Distinctio XXXVI

Secundo quaeritur, utrum passiones animae sint poenae tantum, an poenae simul et peccata.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum peccatum sit poena peccati. Et quorl sic, videtur.

1. Apocajypsis ultimo: Qui in sordibus est adhuc; Glossa: o iustum est». Sed esse in sordibus non est aliud quam esse in peccatis, et sordescere non est aliud quam peccare: ergo peccatum est meritum alterius peccati: igitur a relativis, peccatum sequens est retributio praecedentis; sed retributio peccati non est nisi poena: ergo etc.

2. Item, Gregorius expressius dicit, et habetur in littera -: « Inter primum peccatura apostasiae et ultimam poenam ignis aeterni media quae sunt, et peccata sunt et poena peccati ».

3. Item, Isidorus: « Deus occultam superbiam clericorum vindicat per manifestam luxuriam »; sed vindicta peccati est poena: ergo manifesta luxuria est poena superbiae.

4. llem, ex hoc, quod homo peccat, meretur a Deo relinqui; sed ex hoc, quod relinquitur, cadit consequenter in aliud peccatum: ergo si hoc iuslum est, qui unum peccatum commisit meretur per consequens dimitti cadere in aliud: ergo si dimissus cadit in aliud peccalum, illud quod secundo perpetratur, ordinem habet ad primum sicut ad meritum. Sed omne tale est poena peccati: ergo etc.

5. Item, omne illud est peccati poena, in quo homo damnificatur et laeditur, et in quod per illud peccatum inducitur; sed superbus hoc ipso, quod vult alium excellere, necessario cadit in invidiam, quando videt, alium superare. Sicut enim dicit Augustinus in libro de Vera Religione: « Necesse hal3et alii invidere qui non vult ab alio superari ». Ergo videtur, quod invidia sit poena superbiae; et invidia absque dubio est peccalum: ergo peccatum est poena peccati.

Sed contra: 1. Omnis poena peccati est lauda- ' culpa est laudabilis: ergo nulla culpa est poena peccati. Maior probatur, quia omne quod iustum est, laudabile est; sed « omnis poena peccati iusta est», sicut dicit Augustinus, et habetur in littera. Minor vero per se palet.

2. Item, omnis poena est ordinativa culpae, et per hoc faciens ad universi decorem; sed culpa subsequens non ordinat culpam praecedentem nec decorat, immo magis deturpat: ergo culpa non est peccati poena.

3. Item, si culpa subsequens est poena praecedenlis: ergo a relativis, culpa praecedens est meritum sequentis: pari ratione, illa culpa, quae est subsequens, est meritum alterius, el sic deinoeps. Si ergo nullum peccatum debet remanere impunitum «, videtur, quod homo debeat peccare in aeternum. Si ergo hoc est inconveniens et indignum, patet, quod peccatum non est peccati meritum: ergo nec unum peccatum est alterius punitivum.

4. Item, si sequens peccatum punit pracedens: ergo cum Deus non puniat bis in id ipsum, culpa sequenti perpetrata, culpa praecedens non debet puniri; aut si punitur, non debet tantum puniri. Quodsi hoc essel verum, reportaret quis commodura de raalitia; quodsi hoc est inconveniens, patet etc.

5. Item, si peccatum est poena peccati, et Deus non punit supra condignum, nunquam peccatum sequens esset maius peccatum praecedenti. Quodsi hoc de planu est falsum, quia de minori peccato devenitur ad maius, planum est, quod peccatum non est poena peccati. Peccatum sequens non tantum causaliter, sed etiam essentialiter estpoena praecedentis peccati.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio, sicut auctoritates Sanctorum expresse dicunt, tenendum est, quod peccatum est poena peccati.

Sed attendendum est, quod circa hoc est duplex modus intelligendi, secundura quod Magister in littera innuit. Quidam enim dicere voluerunt, quod peccatum est poena peccati; non tamen essentialiter, sive secundum id quod est, sed ratione eius quod concomitaiur, vel ratione eius quod consequitur; sicut patet, quod peccatum manifestum, ex quo consurgit infamia, dicitur esse vindicta peccati occulti, non ratione ipsius transgressionis, sed ratione infamiae consequentis; vel peccatum, in quo est manifesta ignominia, esl poena peccati superbiae, sicut peccatum contra naturara et alia huiusmodi, quae vocat Apostolus passiones ignominiae, poena est ratione ignominiae, non ratione culpae. Et breviter quodlibet peccatum potest dici poena peccati praecedentis ratione laesionis, quam infert; et sic idem dici- uY peccatum et poena peccati, ita tamen, quod peccatum dicitur essentialiter, et poena peccati causaliter.

Sed quoniam secundum istum modum non tantum unum peccatum posset dici poena a//erM«, sed etiam unum peccatum posset dici poena 5iw, causaliter loquendo, quia peccans se ipsura laedit; et iterura, sicut ostensum fuit in praecedentibus, non fantnra actio inordinata est culpa, verum etiam ipsa deformitas, quae remanet in anima, et ipsa animae deformatio non modica est ei poena; et rursus, sicut raticnes primae ostendunt, quaedam ordinatio meriti et retributionis est inter culpam praecedentem et sequentem, etiara quantum ad id quod culpae sunt: oi ideo est alia opinio, cui magis videtur consentire Magister, quod peccatum sequens non tantura causaliter, sed eliam essentialiter, ut sic loquamur, est poena peccati praecedentis. Et hoc dicendo, sicut Magister dicit, in nuUo fit praeiudicium veritati, immo hoc est satis planum. Nam poena duo dicit: et dicit malum sive damnum, et dicit ordinem. ad praecedens meritura; et haec duo contingit reperire circa sequens peccatum. Damnificatio eniin et nocumentnra est in ipso, secundum qaoA peccatum; eo enim est peccatum, quo nocet; et magnum raalum incurrit quis, cum incidit in peccatum, etiam si nihil aliud deberet habere posterius. Ordinationem vero habet in eo, quod sequens; hoc ipso enim, quod homo est in peccato, dignus est diinitti cadere in aliud, iuxta illud Apocalypsis ultimo % sicut dicitur in Glossa: « iustum est», ut qui in sordibus est sordescat adhuc. — Concedendum est igitur simpliciter, quod peccatum potest esse poena peccati, ut expresse dicunt auctoritates Sanctorum.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur, quod omnis poena est laudabilis; dicendum, quod illa propositio dupliciter potest intelligi: aut quod laus attribuatur poenae, secunduin id quod esl; aut in quantum poena. Si attribuatur poenae secundum id quod est, sic est falsa; multae enira sunt poenae, quae sunt passiones ignominiae et non sunt biles, sed vituperabiles. Si autem attribuatur poenae sub ratione poenae, hoc est, in quantum est praecedentis peccati punitiva; sic omnis poena est dabilis, propter hoc quod est ordinata. Et per eundera modum intelligenda est haec propositio: poena est iusta. Cum ergo infertur, quod peccatum sit iustum vel quod sit laudabile, est ibi sophisraa secmulum accidens, quia proceditur a laudabilitate ordinis ad laudem rei ordinabilis. Hoc autem non sequitur, quia frequenter laus ordinis extranea est ordinabili, maxime cum illud quod est vituperabile, ordinatur convenienter et laudabiliter.

2. Ad illud quod obiicitur, quod omnis poena est ordinativa culpae; dicendum, quod verura est, quod eo modo ordinat, quo niodo punit; et illa quae simpliciter est poena el simpliciter punit, est simpliciter ordinativa; et illa, quae su/pcienter sufficienter ordinat. Quae vero est poena secundum quid et non punit sufficienter, ordinat solum secundum quid. Et verum est illud, quod sicut quidam ordo laudabilis est — hcet magis raanifestus — nae infernalis ad culpam; ita quidam ordo est dabilis — licet minus manifestus — peccati subsequentis ad peccatum praecedens; et in hoc ordine laudatur divina iustitia, quae coinmittenteai unum peccatura iusto iudicio permisit labi in aliud.

3. Ad illud quod obiicitur, quod culpa praecedens non est meritum seqnenfis; dicendum, quod est ineritum congrui, et est meritum condigni. Et cum dicitur culpa praecedens esse meritum sequentis, hoc non est quantura ad meritura condigni, congrui, quae quidem congruitas in alia congruitate de facili potest recompensari. Sicut enim est congruuni, quod Deus peccatorem perraittat labi in aliud peccatura, sic etiara congruura est, ut, quia raale usus est vita, eam sibi auferat et in infernum deraergat. Sicut etiain congruura est, ut dimittat eum cadere in aliud peccatum, sic etiam congruum est, ut si velit abstinere, det ei auxilium, ut in aliam culpam non corruat.

h. Ad ilkul quod obiicitur, quod Deus non punit bis in id ipsum; (Wceniam, quod peccatum sequens non erat poena, in qua fleret retributio de condigno, sed solum de congruo, Et sicut retributio eius quod meretur quis quantum ad merilum congrui, non praeiudicat ei quod meretur quanlum ad meritum condigni — dat enim Deus iust.is bona in praesenti, non propter hoc dat minora in futuro — sic intelligendum est se habere in proposito.

b. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod Deus non punit supra condignum etc.; iam patet responsio. Hoc enim intelligitur de poena, quae a Deo insit iniuslum, sit non a Deo; poena autem, ut poena, sil voluntati

Utrum passiones animae jjoenae Secundo quaeritur, utrum passiones animae sint poenae lantum, an poenae simul et peccata. Et quod sint poenae et peccata, videtur.

1. Omne illud, pro quo quis meretur mortem est peccatum; sed pro passionibus animae meretur quis morlem aeternam, Matthaei quinto: Qui irascitur fratri suo reus erit gehennae ignis: ergo ira, quae est passio animae, est culpa; pari ratione el aliae passiones animae.

2. Item, omne illud, quod directe repugnat virtuti, est culpa; sed ira et invidia et aliae passiones animae repugnant virtutibus: ergo etc.

3. Item, omne illud, quod est contra rationem rectam, est culpa; sed passio animae, quae « est dolor de alieno bono », est contra rationem rectam, quae de illo iudicat esse gaudendum: ergo etc.

4. Iteni, illud maxime tenet rationem culpae, quod maxirae est irapugnativum gratiae; sed invifligitur proprie, et de ea, quae circa peccatum praecedens respicit meritum co?ifZf(/n«; utrumque autem horum deficit in proposito. Nam culpa sequens, secundum id quod est, non est a Deo; culpa etiam sequens non ordinatur ad praecedens peccalum secundum rationem condigni, sed secundum rationem congrui. Congruit enira hoc ordini divinae iustitiae, sicut ostensum est. conlraria, sit iusta, sit a Deo. Solutio diflicultatis eruitur exeo, qq. hic q. unica.

sint, an poenae simul et peccata. dentia gratiae fraternae maxime repugnat gratiae Spiritus sancti: ergo cum haec sit passio animae et poena, videtur, quod passiones animae sint peccata.

b. Item, ad hoc ipsum est ratio Augustini, in libro Octoginta trium Quaestionum. Arguit enim sic: « Omnis perturbalio est passio; omnis cupiditas est perturbatio: ergo omnis cupiditas est passio »; sed planum esl, quod cupiditas est culpa: ergo peccatum est passio, et e converso; redit igitur idem quod prius.

Sed contra: 1. «In omni peccato, sicut vult Augustinus in libro de Libero Arbitrio regnat bido»; ubicumque aulem regnat libido, ibi est improla delectatio: ergo omne peccatum, in quantum peccatum, delectat. Sed huiusmodi passiones animae eam puniunt et contristant: ergo videtur, quod non sint peccata.

2. Item, omnis culpa actualis est voluntaria;

sed istae passiones aiiimae iion sunt voluntariae: ergo non sunl culpa, sed tantuin poena.

3. Itera, omni culpa vituperamur; '< passionibus autem animae non laudamur nec vituperamur », sicut vult Philosophus: ergo passiones animae non sunt peccata.

4. Item, «opposita sunt nata esse in eodem genere), sed nulla virtus est passio, cum omnis virtus sit in genere habitus: ergo nulhim vitium sive peccatum est passio.

b. Item, in omni peccato est conversio ad commutabile bonum; in huiusmodi autem passionibus animae, quae sunt invidia, ira, tristitia, potius est taediura l)oni et aversio quam conversio: ergo tales passiones animae non sunt culpae. Passiones quaedam animae el poenae et peccata sunt, quatenus oriuntur vel ex corruptione concupiscentiae, vel ex inordinato amore voluntatis deliberalivae.

Respondeo: Dicendum, quod sicut expresse dicit Magister in httera et probat per auctoritatem

1. Augustini, nmltae sunt passiones animae, quae sunt non solum poenales, verum etiam culpabiles, sicut ira et invidia. Licet autem huiusmodi passiones peccata sint, tamen peccata non sunt in quanlum passiones, sicut idem Augustinus dicit, et habetur in littera: «Omnis autem passio, in quantura ipsa aliquis patitur, non est peccatum»; sed huiusiuodi 2. passiones peccata sunt ratione inordinationis voluntalis coniunctae vel antecedenter, vel consequenter.

Propter quod notanduin est, quod quaedam est passio illata ab extrinseco, et circa hanc non consistit meritum nec demeritum, nisi in quantum a voluntate respuitur vel acceptatur. Unde occidi pro Christo non est meritorium, nisi in quantum volitum est ab eo qui occiditur. Unde proprie loquendo, in talibus passionibus passio non est meritoria, sed sufferentia passionis.

Est et alia passio, quae ortum habet ab intrinseco. Et haec dupliciter potest oriri, quia quaedara oritur ex corruptione naturae, quaedam vero ex conversione voluntatis liberae. — Et illa quae oritur quoniam natura corrupta est vitiosa corruptione per per mortalitatem inflictam. illae igitur passiones, quae oriuntur ex corruptione naturae, ut est corrupta poenali corruptione, tenent rationem poenae tantum, ut fames et sitis; illae vero, quae oriuntur al) ipsa, ut est corrupta corruptione vitiosa, non tantura habent rationera poenae, sed etiain culpae; sunt inordinatae affectiones aniraae, quae consurgunt ex morbo concupiscentiae, et tales sunt passiones irae et invidiae et consimiles. converti duphciter, passiones huiusraodi sunt in duplici genere. Voluntas enim aliquando convertitur ad bonum simpliciter, et tunc detestatur et odit quod adversatur illi bono, utpote peccatum; et hoc modo passiones inde consurgentes sunt iustae et meritoriae. — Convertitur etiam voluntas aliquando ad bonum proprium et ad bonum ut nunc; el tunc passiones, quae inde consurgunt, culpabiles sunt et nialae, sicut et voluntas, a qua oriuntur; sed non habent plenam rationera raali et culpae, nisi quando in voluntate consummantur, utpote cuin aliquis vult et invidere et etiam contristari. — Et sic patet, quod huiusmodi passiones animae peccata sunt, et in quantum oriuntur ex corruptione concupiscentiae, et in quantum ortum habent ex inordinato amore voluntatis deliberativae. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, aliquas passiones animae esse peccata. cendum, quod verura est, secunduin quod libido dicitur improba volunlas; sed non oportet, secundura quod libido dicitur inimoderata delectatio. — hilorainus tainen potest dici, quod et in istis peccatis reperitur libido respectu proprii motivi. Nam invidus delectatur in boni singularitate, et iracundus delectatur in adeptione vindictae. Immo quod plus est, sicul vir iustus ex rectitudine voluntatis delectatur dolendo de malo culpae, sic etiam invidus quandam refectionem invenit in dolendo de aliena prosperitate, ita quod delectatio est de uno, et tristitia est de altero. Quemadraodum enim aliquis, dum amisit illud quod mullum dilexit, vehementer tristatur, et magna est illi consolatio posse tristari, et ibi solum invenit quietem in fletu et dolore, sicut Augustinus in quarto Confessionum dicit de se; sic invidus in dolendo de bono alieno in illa passione litoritim, cui verbo Vat. et edd. 3, 4 insuper praeligunt gjHd.

invenit quandam delectationem in eo, quod placet sibi de bono alieno contabescere; illa tamendelectatio mnltnm est respersa amaritudine.

2. Ad illud quod obiicitur, quod passiones sunt involnntariae; dicendura, quod involuntarinm dicitur dupliciter, sicut et voluntarium: uno modo dicitur voluntarium, cuius principium est voluntas; alio modo dicitur voluntarium, quod conconntatur voluntas. Iit secnndnm hunc duplicem modum dupliciter dicitur involnntarinm: uno modo,ut dicatur involnntarium, quod non est a voluntate efftciente; alio modo, ut dicatur involuntarium, quod non flt cum vobintate concomitant.e. Primo igitur modo accipiendo involuntarium, sic veritatem habet de passionibus, quae flunt ab extrinseco, quiaearumprincipivim est extra; voluntarium autem est, cuius principium est in ipso. Non autem habet veritatem in passionibus, quae nmi h inlrinseco, sicul prius ostensum est, immo possunt esse voluntariae, non solum sicut a voluntate concomitante, immo sicut a voluntate causante, dum diligit aliquid inordinale.

3. Ad illud quod obiicitur, quod passionibus Don laudamur nec vitnperamur; dicendum, quod hoc verum est, per se loquendo; prout tamen radicem habent ex voluntate, el voluntas concomitatur eis, et

I. Quaeslio esl de passionibus poenalibus generaliter sunisionem quis meretur, 111. Senl. d. 18. a. I. q. 3. De passioni-

De comparalione culpae ad Consequenter quaeritur de comparatione culpae ad poenara secundum inseparabililalem. Et circa hoc quaeruntur duo.

Primo quaeritur, utrum contingat in aliquo po-

Utrum in aliquo contingat Circa primnm sic proceditur et quaeritur, utrum contingat in aliquo ponere culpam sine poena subsequente. Et quod sic, videtur. laudari possumus el vitnperari, sicut prius ostensum est. Ideo ratio illa non cnncludit, quod huiusmodi passiones non sint peccata, sed quod peccata non sint, in quantum eis patimur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod nulla virtus est passio; iam patet responsio. Nani aliqua virtus potest circa passiones consistere, sicut patientia et fortitudo, prout illae passiones elBciuntnr voluntariae. Sic et in proposito intelligendum est esse. — Nihilominus tamen potesl dici, quod quamvis passio non sit virtus nisi ex actu voluntatis simul coexistenlis, potest tamen aliqua passio, in quantum egreditur a natura vitiata et corrupta, esse peccatum. Nec valet illa ratio, cum plura exigantur ad complendum bonum quam ad committendum malum

5. Ad ultimum iam patet responsio. Nam istae passiones oriuntur ex conversione voluntatis ad commutabile bonum, et ideo peccata sunt; nunquam enim quis invideret alicui, nisi nimis amaret proprium bonuin; et ut vult Damascenus, «ira vindex est laesae concupiscentiae»; immo generaliter, sicut ostendit Augustinus in decimo quarto de Civitate Dei, oranes huiusmodi passiones ortum habent ex amore. bus, ut sunt animae affectiones, cfr. 111. Sent. d. 26. a. I. q. 1. /Egid. R., hic q. I. a. 3. — Dionys. Carlh., hic q. 3.

secundum iiiseparahilitalem. nere culpam sine poena subsequente.

Secnndo quaeritur, utrum contingat in aliquo reperire poenam sine merito praecedentis culpae. culpam sine poena subsequente.

1. Ecclesiastici quinto: Altissimus est patiens redditor; sed patiens non statim vindicat iram suam, sed usque in tempus exspectat: ergo videtur, quod

Deus peccatorem non statim puniat: ergo contingit, in aliquo esse culpam sine poena.

2. Item, pronior est Deus ad raiserendura quam ad condemnandum; sed meritum non habet statim coniunctum praemium: ergo videtur similiter, quod culpa non statim liabeat iunclam poenam: ergo etc.

3. Item, «poena est, ut dicit Augustinus, labor involuntarius»; sed impiis et peccatoribus in hac vita multa prospera proveniunt; et plures sunt, qui adeo in malo laetantur, quod dolorem non sentiunt: ergo videtur, quod ponere sit peccatum absque poena, saltem ad tempus.

4. Item, si slatim peccator, cum peccat, punitur, aut punitur sufficienter, aut non su/ficienter. Si sufficienter: ergo non deberet amplius in inferno puniri. Si non sufficienter: ergo aliquid de culpa ad terapus reinanet impunitum. Sed qua ratione aliquid remanet impunitum, eadem ratione et totum: ergo videtur, quod peccatum possit saltem ad tempus separari a poena.

5. Item, multo misericordior et benignior est Deus, quam sit aliquis horao; sed ad laudem benignitatis humanae spectat, ut in nuUo vindicet iniuriam sibi faclam: ergo multo fortius hoc decet facere Deum: ergo videtur, quod saltem ad tempus debeat relinquere peccatum impunitum.

Sed contra: 1. Augustinus primo Confessio- ': « lussisti, Domine, et sic est, ut poena sua sit sibi omnis inordinatus animus »: si ergo ad culpara necessario sequitur animi inordinatio, necessario igitur ad culpara sequitur aliqua punitio.

2. Item, ubicumque est peccatum, ibi est privatio modi, speciei et ordinis; ubicumque autem hoc est, ibi est daranificatio; ubicumque autera damnificatio est merito culpae, ibi est iusta punitio: ergo impossibile est, culpam esse in aliquo absque poena.

3. Item, quicumque inordinate convertitur ad bnnum ul nunc, avertitur a bono simpliciter; et quicumque acquirit carnalem delectationera, perdit spiritualem consolationem; sed perdere spiritualem consolationem, ad quam anima nata est, et amittere Deum, qui est omne bonura animae, hoc est maximum daimium et poeoam incurrere: ergo videtur, quod nunquam peccatum committitur absque poena.

4. Item, universum ideo dicitur esse valde bonum, quia optime ordinatum; sed in eo quod est optime ordinatum, non potest esse ordinis corruptio, nec simpliciter nec ad tempus; sed peccatum absque poena esl inordinatum: ergn irapossibile est, ad momentum peccatum esse impunitum.

5. Item, ad iustitiae perfectionem spectat superare iniustitiam, sicut ad sapientiae pertectionem spectat vincere malitiam, ut dicitur Sapientiae septimo: Sapientia vincit malitimn; sed quia sapientia vincit malitiam, irapossibile est, aliquod raalum esse, quod divina sapientia non statim ordinet et exinde bonum aliquod eliciat: ergo cum iustitia Dei similiter omnera superet iniustitiam, irapossibile est, aliquain cul)am commilti, quin statim ad eam non sequatur aliqua poena. Impossibile est, culpam in aliquo esse, cjuin ad ipsam sequatur poena inseparabiliter.

Respondeo: Dicendum, quod impossibile est, culpam in aliquo esse, quin ad ipsam sequatur poena inseparabiliter. — Et ratio huius potest sumi ex perfectione divinae aequitatis, et ex pulcriludine universitatis, et ex inordinatione culpae, et ex conditione peccantis naturae.

Ex perfectione divinae aequitatis ratio sumitur. Tantae enim aequitatis est Deus, qui est iudex omnium ut non patiatur dedecus peccali ad modicum esse sine decore iustitiae; omni enim modo debet iustitia iniustitiam superare. — Ex pulcritudine universitatis ratio sumitur. Universum enim ex ordine pulcritudinem habet, et lalis est ista pulcritudo, qualem decuit fieri ad ostensionem sumraae sapientiae; et ideo nullo raodo foedari potest, ac per hoc nec ad momentum esse in ea aliquid inordinatum, et ita nec peccatum a poena separatum. — Ex corruptione culpae ratio sumitur. Nunquam enim culpa committitur, quin raodus, species et ordo circa actionera voluntatis privetur; et dum voluntas se voluntarie in actu suo deordinat, semetipsam incurvat; et dum incurvatur, modo, specie et ordine privatur quantum ad habilitatem ad bonum. Talis autem privatio magna est in ipsa aniina damnificatio et laesio. Et ideo dicit Augustinus in quodam sermone de Innocentibus: «Nemo habet iniusluin lucrum sine iusto damno; ubi lucrum, ibi damnura; lucrum in arca, et damnum in conscientia; tulit vestem, et perdidit fldera; acquirit pecuniara, et perdit iustitiam». — Ex conditione peccantis naturae ratio suuiitur. Quia volunlas rationalis, quae est causa peccali, quasi media est inter sensualitatem et synderesim, media est etiam inter Deura et alias creaturas; et cum se convertit ad haec inferiora, ab eo

recedit, qui sursum est; et dum acquirit parvum bonum, amittit magnum bonum, quia, dum acquirit boouni ut nunc, amittit bonum simpliciler; et quae eral niedia facit se ipsam infimam. Similiter, cum peccando concordat cum sensualitate, discordat cum synderesi; et dum cum synderesi discordat, incurrit ex illa repugnantia remorsum quendam et afflictionem internam. Et ila, dum peccat, perdit magnum bonuni, perdit honorem proprium, perdit solatium et incurrit remorsum. — Et sic patet, quod ad culpani inseparabiliter sequitur poena, sive dicatur poena quaedam damnificatio, sive dicatur poena afflictio sivB involuutaria passio. Sed poena, quae est damnificatio, semper sequitur et actu et habitu, quia nunquani est homo in culpa, quin seniper sit in damno. Afjlictio vero sive remorsio sequitur saltem in habilV; quamvis propter delectationem intensam, vel inconsiderationem sive distractionem animi non sentiatur.

Et ex hoc patet, qualiter peccatum claudit in se poenam, et quahter peccatum potest dici poena peccati, et etiam poena sui ipsius. Secundum enim diversam comparationem voluntalis peccantis ad synderesira et sensualitalera, idera ipsura et habel rationem peccati et habet rationem poenae, sicut ostensum est. — Concedendae sunt igitur rationes probantes, quod poena consequitur culpam inseparabiliter.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in contrarium, quod Altissinius est patiens redditor; dicendum, quod dupliciter esl loqui de poena, scilicet quantum ad statum inchoationis, et quantum ad statura consummationis. Et primo modo punitur horao reraediabiliter, secundo irremediabihter. Poenam igitur secundura stalum inchoationis et reraediabihtatis statim infert Deus, quia hoc decet suara iustitiam. Secundum stalum vero comummationis et irremediabilitatis differt; hoc enim decet suam benignitatem et patientiara, secundum cuius divitias nos exspectat ad poenitentiam..

2. Ad illud quod obiicitur, quod Deus non statim remunerat; dicendum, quod sicut in poena magnitudo afflictionis differtur, et interior afQictio et remorsio peccatum concomitatur, sic et in bene factis muUitudo dulcedinis absconditur bene facientibus; nihilominus tainen aliquae primiliae spiritus degustantur, et in oimii bono opere quaedara iucunditas conscientiae et iranquiHitas bene operanti conceditur, quae est sicut fructus et remuneratio operis illius. Et hoc est quod dicit Apostolus: Laborantem agricolam oportet primo de fructibus edere.

3. Ad illud quod obiicitur, quod poena est passio involuntaria et afQictiva; iam patet responsio ex his quae dicta sunt. Nam ibi est et damnificatio et afflictio, quamvis non seraper sentiatur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod Deus punit sufficienter, aut non; dicendura, quod punire sufficienter hoc est dupliciter: aut simpliciter, aul secundum quod competit statui. In praesenti igitur punitur culpa sufficienter; sed hoc non simpliciter, sed prout competit statui praesenti. Et ideo in tali punitione salvatur debitus ordo; et nihilorainus post egressum aniraae a corpore debet fieri poenae accuraulatio; nec remanet in praesenti nec in futuro aliquid impunitum, sed totura punitur, licet etiani plus et minus, secundura quod exigit tempus et locus.

5. Ad illud quod obiicitur, quod homo benignus totum condonat; dicendum, quod non est simile, pro eo quod, cum Deus sit ipsa iustitia, si propriam offensam dimitteret impunitam, iniuriara faceret ipsi iustitiae; non sic autera est de homine. Praelerea, cum ipse sil ultimus iudex, ei reservantur omnia punienda; unde quod ipse diraittit inipunitum, alius punire non potest. Non sic autera esl de horaine, qui habet aliura superiorem iudicem, et quod ipse non punit quasi ad Deum remittit.

Scciindo quaeritur, utruni poena possit esse jn alicjuo sine culpa praecedente. Et quod non, videtur:

1. Primo auctoritate Hieronynii; ait enim sic: « Quidquid patimar, peccata nostra meruerunt».

2. Item, Gregorius in quadam coUecta: «Nulla eis nocebit adversitas, si nulla dominetur eis iniquitas »: ergo si non praecessit dominium culpae, videtur, quod nullo modo sequi possit supplicium poenae.

3. Item, Augustinus in primo Retractationum: « Mors et vita a Doniino Deo est; sed vita ut a donante, et luors ut a vindicante »: si igitur mors est a Deo ut a vindicante, pari ratione et omnis alia poena. Sed omnis vindicta respicit meritum culpae praecedentis: ergo videtur, quod in nullo sit aliqua poena, quin in ipso prius fuerit culpa illius poenae meritoria.

4. Item, poena, quantum est de se, dicit aliquod malum; dividitur enim raalum in malum culpae et malum poenae: ergo sicut malum culpae dicit privationem alicuius boni et alicuius ordinis, ita etiam et malum poenae: ergo sicut malum culpae indiget ordinari, ita et malum poenae. Sed sicut maluin culpae ordinatur per sequens malura poenae, sic malum poenae per anterius malum culpae: ergo sicut culpa non potest esse sine poena, sic nec poena sine culpa.

j. Item, oninis punitio, secundum quod liuiusmodi, esl effectus divinae iustitiae: iustitia autem, secunduin quod huiusraodi, considerat exigentiam meritorum; nullum autem est meritiun poenae nisi peccatum: ergo impossibile est, aliquem piniiri nisi in eo, quod praecesserit macula peccati.

Sed contoa: 1. lob decimo septimo: Non pecct iji amaritudinibus moratur oculxis meus. Et similiter lob sexto: Utinam appenderentur peccata mea, quibus iram merui, et calamitas, quam a. 2. q. 2. —.Egid. R., hic q. 2. a. I. patior, in slatera; quasi arena maris haec gra- vior appareret: ergo videtur, quod poenae, quae 1] fuerunt in lob, non fuerunt merito praecedentium peccatorum. [;

2. Item, loannis nono: Quis peccavit, hic, aut parentes eius, ut caecus nasceretur? ibi dici-; tur: Neque hie peccavit, neque parentes eius; et exponit.ugustinus, quod hoc non dicitur, quia non j peccaverunt, sed quia caecitas non erat poena pec-,] cali: ergo idem quod prius.,

3. Item, pro peccato originali non meretur quis nisi serael mori; et Lazarus non tantum fuit mor- « tuus semel, sed bis: ergo videtur, quod aut mors prinia, aut secunda fuerit ei absque raerito peccati iustum; et de hoc etiam propheta conqueritur Haba- jl cuc prirao: Quare taces, conculcante impio iu- stiorem se? Sed non esset iusta querela Prophe- tae, si iustus pro peccatis suis puniretur: ergo vi- i detur, quod multae poenae infligantur, quae non infliguntur merito peccatorum.

4. Item, Christus fuit a ludaeis interfectus; et 1; planum est, quod in ipso nullum fuit omnino pec-! catum; et mors illa poena fuit, lioc constat: ergo videtur, quod poena possit esse absque culpa prae-;, ambula.; c 0 N c L u s 1 0.

-i Poena potest esse in aliquo sine cidpa propter or- 1 1 dinationem, quam habet ad bonum posterius, j quod ex ea elici potest.; pae, quod puniendo ordinat; alio modo in corapa-: ratione ad bonum, quod Deus elicit ex illa poena. I

Dico igitur, quodsi aliqua poena infligatur, cuius or- I. dinatio principaliter consistat in coniparatione ad maluni; quod necessario requirit, malum culpae praecessisse, nec tantum praecessisse, sed etiam aliquo modo concomitari inseparabiliter. Poena enim aut est directe ordinata ad puniendum, aut est ordinata principaliter ad malum exchidendum. Primo modo est poena infernalis, et secundo modo est poena purgatoria Et primo mcdo requirit poena praesentiam culpae secundum deformitatem et maculam; secundo modo requirit culpae praesentiam secundum reutum et sequelam.

Si autem poena infligatur principaliter propter ordinem, quem liabet ad bonum, quod inde elicitur; aut ergo propter bonum proprium, aut propter bo- 3. num alienum. Si propter bonum proprium, sic requirit, quod in subiecto illo aliquando fuerit culpa, et quod possit esse de futuro. Si autera propter bonum alienum, sic sufQcit poenae, ut fuerit culpa in alio, quam in eo qui punitur, in eo videlicet, pro quo poena illa sustinetur; per quem modum fuit in Christo, cuius mors et passio ordinala erat ad redimendum genus humanum et liberandum et reparandum a lapsu, in quem ceciderat ex peccato primi parentis.

Et sic patet, quod omnis poena aliquo modo respicit culpam; sed quaedam ul praesentem in se, utpote poena infernalis; quaedam ut praeteritam in se, sed praesentem in reatu et sequela, sicut poena purgatoria; quaedam vero solura ut praeteritam, et boc in eo, qui punitur; et sic est omnis poena iustorum, Christo excepto; quaedam vero respicit culpam non in se, sed in alio, sicut patet in Christo. — Cum ergo quaeritur, utrura omnis poena sit causata a culpa; dicendum est, quod si intelligatur de causa meritoria de condigno, sic non habet veritatem; si autem intelligatur de causa sine qua non, sic aliquo modo veritatem habet. Nulla enim esset poena in homine, nisi praecessisset culpa. — Et per hoc patet respnnsio ad quaestionem propositam, qua scilicet quaeritur, utrum poena possit esse in aliquo sine culpa praecedente; sive qua quaeritur, utrum poena possit separari a culpa. Concedendura est enim, quod sic, propter ordinationem, quam habet bonum po,sterius, quod ex ea elicitur.

1..d illud ergo quod obiicitur de Hieronymo, dicendum, quod Hieronymus non accipit ibi mereri 1 In Vat. el cdd. 2, 3, 4 legilur: in comparatione ad pro merito condigni, sed potius pro merito congrui, quod quidem est sicut dispositio praeambula. Et verum est, sicut dictum est, quod nisi fuisset in nobis peccatum originale, in nobis non esset contracta poenalitas, unde esset aliqua afHictio poenae; et quod in Christo fuit, hoc fuit solummodo voluntarie.

2. Ad illud quod obiicitur de Gregorio, dicendum, quod facienda est vis in hoc quod dicit: nulla nocebit adversitas; nam adversitas, quae non infligilur homini, exigente raerito praecedentis peccati, non est ad eius nocumentum, sed potius ad eius profectum, iuxta illud Apostoli: Diligenlibus Deum omnia cooperantur in bonum.

B. Ad illud quod obiicitur, quod mors est a Deo vindicante, et ita aliae poenae; dicendum, quod in opere iustitiae se multum immiscet opus misericordiae. Et ideo, quamvis prima dispositio ad poenam fuerit vindicta, multae tamen poenae consequuntur ad illam dispositionem, quae potius sunt beneficia divinae misericordiae et divinae visitationis, quara sint instrumentura irae. Cura ergo dicitur, quod mors est a Deo vindicante, hoc intelligitur de ipsa necessitate moriendi; sed ex hoc non sequilur, quod omnis alia poena sil a Dei vindicta, imino, sicut tactum est, potest esse a Dei misericordia, quae erudit et flagellat omnem fdium, quem recipit. Sic enim competit praesenti statui.

4. Ad illud quod obiicitur, quod poena ordinatur ad culpam, sicut e converso; dicendum, quod non est simile. Poena enim habet ordinari, sicul dictum est, dupliciter: non solum ad prius, sed etiam ad posterius. Peccatum autem, secundum quod huiusmodi, ordinari habet solum ad posterius, videlicet ad poenam; et ideo culpa semper dicit inordinationem, nisi praesentialiter adsit poena; poena vero propter ordinationem ad posterius bonum, ordinata et utilis esse potest, etiam si nulia sit culpa in eo qui punitur, illius poenae meritoria. Illud enim malum recompensatur per maius bonum, quod inde elicitur, sicut patet in caeco nalo et in lob et in Lazaro et in quolibet viro iusto. Quot autem bnna inde eliciantur, invenietur determinatum in quarto, distinctione decima quinta.

5. Ad illud quod ultimo obiicitur, iam patet responsio; quia, etsi punitio sit a divina iustitia, nihilominus tamen plerumque est a divina misericordia. Sicul enira vult Augustinus in quodam sermone,

quem facit de flagellatione Pharaonis: cuni Deus immittebat Pharaoni flagella, impendebat misericordiae beneficia, quia cor eius ad conversionem excitabat; cum vero subtrahebat, hoc erat ex rigore iustitiae,

Consequenter quaeritur de comparalione poenae ad divinae iustitiae aequitatem. Et circa hoc quaeruntur duo.

Quaeritur igitur, ulrum aliqua poena sit a Deo. Et quod non, videtur.

1. Sapientiae primo: Deus mortem non fecit: ergo si mors inter omnes poenas est niaxime ma-. nifestativa divinae iustitiae, et haec non est a Deo; videtur igitur, quod nulla alia poena sit ab ipso.

2. Item, Augustinus super illum locum Psalmi: Deduc me, Domine, in iustitia tua: Cum punit malos Deus, non suum maluni eis infert, sed suis mahs eos relinquit »: ergo videtur, quod nulla poena secundum id quod est, a Deo sit.

3. Item, poena est mahnn repugnans naturae; sed «Conditor naturae nihil facit contra naturam», sicut vult Augustinus: ergo videtur, quod nulla poena sit a Deo.

4. Item, omnis poena inducit privationem alicuius boni, et privatio boni dicit boni defectum; defecLus autem non habet causam efiicientem, sed deficientem: si ergo Deus nuUius est causa deficiens, nullus defectus potest esse ab eo: ergo nec poena aliqua.

5. Item, sicut malum culpae privat bonam dispositionem voluntatis, sic malum poenae privat bonam dispositionem naturae; sed ita est a Deo natura, sicut voluntas, et ita conservatio naturae, sicut conservatio voluntatis: si igitur mala dispositio vokintatis a Deo non est, pari ratione nec mala dispositio naturae: ergo sicut non est a Deo culpa, ita non est a Deo poena.

G. Item, sicut in Deo est summa bonitas quantum ad rectitudinem voluntalis, quae est iustitia, sic in Deo est summa bonitas quantum ad completionem et perfectionem naturae; sed Deus, quia summe boquae propter ipsius Pharaonis peccata, dum illa flagella subtrahebat, ipsum obdurari sinebat; et pro tanto Scriptura dicit, quod cor eius indurabat.

Primo quaeritur, utrum aliqua poena sit a Deo.

Secundo. dato quod sic, quaeritur, utrum omnis poena sit ab ipso. nus est et summe iustus, non potest facere aliquod malum sive aUquam iniustitiara sive peccatum: ergo pari ratione, cum sit summe bonus per naturam, non poterit ab eo egredi malum, quod sit in nocumentum naturae: ergo sicut ab ipso non exit malum culpae, sic nec malum poenae.

Sed contra: 1. Isaiae quadragesimo quinto Ego Dominus formans lucem et creans tenebras, faciens pacem et creans malum; sed hoc non intelligitur de malo culpae: ergo necesse est, quod habeat veritatem de aliquo malo poenae.

2. Item, expressius in cantico, Deuteronomii trigesimo secundo: Ego occidam et ego vivere faciam, percutiam et ego sanabo; sed occisio et percussio est poena: ergo etc.

3. Item, adhuc magis expresse Ecclesiastici undecimo: Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas a Deo sunt; sed huiusmodi sunt poenae: ergo etc.

4. Item, adhuc expressius de novo Testamento, Matthaei vigesimo quinto: Jte maledicti in ignem aelernum; sed ab illo principaliter est poena, qui dictat sententiam, sed hic est Deus: ergo etc.

b. Item, Augustinus in libro de Libero Arbitrio: «Deus est auctor mali, quod patimur»; sed hoc est malura poenae, ut ibidem dicit: ergo aliqua poena est a Deo.

6. Ilem, sicut actus divinae misericordiae est parcere, ita actus divinae iustitiae est punire: ergo sicut peccati remissio et indulgentia est a divina misericordia, ita peccali punilio est a divina iustitia: ergo aliqua poena est a Deo tanquam a causa.

6 Cfr. Augusl., XU. de Civ. Dei, c. 8.

Aliquae poenae sunt a Deo vindicante.

Respondeo: Dicendum, quod poena plus dicit porlat ordinem ad ipsum meritum poenae, el simul cum hoc dispositionem aliquam signiflcat circa ipsum punibile. — Quoniam igiturtam ordo quam dispositio rei dicitur esse a Deo sicut a principio; hinc est, quod rationabiliter conceditur, quod poena sit a Deo, de illa potissime, quae importat ordinem fundatum super realem dispositionem. Et quoniam dicit aliquo modo ordinem ad culpam praecedentem, et culpa praecedens non est ex constitutione nalurae, sed potius ex voluntatis inordinatione; hinc est, 2. quod etsi poena dicatur a Deo, non tamen dicitur a Deo faciente, sed a Deo vindicante. — Concedendum est igitur, aliquas poenas a Deo esse, sicut ostendunt rationes ad hoc inductae, pro eo quod aliquae poenae sunt dispositiones ipsius punibilis, et dispositiones non qualescumque, sed ordinatae secundum rigorem divinae iustitiae.

1. Ad illud ergo quod obiicitur in contrarium, quod Deus mortem non fecit; iam patet responsio, quia non negatur, quod mors non sit a Deo vindicante, sed quia non fuit a Deo naturam instituente. Ideo enim Deus eam inflixit, quia homo eam meruit merilo culpae.

2. Ad illud vero quod obiicitur, qund Deus, cum punit malos, non infert eis malum; dicendum, quod Augustinus non vult ibi negare. poenam inferri a Deo, sed hoc vult negare, quod defectus ille, qui clauditur in intellectu poenae, non causatur a Deo. Unde non dicit: non infert poena?n, sed: non infert malum; malum enim dicit ipsum defectum, sicut dictum est; poena autem non tantum dicit boni defectionem, sed etiam dicit punibilis dispositionem.

3. Ad illud quod obiicitur, quod Conditor naturae nihil facit contra naturam; dicendum, quod si natura dicatur naturalis creaturae obedientia, vel naturale iudicatorium, secundum quod homo est habihs ad iustitiam — quia utrumque horum dicit immediatam ordinationem ad Deum — sic Deus non facit contra naturam, sicut nec facit contra se ipsum Alio modo natura dicitur vis operans secundum solitum cursum et qundcumque bonum, quod inest creaturae ex sua origine; et hoc modo Deus facit contra naturam, sive per miracula potentiae, sive per supplicia vindicantis iustitiae. Et sic non facit simpliciter contra naturam, immo potius secundum naturam, cuius Ojoera/o subiacet divinae potentiae, et ordinatio subiacet divinae iustitiae. Et cum Deus utitur creatura, sive ad manifestationem divinae potentiae, sive ad manifestationem iuslitiae, utitur ea, prout debet,

4. Ad illud quod obiicitur, quod poena dicit privationem et defectum; dicendum, quod generaliter loquendo, poena non dicit solum defectum, immo quaedam poena est, quae dicit veram passionem circa ipsum punibile. Unde sicut actio ignis aeterni, qua agit in animam, aliquid est; sic et passio, quam patitur anima ab igne, aliquid esl Et iterum, aliquid ordinatum est, et ita a Deo est, a quo est omnis essentia et omnis ordo. Et propter hoc deflcit illa ratio, quia non omnis poena dicit defectum purum.

5. Ad illud quod obiicitur, quod malum poenae privat bonam dispositionem naturae, sicut malum culpae dispositionem voluntatis; dicendum, quod non est simile, quia malum culpae privat ino/'dinate ei viluperabiliter; inalum vero poenae, secundum quod huiusmndi, privat ordinate et laudabililer. Et quia quod laudabile est, est attribuendum Deo; quod vero viluperabile, non; hinc est, quod recte aliquod malum poenae Deo attribuitur, malum vero culpae non, sicut infra melius videbilur.

6. Et per hoc patet responsio ad ultimum, quod obiicitur de perfectione bonitatis quanlum ad voluntatem et naturam Dei. Concedo enini bene, quod utriusque est summa perfectio, quia una et eadeni; idem enim est in eo natura et voluntas. Comparatio tamen divinae volunlatis ad culpam et poenam, sive e converso poenae et culpae ad divinam voluntatem, differens est, quia culpa propter sui deordinationem deordinationem ponit circa peccantem; poena vero non deordinationem connotat ci vca. punientem et ordinanlem.

gistri plerumque una sola absolvunt.

Secunclo quaeritur, ulrum omnis poena sit a Deo. Et quod sic, videlur.

1. Ad Romanos duodecimo: jMihi vindiclam, et ego retribuam: ergo vindicta proprie competit ipsi Deo; sed omnis punitio vindicta quaedam est: ergo oiunis poena et punitio est a Deo.

2. Item, Augustinus dicit, et habetur in littera: « Omnis poena, si peccati poena est, iusta est et supplicium nominalur»; sed omne quod iustum est, a Deo est: ergo omnis poena a Deo est.

3. Item, ad Romanos primo: Tradidit illos Deus in passiones ignominiae; Glossa paulo ante: (( Deseril Deus non apponendo gratiam, vel appositam subtrahendo ». Si igitur nulla poena magis caret ratione boni et pulcri, quam subtractio gratiae et passio ignominiae; et huiusmodi poenae sunt a Deo, sicut patet ex textu et ex Glossa: ergo et omnis poena.

4. Item, nulla poena est acerbior quam poena infernalis, nulla poena habet plus de ratione privationis et defectus quam poena morlis; sed utraque istarum est a Deo: ergo et omnis alia poena.

5. Item, subtractio gratiae directe opponiLur collationi gratiae; sed gratiam dare hoc maxime placet divinae bonitati: ergo inter oinnes poenas minime est haec poena a Deo auctore. Sed haec est a Deo auctore: ergo et omnis alia. Probalio minoris: In subtraclione gratiae est graliae annihilatio et quaedam Dei de habitaculo cdrdis expulsio; sed operatio annihilationis soli Deo est possibilis, sicut dicit Hugo, cum sit infmita distantia inter exlrema; et praeterea, nihil potest Deuin eiicere: ergo videlur, quod talis snbtractio graliae non possit esse nisi a Deo tanquam ab auctore.

6. Ilem, omne illud, quod ordinat inordihatum et restituit honorem Deo sublaturn, est a suinino Ordinatore et honoris proprii Zelatore; sed omnis poena, secundum quod huiusmodi, est ordinativa culpae — in omni etiam punitione honor redditur Deo. cui snbtractus est per culpam — ergo omnis poena, secundum id quod est, procedit a divina iustitia.

Sed coNTRA: 1. Excaecatio est quaedam sed excaecatio non est a Deo, sed ex propria malitia, sicut dicitur Sapientiae secundo: Excaecavit illos malitia eorum: ergo non omnis poena est a Deo. Quod autem excaecatio non sit a Deo, apparet tam ex textu quam ex verbis Augustini, qui dicit super illud loannis primo: Lux in tenebris lucet, ibi dicit, quod « quomodo caeco praesens est lux corporalis, et ipse non est praesens lumini»; sic intelligendum est in luce spirituali, et hoc ipse lextus innuit.

2. Item, amissio sive exspoliatio gratuitorwn est quaedam poena; sed haec non est a Deo, immo potius a diabolo, secundum quod dicitur, