Distinctio XXXIV

Tertio, utrum sit ab intentione, vel praeter intentionem. trio, ubi sic ait: Malum est, spreto bono, rebus commntabilibus adhaerere, quod facimus libero voluntatis arbitrio. Si ergo liberimi ar- - Edd., excepta 1, in voluntate.

bitrium est boiiuin, cum peccatum sit a libero arbitrio, peocatum sive malum est a bono.

2. Item, hoc ipsum videtur exemplo. Esto, quod nihil esset nisi libera voluiitas, constat, quod ipsa amaret se ipsam et posset se amare immoderate et vitiose; sed talis amor non est sine malitia: ergo tunc peccatum fieret, et non nisi a bono: ergo elc.

3. Item, ratione. Malum est vituperabile in se et vituperabilem reddit actorem.; sed nihil est vituperandum in sua actione, nisi aliquo modo possit facere bene, vel nisi habeat naturalem aptitudinem ad hoc; omne autem tale est bonum: ergo nihil potest malum facere nisi bonum.

4. Item, nullus dicitur facere maluai, nisi quia facit quod non debet, aut quia non facit quod debet: ergo malum omne suo actori est indebitum, et eius oppositum conveniens et debitum; sed omne illud, cui malum est indebitum et oppositum mali conveniens, est bonum: ergo omne illud, a quo fit malum, necesse est esse bonum.

5. Uem, si malum est ab aliquo, aut illud est bonum, aut malum. Si bonum, habeo propositum. Si malum, aut illud est ab alio, aut a se ipso. Si ab alio; similiter erit quaerere de illo: ergo si non est abire in infinitum, stare est in aliquo uialo, quod sit a se ipso. Sed contra: omne quod est a se ipso, nullo alio indiget ut sit; et omne tale est sibi sufficiens; et omne quod sibi sufficiens est, omnino habet perfectionem et beatitudinem et in se et a se; et orane tale est perfecte bonum: ergo impossibile est, quod aliquid sit malum et non sit ab alio. Restat igitur, cum sit stare et non abire in infinitum, quod malum est a bono.

6. Item, si malum est ab aliquo, aut illud, a quo est malum culpae, habet usum rationis, aut non. Si non habet usum rationis: ergo nullo modo potest culpari nec debet; hoc enira patet tam secundum legem naturalem, quam secundum legem civilera, quam etiam legem divinam: habet igitur necessario usum rationis. Sed ratio ct eius usus magnum bonum est et nobile: necesse est igitur, mahim a bono esse, si ab aliquo est.

CoNTR.v: 1. Matthaei septimo: Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fruclus bonos facere. Ex hac auctoritate necessario arguitur, quod bonum non potest esse causa mali: ergo si malum est ab aliquo, necesse est, quod sit a malo. — Item, expressius in Glossa: «Nihil medium, quin causa l3oni sit btma, et inali mala »: non est ergo malum a bono.

2. Item, hoc videtur per maximam diakcticorum, quae est: « Cuius causa bona, ipsum bonum »: si ergo mali causa est bona, ipsum malum est bonum: si igitur hoc esl falsum, manifeste patet etc.

3. Item, lioc videtur per propositionem satis probabilem: « Contrariorum contrariae sunt causae »: si ergo causa boni est bona, et nullo modo malum causat bonum, ergo videtur, quod nullo modo bonum causet malum, nec quod malum sit a bono.

4. Item, hoc ipsum videtur per propositionem necessariam et probatam: «Quidquid enim est causa causae, est causa causati'"»: si ergo omne bonum causatur a summo bono, si malum est ab aliquo bono, malum est a summo bono; ergo summum bonum facit malum. Sed nihil est perfecte bonum, quod facit malum: si igitur malum est a sumrao bono, summum bonum non est summum; et hoc est impossibile: ergo elc.

b. Item, aut est ponere primum malum, aut non. Si non, est abire in infmitum in malis: si ergo hoc est impossibile, quia necesse est stare in ordine causarum, necesse est ergo ponere primum malum. Sed primum bonum non est ab alio, immo causa omnium bonorum, eo ipso quod primum: ergo pari ratione, si est ponere primum malura, videtur, quod illud non sit ab alio, sed causa omnium. Restat igitur, quod raalum non sit a bono.

C 0 N C L U S I 0.

Malum a bono originem Jiabet.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam esl notandum, quod circa hoc fuit et est etiam haeresis imniissimi Manichaei. Erravit enim in hoc, quod posuit, quod prima causa mah est malum, non bonum; unde posuit, quod cum homo possit bene facere, possit etiam peccare, duplex est in uno homine anima, quarum una est a Deo bono et semper cupit bona, altera vero a Deo nialo et semper cupit mala. Et hinc est, quod in nobis est continua pugna; et omnia mala, quae facimus, oriuntur a principio malo, sicut bona a bono. — Hanc haeresim pessimam secundo per eius oppositian, scihcet poenilentiam. 1 — « Peccatum enim, ut ibidem dicit. est voluntas relinendi vel consequendi quod iustitia vetat et unde liberum est abstinere». « Volunlas est animi motus, cogente nullo, ad aliquid non amittendum, vel adipiscendum ». Has duas notificationes manifestat, et post ex ipsis, tanquam ex manifestis, praedictum errorem ipse destrnit, immo ostendit, quomodo error se ipsum destruit, dum ponil, animam malam non posse bene facere, et tamen principium peccati esse per propriam originem et naturam. Ponit enim, quod peccando non peccet, et ideo subiungit ibidem: « Quisquis bas duas definitiones voluntatis atque peccati veras esse concedit, totam Manichaeorum haeresim brevissimis et paucissimis, sed plane invictissimis ratiunculis sine cunctatione condemnat». 3 — Postremo in fme hbri improbat per oppositum peccati, scihcet ipsam poenitentiam, sic arguens: planum est, quod poenitere de culpa bonum et iustum est; planum etiam, quod est possibile homini — nam ipsi Manichaei hoc suadent — certum esl etiam, quod eius est poenitere, qui fecit malum: ergo idem ipsum, quod fuit principium mah, potest esse principium boni. Restat igilur, cum principium boni sit bonum, quod si idem esl principium mah, quod potest esse principium boni, makim esse a bono. Haec est deductio.ugnstini, quaravis non sit series verborum.

Propter has igitur deductiones et consirailes, quae in obhciendo adductae sunt, reiicienda est procul haeresiS praefata, quia non tantum est contra fidera, veruni etiam contra rectum iudicium ralionis. Dicendura est igitur, sicut dicit fidessana, et Magisler in littera Sanctorum auctoritatibus raanifestat, quod malura a bono habet originem.

Ad obiectorum autem manifestationem intelhgendum est, quod malum culpae, de quo est hic sermo, quod quidem consistit circa rationalem creatnrara, tripliciter potest circa ipsam consistere et considerari: aut quantum ad exteriorem ejfectum, aut quanlniu ad interiorem, aut quantum ad habitum. Malum enim sive peccatura dicitur aliquando actus exterior, ahquando habitus interior, aliquando actus interior. Unde actus furaiidi est malus, et voluntas furandi in actu est raala, et habilitatio sive habituaUs afleclio ad furandura est mala. Secundura igitur quod raalum dicitur opus exterius, sic nec est primum in genere entis nec in genere mali, quoniam actus exterior causatur ab actu interiori, et malitia actus exlerioris a mahtia voluntatis interioris l — Secundum autem quod malura dicitur malus habitus, &mYiiv nec est primum in genere entis nec in genere mali. Nam malus habitus a malo actu causatur: quia enim mala facimus, mali sumus. — Secundum autem quod raalum dicitur malus actus inlerior, sic potest esse primum in genere mali, sed non in genere entis. In genere mali potest esse primura, sicut patet in prima deordinatione voluntatis luciferi, ante quam nulla praecesserat malitia; nec tamen potest esse principium in genere entis. Actus enim omnis a potentia procedit, et illa est posterior, tanquara effectus posterior est causa. Et quoniam potentia ilia bona est et de genere bonorura, patet, quod malum originem habet a bono. — Et concedendae sunt rationes hoc ostendentes.

