligere etiam includit in se rationis iudicium el volunlatis appetitum; et ita, quemadmodum consentire et eligere, etsi unus actus esse videatur, taiiien diversos aclus in se includit: sic lijjenim arbitrium, etsi videatur una potentia, taraen diversas in se potentias complectitur, ita quod ex concursu illarum se invicem adiuvantium resultat in nobis regimen potestatis perfectae.

3. Ad illud quod ultimo obiicitur, utrum com- - Cod. cc ot ed. 1 moveri se. Mox pi-o solum codd. F K

pleetatur eas sicut partes integrales aut subiectivas; dicenduin, quod non complectitur eas omnino sicut totum irUegixile, nec omnino sicut lotum universale, sed sicut totum potentiale, quod partim liabet naturam totius integri, partim naturam totius universalis: naturam totius integri in hoc, quod in una potentiarum non potesl salvari absque altera; naturam vero totius universalis habet, quia ex earum concursu ad invicem quamlibet earum denorainat. Unde, sicut duo homines facultatem habent ferendi lapidem, quam neuter per se habet, et illa - facultate

Utrum liberum arbitrium Quarto quaeritur, utrum liberum arbitrium complectatur rationem et voluntatem per modum potentiae, an per modum habitus. Et quod per modum potentiae, videtur:

I. Primo per Anselmum in libro de Libero Arbitrio, uhi ait sic: « Liberum arbitrium est potestas servandi rectitudinem »; sed potestas est in genere potentiae: ergo eic.

-2. Itein, Bernardus de Libero Arbitrio: « Tolle liberum arbitrium; iam non erit quod salvetur »; sed salvari non dicitur nisi substantia, vel potentia ratione substantiae; ergo liberum arbitrium vel est nomen substantiae, vel potentiae; sed non est 4'w6- stantiae: ergo est potentiae.

3. Item, in nobis est ponere aliquam potentiam, quae semper inclinat ad bonum simpliciter, utpote synderesim, et aliquam, quae semper inclinat ad bo- 2. s(?qq. ncc non Nemcsii, ppiscopi Emcsoni, libri dc Nalura potentia cuiushhet eorum dicitur esse facilis, nec tamen est una sine altera; sic intelligendum est in proposito. Et rursus, sicut similitudo est in duobus similibus, ita quod non est in uno sine altero, et tamen quiUhet eorum denominatur similis nec dicuntur esse duae simihtudines, sed una; sic libertas dicitur esse in ratione et voluntate, ita quod utraque illarum potentiarum est libera ex coniunctione sui cum alia; nec tainen sunt in eis duae lihertates, sed una. Et sic patent obiecta. nomen liabitus, vel potentiae. num ut nunc, quantum esl de se, utpote sensualitaiem: ergo esl ponere potentiam medio modo se habentem; hanc autem dicimus liberum arbitrium: ergo etc.

4. Item, omne quod est susceptibile habitus, est potentia; sed liberum arbitrium est susceptibile habitus, "utpote gratiae: ergo est potentia. Media patet per Augustinum, qui dicit, quod « gratia se habet ad liberum arbitrium, sicut sessor ad equuin ».

Sed contra: I. Augustinus in Eiichiridio: bero arbitrio male utens, homo et se perdidit et ipsum »; sed nulla potentia peccando perditur: ergo liberum arbitrium non est potentia.

2. Itein, liberum arbitrium sic definitur ab Augustino, cuius definitio posita est distinctione praecedenti: « Liberum arbitrium est facultas voluntatis et rationis »; sed facultas est illud, quo potentia tudinem. — 13..lbert., in V. Mctapli. tr. 2. f. 12: Differt poefQcilur facilis: ergo cuni orane illud quod reddit potentiam faciiem ad opus, reddat eam lialjilem, et tale sit habitus; videtur etc.

3. Item, Bernardus de Libero Arbitrio: « Liberum arbitrium est habitus animi liber sui »; sed si haec definitio recte est assignata, videtur, quod Uberum arbitrium essentialiter sit habitus; sed non nisi rationis et voluntatis: ergo etc.

4. Item, liberum arbitrium non est aliud, sicut Magister dicit in litlera, et philosophi definiunt, quam liberum iudicium; sed iudicium non esl potentia, sed actus vel habitus: ergo etc.

5: Item, potentiae non est potentia nec potentia dicitur esse in potentia; sed liberum arbitrium est facultas rationis et voluntatis, et est in ratione et voluntate: ergo non videtur, quod sit potentia aliqua; et est potentia vel habitus: ergo etc.

6. Item, omne quod habet diminui et augeri, potius habet rationem habitus quam potentiae; sed liberum arbitrium est huiusmodi, sicut Magister dicit in littera, quod maior hbertas est in Beatis quam in confirmatis: ergo etc. Liberum arbilrium principaliter dicit habitum et complectitur rationem et voluntatem, non tanquam tma potentia ex eis constituta, secl tanquam unus habitus.

Respondeo: Dicendum, quod cum quaeritur, utrum liberum arbitrium sit nomen habitus a,n. potentiae, hoc dupliciter potest quaeri: aut ita, quod quaeratur, utrum praecise nominet habilum, jvel praecise nominet potentiam; et talis quaestio parum habet difficultatis, pro eo quod fere omnia nomina potentiarum animae aliquando accipiuntur pro potentiis, aliquando pro habitibus, aliquando pro actibus. Sicut enim vult Philosophus, intellectus vocatur aliquando potentia intellectiva, aliquando habitus intelligendi, aliquando actus. Et Anselmus dicit, quod « voluntas aliquando dicitur instrumentwn, aliquando affectus, aliquando usus «. Et ideo hoc in proposila quaestione non intenditur.

Alio modo potest intelligi praedicta quaestio, ut boc innuiratur, cui videlicet primo et principaliter nomen lil)eri arbitrii imponatur, secundum quod de eo sacri doctores loquuntur. Et ad istam quaestionem triplex est modus respondendi secundum diversos.

Quidam enim senserunt, quod liberum ar&«- trium nomen est potenliae, quae se habet per modum universalis ad rationem et voluntatem, et comprehendit eas, sicut totum universale comprehendit partes. Unde sicut polentia rationalis rationi et voluntati dicitur esse communis, sic et libertas arbitrii, secundum istum modum dicendi. — istud supra improbatum est. Si enim nominaret potentiam universalem ad rationem et voluntatem, iam, cum ratio et voluntas sint duae potenliae rationales, iam essent in eis duae libertates, et duo libera arbitria essent in quolibet homine.

Et ideo est alia positio, quod liberum arbitrium nominat potentiam ex voluntate et ratione constitutam ad aliquid faciendum, ad quod neutra illarum per se poterat. Et quia una iuncta alteri non tantununodn reddit potentiam potentem, immo etiam facilem; hinc est, quod liberum arbitrium non tantummodo nominat potentiam, sed etiam nominat facilem potentiam et habilitatem. Et propterea nomen illud, quamvis sit nomen impositum potentiae, videtur tamen esse nomen habitus.

Sed quoniam difflcile est intelligere, qualiter ex duabus potentiis una constituatur, vel quomodo liberum arbitrium, loquendo formaliter et proprie, sit duae potentiae, maxime cum non dicatur esse ratio et voluntas, sed facultas rationis et voluntatis: ideo est lertius modus dicendi, quod liberum arbitrium est nomen principaliter impositum habitui. — Et hoc plane manifestat ipsa nominis impositio. Arbitrium enim non dicit potentiam, sed h.abitum. Manifestat etiam ipsa notificatio. Non enim dicitur liberum arbitrium esse potentia facilis, sed facultas potentiarum. Quemadmodum autem, cum dico potentiam facilem '°j dico potentiam habilitatam, sic, cum dico facultatem potentiae, dico habitum eiusdem. Quoniam igitur liberum arbitrium secundum propriam suam assignationem facultas rationis et voluntatis recte esse dicitur; hinc est, quod liberum arbitrium principaliter dicit habitum et complectitur rationem et voluntatem, non tanquam una potentia ex eis constituta, sed tanquam umis eiusdem instrumenti... Dicitur autein voluntas et iiistrumenhabitus, qui quidem recte dicitur facultas e, dominium; qui consurgit es coniunclione utriusque et potens est super actus utriusque potentiae, per se et in se consideratae, sicut arbitraria potestas in duabus personis regimen habet super actus utriusque in se consideratae.

Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod liberum arbitrium nominat habitum; verum enim concludunt, quia habitui principahier imponitur. Unde essentialiter loquendo, haec est vera: h-

I. Opinio secunda, liic relata, est Alexandri (S. p. 11. q. 72. (S.) quaestione, ubi distinguit triplicem moduni, quo haljitus

Utrum liberum arbitrium adclat Quinto quaeritur, utrum liberum arbitrium aliquid addat supra rationem et voluntatem. Et quod sic, videtur.

1. Omnis habitus addit aliquid supra potentiam; sed hberum arbitrium est habitus, sicut probatum est: ergo aliquid addit supra potentiam; sed est habitus rationis et volunlatis: ergo etc.

2. Item, sicut se habet potentia ad substantiam, sic se habet facidtas ad potentiam — sicut eniin substantia per potentiam dicitur potens, sic potentia per facultatem dicitur facilis — sed potentia addit aliquid supra substantiam: ergo et facultas supra potentiam, cuius est facultas. Sed liberum arbitrium est facultas voluntatis et rationis: ergo etc.

3. Item, omne quod contrahit aliquid, addit aliquid supra illud; sed liberum arbitrium non complectitur omnem aclum rationis nec omnem actum voluntatis; et si hoc, ergo ahquo modo contrahit. l3erum arbitrium est hal)itus animae sive facultas ] voluntatis et rationis. ), Ad ea vero quae in contrarium obiiciuntur, deAdopposHi facili respondetur. Concedo enim, quod liberum ar-; bitrium aliquando supponit polentiam et accipitur pro potentia; sed hoc non est de sua principali si- gniflcatione, sed sicut nomen potentiae trahitur ad i nomen habitus, sic nomen habitics frequenter ad i nomen potentiae. Et sic patent ad utramque partem j obiecta., 1. a. I.

supra rationem et vobmtatem. Si ergo omne contrahens aliquo modo addit. videtur, quod liberum arbitrium super rationem et voluntatem aliquid addat.

4. Item, intellecto, quod aliquis haberet raizonem praeter voluntatem, non haberet liberum arbitrium; similiter, si haberet appetituni praeter rationem, non haberet liberum arbitrium: si ergo non salvatur in ratione per se nec in voluntate, videtur, quod aliquid addat supra utramque.

Sed contra: 1. Omnis habitus, qui addit ali-Fundamel quid supra potentiaiu, deteriuinat potentiam ad aliquem actum; sed liberum arbitrium potius ampliat potentiam, in qua est respectu actuum, quam addat: ergo etc.

2. Item,, liberum arbitrium, quantum est de se, respicit actum moris; sed nullus habitus moralis, qui addit aliquid supra potentiam, est indifferens ad bonum et malum; liberum arbitrium est = Cfr. supra pag. 600, nota 8.

ad bonimi et ad malum mdifferens: ergo supra rationem et voluntalem nihil addit.

3. Praeterea, possibile est intelligere potentiam, circumscripto orani habitu, qui addit aliquid supra ipsam; sed impossibile est esse vel intelligi, aliquem habere rationem et voluntatem, qui non intelligatur habere liberum arbitrium: ergo liberum arbitrium super rationem et voluntatem nihil addit novum.

4. Item, aeque essentiale est animae habere libertatem arbitrii, sicut esse ad imaginem Dei; sed cum dico, animam esse ad imaginem Dei, non dico aliquid additum substantiae et potentiis: ergo pari ratione nihil superaddo rationi et voluntati, cum dico, animam liabere liberum arbitrium.

b. Item, si liberum arbitrium adderet aliquid supra rationem et voluntatem, aut ergo illud haberet ortum ab eis, aut non. Si non: ergo esset habitus infusus, vel acqumtus, quod absurdum est dicere. Si sic: ergo cum illud quod addit supra alterum et ortum habet ab eo, dependentiam habeat ab illo; et quod dependet et ortum habet ab altero, potius habeat ab illo regi quam ipsum regere, potius habeat subiici quara doininari: ideo liberum arbitrium in horaine non imperaret.

6. Item, si liberum arbitrium diceret habitum, qui adderet supra rationem et voluntatem; cum unum accidens non possit esse in duobus subiectis: videtur, quod ille habitus haberet tunc pluriflcari propter plurificationem subiecti primi, et quod plura arbitria essent in uno homine; quod omnino deviat a recta ratione. Liberum arbitrium secundum essentiam nihil acldit supra rationem et vohmtatem, addit tamen aliquo modo secmulum esse sive secundum relationem.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam notandum est, quod cum habitus reddat potentiam facikm, ct tribus modis potentia habeat me facilis, tribus modis habet habitus ad potentiam comparari.

1, Quaedam namque potentia respectu alicuius actus est facilis per se ipsam, ut patet, cum dicitur mens esse nata ad meminendum sui ipsius, vel intelligendum se; et tunc talis habitus non differt a potentia secundum retn, sed secundum rationem et modum dicendi; et tunc non addit aliquid secundum essentiam, sed (303 solura secunduni rationem. — Quaedara est potentia, quae respectu alicuius actus est habilis per aliquid sui, sicut polentia intellectiva ad cognitioneni flgurarum geometricarum non est habilis per se ipsam, sed potius per aliquod accidens, quod habet esse in ea; et tunc habitus talis addit supra potentiam non solum secundum ralionem, sed etiam secundum essentiam et rem. — Aliqua vero potentia facilis est ad aliquem actum per se ipsam, non tamen sola, sed cum alia; et sic potentia rationalis sine aliquo habitu superaddito ex sola coniunctione sui cum appetitu nata est in actum consentiendi et eligendi exire. Et hoc modo habitus vel facultas non addit aliquid diversum secundum essentiam, nec addit soluin secundura rationem intelligendi, sed medio modo addit, secundum esse quia non addit aliquid absolutum, sed respectivum; sicut patet: cum dico rationem per se et rationem associatani sive adiunctam voluntati, non addo aliquid novum supra ipsam rationem secundum se, sed solum coniunctionem sui ad alterura, quantum ad aliquem consequentera actum. Unde sicut, quando plures concurrunt ad trahendam navem vel ferendum lapidem, potentia unius reddit potentiam alterius facilem, ita quod nulla nova virtus vel habilitas advenit potentiae alicuius trahentis in se; sic et in proposito intelligendum est se habere. — Et hinc est, quod liberura arbitrium, etsi accidens esse videatur, in quantum sonat in rationem habitus, secunduni rem tamen non est accidens potentiae superadditum. Et iterum, licet sit habitus, quia tamen non dicit habitum unius potentiae absolute, sed cum relatione unius ad alteram; in duabus potentiis sive respectu duarum potentiarum potest esse unus. Non enira est habitus snperadditus per gratiae infusionera, vel per innatam dispositionem, sed potius dicitur esse habitus, quo ratio et voluntas suis actibus dominantur; qui quidem est in eis ex sua naturali origine, pro eo quod naturaliter istae duae potentiae in eadera subslantia sunt radicatae, nec contingit, unam ab altera separari l — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod liberum arbitrium secundura essentiam nihil addit 5. pra rationem et voluntateni; addit tamen aliquo modo secundum esse sive secundum relationem, quae quidem non ponit, aliquam novam qualitatem esse in ratione vel voluntate, sed ponit, rationem et voluntatem ad unum actum concurrere secundura naturalem aptitudinem.

1. Ad illud quod obiicitur, quod omnis habitus = Cod. Y addit scilicet scientiam cjeometricam.

addit aliquid supra potentiara; dicendmn, quod illud non est verum, intelligendo de additione essentiali, maxime ubi potentia est habilis per se ipsam.

2. Ad illud quod obiicitur, quod omnis potentia addit supra substantiara: ergo etc.; dicendura, quod non est simile, pro eo quod facultas essentialior potest esse potentiae, quam sit potenlia substantiae; nihilominus tamen aliqua potentia est, quae ad idem genus habet reduci cura substantia, sicut habitum fuit supra -.

3. Ad iUud quod obiicitur, quod liberuni arbitrium aliquo modo contrahit rationem et voluntatem; dicendum, quod hoc non est per additionem alicuius absoluti, sed propter concomitantiam rationis et voluntalis, quae simul concurrunt ad dominium liberi arbitrii; non tamen se concomitantur in productione cuiuslibet actus proprii. Aliquid enim appetit appetitus, circa quod non est deliberatio,

Utrum liberi arbitrii facultas insit Sexto et ultimo est quaestio, cum liberum arbitrium sit habitus sive facultas residens penes rationem et voluntatem coniunctim; penes quam istarura potentiarum principalius nobis insit. Et quod principalius insit penes ralionem, videtur:

1. Primo per ipsam nominationem., qua dicitur dicitur aliquid de aliquo, quod dicitur secundum abstractionem, quam quod dicitur secundura concretionera; et Iiabitus ille nominatur arbitriumliberum, non libertas arbilraria, arbitrium vero se tenet ex parte rationis: videtur ergo etc.

2. Iteni, Philosophus dicit, quod « ratio nata est regere irascibileui et concupiscibilera»; sed voluntas consistit in illis duabus viribus, scilicel concupiscibili et irascibili: ergo ratio nala est regere voluntatem; sed liberura arbitrium est magis regens quara rectum: ergo magis se tenet ex parte ralionis quara voluntatis. Si tu dicas, quod Philosophus intelligit de irascibili et concupiscibili brutali, non de illa, in qua consistit voluntas; contra hoc est et aliquid novinms et credimus esse verum, sive; voluntas velit credere, sive non. j

3. Ad ultiraum iara patet responsio, quoniara illud non concludit additionem alicuius qualitatis novae super rationera, sed solum concomitantiam Notandam. voluntatis, quoniam sine voluntate ratio libera non esset, nec etiam e converso. Si autem istae duae potentiae ponantur in aliquo quantumcumque nudae, necesse est in eo ponere arbitrii libertatera; et sic. planum est, quod liberum arbitrium, etsi dicat ha- j bitura complectentera rationem et voluntatera, non taraen dicis habitum accidentakm, sicut gratia vel virtus, immo potius dicit illarum duarum potentia- J rum dominium naturale respectu eius actus, qui est j eligere sive consentire. Et propterea Sancti raagis; vocant liberum arbitriura facultatem vel poteslatera, quara vocent habililatem ostendentes differentiam; eius ad alios habitus aniraae. principalius rtUioni, an voluntati. ipsa littera. Dicitur enim,quod liberum arbitrium « est liberura de voluntate iudicium»: si ergo iu- dicantis est regere iudicalura, patet etc.,

4. Item, facto ultimo iudicio rationis, semper i voluntas movetur secundum illud: ergo si hoc praeit i tanquara iudicans, et illud sequitur tanquara iudi- '; catum, cum libertas raagis residcat penes illud; quod praeit et imperat, quara penes illud quod sequitur et obedit: videtur, quod hberum arbitrium plus se tenet ex parte rationis quam voluntatis. >

5. Item, liberum arbitriura eo ipso liberum est, quo potest se ipsura restringere et repriraere; sed repressio actus voliti non est nisi per iudicium rationis, quia, nisi examen rationis interveniat, semper voluntas sequitur impelum affectionis: ergo libertas magis est penes rationem quam voluntatem.

Sed contr.i: 1. Liberum arbitrium eo ipso di-i'""«iameat, citur liberum, quia imraune est a coactione: ergo ] penes illud raaxime est liberura arbitrium, quod magis elongatur a natura coactionis; et talis poten- tia est ipsa voluntas, non ratio; in multis enim contingit rationem cogi, non sic voluntatem: ergo etc. i Libr. I. Polit. c. 3. (c. 2.) ait: Nam animus quidem in corpus

2. Item, liberum arbitrium est iUud quod est in nobis maxime imperativum; sed magis est imperativa in nobis voluntas quam ratio, quidquid enim ratio dictet, semper illud fiet, quod voluntas praeoptat: ergo etc.

3. Item, liberum arbitrium est illud, ex quo principaliter consistit in nobis meritum, vel demeritum; sed meritum, vel demeritum principaliter consistit penes voluntatem: ergo etc.

4. Item, liberum arbitrium est in nobis potentissimura, sicut dicit Bernardus, et plures auctoritates hoc sonant; sed «nihil adeo est in potestate nostra, sicut est voluntas et actus volendi»: ergo videtur, quod maxime penes voluntatem residet in nobis libertas.

c 0 N c L u S 1 0. Liberum arbitrium inchoaiur in ratione et consummatur in voluntate; ideo libertas arbitrii principaliter consistit in voluntate.

Respondeo: Dicendum, quod cum liberum aretiam ad movendum se ipsam; sicut ratio movendi se inchoaiur in ratione et consuminaiur in voluntate sic et arbitrii libertas residet penes rationem et voluntatem, ita quod in una illarum potentiarum inchoatur et in alia consummatur. — Ideo autem dico, motum inchoariin ratione, quia non movetur appetitus nisi praeambulo cogitatu; nequaquam enim amare possuinus quod non cognoscimus; et ideo ad hoc, quod motus fiat, praeit cognitio disponens, et subsequitur voluntas perficiens. Quantumcumque enim praecedat cogitatus, nunquam motus sequitur, nisi ipsum imperet voluntatis aflectio. — Et sicut voluntas non habet moveri ad obiectum, amplectendo vel refugiendo illud, nisi praeambulo cogitatu, sic etiam non habet approbare vel respuere, sive elicere et refrenare actum proprium, nisi rationis actus praecedat, qui dictet, ipsum esse bonum vel malum, perficiendum vel refrenandum. Ex tali enim actu praeambulo voluntas in.actu suo incipit complacere vel displicere. — Et sic patet, quod libertas arbitrii 60b sive facultas, quae dicitur liberum arbitrium, in ratione inchoatur et in voluntate consumniatur. Et quoniam penes illud principaliter residet, penes quod consmmnaiur, ideo principaliter libertas arbitrii et dominium in voluntate consistit. — Et iterum, quia illud, in quo res inchoatur, se habet per modum materialis; illud, in quo consummatur, se habet per modum formalis; et adiectivum respectu substantivi se habet per modum informantis: ideo in nominatione illius potestatis nomen respondens rationi significatur substantive; nomen vero respondens voluntati significatur adiective; et propterea magis vocatur ista facultas liberum arbitrium quam arbitraria libertas.

1. Et per hoc patet responsio ad primum ctum in contrarium.

2. Ad illud vero quod obiicitur secundo, quod ratio regit irascibilem et concupiscibilem; dicendum, quod sive vis irascibilis et concupiscibihs intelligatur cle appetitu brulali, sive de potentia appetitiva rationali, utramque habet regere ratio per modum disponentis et conmlentis, quantum est de se. Quod autem regat per modum impercmtis, hoc non est nisi mediante voluntate, quae dat ei auctoritatem. Voluntas autem non dicit aliam potentiam per essentiam a concupiscibili et irascibili, sed nominat ipsum appetitum ut ratiocinatum sive rationi coniunctum, et sic eius regere est et imperare. Concupiscibilis autem et irascibilis eandem potenliam atfectivam nominant, in quantum tamen habet regi; et ita dicuntur inferiores, non quantum ad naturam potentiae, sed quantuni ad ofpcium. Et hinc est, quod liberum arbitrium secundum rem comprehendit istas tres potentias, videlicet rationalem, irascibilem et concupiscibilem, sicut dicit Augustinus de Quinque Responsionibus: « Cum de libero arbitrio loquimur, non de parte aniniae loquimur, sed de tota». Hinc est etiam, quod cum ceterae virtutes non indocte ponantur in libero arbitrio, non huic obviat illud quod consuevit dici, quod tres virtutes theologicae sunt in rationali et concupiscibili et irascibili. Voluntas enim, ut iam dictum est, non norainat aliam potentiam secundum essentiam et naturam ab irascibili et concupiscibili, licet alio modo nominet.

3. Ad illud quod obiicitur, quod ratio iudicat,

et voluntas sequitur; dicendum, quod duplex est ludicium rationis: quoddam est in solo dictamine, et hoc est rationis secundum se; aliud est iudicium definiiivum, ut fiat vel non flat, et illud nunquam est sine voluntate. Quantumcumque enim ratio deliberet, in eam partem terminatur definitivum iudicium, quam praeoptat voluntas. Et ideo, cum dicitur, quod voluntas sequitur iudicium, si intelligatur de iudicio, quod consistit in solo dictamine, non est semper verum, quod ad illud sequatur voluntas necessario. Si aulem intelligatur de iudicio definitivo, ex hoc non sequitur, quod voluntas sequatur principahter actum alienum; iramo potius actum alienum trahit ad proprium.

4. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod refrenatio est mediante actu rationis; dicendum, quod

I. Praeposilivus exlremam de liac re opinionem profert in esse indifferentiam iudicii, scilicet effective, concedit autem, esso

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et priino quaeritur de hoc quod dicit, quod philosophi, definiente.s libenim arbitrium, dixerunt, esse li- 1 Et hoc communiter vocatur practicmn, illud speculativerum est, quod actus rationis requiritur, sed nunquam ab illo principaliter est refrenatio. Quantumcumque enim ratio dictet actum voluntalis esse malum, nunquam voluntas se retrahit, nisi velit; et ideo, sicut possibilitas scribendi principalius dicitur esse in manu quam in oculo, licet ad eam concurrat et vis oculi et vis manus, sic intelligendum est in proposito.

Ex praedictis igitur patet, quid sit hberum arbitrium secundum rem, et qualiter se habeat ad rationem et voluntatem. Si enim omnia, quae praedeterminata sunt, insimul conferantur in unum, puto satis posse quietari intellectum; si quis autem in ahquo praedictorum quiescere velit, reliqua non pertractans, non ita evidenter innotescet ei, quae sit liberi arbitrii quidditas et essentia. radicem dispositive, cum eam consideret tanquam puram et praecedentibus quaest., sed explicite non tractant. berum de voluntale iudiciimi. Videtur enim, quod talis deflnitio, a phiiosophis assignata, nec sit bona nec sit secundum artem philosophicam assignata. Philosophus in sexto Topicorum reprehendit definitionem aequicolam, in qua sunt tot vocabula ex - Vat. et edd. 3, 4 addunt tamen.

parle definitionis, quot ex parte definiti, utpote si quis definiens tunicam nigram, dicat, eam esse colobium atrum. Sed sic est in proposito. Si tu dicas, quod non est definitio, sed nominis interpretatio; tunc est quaestio: quare liberum arbitrium polius vocatur sic, quam dicatur liberum iudicium? — Item videtur, quod ad pliilosophos non pertineat defmire liberum arbitrium, quia, cum anima sit imago Dei secundum liberum arbitrium, ut dicit Ricliardus -, et mediante libero arbitrio mereatur, philosophi autem non cognoverunt, animam esse Dei imaginem nec meriti originem: Aidetur, quod liberura arljitrium nec sciverunt nec potuerunt defmire.

Respondeo: Dicendum, quod sicut praedictum est, praedicta notificatio potius est nominis interpretatio quam definitio. Magis autem facultas illa censetur hoc nomine, ut dicatur liberum arbitriimi quam Uberum iudicium, pro eo quod iudicium importat actum rationis regulatum secundum regulas veritatis sive supernae legis: arbitrium vero importat actum rationis regulatum secundum iniperium voluntalis. Unde ille dicitur iudex, cuius est secundum iura causam terminare; ille autem dicitur arbiter, qui ad proprium voluntatis nutum causam terminare habet Et quoniam liberum arbitrium, quantum esl de se, decernere habet de agendis iuxta voluntatis nutuni magis quam iuxta iims praeceptum; hinc est, quod magis proprie nominatur per nonien arbitrii quam per nomen iudicii.

Ex hoc igitur et ex praedictis colligitur, quod magna fuit sapientia in eis qui imposuerunt nomina. Non enim sine causa haec facultas duphci nomine censetur; nec sine causa vocabulum spectans ad rationem significatur substantive, vocabulum spectans ad voluntatem vocatur adiective; nec sine causa vocabulum spectans ad rationem potius dicitur esse arbitrium quam iudicium. Est enim liberum arbitrium facultas duarum potentiarum, ita quod ratio autem dicitur oratio esse, quando quot fuerint coniposita, lot se haljet in ratione materialis et decernere habet ad nutum et imperium voluntatis.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod philosophorum non est liberum arbitrium cognoscere; dicendum, quod de libero arbitrio est loqui dupliciter: aut secundum quod est principium operum mora- Uum, aut secundum quod est principium operum gratuitorum. Et primo modo est de consideratione philosophorum, illorum maxime, qui versati sunt circa mores componendos, quorum liljerum arbitrium est principium secundum regulam et dictamen iuris naturalis, quod est unicuique irapressum Secundo modo est de consideratione theologorum, quia sic habet aspectum ad divinam graliam, cuius graliae cognitio est per fldem catholicam, sine qua omnia opera hominum vana sunt, etsi etiam videantur laudabilia; et in hac consideratione defecit philosophorum peritia. — Et per hoc patent obiecta.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod secunduni praedictam assignationem in his tantum videtur esse Uberum arbitrium,'quivoluntatemmutare possunt. Si enim liberum arlaitrium non tantummodo est in horaine secundum statum viatoris, immo etiam secundum statum comprehensionis et beatitudinis, sicut determinatum fuit supra dislinctione septima, praedicta assignatio sive deflnitio non videtur esse congrua. Praeterea, non solummodo hi qui habent voluntatem vertibilem, sed etiam hi qui habent voluntatem invertibilem, habent « liberum de voluntate iudicium »: ergo falsum dicit Magister, qui dicit, quod praedicta assignatio solum his convenit, qui habent voluntatem vertibilem.

luxta hoc quaeritur, cum diversae assignationes liberi arbitrii ponantur a Sanctis, et unius rei unica est deflnitio, quae sit illarum assignationum

differentia. Augustinus enim deflnit, sicut habitum est in distinctione praecedenti, sic: « Liberura arbitrium est facultas voluntatis et rationis, qua bo- num eligitur » etc. Anselmus in libro de Libero Arbitrio definit sic: « Liberum arbitrium esl potestas servandi rectitudinem propter se ipsam ». Bernardus in libro de Libero Arbitrio sic: « Liberum arbitrium est consensus ob voluntatis inamissibilem libertatem et rationis indeclinabile iudicium ». — Quaeritur igitur, quae sit istarum rationum differentia; de singulis enim disputare parum est utile et parum facit ad propositum.

Respondeo: Dicendum, quod verbum Magistri propositum non refertur ad illam notificationem philosophorum in hac distinctione propositam: « Liberum arbitrium est liberum de vohuitate iudicium », sed ad illam refertur, quae posita fuit in praececlenti distinctione: « Liberum arbitrium est facultas voluntatis el rationis, qna bonum ehgitur » etc. Et quantum ad illam dicit Magister, quod non convenit liijerum arbitrium alicui nisi solum secundum statum mutabilitatis.

Unde nota, quod hberum arbitrium potest tridefinitur ab Anselmo, cum dicitur: Liberum arbitrium est potestas servandi rectitudinem etc. Aut secundum esse, quod habet in creatura, non concernendo statum; et sic est definilio illa Bernardi: Liberum arbitrium est consensus etc. Aut quantum ad statum viatoris; et sic est illa Augustini: Liberum arbitrium est facultas etc.

Possunt tamen nihilominus praedictae notifica- -2. tiones aliter distingui ab invicem. Liberum enim arbitrium habet comparationem ad actum, habet comparari ad actum et obiectum, habet tertio comparari ad actum et obieclum et finem ultimum. Quantum ad primam considerationem definitur a Bernardo; quantuin ad secundam ab Augustino; quantum ad tertiam ab Anselmo; et hoc patet consideranti ipsas notificationes. Unde Anselmus definiens hberum arbitrium, non solum dicit, ipsum esse potentiam servandi rectitudinem, sed etiam addit propter se; propter enim dicit causam finalem et refertur hoc quod est se ad rectitudinem, ut sit sensus, propter se, id est propter ipsam rectitudinem. — Sed hic attendendum est, quod alia est rectitudo, quae servatur, et sXs,, propter quam servanda est. Haec enim est creata, illa increata. Quia tamen una intelligitur in altera, hoc relativum se, cuni refertur ad rectitudinem creatam, potest supponere pro rectitudine increata, in ipsa creata rectitudine intellecta, sicut prima veritas in omni verilate, et prima bonitas in omni bonitate.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Sed aliter accipitur liberum arbitrium in Creatore quam in creaturis. Sed contra hoc est quod Anselmus de Libero Arbitrio dicit, quod eadem debet esse deflnitio liberi arbitrii in homine et in Deo, sicut eadeni est ratio hominis et asini in animali. Item, hoc videtur per rafionem, quam ipse assignat, quod « liberum arbitrium est poleslas servandi rectitudinem», quae non tantum convenit Creatori, immo etiam creaturae. Item, si aniraa secundum lilerum arbitrium maxime Deo assimilatur; videtur, quod liberura arbitriura in Deo et in homine sit conformiter.

Respondeo: Dicendum, quod est loqui de libero arbitrio secundum geiierales conditiones et secundum speciales '-. Si loquamur secundum generales conditiones, sic liberum arbitrium dicit facultatem liberam a coactione et ordinatam ad rectitudinis conservationem Et hoc modo reperitur in creatura et Deo conformiter et secundum eandem rationem, non conformitate et unitate univocationis, sed potius analogiae et consimilis habitudinis, quae inter Deuni et creaturam esse potest, sicut in primo libro in pluribus locis ostensum fuit. — Alio modo est loqui de libero arbitrio secundura proprietates speciales; et sic liberura arbitrium est facultas, quae quidem non est substantia rei, sed quaedam habilitas. Sic etiam est potestas servandi rectitudinera, - Cap. I; Quamvis dilTerat liberum arbitrium hominum a

quod non est ipsa rectitudo; et ideo potest a rectitudine obliquari, quantum est de se, in creatura. In Deo autem liberura arbitrium est ipsa divina

essentia, est etiam ipsa iustitia, ideo nec obliquari

De libero arbitrio secundum

Supra egit Magister de libero arbitrio secundum id quod est in generali. In hac parte agit de diversis statibus eius in speciali, ostendens, quod secundum diversos eius status diversi sunt liijertatis gradus, pro eo quod libertas arbitrii minui habet per peccatum. Et quoniam non omnis libertas habet diminui, ideo pars ista continet tres particulas. In prima assignat Magister gradus libertatis in homine secundum diversos status. In secunda vero assignat diversas differentias libertatis, ibi: Est namque libertas arbitrii triplex. In tertia vero breviter epilogat, ostendens, quantum ad quod genus libertatis liberum arbitrium intelligi debeat minui per peccatum, ibi: Ex praedictis iam apparet, in

quo per peccatum etc.

Ad intelligentiam huius partis, cum supra habitum sit de libero arbitrio in se, quaeritur hic de ipso in comparatione. Et circa hoc quaeruntur sex.

Primo quaeritur de Mbero arbitrio in comparatione ad subiectum.

Secnndo quaeritur de ipso in comparatione ad

Tertio vero quaeritur in comparatione ad ob-

Utrum liberum arbitrium sit Circa primnm sic proceditur et quaeritur de

libero arbitrio per comparationem ad subiectum, utrum in omnibus, in quibus est, sit aequaliter,

eius status in speciali.

pars habet tres particulas. In prima desecunda pars tres habet partes sein comparatione ad aliquod aliud agens, in comparatione ad movens primum, et ultimo, in comparatione ad corpus in quibus reperitur.

Primo per Bernardnm in libro de Libero

Arbitrio: « Manet libertas voluntatis tam plena in bonis quam in malis, sed in bonis ordinatior, tam integra quoque suo modo in crealura quam in Creatore ».

2. Item, in eodem-: « Libertas arbitrii cunctis pariter ratione utentibus competit, nec magis est in bonis quam in malis». Et iterum subiungit, quod «nec augetur gratia nec minuitur culpa».

3. Item, liberum arbitrium eo ipso dicitur liberum, quo est a coactione immune; sed omne liberum arbitrium est ab omni coactione immune: ergo si libertas arbitrii in quoHbet universaliter privat coactionem, et in omnimoda privatione non est magis et miims reperire; arbitrii libertas in omnibus, in quibus est, est aequaliter.

4. Item, magis et minus est per permixlionem unius ad aliud; sed libertas arbilrii nullo modo potest permisceri in aliquo servituti sibi contrariae, quae quidem est servitus coactionis: ergo non videtur, quod possit secundum magis et minus participari: ergo aequaliter est in omnibus, in quibus invenitur.

Sed contra: 1. Liberum arbitrium « est pobonis quam in malis, in confirmatis quam in non conrirraatis: ergo liberum arbitrium contingit secundum magis et minus participari.

2. Item, libertas arbitrii est quaedam nobilis dignitas in anima rationali; sed in nuUa proprietate dignitatis creatura potest aequari Creatori: ergo impossibile est, libertatem arbitrii in Creatore et creatura aequaliter reperiri.

3. Item, libertas arbitrii est facultas, quae fundatur super rationem et voluntatem; sed vis cognitiva mullo perfectius reperitur in Deo quam in creatura, et in una creatura plus quam in alia, similiter et vis appetitiva: ergo pari ratione et illa facultas, ex qua polentia rationis et potentia voluntatis liberae esse dicuntur.

4. Item, iiberius est illud, in quo nullum cadit genus servitutis, quam in quo potest aliquod genus servitutis cadere: cum igitur aliqua sint, quae nullo modo possunt subiici nec peccato nec miseriae, quaedam vero, quae eis subiecta smit et serviunt; videtur ergo, quod ab his et illis liberum arbitrium non participetur aequaliter Liberum arbitrium quoacl immunilatem a coactione aequaliter est in omnibus, in quibus reperitur; quoad excellentiae dignitatem praestantius est in Creatore, sed aequaliter in creaturis relatis ad inmcera; quoad facultatem iustitiae servandae etiam in creaturis est inaequaliter.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod cum quaeritur, utrum bberum arbitrium sit aequaliter in omnibus, non est quaestio de ipso, secundum quod dicitur liberum ea libertate, quae est a miseria, vel a culpa; hoc enim modo planum est, quod liJDerius est in uno quam in alio; sed esl quaestio de libero arbitrio, secundum quod dicitur libertas a coactione; sic enim videntur auctoritates Sanctorum sibi invicem repugnare.

El propterea ad contrarietatem, quae videtur, de medio dirimendam, intelligendum est, quod liberum arbitrium sive libertas arbitrii et dicit comparalinnem ad illud a quo, et ad illud ad quod. Per comparalionem ad illud a quo dicitur privative sive negalive; dicitur enim liberum a coactione, pro eo quod est ab omni coactione immune. Per comparationem ad illud ad quod dicitur positive, quoniam libertas arbitrii est quaedam facultas sive poteslas servandi rectitudinem. Ilaec autem facultas, prout privationi coactionis coniuncta est, habet quandam dignitatem; dignitatis enim est et pote-

Quantum ad primum, liberum arbitrium in omnibus, in quibus est, aequaliter se habet, sicut dicunt auctoritates Bernardi, et ostendunt rationes ad hoc inductae, pro eo quod in omni, in quo ponitur, simpliciter et universaliter omnem excludit coactionem. Propterea dicit Bernardus, quod ita plena est arbitrii libertas in creatura suo modo, sicut in Creatore; quod etsi non possit intelligi veraciter esse dictum de aliquo, quod dicitur per pos<?«one?H, potest tamen intelligi de eo quod dicitur per omnimodam privationem.

Quantum autem ad secundum, videlicet quan- 2. tum ad excellentiae dignitatem, est inaequaliter in comparatione creaturarum ad Creatorem, sed aequaliter in comparatione creaturarum ad invicem. Dignitas enim liberi arbitrii increati superexcelht dignitatem oninis liberi arbitrii creati, quia illa est dignitas summa, et omnis dignitas creata est dignitas infra illam et propter illani; et sic inaequalitas est in libertate arbitrii quantum ad dignitatem, prout consideratur in creaturis et Creatore. — Prout 3. autem consideratur in creaturis relalis ad invicem, sic liabet in eis reperiri aequaliter, pro eo quod omne liberum arbitrium immediate est snb Deo constitutum, et quodlibet est suarum operationum post Deum primum principium. Attenditur enim secundum rationalis creaturae supremum, quo solus Deus superior est, sicut vult Augustinus.

Quantum autem ad tertium, videlicet quantum

I. lii solvenda hac quaestione, quae praedictis doctrinis 6H ad facidtatem aut ad servandae iustitiae potestateni; sic inaequalitas reperitur non solum in creaturis et Creatore, sed etiam in creaturis comparatis ad invicem. Una enim creatura multo potentior est altera in rectitudine servanda, sicut beata quam misera; et hoc est, quod dicit Anselmus in libro de Libero Arbitrio: «Libertas arbitrii alia est a se, quae nec est facta nec ab alio accepta, quae est solius Dei. Alia est a Deo facta et accepta, quae est Angelorum et hominum. Facta autem sive accepta, alia est habem rectitudinem, quam servet, alia carens; habens, alia tenet separabiliter, aha inseparabiliter; carens autem, alia caret recuperabiliter, alia irrecujjerabiiiter ». Ex hac divisione Anselmi apparent gradus libertatis non solum in creaturis respectu Creatoris, sed etiam in creaturis ad invicem relatis. Sumitur enim haec divisio libertatis secundum id quod est in ea positionis; et hoc modo contingit, eam secundum plus et minus in habentibus liberum arbitrium reperiri. Et sic procedunt rationes prius adductae.

Patet igitur ex praedictis responsio ad quaestionem propositam; patet nihilominus responsio ad obiecta, quia rationes, quae probant aequaJitatem, arguunt de libero arbitrio penes id quod dicit privationem; rationes vero ad oppositum penes id quod dicit positionem; et ideo utraeque concedendae sunt, quia diversis viis verum concludunt. alia, postquam docuit, quod homo ex necessitate appetit beati-

Secundo quaeritur de libero arbitrio in coniparatione ad actum, et quaeritur, utrum sit actuum contingentium et necessariorum, an contingentium tantum. Et quod sit contingentium tantum, videtur:

1. Per Magistrum in secundo capitulo huius distinctionis, ubi ait sic: « Hoc autem sciendum, quod liberum arbitrium non refertur ad praesens, vel ad praeteritum, sed ad futura contingentia ».

2. Item, liberum arbitrium est respectu eorum actuum, qui sunt a nobis, et eorum, de quibus consiliamur. Si ergo non consiliamur de necessariis et impossibilil3us, sed de contingentibus, et ea quae sunt in nobis, possumus facere et non facere; videtur, quod soli actus contingentes ad liberum arbitrium habeant pertinere

3. Item, liberum arbitrium est potestas rationalis; sed potestas rationalis est indifferens ad faciendum et non faciendum; et nihil, quod exit a potentia indifferenter se habente ad hoc et ad eius oppositum, est necessarium, sed contingens: ergo etc.

4. item, necessarium et voluntarium es opposito dividuntur: ergo si actus liberi arbitrii esset necessarius, non esset voluntarius: si ergo omnis actus liberi arbitrii est voluntarius, videtur, quod nullus sit necessarius.

Sed contra: 1. Augustinus in Enchiridio: « Erit homo sic, ul velle male non possit, nec tamen ideo carebit libero arbitrio ». Et paulo post: « Neque aut voluntas non est, aut libera dicenda non est, qua beati sic esse voluraus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam prorsus velle possimus ». Ex hoc expresse coUigitur, quod liberuni arbitrium est respectu actus necessarii et immutabilis.

2. Item, liberum arbitrium est in Deo et Angelis et hominibus beatis; sed Deus est immutabilis per naturam, Angelus vero et homo beatus per gloriam: ergo in ipsis liberum arbitrium necessario et immutabiliter in sur.m actum exit: ergo non solum est respectu actus contingentis, verum etiam necessarii.

3. Item, non est meritum sine actu liberi arbitrii; sed iste qui fecit bonum, vult se fecisse, et hoc ipso meretur: si igitur hunc fecisse bonum, demonstrato illo qui fecit, est necessarium, liberum arbitrium est respectu actus necessarii, etiam secundum statum meriti.

4. Item, liberum arbitrium est potestas non alligata, eo ipso quod liberum est: si igitur potentia intellectiva, eo ipso quod non est aUigata, potest cognoscere necessaria et contingentia: ergo cum voluntas vel arbitrii libertas ad nihil astringatur, videtur, quod erit respectu actuum necessariorum et contingentium simul.

c 0 N c L u s 1 0. Actus liberi arbitrii, ut liberi, non solum potest esse circa necessarium, sed etiam esse necessarius in se; actus eius, ui deliberantis, semper est contingens, licetpossit esse circa necessarium. liberum, aut secundum quod deliberans. — Si loquamur de ipso, secundura quod liberum, sic concedo, quod potest esse non solum respectu contingentis, sed etiam necessarii, sicut patet in Deo et in Christo et in Angelis et in hominibus beatis. Cum enim duplex sit necessitas, videlicet coactionis et immutabilitatis, necessitas coactionis repugnat libertati arbitrii, necessitas vero immutabililatis non, pro eo quod arbitrium dicitur liberum, non quia sic velit hoc, ut possit velle eius oppositum, sed quia omne quod vult, appetit ad sui ipsius imperium, quia sic vult aliquid, ut velit, se velle illud; et ideo in actu volendi se ipsum movet et sibi dominatur, et pro tanto dicitur /2'&mw?j, quamvis immutabiliter ordinetur ad illud.

Si autem loquamur de libero arbitrio, secundum quod deliberans, utrum hoc fiat, vel non fiat; sic actus eius, de quo deliberat, est conmens,- nullus enim deliberat de necessario et impossibili; actus tamen ille potest esse circa necessarium, vel circa contingens. In libero enim arbitrio est considerare

actum volendi etipsum volitum. Et in quantuai liberum arbitrium est deliberans, necesse est, quod contingentia sit circa utrumque istorum, vel circa allerum: circa utrumque, ut cum quis deliberat, utrum velit intrare religionem, vel diligereinimicuni; circa alterum, ut cum quis deliberat, utrum debeat sibi placere, Tel displicere malum, quod fecit; vel utrum debeat consentire, vel dissentire appetitui naturaliter inserto, utpote appetitui beatitudinis. sic igitur actus liberi arbitrii ffe/«6e)'anfts, quamvis possit esse circa necessainum, semper est conlingens; actus vero liberi arbitrii, ut liberum est, non solum potest esse circa necessarium, sed etiam necessarius in se.

Et per hoc patet responsio ad quaestionem propositam, patet etiam responsio ad obiecta. Nam rationes, quae ostendunt, quod liberum arbitrium potest esse respectu actus necessarii, concludunt de bbero arbitrio, secundum quod liberum, sicut manifeste apparet pertractanti. Auctoritates vero et rationes ad oppositum intelliguntur de Libero arbitrio, secundum quod deliberans et consilians; aliter non cogunt.

I. 2. Nam quod primo obiicitur de verbo Ma-

Utrum liberum arbitrium, Tertio quaeritur de libero arbitrio in comparatione ab obieclum, et est quaeslio, utrum liberum arbitrium, secundum quod liberum, possit in malum. Et quod sic, videtur.

1. De nullo vituperatur quis nec laudatur, nisi de quod est a libero arbitrio, secundum quod liberum; sed de peccato et malo vituperatur quis et punitur: ergo peccatum est a libero arbitrio, secundum quod liberum: ergo liberum arbitrium potest in peccatum, secundum quod liberum, et in malum.

2. Item, actus liberi arbitrii, secundum quod liberum, est eligere: sed liberum arbitrium de se, cum est gratia destitutum, habet eligere malum; bonum autem non eligit nisi per auxilium gratiae: ergo liberum arbitrium, quantum est de se, plus habet obiectum malura quam bonum.

3. Item, potestates rationales sunt ad opposita, secundum quod huiusmodi; sed liberum arbitrium, secundum quod liberum, est potestas rationalis: ergo est ad opposita, quantum est de sui natura. tera se ipsum exponit. — Similiter quod secundo obiicitur, quod liberura arbitrium est eorum, de quibus consiliamur; hoc enim verura est de libero arbitrio, secundum quod tenet rationem deliberantis.

4. Ad illud quod obiicitur, quod rationalis potestas est ad opposita; dicendum, quod illud non est verum de omni potestate rationali, sicut iam in sequenti problemate melius patebit; sed hoc est verum de rationali potestate secundum slatum mutabilitaUs et vertibilitatis, secundum quem statum intelligitur verbura Philosophi.

5. Ad illud quod obiicitur, quod necessarium et voluntarium ex opposito dividuntur; dicendum, quod verum est, secundum quod necessarium dictum est a necessitate coactionis; secundum autem quod necessarium dictum est a necessitate immutabilitatis non dividitur contra voluntarium, nisi voluntarium dicatur a voluntate deliherante et consiliante. Et hoc modo bene concedo, quod voluntarium est contingens, et hoc non obviat, sed potius consonat ei quod prius dictum est. quod liberum, possit in malum. Sed non est ad opposita, quae sunt dulce et araa rum, verum et falsum, et consimilia: ergo ad opposita, quae sunt bonum et malum: ergo malum est obiectum liberi arbitrii, secundum quod Jiberum.

6. Item, liberum arbitrium potest facere malum, aut igilur se ipso, aut alio. Si alio, quaero: mediante quo? et non est dare; tunc enim esset quaerere, utrum illud esset liberum, aut non; et si non esset liberum, iam in opere suo nec esset laudabile nec vituperabile, et ita nec peccare posset. Si autem esset liberum: ergo vel erit abire in infmitum, vel est dare, quod liberum arbitrium se ipso peccat. Si igitur se ipso potest in malum, et se ipso est liberum: ergo liberum arbitriura, secundum quod liberum, habet pro obiecto ipsum malum.

Sed contra: 1. Anselmus de Libero « Quod libertati appositura eam minuit, et separatum auget, non est libertas nec pars libertatis »; sed potestas peccandi est huiusmodi, ut dicit: et ex hoc concluditur, quod potestas peccandi nec est libertas pauci codd., inter quos K T W Y aa bb cc ee, cum ed. I substinec pars libertatis. Si igitur maluQi non est obiectum nisi potestatis peccandi, liberum arbitrium, secundum quod liberuni, non habet pro obiecto malum.

2. Item, posse peccare plus dicit impotentiam quara potentiam, et plus dicit defectum quam complementum; sed « liberum arbilrium, secundum quod liberum, est sub Deo potentissimum »: ergo liberum arbitrium, secundum quod liberum, non habet obiectum malum sive peccatum.

3. Item, si malum est obiectum liberi arbitrii, secundum quod liberum: ergo ubicumque est libertas arbitrii, est potestas ad malum: ergo vel in Deo est potestas ad malum, vel in ipso non est liberum arbitrium.; quod si utrumque horum est impossibile et contra Augustinum, restat etc.

4. Itera, liberum arbitriura nunquam facit nec appetit malum nisi sub ratione boni; sedvinum, quia non appetitur nisi sub ratione dulcis, ipsura per se non est appetibile, sed clulce: si ergo malum non appetitur, nisi in quantum apparet bonum, solum bonum est obiectum liberi arbitrii.

5. Item, unaquaeque potentia est completior, cum coniuncta est suo obiecto mediante actu, quam cum non est coniuncta: ergo si raalura esset obiectum liberi arbitrii, secundum quod liberum, liberum arbitrium esset corapletius, cum exiret in malum. Sed hoc est falsum: raanifestum ergo etc.

6. Iteni, si malura esset obiectum liberi arbitrii, secundura quod hberura, ergo insufQcienter dehniretur ab Anselmo % cum dicilur: « Potestas servandi rectitudinem ». Si tu dicas, quod bonum est obiectum per se, et malum per accidens; hoc non solvit, quia non sufiicienter definit medicinam qui dicit, eam esse scientiam sani, nisi addat eius oppositura, licet medicina sit scientia sani per se, et aegri per accidens.

c 0 N c L u s 1 0. Obiectum liberi arbitrii tum secundum communem rationem, lum prout est in creaturis, per se est bonum, ita ut ipsum non, nisi quatenus est deflciens, eligat malum.

Respondeo: Dicendum, quod de libero arbitrio est loqui dupliciter: aut secundum communem rationem, secundura quam reperitur in Creatore et in creatura; et sic obiectum eius est bonum et aequum, raalum vero non est obiectum; nisi quis dicat, hoc esse obiectnra, quia liberum arbitrium illud respuit et detestatnr; hic autem vocatur obiectum illud, quod intendit liberum arbitrium per actura proprium, sive quod efficit. — Alio modo contingit loqui de libero arbitrio, secundum quod reperitur in creatwa; et sic est loqui de ipso dupliciter: aut in quantum liberum, aut in quantura deficiens. Si in quantum liberum, sic natura est exire in actum aequitatis et aequitate informatum. Si autera loquamur de in quanlum deficiens, sic liberura arbitriura, in quantura arbitrium liberum, potest et exit in actimi delibei'ativum; quia deficiens, exit in actum deformatum, et ita in malum. Sic ergo patet, quod arbitrium, secundum quod liberumest, habet obiectum bonum et exit in bonura, non in malum, rationes ad secundam partera inductae ostendunt. Nihilominus taraen, in quantum cum libertate habet defectihilitatem, potest in malura, ita quod fflft/ista non est obieclum liberi arbitrii nec a libero arbitrio, secundum quod liberum, sed secundum quod deficiens. Actus autem subslratus, cum sit exit a libero arbitrio, secundum quod liberum. — Et per hoc patet responsio ad primum obiectum.

1. Quod enim obiicitur, solis operibus liberi arbitrii deberi laudem et yituperiuni; hoc non soluni veruni est de his quae liberum arbitrium respiciunt, secundum quod liberum, sed eliam secundum quod defectivum. Sic enim opus ab eo veniens est vituperio dignum ratione deformilalis, quae non haJiet causam efficientem, sed deflcientem, sicut infra manifestabitur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod liberum arbitrium de se eligit malum; dicendum, quod etsi - sufficiat ad eligendum malum, pro eo quod facilius est deficere quam proficere; non tamen ad illud ordinatur principaliter, quoniam hoc non convenit ei secundum naturae propriae complementum, sed potius secundum propriae naturae defectum. Praeterea, etsi de se eligat malum, nunquam tamen eligit malum, nisi in quantum apparet esse bonum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod rationales potestates sunt ad opposita; dicendum, quod etsi verum sit in rationalibus potestatibus defectibilibus et

I. Pelagiani contendebant, inditferentiam Toltintatis ad elifinis, hoc pertinet ad perfectionem libertatis eius; sed quod eligat

Utrum liberum arbitrium ab Quarto quaeritur de libero arbitrio in comparatione ad aliud agens creatum, et est quaestio, utrum liberum arbilrium ab aliquo agente creato possit cogi. Et quod sic, videtur.

1. Tam Damascenus quam Philosophus dicunt, quod quaedam sunt operationes partim voluntariae, partim involuntariae, et quodam modo permixtae ex voluntario et involuntario, sicut iactare merces in mare, et consimilia. Si igitur involuntarium est illud quod est per violentiam, aliquas operationes exeuntes a hbero arbitrio contingit permisceri violentia: ergo si contingit magis el magis permisceri, contingit, eas simphciter esse involuntarias et coactas: ergo liberum arbitrium cogi potest in actione sua. creatis, non tamen est verum in rationalibus potestatibus, in quibus non potest esse defectus. Absit enim, quod illud philosophicum verbum sit verum, quo dicitur, quod «Deus potest prava agere«; hoc enim est contra veritatem et conti'a Augustinum, sicut in primo libro ostensum fuit et inferius suo loco ostendetur. Quod enim dicunlur rationales potestates esse ad opposita, hoc non est, quia sunt rationales, sed quia sunt deficientes; maxime, si in eiusmodi oppositis intelligatur, quorum unum est privatio alterius, sicut se habent bonum et malum. Et ita ex hoc non sequitur, quod liberum arbitrium, secundum quod liberum, possit ad malum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod liberum arbitrium se ipso potest in malum; dicendum, quod etsi se ipso possit, non tamen potest se ipso sufficiente sed potius se ipso deficiente; se ipso enim potest deflcere, nec oportet aliud intervenire ad hoc, quod exeat in malum. dub. lat. 1.

agente creato cogi possit.

2. Item, maior virtus potest inferre violentiam minori; sed quod potest inferre violenliam potest compellere: ergo minor virtus a maiori potest compelli. Sed aliqua virtus potentior est libero arbitrio viatoris, utpole virtus Angeli: ergo saltem ab Angelo liberum arbitrium nostrum potest cogi.

3. Item, si aliqua virtus potest impediri ab actu suo, polesl violentari; et si sufficienter potest impediri, sufQcienter potest violentari; et si sulficienter potest violentari, potest cogi. Cum igitur liberum arbitrium ab actu suo et usu impediri possit, sicut patet, quod diabolus potest auferre usum liberi arbitrii et facere hominem furiosum: ergo videtur, quod ab eo hberum arbitrium nostrum possit compelli vel cogi. q. 3. seq. — In fine solut. post secundum quod liberum ed.

i. Item, quaotlo radius est iunclus aquae, mota aqua, necesse est, moveri radium; sed raulto maiori vinculo coniungitur anima corpori, quam coniungatur radius aquae: ergo, moto corpore, necesse est, moveri affectus aniraae. Si igitur aliqua virtus creata potesl corpus transmutare, poterit per consequens liberum arbitriura vertere et compellere, ipso nolente.

5. Item, sicut se liabet inlellectus ad verum, ita se habet affectus ad bonum; sed intellectus compelli potest ad credendum aliquod verum: ergo et affectus ad amandum bonum. Si ergo liberum arbitrium non dicit aliud quam rationem et voluntatem, videtur, quod el ipsum compelli possit per actionem alicuius agentis creati.

6. Item, agens creatum sua actione potest liberum arbitrium cogere coactione inducenle, quae est dispositio respectu coactionis sufficientis; sed dispositio per frequentem sui iterationem et intensionem potest fieri necessitas: ergo videtur, cuodsi voluntas possit cogi coactione inducente, quod processu temporis compelli possit coactione siifficienti per actionem alicuius creaturae.

Sed contra: 1. Bernardus de Lilero Arbitrio-: « Voluntas pro ingenita sui nobilitate nulla cogitur necessitate »: si igitur voluntas a nemine potest cogi, et hoc non est ob aliud nisi propter liberi arbitrii libertatem; ergo liberum arbitrium a nuUa creatura cogi potest.

2. Item, si aliqua creatura posset liberum arbitriura hominis cogere, hoc maxime corapeteret ipsi diabolo, de quo dicitur lob, quadragesirao prirao: Non est potestas super terram, cjuae ei possit comparari. Si ergo diabolus liberura arbitrium nostrura non potest cogere, quia tunc faceret, nos continue peccare; videtur, quod nuUa alia creatura possit ipsum cogere.

3. Item, nuUa maior compulsio potest fieri libero arbitrio horaims quara per intentationem mortis; sed mortis intentatio ad corapellendura liberura arbitrium non sufficit, sicut patet in Marlyribus sanctis et aliis, qui potius volunt mori quam fidera suam diffiteri: ergo non videtur, quod liberum arbitrium ab aliqua creatura possit compelit.

4. Item, liberum arbitrium est secundum id quod est supremum in anima, cum ipsius sit regere et movere omnes potentias; sed eo quod supremum est in anima, solus Deus raaior est: ergo nulla creatura potest super illud: nuUa ergo creatura potest in horainis liberum arbitrium compellendum.

c 0 N c L u s I 0. Liberum arbilrium ab agente creato quoad aclum

exteriorem quidem potest cogi; quoad actum

interiorem aliquo modo induci et impediri poi test, non autem cogi.

Respondko: Ad praedictorum intelligentiara est notanduni, quod est loqui de libero arbitrio quantum; ad actum exteriorem et quantum ad aclum inte- Distinciio.i riorem, sive quantum ad actura proprium et quantura ad actum alienum. — Si loquamur de libero arbitrio quantum ad actum exteriorem, sic respectu conciasio talium actuum potest intervenire coactio; polest enim quis corapelli, ut genua coram idolo flectat et nt manibus propriis thura allaribus iraponat vel incendat. — Si autem loquamur quantum ad actum interiorem, qui scdicet est velle vel eligere aut consentire; sic respectu talis actus potest liberum arbilrium ali- concinsio quo modo induci, potest et impediri, sed nullo modo potest compelli.

Induci quidera potest, quoniam amat aliud a probaim: se et quod infi-a se est. Unde per oblationem alicuius i!!S>nS rei amatae, vel ablationem potest induci ad consen- tiendum in aliquid multura efficaci persuasione, per quem inodum idololatrae tentabant sanctos Martyres consentire in idololatria, modo promittendo delectabilia, modo infligendo tristia. Ista tamen inductio longe distat a coactione; sicut probat ipse exitus, quia nee blandimentis allici nec torraentis terreri adeo potuerunt, ut a veritate iustitiae rautarentur. i; Et sic liberura arbitrium induci potest, quia amat aliquid infra se, utpote vitam teraporalem, vel aliud t; consimile, quod potest agens creatum conferre vel j auferre.: esl virtuti creaturae; unde bene posset aliquis alium ita laedere, quod usum liberi arbitrii amilteret; ex hoc tanien liberum arbitriura non cogeret. Coactionseimuh enini ponit liberi arbitrii actum et usum; sed liga-'';. tio vel impeditio tollit. Et iterum, impeditio prove- jl nire potest ab inferiori, coactio provenire habet a;j superiori. — Et hinc est, quod liberuiu arbitriuiu,, etsi possit induci ab agente creato ratione boni ex-; terioris araati, et possit impediri ratione corporis con-; j iuncti, non potest cogi respectu actus proprii. Hanc NoiaDdQnij enim dignitatem habet liberum arbitrium, ut, in i quantum liberum, soli Deo sit subiectum; et quia,;i 5 De hac.-Vugustini sentenlia vido supra pag. 611, nola 2-

in quantum liberum, nulli agenti creatu subest, cum coactio sit a superiori, nuuum agens creatum potest ipsum eogere. — Uncle concedendae sunt rationes lioc ostendentes.

1. Ad illud autem quod primo obiicitur in contrarium, quod est actio mixta ex voluntario et involuntario; dicendum, quod illud intelligitur de actione exteriori, et quantum ad illam potest intervenire coactio. Praeterea, intelligitur ibi de involuntario, prout dicilur involuntarium per violentiam, non inquam per violentiam coactionis sufficientis, sed solum induceniis.

2. Ad illud quod obiicitur, quod maior virtus potest violentare minorem; iam patet responsio, quia quantum ad libertatis dignitatem, sicut ostensum fuit in primo problemate, omnes creaturae rationales habent aequalitatem; nec una nata est secundum istam proprietatem in alteram agere, et propter hoc nec alteram violentare nec cogere. Cum enim dicitur, quod maior virlus potest violentare minorem; hoc veritatem habet, si, secundum quod maior est, nata sit agere in minorem.

3. Ad illud quod obiicitur, quod liberum arbitrium potest in sua actione impediri; dicendum, quod verum est; tamen ex hoc non sequitur, quod possit cogi. hvpedimentum enim privat actum libertatis, sed coactio ponit actum liberi arbitrii, et simul cum hoc ponit, quod non sit libertatis; et ista sunt incompossibiha, sicut si poneretur, quod aliquis actus esset voluntatis et non esset voluntarius; et hoc melius videbitur infra. Et ideo ratio illa non cogit.

4. Ad illud quod obiicitur, quod aqua mota, necessario movetur radius ei coniunctus; dicendura, quod non est simile, pro eo quod radii multiplicatio est naturalis, nec potest lux se ipsam non multiplicare, cum invenit materiam sibi aptam; et sicut midtiplicatio radiorum est naturalis, ita et reflexio ipsorum est naturalis et?'epercussio; et propterea, cum aqua movetur, alio modo suscipitur radius; ideo necesse est, ipsum alio modo reflecti. Liberum autem arbitrium praeest corpori, cum in suum actum voluntarie exit, et se ipso est proprii actus variatio, non ex hoc, quod sit aliqua mutatio in corpore coniuncto.

b. Ad illud quod obiicitur de comparatione intellectus ad verum, et affectus ad bonum, dicendum, quod etsi aliquo modo sit comparatio consimilis, non tamen est omnimoda similitudo, quoniam, sicut ostensum fuit supra, libertas arbitrii plus se tenet ex parte motivae quam cognitivae; et ideo coactio plus repugnat affectioni, quam repugnet cognitioni; et propterea non sequitur, quodsi intellectus potest cogi, quod et affectus.

6. Ad illud quod obiicitur, quod potest induci; dicendum, quod etsi inductio videatur esse quaedam coactio — raaxime secundum humana iura, quae dicunt, illud quod fit causa metus, non esse habendum ratum, maxime de eo metu, qui potest cadere in constantem virum, pro eo quod considerant exteriora opera — secundum veritatem tamen ista inductio stat cum libertate voluntalis, nec ei repugnat in aliquo, sed potius repugnat plenitudini amoris et voluntatis. Non enim ita'plene vult aliquis, quando vult ex conditione, sicut quando vult absolute, sicul patet de iactatione mercium in mai'e; nihilominus tamen salvatur ibi ratio libertatis et voluntatis. Unde talis metus apud Deum non excusat a culpa, sicut aperte patet in negatione a Petro facta; et propterea non sequitur, quodsi possit a creatura indiici, quod possit cogi. — Nec valet quod obiicit de dispositione, quae habet fieri necessitas per iterationem. Hoc enim verum est respectu virtutis naturalis et actus, qui determinatur ad imam differentiam contrarietatis; non autem verum est respectu voluntatis, quae absoluta est, et quantum est de se, vertibilis est. Praeterea, illud habet locum in eo genere dispositionis, quae est eiusdem generis et proprietatis, ut est dispositio proxima et remota. Sic autem non est in proposito, ut ostensum est supra. Et sic patent obiecta.

61? tas non esset movens, sed tantimmodo mota; et hoc posset

Quinto quaeritur de libero arbitrio in comparatione ad movens primum, scilicet ad ipsum Deura, et est quaestio, utrum liberum arbitrium possit a Deo cogi. Et quod sic, videtur.

1. Lucae decimo quarto: Exi in vias et sepes gt compelle intrare, ut impleatur domus mea: si ergo in domum Dei non contingit intrare nisi per usum liberi arlMtrii, et Dominus intrare compellit, videtur, quod liberum arbitrium cogit.

2. Item, loannis sexto: Nemo venit ad me, nisi Pater Iraxerit illum; sed ad Christum non itur nisi per liberi arbitrii actum: si igitur liberum arbitrium non venit ad Filiuiu, nisi trahatur a Patre, et tractus est motus violentus, sicut dicit Philosophus: hberum arbitrium a Deo violentatur et cogitur.

3. Item, Proverbiorum vigesimo primo: Sicut divisiones acjuarum, ita cor regis in manu Domini; quocumque voluerit, inclinabit illud: ergo si liberum arbitrium inclinatur ad unam partem contradictionis; quantumcumque ad illam inclinetur, Deus potest perfecte facere, quod velit oppositum: ergo potest cogere liberum arbitriuin ad volendum.

k. Item, omnis creatura est in perfecta obedientia respectu Creatoris: ergo si hlerum arbitrium aliquid creatum a Deo est, necesse est, ipsum esse in perfecta obedientia respectu Dei: ergo si aliqua virtus potest a Deo compelli, potest et virtus liberi arbilrii. Sed Deus de aliis creaturis potest facere contra propriam naturam: ergo et de libero arbitrio potest facere contra propriam libertatem: ergo potest ipsum compellere.

o. Item, plus potest facere liberum arbitrium divinum super humanum, quam possit lijjerum arbitrium humanum super aliquod brutum; sed homo potest aliquod brutum cogere ad aliquam operationem inferendo sibi violentiam: ergo multo fortius virtus increata potest cogere voluntatem nostram.

Sed contr.4: 1..ugustinus super Genesim litteram: « Tam non potest Deus facere contra naturam, quam bonam instituit, quam non potest cere contra voluntatem suam »: si igitur Deus voluntarie liberum arbitrium dedit homini, impossibile est, eum de libero arbitrio facere contra sibi libertatem. Sed si ipsum cogeret, contra tatem eius faceret: ergo liberum arbitrium cogi Deo est impossilMle.

2. Item, Augustinus vigesimo primo de Civitate Dei: « Illud est unicuique rei naturale, quod de ipsa facere disposuerit Omnipotentis voluntas »: ergo si nuUum naturale est violentum, nihil quod facit Deus, est violentum: si igitur omnis coactio est per violentiam, quidquid Deus de libero arbitrio faciat, nulJa potesl sibi a Deo inferri violentia, ac per hoc nulia coactio.

3. Item, voluntas hoc ipso libere vult, quia, cum vult, vult se velle et se ipsam movet sed impossibile est, voluntatem aliquid velle plene, quin illud velle sit a voluntate se ipsatu movente, et quin voluntas velit se velle: ergo impossibile est, arbitrium cogi non solum ab aliquo creato, etiam nec a Deo.

4. Item, nihil aliud est dicere, ahquem facere aUquid e.x coactione, quam quod faciat illud invitus: ergo liberum arJiitrium vel voluntatem cogi ad actum proprium non est aliud, quam quod voluntas aliquid velit invita; sed si est invita respectu

alicuius, illud non vult: ergo voluntatem cogere nihil aliucl est facere nisi facere, voluntatem simul et semel velle et noUe. Si ergo duo contradictoria simul esse non tantum est impossibile creaturae, verum etiam creatrici essentiae, patet etc.

0. Item, tunc aliqua virtus cogitur, quando ad oppositura suae inclinationis movetur; sed liberum arbitrium, eo ipso quod liberum, ita natum est inclinari ad unum oppositum, sicut et ad reliquum: ergo libertas eius salvatur in inclinatione ad utrumque oppositum, sive ad hoc inclinetur, sive ad iUud. Si ergo coactio excludit hbertatem, et libertas non excluditur, ad quodcumque inclinetur, ergo ex nulla inclinatione cogi potest libertas arbitrii; sed non est alius modus ipsum cogendi, nisi inclinando ipsum ad aliquod volitum: ergo impossibile est, ipsum cogi nec per movens creatum nec per agens primum.

c 0 N c L u s 1 0. Liberum arhiiriwn, salva libertate, induci potest ab agente creato, immutari non nisi a Deo, cogi vero a nullo.

Respondeo: Ad praedictorum intelhgentiam est notandum, quod cum quaeritur, utrum liberum arbitrium possit cogi a Deo, quod illud potest intel- T 'Si dupliciter: aut ita, quod intelligatur, quod possit auferre libertatem et auferendo libertatem super- 1. inducere coactionem; et hoc modo nulli dubium esse debet, quin Deus possit hoc facere, quantum est de immensitate sna.e potentiae. — Aliomodo, ut intelligatur, quod Deus cogat hberum arbitriumm/wa proprietate libertatis et eius natura: et hoc modo 2. non solum est impossibile, sed etiam non intelhgibile, pro eo quod implicat in se duo contradictorie opposita. Ex hoc enim, quod libermn arbitrium liberum est, si aliquid vult, libere vult; et ex Iioc, quod voluntarium est, si aliquid vult, voluntarie vult, et se ipso movente vult. Ex hoc autem, quod cogitur, si aliquid vult, servihter vult; et si quid vult, invite vult; et si quid vult, ab alio vult, quia « violentum est, cuius principium est extra, nihil conferente vim passoS»: ergo liberum arbitrium, cogi non est aliud, quam actum liberi arbitrii siraul et serael esse liberum et servilem, esse voluntarium et non voluntarium, esse a se et non a se. Si igitur impossibile, quod claudit intra se utramque partem contradictionis, non tantura est irapossibile creaturae, verum etiam creatrici essentiae, quia illud posse non est posse, sicut in primo libro ostensum est; planura est, quod liberura arbitrium secundura hunc modura intelligendi a Deo cogi, est impossibile. — Unde concedendae sunt raliones ad hoc inductae.

Ad intelligentiam autem rationum ad oppositum tatem cogi. Tunc enim incluci dicitur, quando aliqua persuasio fit, qua disponitur, ut ad aliquod appetibile inclinetur; quae si valde intensa sit, nomen coactionis sortitur, quamvis non sit vera coactio, ut ostensum est supra. — Tunc autera voluntas mutatur, quando, ipsa volente unum, potenti virtute affectio imraittitur ei ad contrarium,. et de volente fit nolens, ita quod una affectio expellitur, et contraria inducitur; sicut patet, cum Deus de amatore temporalium facit temporalium contemptorem; et hoc dicitur esse quaedara compulsio et tractio, dum voluntas ab ea re separatur, cui per amoris glutinura fortiter iungebatur. — Tunc autem voluntas dicitur cogi, quando intelligitur, ipsam invitam aliquid velle, et repugnanle actu voluntatis deliberativae, aliena virtute movente, et repugnantia manente, ad aliquid volendo inclinari; et hoc duo ab alio non potest nisi ab agente increato; cogi vero ab aliquo non potest. Et pro tanto dicit Bernardus, quod libertas voluntatis est ita plena suo modo in creatura, sicut in Creatore, et quod in oranibus reperitur aequaliter. Hoc enim, sicut supra explanatum fuit, intelligitur quantum ad coactionis privationem; et per hoc manifesta est responsio ad auctoritates et rationes.

minis trahere, et voluntatem hominis ad quodcumque voluerit inclinare, sicut ostendunt illae tres primae auctoritates; lioc intelligitur, non quia voluntatem cogat, sed quia voluntatem creatam non solum inclucit, sicut agens creatum, verum etiam immulat, immittendo affectiones varias, in qua immissione non est coactio, pro eo quod ita voluntarie volo illud quod Deus immittit, sicut illud quod ex me ipso volo; et si aliquid volo, volens volo, non invitus, et ita in volendo ad nihil compellor.

k. Ad illud quod obiicitur de perfecta obedientia creaturae, dicendum, quod ex hac ratione potius potest concludi oppositum quam propositum. Quia enim ibi est obedientiae perfectio, et hberum arbitrium respectu Dei ad omne qupd Deus voluerit, sic habet moveri, sicut pila ad omnem partem; ideo quidquid de ipso vel circa ipsum faciat, non compellit nec violentat, nec etiam alicui creaturae vio-

Sexto et ultinio quaeritur de libero arbitrio in comparalione ad corpus coniunctum, et est quaestio, utrum propter ineptitudinem corporis ligari habeat quantum ad usum. Et quod sic, videtur.

1. Bernardus de Libero Arbitrio: «Insanis et et dormientibns nihil quod agant, imputalur)): sed hoc non esl, nisi quia carent usu liberi arbitrii, et lioc non est nisi propter aliquod impedimentum a parte corporis: ergo etc.

2. hem, hoc ipsum videtur exemplo, quia vir sanctus et castus, cuius castitas est magna, frequenter in somnis consentit operi peccati, quod nullo modo faceret tempore vigiliae: ergo in somnis ligatur actus liberi arbitrii; sed hoc non est nisi per lassitudinem et ineptitudinem ex parte corporis: ergo etc.

3. Item, deficiente priori, deficit id quod posterius est: si ergo impeditur aliquis actus, qui praeambulus est ad usum liberi arbitrii, per ineptitudinem corporis; necesse est, et usum liberi arbitrii impe- > Codd. aa bb hoc dictum, codd. FHIRTVY cl alii lentiam inducit quantum ad illam potentiam obedientiae; quantum autem ad potenliam specialis naturae bene aliquando infert violentiam in miraculorum operatione. Sed talis violentia infertur virtuti naturali, non voluntati, quia virtus naturalis sic est determinata ad unum, ut si trahatur ad oppositum, hoc est per violentiam Voluntas vero vertibilis est ad utrumque oppositum, sicut et rota et pila habet vertibilitatem ad motum.

5..d illud quod obiicitur, quod plus potest liberum arbitrium divinum super hominem, quam humanum etc; dicendum, quod verum est in his quae posse est potentiae; posse autem cogere brutum, boc est potentiae, sed posse cogere liberum arbitrium manens liberum, hoc est inordinationis et impotentiae, sicut prius ostensum est. Coactio enim non sic repugnat naturae brutali, sicut repugnat libertati arbitrii; et propterea illa obiectio non concludit diri. Sed actus praeambulus ad liberum arbitrium est operatio intellectus, quae per ineptitudinem corporis impeditur; sicut patet in dormienlibus et in phreneticis, et Philosophus dicit, quod « intellectus corrumpitur, quodam inlerius corrupto », et hoc docet ipsa esperientia: ergo etc.

4. Item, sicut homo lassatur in sentiendo, ita etiam lassatur in cogitando et in meditando; sed quia corpus lassatur in sentiendo, ideo indiget quiete somni, in quo impeditur ab operalionibus sensuum: ergo pari ratione necesse est, liberum arbitrium propter lassitudinem corporis ab actu et usu proprio impediri.

Sed coNTn.-i: 1. Terlio Regum tertio refert historia, quod Dommus m somms apparuit Salomoni, et merito petitionis, quam fecit, Dominus dedit ei sapientiam multam nimis. Si ergo mereri aliquid apud Deum et sapientiam suscipere, hoc est usus liijeri arbitrii et rationis; videtur, quod propter lassitudinem et ineptitudinem corporis et quietem in 8 Libr. II. de Anima, te.t. 66. (c. i.). Cfr. etiam ibid. II.

somnis liberum arbitrium ab actu suo non habeat impediri.

2. Item, Gregorius super illud lob: Terrebis me per somnia, loquens de nocturnis illusionibus: « Haec malignos spiritus agere, superna dispensatio benigne permittit in electorum cordibus, ne ipse saltem a passionis praemio soQinus vacet»: ergo contingit in somnis mereri: ergo propter ineptitudinem corporis liberum arbitrium non amittit usum proprium.

3. Item, aninia quantum ad propriam operationem intellectivam sive liberum arbitrium nuUius partis corporis est actus, nec illam operationem exercet per aliquod organum: ergo quantumcumque corporale organum vel laedatur, vel fiat ineptum, liberum arbitrium non perdet usum suum.

4. Item, quanto magis anima recolligitur ab exterioribus ad interiora, tanto magis viget operatio interior; sed cum ligantur organa sensuum exteriorum, recolliguntur vires animae ab exterioribus ad interiora: ergo tunc maxime debet vigere operatio interior. Sed penes hanc attenditur liberi arbitrii usus: ergo quando corpus efficitur ad sentiendum ineptum., utpote per somnum, liberum arbitrium tunc debet habere potissime usum proprium.

5. Item, videre futura, hoc est rationis maxime elevatae; sed in somnis potissime fit revelatio et praevisio futurorum: ergo altissimus actus rationis viget in somnis, dum est ineptitudo ex parte corporis; pari ratione et usus liljeri arbitrii.

6. Item, multo magis pendet ex corpore vis phantastica et imaginativa quam rationalis virtus et intellectiva: ergo si propter ineptitudinem a parte corporis, quae quidem est in phreneticis vel etiam in somnis, non impeditur operatio phantastica, immo etiam viget; videtur, quod non debeat impediri operatio intellectiva.

Est igitur quaestio, cum operatio liberi arbitrii in- vel etiam intellectus nuUo modo pendeat ex corpore: unde est hoc, quod impeditur et ligatur propter aliquam ineptitudinem factam circa corporale sit potens et libera: unde est hoc, quod propter ineptitudinem ex parte corporis facilius tollitur usus bberi arbilrii quam aliquis actus rationis? In somnis enim homo aliquos habet rationales motus, et in furiosis similiter hoc videmus, quod multa dicimt. quae non possent dicere, nisi rationem halerent, cum ad interrogata respondent; in neutris tamen dicitur usus liberi arbitrii esse. — Omnia haec difficilem faciunt quaestionem.

c 0 N c L u s I 0. Liberum arbitrium propter corporis ineptitudinem potest impediri quoad usum.

Respondeo: Quod etsi ad hanc quaestionem facile sit respondere, cum quaeritur, utritm liberum arbitrium ligetur per corporis ineptitudinem quantum ad usum; quoniam ipsa experientia hoc plane docet et manifestat, quod ligatur in parvulis et dormientibus et furiosis; ad illam taraen quaestionem, quae hanc subsequitur, videlicet, quare ligatur liberum arbitrium ex corporis ineptitudine, cum non sit potentia alligata organo; valde difQcile est respondere et eius assignare causam. Intelligendum tamen est, quod est quadruplex modus satisfaciendi huic quaestioni. ex corporis ineptitudine propter animae conversionem; quidam vero, propler obsequii corporalis privationem; tertius vero est modus dicendi, quod propter operationis rationalis quandam communicationem; quartus autem modus est, propter corporis et animae unionem ad tertii constitutionem.

Primo, propter conversionem dixerunt aUqui animam impediri ab actu rationis, existente ineptitudine ex parte corporis. Aut enim est corpus ineptum ex aliqua laesione interiori, sicut est in furiosis et phreneticis; et tunc anima cessat ab operatione intelligendi propter hoc, quod nimia compassione convertitur ad corpus ralione nobilis organi laesi. Aul est ineptum ex imperfectione, quae est in membris et organis, sicut est in parvulis; et tunc anima adeo est intenta gubernalioni corporis et rebus, quas per sensus corporis percipit, quod quasi obliviscitur sui. Et ideo ex nimia conversione ad corpus suum, quae est ex organoruin laesione, sive ex imperfectione, contingit, usum rationis et liberi arbitrii impediri. — Sed hic modus dicendi non plene satisfacit. Videmus enim, quod vehemens dolor, ex parte corporis in extreinitatibus factus, rationis usum nou impedit, et tamen anima illum dolorem multum refugit. Item, in somnis non raagis convertitur ad corporalia quam in vigilia; si ergo conversio, quae est in vigilia, usum rationis non tollit, pari ra- 3 Vide supra pag. 459, nota 4. Paulo inferius cdd. iiinc

tione videtur, quod nec conversio, quae est in somnis circa regimen corporis.

Et ideo est secundus modus dicendi, videlicet -2. quod liberum arbitrium a proprio usu habet impediri propter privationem obsequii corporalis. Etsi enim operatio intellectus non (iat per organum, nihilominus tamen virtutes sensitivae ipsi inteliectivae faciunt aliquod obsequium ad hoc, quod exerceat suum actum. Dupliciter enim obsequitur vis phantastica intellectui in actu intelligendi, in hoc videlicet, quod offert illa pliantasmata intellectui possibili, sicut obiectum ollert speciem oculo; et in hoc etiam, quod intellectus noster excitari habet ab inferiori, quamdiu est coniunctus corpori -. Et ideo, quando laesio est et ineptitudo ex parte organi potentiae sensitivae, et fit perturbatio phantasmatuni; impeditur usus liberi arbitrii et intellectus propter hoc, quod aufertur sibi debitum obsequium; sicut oculus meus potest impediri ab actu videndi propter obscurationem ahquam factam in re visibili, quae habet mihi speciem offerre et visum meum excitare. — Sed iste modus dicendi adhuc non plene satisfacit, pro eo quod nos videmus, operationem intellectus impediri, non facto impedimento in opere interioris virtutis sensitivae, utpote imaginationis et phantasiae. Et iterum, cum intellectus et memoria intelligibilis aliquas species in se habeat abstractas, quas in se et penes se conservat, quas anima secum trahit, cum a corpore separatur; videtur quod omni obsequio phantasiae et phantasmatum circumscripto, intellectus usum habere debeat respectu eorura quorum habet in se habitum. Et hoc plane falsum est, quia ita homo impeditur in somnis a consideratione eorum quae novit, sicut ab inquisitione eorum quae non novit.

Et propterea est tertius modus dicendi, quod 3. operatio liberi arbitrii et rationis ex corporis ineptitudine habet impediri propter quandam communicationem operationis. Communicat autem quodam modo 1 Has duas rationes, quae pi-aediclae opinionis principalia potentia intellectiva operationem suam corpori coniuncto, cum communicet ei esse, et ex eis fiat unum per essentiam, non solum in quantum anima est vegetabilis et sensibilis, sed etiam in quantum rationalis Anima enim rationalis, adveniens corpori humano, sicut ex sua unione facit ipsum esse animal et animatmn, ita facit esse /lominem; et ideo, sicut aliquam operationem communicat corpori, in quantum facit vivwn et in quantum facit animal, sic etiam aliquam communicat, in quantum kich hominem, icet non omnino uniformiter. Differenti enim modo communicat anima corpori operationes, quae respiciunt potentiam vegetativam et sensitivam, et operationes potentiae intetlectivae. Nam operatio sensitivae et vegetativae sic communicatur corpori, ut sit in corpore et per corpus, sit etiam in corpore et non sine corpore; non enim nutrit anima, nisi mediante organo corporeo, nec nutrit, nisi quamdiu est in corpore. Intelligere autem sic communicat anima corpori, ut sic intelligat cxmi corpore aliquo modo agente, ut tamen non intelligat per corpus; sic intelligat etiam in corpore, ut tamen etiam intelligat, cum est separata a corpore. Quia vero, dum est in corpore, communicat ei rationalem.operationem, ideo, facta inordinatione ex parte corporis, ratio intellectus aliquo modo communicatur corpori, cum non videatur verum, et Philosophus contradicere videatur expresse in decimo sexto Animalium, ubi dicit, quod « intellectus est ab extrinseco» propter hoc, quod nullo modo est immixtus corpori. Et hoc ipsum dicil in tertio de Anima. Et itenmi, etsi concedatur, quod homo intelligat, nullo tamen modo conceditur nec de toto corpore nec de parte, quod intelligat. Unde videtur, quod hoc dicatur de toto coniuncto ratione partis, scilicet animae; sicut, cum dicitur: homo est albus, hoc dicitur solum ratione corporis.

Et propterea est quartus modus dicendi, quod 4. scilicet operatio animae in corpore impediri habet [)ropter corporis inepliiudinem. Et huius ratio est unio animae et corporis ad unius tertii constitutiouera, quod est unum per essentiam, et cui debetur propria operatio, secundum quod est unum. Haec autem operatio non est vivere tantum nec sentire sive movere, sed ratiocinari et intelligere. Et propter ipsam unionem non tantum pendet anima ex corpore quantum ad actum sentiendi, sed etiam aliquo modo quantum ad actum intelligendi, quamdiu est in corpore, sed longe aliter et aliter. Nam quantum ad actum vegetandi et sentiendi sic pendet, ut nullo modo possit illos exercere nisi in corpore — non autem sic de actu intelligendi — sic etiam pendet, ut illos actus exerceat per corpus et per organum corporeum — non sic est de actu intelligendi — et ideo actum sentiendi dicitur communicare anima corpori. Unde non absurde omnino dicitur: oculus videt: non sic autem dicitur de actu intelligendi. Dicitur autem anima sentire per corpus, et non intelligere per corpus, quia, cum duo concurrant ad actum intelligendi et sentiendi, videlicet recipere et iudicare, in sentiendo receptio speciei est a corpore, sed iudicium est a virtute; sed m intelligendo utrumque est a virtute intellectiva, videlicet ab intellectu possibili et agente. Et propterea intellectus dicitur vis non alligata materiae, et operationem hanc potest habere, cum est separata a corpore; quamdiu autem est in corpore, non omnino intelligit praeter corpus. Sicut enim esse animae in corpore aliquo modo pendet ex corpore, quamvis non pendeat esse ipsius animae in se — ideo ad hoc, quod anima sit in corpore, necesse est, corpus debite complexionatum esse; et ad illius complexionis corruptionem contingit. animam amplius non esse in corpore — sic, quamdiu anima est in corpore, intelligere suum non est sine corpore et sine aliqua dispositione ex parte corporis, cuius actualitas communicat actui intelligendi, sicut congrua dispositio correspondebat existentiae animae in corpore et perfectioni eiusdem. Illa autem actualitas attenditur secundum illud quod est supremum in corpore, et quantum ad nobilissimos spiritus, qui locum habent in nobilissimis organis corporis. Et quoniam, cum aliquid aufertur ab ahquo, prius aufertur ab eo illud quod est in eo excellentissimum; et cum aliqua virtus debilitatur, prius aufertur ab ea summum, quam illud quod est citra summum: hinc est, quod in laesione corporis citius tollitur illud, secundum quod corpus conformabatur operationi intellectivae, quam illud, secundum quod conformatur operationi sensitivae. Et ideo fumositates ascendenles ad cerebrum, quae perturbant spiritus in somnis vel in pueris vel in phreneticis, vel quaecumque alia laesio organorum, in quibus resident spiritus subtilissimi et nobilissimi corporales, facilius impedit usum rationis quam imaginationis. — Et sic palet ratio, quare impeditur ex ineptitudine corporis usus rationis, et quare magis impeditur quam usus inferioris virtutis.

Ex hac eadem ratione colligitur, quare magis impeditur ratio quantum ad usum liberi arbitrii quam quantum ad alios actus rationales, quos in soranis et furiosis aliquando dignoscitur habere. Actus enim bberi arbitrii respicit potenliam rationalem, prout est in omnimoda et plena libertate. Liberum enim arbitrium dicit dominium potentiae respectu aclus, sicut supra determinatura est. Et quoniam, cum impeditur aliqua virtus operativa, primo aufertur ei actus ille, qui ei inerat secundura suam plenitudinem — sicut patet, cum aliquis infirmatur in pede, facilius ei aufertur potenlia velnciter currendi quara potentia ambulandi, sive facilius impeditur hic actus quam ihe — sic et in proposito facilius et frequentius contingit auferri usum libertatis quam quemcumque actum potentiae intelligendi. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod hberum arbitrium ex ineptitudine ex parte corporis habet impediri quantum ad suum usum, sicut impeditur in infantibus et furiosis et dormientibus. dum, quod illud fuit aut gratiae specialis et privilegii, non legis coraraunis, quod in somnis potuit mereri, et dignus fuit exaudiri; aut certe hoc dicitur, non quia Deo placuerit dormiendo, sed quia ante vigilando et illud praecogitando Deo placuit, et quod in vigilia placuerat, Dominus per revelationem manifestare voluit in somnis; frequentius enim in somnis quam in vigilia apparere consuevit.

2. Et per hoc patet responsio ad sequens verbum Gregorii. Quod enim dicit, sanctos viros in somnis mereri; hoc dictum est, quia occasione sumta ab eo, quod patiuntur in somnis, postmodura merentur in vigilia; sicut vir peccator demereri dicitur in pollutione noclurna, quara sua cogitatione provocavit, vel de cuius recordatione postraodum delectatur.

3. Ad illud quod obiicitur, quod anima secundura operationera inlellectivam non est actus alicuius partis corporis; iara patet responsio ex praedictis.

Quamvis enim non operetur per organum corporale, nihilominus tamen ad hoc, quod anima operetur in corpore, necesse est, corpus secundum noliiles spiritus et nobilia organa in debita actualitate et dispositione esse, sicut prius ostensum est. Et quoniam haec dispositio toUitur per corporis ineptitudinem, ideo per consequens actus rationis et usus liberi arbitrii impeditur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod anima in somnis revocatur ab exterioribus ad interiora; dicendum, quod verum est, sed non quantum ad omnes operationes interiores, sed quantum ad operationes naturales. Nam sonmus est quies virtutum animalium cum intensione naturalium; et ideo non sequitur, quod usus rationis vel liberi arbitrii in somnis intendatur, cum haec potius contineantur sub viribus animaliijus quam naturalibus.

5. Ad illud quod obiicitur, quod in somnis anima videt futura; dicendum, quod, sicut determinatum est supra distinctione septima -, in somnis non est praevisio futurorum, iiisi visitalio emittatur ab Altissimo, sicut dicitur Ecclesiastici trigesiuio quarto. inagis autem Dominus visitat in somnis quam in vigilia in revelando futura, tum propter hoc, quod anima in vigilia est dispersa ad exteriora sensibilia comprehendenda; tum etiam, quia Dominus, qui posuit tenebras latibiilum suum % ad sui ipsius occultationem magis vult in somnis quam in vigilia revelationes emittere; tum etiam, quia in somnis magis agitur homo, quam agat, et in reve-

Postquam S. Doclor duabus quaestionibus posuit, quod libelatione divina plus se habet homo per modum suscipientis quam agentis; tum, quia etiam in somnis medium tenet homo inter mortuuni et viventem, et ita quodam modo a vita huius mundi recedit, de qua Dominus Exodi trigesimo tertio dicit: Nonvidebit me homo, et viuet. Ex hoc ergo non potest concludi, quod usus liberi arbitrii sit in somnis, quamvis ibi contingat revelationes fieri, quoniam in somnis magis agitur anima, quam agat; sed in usu liberi arbitrii magis agit, quam agatur.

6. Ad illud quod obiicitur, quod vis phantastica non impeditur in somnis; dicendum, quod etsi videatur phantasia magis in somnis quam in vigilia vigere, nihilominus tamen aliquo modo impediri habet. Potentior est enim homo in vigilia ad imaginandum omne quod vult, quam in somnis; hcet motus imaginativae non ita appareat in vigilia propter conversionem animae ad exteriora, et in somnis modici motus sentiantur propter animae quietationem. — Et si obiiciat, quod non sic impeditur, quin aliquo modo habeat usum suum phantasia, ergo nec debet impediri potentia superior; iam patet responsio ex his quae supra dicta sunt; facilius enim aufertur omnis potentia in summo quam citra summum. Et praeterea, in somnis plus quietantur virtutes animales quam naturales; motus autem et decursus illorum phantasmatura naturalis est: et ideo non sic impeditur usus phantasiae, sicut usus potentiae intellectivae. — Ad quaestiones autem, quae sequuntur, plana est resporisio ex his quae praedicta sunt. unum per essentiani. In opinione tertia dicitur, quod aninia com-

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit, quod libertas arbitrii per peccatum ex parte est perdila, in illo capitulo: Unde manifestum est etc. Hoc enim est contra Bernardum, qui dicit in libro de Libero Arbitrio, quod « liberum arbitrium nec miseria amittitur nec culpa minuitur ». Item, in eodem libro loquens de libero arbitrio: «Sui omnino diminutionem vel defeclum non patitur». Et iterum, ipse ibidem dicit: « Libertas arbitrii de ipso quo condila est statu aliquatenus non mutatur, sed aequaliter, quantum in se est, a caelis et terris et inferis possidetur»: ergo male assignat Magister diversos gradus libertatis. Item, si libertas arbitrii potest per peccatum diminui, cum non sit inflnita, aliquando poterit amitti: ergo si impossibile est, creaturam rationalem absque libertate arbitrii esse, impossibile est, ipsum per peccatum diminui.

Respondeo: Ad hoc dicendum, quod est loqui de libertate arbitrii quantum ad esse et quantum ad bene esse. Si loquamur quantum ad esse, sic liberum arbitrium non potest dirainui per peccatum. Si autem loquamur quantum ad bene esse, sic excludit malum duplex, videlicet culpae et poenae; et quantum ad hanc liberum arbitrium potest diminui, et haec libertas per peccatum tolli potest, sicut in damnatis, qui necessario subiecti sunt malo culpae et malo poenae. Et per hoc patent obiecta contra lioc, quia procedunt de libertate, intelligendo quantum ad esse.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Est namque Ubertas arbitrii triplex, scilicet a necessitate, a culpa et a miseria. Videtur, quod ista divisio sit superflua. Cum enim non sit nisi duplex malum, scilicet culpae et poenae, videtur, quod non sit nisi duplex libertas. Cum ergo libertas dicat ereptionem ab aliquo malo, videtur, quod non debeat esse nisi duplex libertatis differentia. — Item, cum non 1 Cap. 4. n. 9. Cff. supra pag. 610, nota 2 iibi et seq. sit tantum malum culpae et poenae, sed etiam tentationis, videtur praedicta divisio esse diminuta, quae omittit unam differentiam, quae est libertas arbitrii a malo tentationis. Si tu dicas, eam contineri sub libertate a miseria; tunc ego quaero: quare similiter libertas a cidim non continetur sub libertate a miseria? — Item, cum Bernardus in libro de Libero Arbitrio dividat libertatem liberi arbitrii in libertatem arbilrii et consilii et complaciti; quaeritur, quae sit inter has divisiones differentia, et penes quid sumantur harum divisionum membra.

Respondeo: Dicendum, quod sicut ex praecedentibus colligi potest, arbitrii libertas et privative dicitur et positive. Privative dicitur per comparationem ad illud, respectu cuius dicitur libertas ut a quo; positive per comparationem ad illud, respectu cuius dicitur libertas ut ad quud. — Libertas autem opponitur servituti. Servitus autem duplex est, videlicet servitus coactionis et servitus subiectionis. Servitus autem suhiectionis potest esse sub duplici differentia, secundum quod duplex est malum, scilicet malum, quod patimur, et hoc est malum miseriae, et in hoe attenditur libertas a miseria; et malum quod facimus, et hoc est malum culpae, et in hoc attenditur tertia libertatis differential Et sic patet, quod libertas, secundum quod consideratur per comparationem ad illud a quo liberat, habet dividi in tres differentias, quae sunt lilaertas a necessitate, a culpa et a miseria. — Si autem consideretur libertas per comparationem ad illud ad quod, scilicet ad actum, in quem exit, lioc potest esse tripliciter: aut prout simpliciter consideratur respectu actus volendi, et sic dicitur libertas arbitrii; aut prout consideratur respectu actus volendi ad finem relati, qui dicitur usus vel uti, et sic attenditur libertas consilii; aut respectu actus volendi quietati, qui quidem dicilur actus fruitionis, et penes hunc attenditur libertas complaciti. — Et sic patet sufQcientia utriusque divisionis, et diversi modi, secundum quos praedictae divisiones habent assignari.

Possent tamen ad unam communem rationem dividendi reduci sic. Est enim considerare libertatem arbitrii quantum ad esse et quantum ad bene Val. et edd. 2,3, 4. Subinde pro Ilem Vat. cum edd. 3, 4

esse. Si quantum ad esse, sic vooatur a Magistro libertas a coactione, et a Bernardo libertas arbitrii, ab uno positive, ab altero privative. — Si quantum ad bene esse, cum ad bene esse concurrat duplex bonum, videlicet bonum recti.ficans et bonum clelectans, sive bonum ordinans et bonum quietais; et per oppositum excludatur duplex raalum, videlicet malum deformans et malum afjligens: sic est duplex differenlia, quarum una sumitur respectu boni dirigentis, et haec dicitur libertas consilii a Bernardo, et a Magistro libertas a culpa; alia vero sumitur respectu boni quietantis, et haec a Bernardo vocatur bbertas complaciti, a Magistro libertas a miseria. Idem enim ipsum, quod Bernardus nominat positive sive per comparationem ad termirmm ad quem., Magister nominat jurzmft've sive per comparationem ad terminum a quo.

Et sic patel divisionum sufTicientia. Patet etiam responsio ad obiecta. Praeter enim malura culpae et poenae est assignare tertiam differentiam libertatis arbitrii, quae non sumitur respectu mali, ulpote illa, quae attenditur quantum ad esse. Et malum tentationis quodam modo habet reduci ad mahim culpae, quodam modo ad mahim poenae: ad mahrm culpae, in quantum subintrat interius; ad malum vero poenae, in quantum afQigit exterius; et sic non facit quartum membrum ab illis tribus diversum.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Veruni nobis magis placet, ut illa sit libertas arbitrii, qua quis liber est ad malum, et illa, qua quis liber est ad bonum. Hoc enim est contra Anselmum -, qui dicit, quod «potestas peccandi non est libertas nec pars hbertalis». — Item, etiam videtur esse contra rationem, quia unumquodque debet denominari a suo optimo; el hbertas, quae esl ab omni miseria et culpa, haec est ab omni miseria; ergo hberum arbitrium debet denominari al) illa. — Item, si hbertas arbitrii dicitur non solum, quia est in bonum.

1 Codd. C 11 I K R S T V aa bb et alii cum. edd. 2,3,4 sed etiam, quia potest in maluni; cum in Beatis non possit in malum: videtur, quod aequivoce dicatur hbertas arbitrii in viatoribus et in Beatis. Sed contra hoc est, quia comparatio secundum maius et minus est respectu solius univoci. Si ergo aequivoce diceretur liberum arbitrium in Beatis et in nobis, non esset maior hbertas in Beatis quam in nobis; quod est contra Magistrum in littera, qui differenler gradus Iil3ertatis assignat. vel univoce; et cui primo nomen hbertatis imponatur.

Respondeo: Dicendura, quod cum nomen imponatur rei a proprietate, quae est sibi inhaerens inseparabiliter et essentialiter; et libertas essentialis liberi arbitrii non sit libertas a culpa, vel a miseria, sed libertas a coactione: ab illa liberum arbitrium habet denominari. Et quoniam haec in creaturis, quantum est de se, indifferens est ad bonum et ad malum; ideo Magister, de hac intelhgens, dicit in httera, quod libertas, a qua liberum arbitrium denominatur liberum, non est libertas ad bonum tantum, sed etiam ad malum; non quod principaliter respiciat malum, sed quia de generali nominis signiflcatione non determinatur ad bonum, licet principalius respiciat bonum quam mahim — Et per hoc patet responsio ad primum obiectum.

Ad ihud vero quod obiicitur, quod denominatio debet fieri aboptimo; dicendum, quod illud verum est de optimo non quocumque, sed essentiali et inseparabili.

Ad illud quod quaeritur, utrum dicatur liber- / tas aequivoce, vel univoce; dicendum, quod nec sic nec sic. sed secundum quandam analoqiam, quae propter convenientiam cum univoco recipit comparationem secundum raagis et minus; propter convenientiam cum aequivoco recipit quandam distinctionem multiplicitatis; analogum enim medium tenet inter univocum et aequivocum. — Et sic patent ea quae quaesita sunt. alia l(!gitur: Sed non solum oportet, comparabilia non aequi-

Cap. I.

De gralia operante et cooperante.

Haec est gi-alia operans et cooperans; operans perando Deus in nobis perficit quod operando incipit, quia ipse, ulvelimus, operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perticiens». «Ut ergo velimus, operatur; cum autem vokimus, et sic volumus, ut perficiamus, limus, vel cooperante, cum volumus, ad bona pietaatque hominem per liberum arbilrium posse bonum velle et operari sine gratia asserebat, ait: Apertam de commeudatione gratiae Apostolus sententiam ])rotu- « non quia hoc sine voluntate nostra agatur, sed quia voluntas nostra nil boni agit, nisi divinitus adiuveturi. Undealibi: « Apostokis ait: Non autem ego, sed gratia bona, non ut flat voluntas, quia et ante gratiam voluntas erat, sed non erat bona et recta volunlas.

C.p. II.

Quid sit voluntas.

Voluntatem ipsam Augustinus in libro de Duabus Animabus ita deflnit: «Voluntas est animi motus, 1. cogeute nullo, ad aliquid non admittendum, vel adiquentem comniendans, id est, operanlem et coopei-autem, vigllanler dixit: «Non esl volentis neque currencontrario recte dicitur: non miserentis esl Dei, sed voimpleat'»? « Homo enim credere vel sperare non ])oinlelligatur, ut lotum detur Deo, qui hominis volunlaimpetrat iustiflcationem, sicut unicuuiue Deus ])jirtitus praecedit humani, sed ipsa meretur augeri, ut aucla bes, quod gratia jraevenit bonae voluntatis meritum, et ipsa bona voluntas pedissequa est gratiae, non praevia.

C.p. III.

Quae sit gralia vohmtatem bonam praeveniens.

Et si diligenter intendas, nihilominus tibi monstratur, quae sit ipsa gralia voluntatem )raeveniens et praeparans, scilicet fldes cum dilectione. Ideoque Auex flde, et tamen gratis — ulrumque enim dicit Apoquomodo gralis? Quotl enim fides meretur, cur non ficationcm, respondetur ei: Quid habes, quod non acceesi. — Hic aperte ostenditur, quod fldes est causa Cliristi intelligitur, sicut Augustinus in Enchiridio evidenter ostendit dicens: «Ipsum arbitrium liberandum est post illam ruinam a servitute peccati. Nec ait, impetrat quod lex imperat».

Cap. IV.