1. Ad illud vero quod obiicitur de auctoritate Doraini in Matthaeo, et de Glossa, dicendum, quod tam textus quam Glossa intelligitur de malo, secundum quod consideratur circa actum exteriorem; et hoc quidem manifestum est per ipsum textum consequentem.

2. Ad illud quod obiicitur de maxima illa: Cuius causa bona etc.: dicendum, quod illa maxima intelligenda est per se sive secundum se, videlicet si causal in quantum bo7m, et est bona, secundum quod causat. Hoc non est verum in proposito, quia si concedatur, quod bonura sit principium mali, non tamen conceditur, quod sit principium mali, secundum quod bonum. Quomodo autem debeat ipsum dici origo sive principium, patebit in sequenti problemate.

3. Ad illud quod obiicitur, quod contrariorum contrariae sunt causae; dicendum, quod ista propositio habet veritatem, secundum quod intelligilur de contrariis, quorum utrumque est aliqua natura, et in causis agenlibus naluraliter et quae sunt ad unum effectum determinatae; aliter manifestum est esse falsum. Nam idem Deus, eliam secundum Manichaeos, fecit calidum et frigidum; et eadem rationalis potentia, secundum Philosophum, est causa oppositorum. El ideo non habet locum in malis, quia malum non dicit naturam aliquam, secundum quod malum, et quia est a voluntate, secundum quod libera, quae non est determinala ad alterum contrariorum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod quidquid est causa causae etc; dicendum, quod contra istam propositionem peccat locus sophisticus secundum accidens, sicut et contra illam qua dicitur: « Quando alterum de allero praedicatur, de quocumque prae-

I. De malo, quatemis refertur ad divjnam voluntatem, iam pra d. I. p. 1. a. 2. q. 1. et dub. 2, d. 3. p. II. a. I. q. I, d.

Ulrum peccatum sit a Secundo quaeritur, utrum malum sit a bona causa, utpote a voluntate, ut efQciente vel deficiente. Et quod sic, videtur:

1. Primo per Augunum in Enchiridio, ubi dicatur subiectum et praedicatum ». Utraque enim propositio habet intelligi de praedicato et effectu, qui ita convenit uni, quod non est extraneum alteri. Non autem sic est in proposito. Nara etsi bonum est causamah, hoc non esl secundum id quod Iiabet a summo bono, sed ratione defectibilitatis, quam habet de nihilo.

b. Ad illud quod ultimo quaeritur, utrum sit ponere primum malum,patet responsio. Dico enim, quod est ponere malum, ante quod non est aliud malum; sed ex hoc non sequitur, quod sil primum ens, immo est ibi consequens Arguitur enim cum superlativo, qui habet in se vim dislributionis, ab eo quod est in minus, ad illud quod est in plus. Unde sicut non sequitur: est p?-imus homo, ergo est primuni ens; sic nec in proposito. Non sic autem esl de bono, quia bonum et ens convertuntur. Quia ergo est ponere primum malum in genere mali, ideo non est procedere in infmitum; quia vero non est primum in genere entis, ideo non habet esse a se, sed aliunde; et ita a bono. Biel, de hac et seqq. qq. hic q. unica.

ut efficiente vel deficienle. ait sic: « Nerao quaerat causara malae tis; non enim habet causam efQcientem, sed deficientem ».

2. Item, hoc videtur per illud quod dicitur a

Dionysio de Divinis Nominibus: « Malum est praeter nat.uram et causam »: sed constat, quod non vult dicere, quod malum non sit ab aliquo, vult ergo dicere, quod non est ab alio lanquam a vere causante et efficiente: ergo si aliquo modo est, restat, quod sit tanquam a deficiente.

3. Item, ratione videtur. Sicut se habet effectus ad actum efficientera, ita defectus ad ipsum deficere; sed verus effectus non potest ediici in esse nisi a causa ut efficienle: ergo nec defectus nisi a deficiente. Sed « malum est defectus circa naluram », sicut dicit Augustinus: ergo etc.

4. Item, omne perfectum est a causa perfecta, ergo oinne deficiens a causa deficiente; sed malum opus dicitur malum propter defectum alicuius debitae circumstantiae: ergo maluni est a causa deflciente.

5. Item, facere et deficere opponuntur, similiter construere et destruere opponuntur: ergo sicut construere est facere, ita destruere est deficere. Sed in malum exire est aliquod bonum corrumpere, quia non dicitur malum, nisi quod nocet vel adimit aliquid de bono: igitur in malum exire est deficere.

6. Ilem, omois efficientia est a primo et summo efficienle; sed malum nullo modo est a Deo: ergo nullo modo procedit ab aliquo ut principio effectivo.

Contra: I. Dionysius de Divinis Nominibus: « Anima est causa mali, sicut ignis calefieri »; sed ignis est causa calefieri per modum efficientis: ergo etc.

2. Item, omne illud quod prius potest esse, quam sit, habet causam efficientem; sed malum prius potest esse, quamsil: ergo etc. Maior et minor manifestae sunt.

3. Item, respectu illius res raagis iudicatur causa efficiens, respectu cuius est magis sufficiens; sed voluntas nostra magis sufflcit ad malum quam ad bonum: ergo magis debet dici causa efficiens mali quam boni: si ergo bonum est a voluntate ut efficiente, malum consimiliter erit.

4. Item, si voluntas est causa mali, secundum quod deficiens, aut defectus ille est poena, aut cuipa. Si poena: ergo poena ante culpam. Si cidpa — loquamur igitur de prima culpa — aut igitur est a voluntate, secundum quod deficiens, aut non. Si sic: ergo ante primam culpam est culpa. Si non: ergo si primnm malum non est a voluntate ut deficiente, videtur, quod nullum malum.

5. Item, si malum priraura est a voluntate ut deficiente, aut ergo defectu naturali, aut praeternaturali. Si defectu naturali: ergo naturaliter et semper est principiura mali, cum semper habeal hunc defeclum in se. Si defectu praeternaturali: aut esl contractus, aut inflictus, aut voluntarie acquisitus. Nullo istorum modorum potest poni in voluntate luciferi et hominis primi: ergo etc.

6. Itera, si raalum est a voluntate deficiente, aut in quantum deficit a simimo bono, aut in quantum deficit a bono, quod clebet habere. Si in quantum deflcit a. summo bono: ergo cum talis defectus est in omni creatura, in omni reperietur peccatum. Si in quantum deficit a bono, quod debet habere; sed nullus a tali bono deflcit, nisi privetur merito alicuius culpae: ergo nullo modo prima culpa a voluntate deficiente esse potest.

Est igitur quaestio: quae est ratio sive dispositio circa voluntafem,'ratione cuius sit causa proxi-"' ma et immediata ipsius mali? Non enira videtur esse causa, quia est ens, nam hocconvenit omni enti; nec quia de nihilo, quia hoc convenit tara voluntati bonae quam malae; nec etiam quia volens, per eandem rationera; nec quia volens malwm, velle nialum est primum peccatura, et velle malum est primum malum: si ergo idem non est ratio sui vel causa, voluntas non dicetur causa mali, quia volens malum.

c 0 N c L u s I 0. Maluni esse a voluntate ut deficiente, tripliciter recte intelligi potest.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio malum sive peccatura est a voluntate ut deficiente, sicut expresse dicit Augustinus, et concordat Dionysius.

Ad cuius intelligentiam notandum est, quod cum aliquis effectus dicitur esse a causa aliqua sub dispositione vel conditione superadiecta, boc potest infra d. 36. a. 3. q. 1. seq. et d. 37. a. 2. q. I. — Pro effiintelligi tripliciter: aut ita quod illa dispositio dicit aliquid praeambulum ad illum effectum, aut quia dicit aliquid annexum, aut quia dicit illum eundem effectum ut informans et denominans suum principium effeclivum. Primo modo lumen dicitur esse a sole lucente; lucere enim est actus praeambulus ad illuminare. Secundo raodo dicitur lumen esse a sole calefaciente; calor enim concomitatur lumen. Tertio modo dicitur lumen esse a sole illuminante; cum enim dico solem illuminare, et lumen esse a sole, idem influxus dicitur, aliter taraen et aliter importatus secundum diversam comparationem. — Per hunc modum inlelligendum est in proposito, quod cura dicitur, quod malum est a voluntate deficiente, hoc polest intelligi tripliciter.

Propter quod notandum, quod tri)lex defectus de- reperitur circa voluntatem; unus qmdem naluralis, alius culpa.bilis, et tertius poenalis. Naluralem defectum voco ipsam defeclibilitatem, quae inest voluntati hoc ipso, quod ex nihilo; defectum culpabilem voco ipsum peccatum; defectum poenalem, illud damnum sive nocumentum sive laesionem, quae consequitur ad iUud.

De quolibet horum defecluum praedictus sermo veritalem habet. Nam malum culpae esl a voluntate deficiente defectu naturali, ita quod ille defectus praeambulus est ad culpam; nunquam enim voluntas posset in volendo bonum deficere, nisi vanitatem et defectibilitatem in se haberet -. Similiter malum est a voluntate deficiente defectu poenali, ita quod ille defectus est culpae annexus; nunquam enim est dedecus peccati sine decore iustitiae Verum est etiam, quod malum culpae est a voluntale deficienle defectu culpabili, non tamen alia culpa, sed eadem, diversimode coraparata; eadem enira est culpa, qua deformatur voluntas et eius interior actio. Unde sic conceditur, malum esse a voluntate deficiente, sicut actus a substantia agente.

Cum igitur triplex sit defectus circa voluntatera, ratione cuius raalum dici potest a voluntate deficiente, quorum unus, scilicet naturalis, est praeambulus ad defectum culpae, alter vero, id est poenalis, est consequens et annexus; defectus poenalis inseparabiliter consequitur defectum culpabilem; impossibile enim est, esse « dedecus peccati, sicul dicit Augustinus sine decore vindictae». Defectus autem culpabilis non sequitur necessario nec inseparabiliter ad defectum naturalem. Unde non necessario sequitur, si alicubi sil defectus naturalis, quod ibi sit culpa; voluntas enim non hoc ipso peccat, quia ex nihilo, sed hoc ipso, quod est ex nihilo, est potens deflcere; hoc ipso quod volunlas est, potens est servare rectitudinem iustitiae; hoc ipso vero, quod voluntas est ex nihilo, potens est, quantum est de se, illam deserere; et ita defectus ille circa voluntatem reddit eam ad peccandum possibilem. immediata respectu culpae; dicendum, qucd nulla superadditur dispositio; sed ipsa voluntas, quae est domina sui actus etlibera, potest se ipsara convertere ad illud, ad quod vult et sicut vult; el si indebite se convertat, tunc peccat, nulla superinducta nova dispositione a parte voluntatis, quae sit praeambula ad ipsam culpam. Unde sicut ille qui stat rectus, posset statim, si vellet, sine nova dispositione adveniente dimittere se cadere; sic voluntas, recta consistens et in ordine ad ultimum finem, potest illum exire; et exitus ille peccatum est. — Ex dictis igitur patet, qualiter malum est a voluntate deficiente; et ex his manifesta est responsio ad orania, quae in contrarium obiecta sunt. non est sirailitudo quantum ad modum causandi specialem, sed generalem. In generali modo causandi est convenientia, quia utrumque se habet in ratione causae ejficientis; sed in speciali est differentia, quia ignis est causa per raodum naturae et necessitatis, anima vero per modum libertatis; ille per raodum positionis et vere e/ficientis, ista per modum privationis et deficientis.

2. Ad illud quod obiicitur, quod malum potest prius esse, quam sit etc; dicendum, quod malum eo modo, quo habet esse, eo modo habet et fiet'i; et quoniam malum privatio est et defectus, sicut patebit inferius; hinc est, quod sicut malum esse non est aliquid vere esse, sic nec malum effici est vere ab aliquo fieri ut efQciente, sed ut deflciente.

3. Ad illud quod obiicitur, quod anima raagis potest in malum; dicendum, quod suflicientia in deficiendo non est sufficientia simpliciter, sed secundum quid sufficientia et simpliciler insufflcientia; et ideo ex tali suflicientia inferre veram efficientiam est paralogismus secundxmi quid et simpliciter.

s Scil. ordinem. — Codd. K ee et ed. 1 in illum..Ali-

Prima enim propositio intelligitur de sufficientia simpliciter, sicut patet inspicienti.

4. S. 6. Ad illud quod quaeritur, utrum ille defectus sit culpa, vel poena; et utrum sit naturalis, vel praeternaturalis; et iterum respeclu cuius; iam patet responsio. Omnibus enim his raodis, ut dictum est, potest accipi. Prout aulem accipitur pro defectu nalurali, qui inest creaturae ex hoc, quod de nihilo, non notatur ibi conditio defectus lanquam

I. Solulio huius (2.) gravissimae quaestionis fundatur in luntatis, non oportet, quod sit causa aliquis alius de.fectus, in

Ulrum malum sit a bono

Tertio quaeritur, utrum malum sit a bono secundum intentionem, vel praeter. Et quod praeter intentionera, videtur:

1. Primo per Dionysium in quarto de Divinis Nominibus: « Malum est praeter intentionem, najypg[j-, gf causam »; si fvaeter intentionem, habeo propositum.

2. Item, Dionysius: «Nemo operatur ad malum aspiciens »; sed qui operatur aliquid per intentionem, ad illud aspicit, quod intendit — nam intentio est quidam raentis intnitus — si ergo nullus operans ad malum aspicit, videtur, quod nullus malum intendit.

3. Item, malum dicit deordinationem ad finem; sed intentio dicit voluntatem ad flnem directara: ergo malum non cadit sub intentione: ergo etc.

4. Item, omne malum, quod est in natura, est praeter intentionem naturae: ergo pari ratione omne malum, quod est in moribus, est praeter intentionem voluntatis rationalis.

5. Item, «bonum et flnis idem S;; sed intentio est respectu finis: ergo respectu boni: ergo non vi- 1 Paragr. 32. Vide supra pag. 806, nola I. causa proxima et immediata ipsius peccati, ut prius dictum est. Prout autem accipitur pro culpa, non notatur, quod antecedat, sed quod voluntalem denominat. Nunquam enim est deformis actus a voluntate, quin voluntas deformetur. Prout accipitur pro poena, non notatur praecedere, sed concomitari.— Et per hoc illa tria patent et aiia, quae quaeruntur consequenter. voluntate praeexistens actu; quia sic in infinitum iretur; sed S. c. Gent. III. c. 4. intentionem, vel praeter intentionem. detur, quod sit respectu mali: ergo nuUo modo malum ab operante per voluntatem intenditur; redit igitur ideni, quod prius.

Sed contra: 1. Voluntas rationalis est agens per intentionem et dehberationem: ergo si omne malum culpae actualis est voluntarium, omne est per intentionera factum.

2. Item, nullus peccat nisi habens usura ralionis; et omnis talis est operans per intentionem: ergo peccatum, ut peccatum est, habet esse per intentionem.

3. Item, quod flt ab agente voluntario praeter intentionem, fit a casu et fortuna; sed malum culpae non est a casu et fortuna: ergo non est ab agente praeter intentionera.

4. Iteni, nullus iudicatur malus a facto, sed ab intentione — haec enim est quae « nomen imponit operi » — sed ab eo res proprie et principaliter procedit, a quo recipit complementum et denominationem: ergo etc.

5. Item, qui peccat ex malitia peccat ex certa scientia, et nullus agens ahquid ex certa scientia et

malitia agit illud praeter intentionem: ergo si contingit sic malum facere, utpote cum peccatur peccato in Spiritum sanctura; videtur etc.

c 0 N c L u s I 0. Malum, sumtum pro eo quod esl malum, potest intendi simpliciter; malum vero sub ratione mali non potest intendi, nisi quis id intendat saltem ut simid bonum sibi.

Respondeo: Dicendum, quod de malo est loqui flat per intentionera, vel praeter: dicendum, quod si intentio comparetur ad id quod est malum, sie 1. bene contingit raalura intendere, et tanquara flnem et tanquam id quod est adfinem: tanquam /?»)em;, sicut aliquis intendit finaliter luxuriari, vel vane gloriari; tanquara id quod est ad finem, sicut facere furtum intendit, ut inde possit vivere voluptuose, et intendit mentiri, ut possit falso laudari.

Si vero intentio comparetur ad malum sub ratione mali, potest esse dupliciter: aut ita, quod intendat hoc facere tanquam malura simpliciter et i. malum sibi; et lioc modo nullus intendit, quia nihil appetitur a voluntate nisi sub ratione boni simpliciter vel boni sibi. Aut ita, quod intendat hoc tanquam malum simpliciter, verumtamen ut bonum 3. sibi; et sic malum potest fieri per intentionera et

Consequenter quaeritur de secundo principali, scilicet de malo in coraparatione ad illud, in quo est. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primum est, utrum contingat reperire malum sequestratum ab omni bono.

Circa primura sic proceditur et quaeritur, utrum aliquod malum sit ab orani bono sequestratum, et hoc est quaerere, utrum aliquid sit ita malum, quod nihil habeat de bono, sed sit malum in summo. Et quod sic, videtur.

1 Vide infra d. 43. per totoni. — Edd., excepta I, omitfit aliquando, licet non ab omnibus, sed a malitiosis, quibus propter corruptionem palati interioris, mala sapiunt ut bona. — Quoniam igitur id quod es malum, cadit sub intentione, et aliqua sunt, quae habent malitiam coniunctam inseparabiliter; et qui intendit aliquid, per consequens iudicatur intendere quod est illi unitum inseparabiliter: hinc est, quod malum iudicatur et punitur ut factura per intentionem.

Ex his patet responsio ad quaestionem, ad quam respondendum est non simpliciter, sed distinguendo. Patet etiara responsio ad rationes ad utramque partem adductas. — Nam priraae rationes procedunt de intentione et de malo sub ratione mali. Na.m intentio, quidquid principaliter considerat, induit ipsura ratione boni et appetibilis. — Illa tamen ratio de simili in natura non valet, quia natura est agens determinatum, unde «semper intendit quod melius est», operatur autem secundum leges sibi inditas a Deo. Dnde si quid fit ibi raalum, hoc est praeter intentionera; nonsicautem est de voluntate deliberativa; ipsa enim non semper desiderat quod raehus est. quod est; et sic bene intenditur ab agente per voluntatem, verumtamen vel in quantum consideratur ut habens intentionem boni simpliciter, vel boni ut nunc sive boni ipsi facienti, sicut est in illis, qui laetantur, cum malefecerhit. Et sic procedunt omnes illae rationes.

Secundum est, utrum malum habeat esse in bono sibi opposito.

Tertio quaeritur, utrum malum sit in eo, in quo est, tanquara aliquis habitus, aut pura privatio.

1. « In his quae per se dicuntur, si sirapliciter ad simpliciter, et m?ig& ad magis, et raaxime arf maxime » per considerationem Philosophi; sed haec est vera per se: bono opponitur malum: ergo masis bono magis malura, et raaxiine bono maxime

malum: si ergo contingit reperire summe bonum, ergo et summe malum. Nam « si unum oppositorum ponitur in natura, per consequens ponitur et reliijuum ».

-2. Item, magis et minus dicitur per accessum ad terminum: ergo ubi est reperire fnagis et minus, contingit reperire summum; sed in malo contingit reperire magis et minus: ergo etc.

3. Item, aul est status in malis, aut non — constat, quod necesse est statum ponere; nam ille ponitur in omni eo quod actu est — sed status non est citra summum: ergo necesse est ponere summe malum. Sed hoc est quod nihil habet de bono: ergo etc.

4. Item, «omne per accidens reAic,nr ad per se »: ergo si est ponere malum per acviclens, est ponere malum per se; sed illud per 5P inest alicui, quod habet ortum ex propriis principiis illius: si ergo aliquid est malum per se, videtur, quod eius principia sint mala; et si principia eius sunt mala, totum est malum; et si totum est malum, nihil est ibi de bono: ergo a primo, si est ponere malum per accidens, est ponere ahquid, quod sit.stmptoter et totaliter malum. Constat autem, quod primum esl ponere: ergo et alterum.

5. Iteni, omne dictum per participationem reducibile est ad dictum per essentiam: cum ergo dicitur aliquid esse malura, aut dicitur per participationem, aut per essentiam. Si per essentiam; sed bonum per essentiam est summe bonum, quod nihil habet de malo: ergo similiter erit aliquid ita malum, quod nihil habebit de bono. Si dicitur per participationem; et onine tale reducitur ad dictum per essentiam: ergo redit necessario, quod aliquid sit malum essentialiter: et ita idem quod prius.

6. Item, « in quolibet genere est reperire unum primmn, ciuo mensurantur omnia, quae sunt illius generis. Iloc planum est et patet per Philosophum, qui hanc proponit in decimo primae Phdosophiae; hoc etiain patet inducendo. Ergo in genere malorum est reperire aliquod unuin, quod sit mensura onuiium malorum; sed illud non polest esse nisi summum inter omnia niala: ergo etc.

Contra: I. Si est ponere summum malum, quod habeat de bono; et esse aliquod bonuin est: tunc est ponere, sumrae malum esse, et tamen non 1 Arislot., IV. Vetapli. text. 18. (III. c. i.) ait: Si igitur habere esse. Sed haec sunt duo incompossibiha: ergo etc.

2. Item, «omnis potentia, ut dicit Philosophus, est de genere bonorura », ergo si aliquid est summe malum, illud omnino nihil potest; sed summum in omni genere plus potest, quam illud quod est citra sumnuim: si ergo illud quod non esl summe malum, aliquid pntest, illud quod est summe raalum, multa potest: ergo eo ipso, quod est summum, mrt ta potest et nihil potest. Sed haec duo sunt incompossibilia: ergo etc.

3. Item, «omnis scientia de genere bonorum est», non tantum scientia boni, verura etiam scientia mali; scire enim malum bonuin est. Si ergo aliquid est summe malum, caret notitia boni et mali: ergo nec scit facere malura nec laedere; sed hoc ipso, quod malum est, scit laedare bonum: ergo hoc ipso, quod summe raalum est, scit et nescit bona et mala. Sed isla sunt incorapossibilia: ergo etc.

4. Item, si aliquid est summe malum, est malum per essentiam et necessario; sed si maluni est per essentiam et naturam, naturale est ei facere malura. Sed unumquodque, dum facit quod est sibi naturale, betie facit; et quod bene facit est bonum: ergo si aliquid est summe malum, ipsum est bonum, et dum male facit, bene facit. Sed hoc est irapossibile: ergo etc.

5. Item, si aliquid est summe malum, illud est vilissimum; quanto enira aliquid magis raalura est, tanto vilius est; et si vilissiinum inter mala, ergo inter illa est infimum. Sed quod est infimum inter mala non est summum caput raalorum: ergo quod est sumrae maluni non est summe maluin. Si dicas, quod non sequitur: est vilissimum, ergo non esl summe malum, quia hoc est esse summe raalum, quod infimum est respectu bonorura; obiicitur, quia si aliquid ponitur summe malum, non debet poni super alia, sed infra secundum rectura ordinem: ergo non est deus tenebrarura, sed servus; quod est contra errorem istum.

6. llem, si est summe malum, ergo illud erit ila omnipotens in raalo, sicut summe bonum in bono: ergo omne malum subiacet eius potentiae; sed cuiuscuraque boni corruptio est malum: ergo cuiuslibet boni corruptio subiacet potentiae summe mali: ergo si sumrae malum est, potest corrumpere omne

bonum. Sed bonum, quod potest corrumpi, non est summum: ergo si est ponere surame malum, niliil est summe bonum; et si non est summe bonum, nihil est bonum: ergo a primo, si est ponere summe malum, niliil est bonum. Quodsi hoc est omnino falsum et inipium, patel etc.

c 0 N c L u s 1 0.

Et fides el ratio dictat, nihil esse ita malum, fjuin habeat aliquid de bono.

Respondeo: Dicendum. quod ponere, malum aliquod esse, quod nihil habeal de bono, non solum est perversitatis haereticae, sed etiam manifestae caecitatis et stullitiae. Sicut enim in opponendo monstratum est, ipsa positio implicat in se opposita. Imidem sciat el itescial.?A dum implicat in se opposita, destruit se ipsam. Nam iii ponendo, summe malum esse, quod nihil de bono habeat, ponit, quod illud non sit summum; ponit, quod non sit malum; ponit etiam, quod nullum bonum habeat oppositum. Et haec omnia in opponendo monstrata sunt, quae manifeste convincunt, errorem istuni esse fatuum et caecuni; et auctorem sive inventorem suum ostendunt fuisse excaecatum et impium. Nunquam enim in tantam tenebrositatem detrusus esset impius Manichaeus, nisi longe ante fuisset servus dei tenebrarum, qui excaecavit mentem eius, ut non fulgeret in eo iUunmiatio veritatis, quae super omnem irradiat inlellectum -. Et usque hodie viget hic error pessimus, quamvis sit irrationabilissimus. Et huius ratio est potissima ipsa mater caecitatis superbia, quae regnat in quibusdam laicis quantum ad ea quae sunl fidei et morum. Cum enim sint idiotae, praesumunt sacram Scripturam exponere, quae est profundissima omnium scripturarum; cum iterum habeant quandam honestatem exteriorem, contemnunt vitam omnium aliorum; et merito huius duplicis superbiae excaecantur, ut incidant in errorem istum pessimum, per quem excaecantur adeo, ut nesciant discernere, quid bonum et quid malum, dum multa genera bonoruin ponunt esse a deo malo. Qims Isaias praemonstrat quinto capitulo: Vae! qui dicitis malum bonum, et bonum malum, ponentes lucem tenebras et tenebras lucem. Et propter nimiam ex.- caecationem. in qua sunt, amisso quasi rationis usu, □uHam habent in eis elficaciam argumenta ad persuadendum, nec tormenta ad retrahendum, nec orationum suffragia ad relevandum, nisi hoc fiat de gralia specialissiina. — Hanc positionem haerelicam, immo stultissimam et blasphemam, repudiando dicamus, sicut dicit fides catholica et ratio recta, nihil esse ita malum, quin habeat aliquid de bono.

.d intelligentiam autem obiectorum notandum, quod summum in aliquo genere dupliciter dici. Uno modo dicitur summum, quo iiihil esse maius; et hoc modo non conlingit reperire neque ponere summe malum; mhil enim est adeo malum, quin posset esse peius, pro eo quod aliquid habet de bono, quo posset magis privari, et ita adhuc peius esset. Et pro tanto dicit Dionysius quod « malum est infmitum ». Alio modo dicitur summum, quo nihil esl maius secundum actum, sed ipsum excedit inter omnia alia; et sic contingit reperire suramum in malis. Nam lucifer, qui est rex super omnes filios superbiae, pessimus est super omnes. — His visis, facile est respondere ad obiecta.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur de oppositione mali, dicendum, quod consideratio intelligitur ita, quod terminus eodem modo accipiatur, cum dicitur simpliciter, et cuin dicitur cum excessu; non sic autem est in proposito. Nam cum dicitur, quod bonum opponitur malo, accipitur hic bonum per participationem; cum vero infertur de summo bono, accipilur ihi bonum pro bono pcr essentiam, quod solum est summe bonum, et illi nihil opponitur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod iiiagis et minus accipitur secundum maiorem et minorem accessum ad terminum; dicendum, quod verum est in his quae dicunt positionem; non autem est verum in his quae dicunt rmi!«one?7?, immo accipiunturper recessum. Unde magis malum dicitur quod inagis recedit a bono; et quia nunquam tantum recedit, quin adhuc possit magis; hinc est, quod nunquam est ibi ponere summum.

3. Ad illud quod obiicilur de statu, dicendum, quod status est secundum actum; sed non oportet, quod sit status secundum potentiam, ut non possit esse ultra progressus. Nam etsi in rebus creatis non contingat invenire actu infinitum, contingit tamen reperire infinitum in potentia, sicut patet in numero per appositionem et in continuo per divisionem. Sic et in proposito intelligendum; et hoc infra manifestabitur, cum agetur de corruptione mali.

4. b. 6. Ad illud quod obiicitur, quod per accidens reducitur ad per se, et similiter dictum per

participatmiem ad dictum per essentiam et similiter, quod in quolibet genere est reperire unum primum etc; dicendum, quod haec habent locum in his quae dicunt posilionem et naturam, quae possit causari ex principiis subiecti, et quae possit essentialiter dici, et secundum quam possint alia mensurari secundum eius participationem maiorem et minorem. Malum autein privationem dicit, in quantum malum; et ideo illae tres rationes non habenl hic

I. Quaestio haec militat contra Manicliaeos, qui ponebant,

Secundo quaeritur, utrum malum sive malitia sit in bono sibi opposito. Et quod sic, videtur.

1..ugustinus in Enchiridio: « Cum mala et nullus ambigat esse contraria, non solum simul esse possunt, sed mala omnino sine bonis et nisi in bonis esse non possunt». Hic expresse habetur, quod mala sunt in bonis sibi oppositis.

2. Item, Augustinus: « In his contrariis, quae bona et mala vocantur, deficit regula dialecticorum, qua dicunt, nulli rei simul inesse contraria»; sed constal, quod non deficerel, nisi mala essent in bonis sibi oppositis: ergo etc.

3. Iteni, malum dicitur quod corrumpit; sed non corrumpit nisi illud, in quo est, et ei bono opponitur, quod corrumpit: ergo videtur, quod malum sit in bono sibi opposito. locum. — Et hoc fuit, quod decepit Manichaeum, ut dicit Augustinus, quia nescivit, quid esset malum. Et quia voluit de malo disputare nesciens, quid hoc esset, ideo se et multos praecipitavit in errorem. Superbia enim sua fecit ipsum ignorare modum addiscendi. In omni enim inquisitione prius oportet intelligere, «quid est quod per nomen dicitur», et hoc tanquam praecognitionem afferre secum ad rei proprietates posterius cognoscendas. a Med., loc. et art. cit. —.Egid. R., hic q. I. a. 4.

4. Item, servitus opponitur libertati; sed peccatum, quod facit hominem servum, proprie inest homini secundum voluntatem et liberi arbilrii libertatem: ergo videtur, quod malum substantificari habeat in bono sibi opposito.

Contra: 1. Dionysius in libro de Divinis Nominibus. « Malum non est existens neque in existentibus »; sed omne bonum est de genere existentium: ergo malum non est in bono: ergo nec in bono sibi opposito.

2. Ilem, virtus et vitium opponuntur, et «tantum unum uni opponitur »: si ergo vitium non est in virtute, ergo nec est in bono sibi opposito, nec etiam cum illo.

3. Item. regula dialecticorum est vera et necessaria, ergo non fallit in aliqua materfa; nam si fal- 5 Ut dicit Dionys., de Div. iNom. c. 4. g 20. Cfi-. infra d.

leret in una sola raateria, repudianda esset tanquam falsa. Si igitur ars dicit, quod « unum oppositum non est in altero nec cum altero circa idem », et bonum malo opponitur; ergo malum non est in bono sibi opposito.

4. Item, si malum potest esse in bono sibi opposito, ergo ab ipso non expellitur; et si non expellitur a suo opposito, videtur. quod non expellatur ab aliquo; et si a nullo expellitur, semper manet: ergo si aliquis semel est malus, semper est malus. Quodsi hoc est falsum, restat, quod et primum. Malum substanlificalur in bono, et non solum in bono, sed eliam in bono quodam modo sibi opposito, non lamen in eo quod directe et formaliter opponitvr.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod bonum in creatura dicitur per ordinationem ad summum. Unde bonum dicitur quod est ordinatum in fmem. Ordinatio autem tria respicit: aut ipsum ordinabile, aut illud secundum quod est ordinabile, aut illud per quod ordinatur. Et secundum hoc triplex reperitur in nobis bonum, scilicet bonum, quod est ordinabile, et hoc est naturale; et bonum, per quod ordinatur, et hoc est virtus vel gratia; et bonum, secundum quod natura ordinabilis est a gratia, et hoc est habilitas media.

Intelligendum est ergo, quod malum culpae ei boHo, quod Bst ipsa natura vel substantia, non opquia ipsam substantiam non corrumpit, ut dicit Dionysius: « Nihil existentium corrumpitur in eo quod est essentia vel natura ». Ei autem bono, quod est virtus et gratia, simpliciter et directe opponitur. Unde mutuo se expellunt et simul esse non possunt. Ei autem bono, quod est liabilitas media, quodam modo opponitur et quodam mndo non. Nam iiia habilitas media habet comparari ad naturam, cuius est, et ad gratiam, ad quam est. Secundum quod comparatur ad naluram, cuius est, sic non habet oppositionem ad malum, quoniam habilitas illa, ut erat talis naturae, indifferens erat ad bonum et ad malum; et sic est subiectum mali. Ut autem comparatur ad gratiam sive virtutem, vel etiam ad finem, ad queni est, sic habet oppositionem ad malum. Nam malum tollit ei rectam ordinationem ad illud ad quod est, et reddit niinus et minus habilem. Quoniam igitur malum culpae primo et,. 7 7 -1. 7 7-7- principaliter circa haoititatein comsl., et lialnhtas potentiae opponitur ipsi malo, cum malum reddat ipsam potentiam inhabilem; hinc est, quod Augustinus dicit, quod malum habet esse in bono sibi opposito; et quod in huiusmodi oppositis regula dialecticorum deficit, lioc est dicere, quod ad talia opposita non se extendit. Unde ex hoc non sequitur, quod regula dialecticorum falsificetur. Sed quoniam mos est Philosoplu, positis considerationibus, instantias snbinferre, non quae falsiflcent ipsas, sed quae intellectum considerationum rectificent et manifestent; sic beatus Augustinus, tanquam vir prudens ingenio, in hac instantia manifestat, illam maximam dialecticorum in his oppositis tenere, quae opponuntur oppositione formali, sicut opponitur virtus et vitium, gratia et culpa. In aliis autem oppositis, quae non opponuntur ratione eius quod sunt, sed ratione eius ad quod sunt, non est intelligenda illa regula; nam illa possunt simul stare, sicut stat gratia cum concupiscentia; et iterum, unum potest esse in altero, sicut culpa in habilitate.

Ex his, quae dicta sunt, manifesta est responsio ad quaestionem propositam. Dico enim, quod malum substantificatur in bono, et non solum in bono, sed etiam in bono quodam niodo sibi opposito, sicut ostendunt rationes, quae ad primam partem inducuntur. In bono autem, quod directe et formaliter opponilur sibi, substantificari non habet, sicut duae ultimae rationes, quae ad secundam partem inducuntur, ostendunt. quod ipse loquitur per se, quod scilicet non est in existentibus, secundum quod existentia, sed pntius secunduni quod deficientia, cum sit privatio et defectus, ut iam patebit melius.

2. 3. 4. Ad illud quod obiicitur, quod tantuni unum uni opponitur; dicendum, quod illud intelligendum est de uno genere oppositionis, et intelligendo secundum idem, et per se loquendo. Habilitas autem potentiae non opponitur ipsi nisi ratione virtutis; virtus enim directe opponitur vitio; et quia naturalis habilitas quodam modo inclinat ad virtutem; hinc est, quod vitio opponitur quodam modo, licet non omnino ut virtus; et sic patet totum.

Ulrum malum sit in bono tanquam Ulrum malum sit in bono lanquam aliquis habitus S an sit pura privatio. Et quod non sit ibi tanquam habitus et potentia aliqua, sed ut pura privatio, videtur:

1. Primo per illud loannis primo: Sine ipso esl niliil; Glossa: « NihH, id est peccatum »: ergo peccatum nihil est.

2. Item, Augustinus: «Malum non est natura aliqua, sed defectus circa naturam mali nomen accepit»: ergo malum non est aliqua potentia, sed defectus et privatio.

3. Item, Anselmus de Conceptu virginali, capituloquinto: « Iniustitia onmino nihil est, sicut caecitas. Non enim aliud est caecitas quam absentia visus, ubi debet esse, quae non magis est quid in oculo, ubi debet esse visus, quam in ligno, ubi non debet esse ».

4. Item, hoc ipsum videtur ratione: « Bonum et ens convertuntur »: ergo de quocumque praedicatur ens, praedicatur et bonum. Si igitur peccatum vel malitia esset ens, malitia, secundum quod huiusmodi, haberet aliquid de bonitate: si ergo non habet aliquid de bonitate, non habet igitur aliquid de entitate.

5. Item, omne ens a summo ente procedit, nec est aliqua essentia, quae non sit in Dei potenlia, ut illam producat; sed Deus non potest peccare nec facere culpam: ergo peccatum, in quantum huiusmodi, non habet aliquid de entitate: ergo nihil est, et privatio pura.

6. Item, omne quod est ens, habet aliquam forniam; omne autem, quod habet aliquam formam, habet pulcriludinem; sed peccatum non liabet pul- Vau acldit et potentia aliqua: et. aliquis habitus, an sit pura privatio. critudinem, cum sit deformitas animae: ergo nihil habet de entitate: ergo puram dicit privationem.

Sed contra: 1. Augustinus: « Peccatum est dictum, vel factura, vel concupitum contra legem Dei »; sed omne dictum, vel factum est aliquid: ergo peccatum sive malum est aliquid, non ergo privatio pura.

2. Item, virtus et vitium sunt contraria; sed « contraria sunt in eodem genere »; et quaecumque sub eodem genere sunl, utrumque eorum est aliquid et non privatio pura: ergo vitium aliquid est: igitur malum sive peccatum non est omnino nihil.

3. (tem, sive accipiatur concrete, sive cte, verum est dicere, quod peccatum est in aliquo; et omne quod est in aliquo, est ens, sicut omne quod legit, est legens, et omne quod amat, est amans; el omne quod est ens, est aliquid et non est privatio pura: ergo peccatum sive raalum, sive accipiatur concrete, sive abstracte, non est oranino

4. Itera, nihil quod est pura privatio, tur et remittitur; sed malum vel peccatum intenditur et remittitur, quia unum peccatum est maius alio, et una mahtia est maior altera: ergo peccatum sive malitia non est privatio pura.

5. Item, omne ordinatum praesupponit esse; sed malum culpae, secundura quod malum, ordinatur ad malum poenae: si igitur, secundum quod malum, est ordinatum in poena; videtur, quod dum quod malum, habeat aliquod me.

6. Itera, aut peccatum est aliquicl, secundum quod peccatum, aut nihil. Si aliquid, habeo propositum; si nihil, et Deus punit hominem pro peccato: ergo Deus punit hominem pro nihilo. Sed qui punit alium pro nihilo iniuste punit: ergo si Deus punit hominem pro culpa, videtur, cjuod in puniendo iniuste faciat. Mahmi, licel in concreto sit alicuius ut opposili et lU subiecti, lanien in abstracto non est nisi boni privatio.

Respondeo: Dicendum, quod malum sive peccaduplicitec potest accipi: uno mAo abstractive, alio raodo concretive. — Secundum autem quod malum dicilur concrelive, sic concernit illud quod deformat, vel aliquam actioiiem, vel aliquam subslantiam; et sic dicitur malum res mala, utpote aclio inala, vel anima mala. Et hoc modo raalum aliquid est et habet esse naturae. Si autem aliquando dicatur jpsa rcs makx sive peccator nihil esse, hoc dicitur quantum ad bene esse, quod quidein est esse ordinatum. Unde cum dicuntur homines nihil fieri, cum peccant, hoc non dicitur, quia omni esse priventur, sed quia privantnr esse ordinato, quod quidem est esse completum, et de quo dicil Boethius-, quod « esse est, quod ordiiiem retinet servatque naturam ».

Contingit ilerum loqui de malo sive de peccato i. abstraclive; et hoc raodo malum sive peccalum in recto sive praedicatione formali non est aliquid, sed nihil, quia non est ens nec bonum, sed privatio boni. Quamvis autem malitia vel peccatum nihil sit in recto, in obliquo tamen alicuius est: et alicuius ut oppositi, et alicuius ut subiecti. — Alicuius in oppositi, utpote boni; malum enim est privatio boni; et quia sic est privatio boni, ut tamen non sit omnimoda boni annihilatio, sic privat bonum, quod relinquit bonum. Unde sic privat bonum gratiae, quod relinquit bonum naturae; sic privat actum, ut relinquat aptitudineni; sic privat bonum, quantum ad clfectum, ut tamen in subiecto relinquat debitum; el ideo malum abstractive sumtum, formaliter loquendo, privatio est: et ideo nihil est. — Est etiam alicuius entis ut subiecti, quia est in ahquo ente; non enim est omnimoda privatio sive > Eandem obiectionem profert Anselm., de Conceptu virgin. annihilatio. — Et quia secuiidum hanc viam auctoritates et rationes ad primam parlera inductae ostendunt, malum sive peccalum nihil esse, ideo concedendae sunt. dicendum, quod ibi accipitur peccatum sive malum concretive, prout concernit actionem substratam; et hoc modo aliquid est, nec hoc repugnat, sed consonat eis quae dicta sunt.

2. Ad illud quod obiicitur, quod virtus et vitium sunt contraria; dicendum, quod vitium, secundum quod contrarialur virtuti, utpote luxuria caslitati, non tantum dicit privationem, sed etiam dicit aliquem habitum substratum, quo quis redditur facilis ad perpetrandum illud peccati genus; et hoc modo accipiendo vitium, vitium non omnino nihil est. Alio modo accipiendo vitium, prout est privatio bojii tantum, sic non contrariatur virtuti secundum rein, immo op)onitnr sicut privatio et habitus. — Si autem dicatur alicubi, hoc modo vitium contrariari virtuti; accipitur largo modo contrarium pro qualibet oppositione et repugnantia. Vel hoc dicitur, quia, etsi secundum veritalem vitium opponatur virtuti ut privatio, habent tamen virtus et vitium quodam modo legem contrariorum in hoc, quod mutuo se expellunt, et ab uno fit regressus ad alterum; in qua conditione opposita, ut privatio et habitus, ab his quae opponuntur sicut contraria, distinguuntur. Et pro tanto dicit Augustinus in Enchiridio quod in hoc fallit regula dialecticorum, vocans bonum et malum contraria; et hoc ex causa praedicta. Nihilominus tamen dicendum est, quod malum est in eodem genere cum bono, sed boc non proprie et secundum rectam ordinationem, sed hoc est per quandam reductionem Et ex hoc non sequitur, quod malum sit aliquid. Nam privationes ad idem genus cum suis habitibus reducuntur, et tamen ipsae, formaliter loquendo, nihil sunt.

3. Ad illud quod nbiicilur, quod malum est in aliquo, ergo est; dicendum, quod illud nnn sequitur; nam, sicut dicit Philosophus «quaedam sunt entia, quaedam sunt entitim»; et quamvis privationes possint dici entium, non tamen dicuntur entia. Cum autem dico, malitiam esse in aliqno, dico, eam esse est; neque enim caecus factus aliquis rursus vidit » etc. Inter

entis; sed cura dico, malitiam esse ens, attribuo ei entitatem in se; et primum esse esi esse secundmi quid, secundum est esse simpliciler; el ideo est ibi sophisma secundum quid et simpliciter K

Si vero quaeratur de hac: mahtia est, ulrum dicari. Ahquando accipitur ut compositio niedia inter duo extrema, et sic dicitur tertium adiacens, ut cum dicitur: homo est albus. Ahquando vero sic praedicatur, ut res importata per ipsum sit attrihutum sive alterum extremorum. Quando ergo sic dicitur: maUtia est; si hoc verbum est accipiatur ut praedicatum, sicut accipiuntur aha verba, ut legit et huiusmodi; tunc locutio est falsa. Est enim sensus: mahtia est, id est, malitia e.st ens, id est essentia ahqua; hoc enim verbum est significat essentiam vel substantiam uniuscuiusque. Aho modo potest inteUigi praedicari vel accipi in huiusmodi locutione sicut copula, ef est oratio quodam modo defectiva; et tunc est sensus: malitia est, id est, mahtia alicui inest, ita quod ipsa mahtia potius intel- Mgitur ut alteri inhaerens quam alteri substans, sicut cum dicitur malum, et intelhgitur, aliquid esse malum. Et hoc modo accipiendo non valet: mahtia est: ergo est ens.

4. Ad ilhid quod obiicitur, quod pura privatio non intenditur nec remittilur; dicendum, quod si di- dicatur purct privatio, hoc est privatio nihil ponens nec in recto nec in obliquo; hoc modo verum esl dicere, quod non recipit magis et minus, sicut chimaera nihil est, et hircocervus nihil est nec est unura magis nihil quam reliquum. Alio modo dicitur pura privatio, quia nihil ponit in recto, ponit tamen in obliquo; et hoc modo malitia posset dici pura privatio; sed de hac non est verum, quod non recipiat magis et minus. Polest enim magis et niinus recipere ratione eius entis, quod respicil quasi in obliquo. Unde dicitur maior privatio, in qua est maioris boni corruptio, et in qua minus de bono relinquitur; minor vero, in qua minus de bono corrumpitur et plus relinquitur. Et sic patet, quod ex hoc non sequitur, quod peccatum, abstractive loquendo, sit aliqua positio.

5. Ad illud quod obiicitur, quod esse ordinatum. praesupponit esse; dicendum, quod verura est, quod in his quae per se ordinantur, ordinatum praesupponit esse; in his autem, quae ordinantur per accidens, non praesupponit esse in se, sed ratione illius, in quo vel per quod ordinantur. Et hoc modo malum dicitur ordinari, non quia sit in se ordinatum, cum sit privatio modi, speciei et ordinis, sed quia ordinabilitatem habet in poena ratione ipsius punihilis. Hoc autem melius determinatum est in libro primo, distinclione quadragesima sexta G. Ad illud quod obiicitur, quodsi peccatum nihil est, quod Deus punit hominem pro nihilo; dicendum, quod sicut praetactum est, etsi peccatum nihil sit in recto, nihilominus tamen in ohliquo est alicuius entis ut oppositi, et alicuius ut subiecti, circa quod relinquit debitum respectu boni privati. Dico igitur, quod peccatura est meritum poenae, non solum ratione privationis, sed ratione debiti relicti et honi privati; unde non est homo dignus puniri solum, quia bono caret, sed quia caret et debet habere. Et licet carentia illa nihil sit, debitum tamen habendi aliquid est; et ideo ex hoc non sequitur, quod Deus puniat hominem pro nihilo, quamvis peccatum nihil sit. Hoc autem apertum est, si quis consideret in sensibili exemplo, scilicet cum rex incarcerat servura, quia non reddidit tributum. vel cum aliquis creditor incarcerat aliquem, quia non solvit sibi pecuniara mutuatam; privatio enira non per se, sed cum debito est in causa.

d. 42. a. X q. I. et diib. 2. 3; cfr. etiam III. Sent. d. 36. dub.

[n parte ista sunt dubitationes circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit, quod malavoluntas angeli vel hominis causa est malorum subsequenlium. Sed contra: Augustinus in libro Octoginta trium Quaestionum dicit, quod « nullo alio auctore potest homo fleri deterior »: ergo mala volunlas angeli vel hominis non potest malas voluntates in aliis causare. — Item, si omne malum debet imputari ei qui est causa prima, et mala voluntas angeli vel hominis est causa omnium malorum: ergo oninia mala sunt eis imputanda.

Respondeo: Dicendum, quod est causa vere efficiens et producens, et est causa quodam modo disponens et inducens. Cum ergo dicitur, quod mala voluntas angeli vel hominis est causa malarum voluntatum suhsequentium, dicitur per quandani dispositionem et inductionem. Diabolus enim inducit et disponit suggerendo; homo vero corrumpendo naturam et malum exemplum praebendo. Cum autem dicit.ugustinus, quod «jnullo auctore flt homo deterior, hoc intelligitur lanquam auctore principali. — Posset tamen dici, quod httera ista intelligitur de malis subsequentibus primam malam voluntalem hominis etangeli, non respectu diversarum personarum, sed respectu eiusdem, ita quod prima mala voluntaseius est causa omnium malorum, quae ipse facit.

Item quaeritur de boc quod dicit in eodeni capitulo: Voluntas hominis causa est tam peccatorum quam poenarum; quia poena est passio involuntaria; sed quod causatur a voluntate est voluntarium: ergo poena non causalur a voluntale. — Item, si causatur a voluntate, aut a bona, aut a mala. A bonamn; hoc constat, quia nemo punitur pro bona voluntate. A 7nala non; quia mala voluntas non est causa iusti, in quantum huiusiiiodi; sed oinnis poena iusta est: ergo nulla poena est causata a voluntate.

Respondeo: Dicenduni, quod volunlas dupliciter dicitur esse causa alicuius; vel per modum merenlis, vel per modum efficienfis. Cum ergo dicitur voluntas esse causa poenae, hoc non dicitur per modum efficientw, sed potius dicitur per modum merentis. Voluntas enim, causando culpam efflciendo sive deficiendo, meretur poenam, et ita dicitur esse causa poenarum el peccatorum, licet aliter et aliter. Et per hoc patet solutio obiectorum

Item quaeritur de hoc quod dicit: Bonum, omnino carens malo, integrum bonum est. Hoc enim videtur falsum, quia integrum bonum est illud cui nihil deest de bono; et hoc est bonum, in quo est omne bonum: ergo solum illud est integrum bnnum, quod est summum bonum. Sed multa creata sunt carentia onini inalo, ut beali Angeli etanimae beatae: ergo si hoc verum esset, quod dicit, mulla essent summe bona. — Propter hoc est quaestio, utrum aliquod creatum mereatur dici bonum integrum.

Respondeo: Dicendum, quod sicut perfectum dicitur multipliciter: et quantum ad perfectionem suffieientiae, et quantum ad perfectionem superabundantiae; sic etiam et integrum bonum potest dici multipliciter: et quantum ad integritatem sufficienliae, et sic dicitur integrum bonum, quod caret omni malo culpae et poenae; et quantum ad integritatem superabumkmtiae, et sic dicitur integrum bonum, in quo est omne bonum. Et primo inodo bonum integrum non dicitur esse summum bonum, sed bonum purum, quia nihil habet de malo admixtum. Secundo vero modo dicitur esse summum bonum, et est in solo Deo per essentiam, in creatura. autem per participationem, quae bona dicitur in

hoc, quod participat summum bonum, ex cuius parlicipatione habere dicitur omne bonum. Et si tu obiicias, quod sumnium dicitur per impermixtionem cum contrario, et ita bonum, quod omnino est impermixtum malo, est suramum bonum; dicendum, quod illud verum est in his contrariis, quorum utrumque est natura aliqua; in his autem, qiiornm unum est natura, et alterum privatio, sicut est in bono et malo, luce et tenebra, non habet veritalem. Unde sicut non dicitur magis luminosum, quia minus habeat de tenebra, sic non dicitur magis bonum, quia minus habeat de malo; sed queniadmodum una stella dicitur maior altera, quia magis accedit ad perfectionem lucis; sic magis bonum dicitur, quod niagis accedit ad perfectionem bonitatis. Nihiloniinus tamen omnino carens malo non potest dici nisi solus Deus, ut flat vis in hoc, quod dico omnino, ut careat omni malo secundum actum et secundum potentiam et secundum aptitudinem sive secundura primam naturae possibililatem DuB. IV.

Item quaeritur de verbo illo Augustini, quod dicit in expositione illius verbi: Vae! his qui dicunt

Cap. 1.

Quid sit peccalum.

Post haec videndum est, quid sit peccatum. — Pcci. catum est, ut ait Augusiiniis, «omne diclum, vel factum, tiiiendl vel consequeiuli quod lustitia velat». In utranon veniali. Ex prima dcscriptione ostendiUir peccatum actus ergo inlerior est. Ambrosius quoque in libro de

4. Paradiso alt: « Quid est peccalum uisl praevarlcallo legisdivlnae el caelesliuiu iiiobedienlla praeceptoruni»? culpa non est». « Non eiiim conslsteret peccalum, si malum bonum etc; id quod dictum est in prophetia, intelligendum est de ipsis rebus, quibus homines mali sunt, non de hominibus. Hoc enim videtur falsum, quia, sicul peccat ille qui dicit, adulterium esse bonum vel homicidium, ita peccat qui dicit, impium esse iustum. Unde et maledicitur ille qui iustifi.cat impium pro muneribus: ergo non tantum de rebus, sed etiara de hominibus habet inlelligi.

Respondeo: Dicendum, quod cum dico hominem malum, et dico hominem, et dico malitiam. Potest igitur attribui bonitas ei, aut bonitas naturae secundum quod homo, aut bonitas moris ratione malitiae. Et primo quidem modo attribuere ei bonitatem veritatis est, non detestationis propheticae. Secundo modo, meretur maledictionem; sed hoc est, non quia laudat hominem, secundum quod homo, sed quia laudat eum, secundum quod malus. Et hoc non est aliud quam laudare nialitiam. Cum enim dicit Augustinus, quod boc non intelligitur de honiinibus, sed de rebus; non negat, quin peccatum sit in commendando hominem malum; sed hoc vult dicere, quod non est peccatum, si commendetur nalura, sed peccatum est, si commendetur malitia. non solum malitia, sed etiam virlus fortasse non esset, quae, nisi aliqua malitiae fuissent semina, vel subsistere, vel emlnere non posset». — Ecce praevarleaiionem legis el inobedientiam definit Ambrosius esse peccatum.

Quoclrca, diversltatls huius verborum occasione aclus exleriores; alii, voluntatem et aclus; alii neulrnni, super loannem: « Omnia per Jpsum facta sunl, et Quaestionum '- ait: « Suinmum malum nullum modum

malam cogitalioneni, loeulionem et operalionem; praecipue tanien iii volunlale consistit peccatum, ex qiia tanquani ex arbore mala procedunt opera mala tanquam fruclus mali-.

Cap. III.

Ulrum malus actus, in quantum peccatum est, sit corruptio vel privatio boni. stini, quibus supi'a et in aliis Scripturae locis utitur, indocte tradunt, voliintaiem nialam et aclus malos, in quanlum sunt, vel in quantum actus siinl, bona esse; in quantum vero mala sunl, peccala esse; qui volunlegem Dei fit el flne debito caret, peccatum est, et ita, stantia est, nulla natura esl. opus providentiae non perlinet. Omne autem quod esl, inquaulum est, bonum est. Summe enim est illud bonum, nus in libro primo de Doctrina christiana ait: «Ille summe ac primilus est, qui omnino iucommutabilis est; et cetera quae sunt, nisi ab illo esse non possunt, Dei, ut ratio docet». — Ex hoc loco probant, voluntatem, in quantum vitiosa est, non esse a Deo; et in quantum viliosa est, peccatum est; et peccatum est, — Ad quod dicunt, his atque huiusmodi dictionibus, quae videnlur privationes simpliciter notare et nihil

potest esse bonum quod omnino niliil est — ila decliel propositum mali. Ei secundum hoc vera est et generalis illa peccati niortalis descriptio, quam supra - posuit Augustinus. enim, in iuantuin peecatimi cst, corruplio honi esl, cuni corruptio vcl privatio honi poena sil homini; in cum niin sit nisi bonuni, i)raetcr(uam in eo quod peccalum cst: ergo in qiiauluni hoiium est, corruptio vcl prilum, non in quantum est neque in quantuin boimm est, na est, vel aliquid, quod a Deo sit. Ut enim ex verbis aulem: adimit ergo bonum. Non autem nocet, nisi in privat hono. Itaque in quantum peccatum cst, privatio est vel corruptio hoiii.

Cap. IV.

Quomodo peccxitmn possit corrumpere bonum, cum niliil sit. modo polest bonuin corrunipere vel adiiiicre? Augulaniei) suhslanlia corporis, si omnino abstineatur a cibo, luin, eo tameii natura animae corrumpitur ». gratuitis bonis, id est virtutibus, el in naturalibus magis privalur, quanto magis se ah eo elongat.

C.p. V.

Qualiter homo se elongat a Deo.

Ah eo autem se elongat homo per peccatuni, non parte potest esse dissimilis. Unde fit, ut, cum simililitatis et irapassibilitalis, quam habuit anle peccatum.

Cap. VI.

An poena sit privatio boni.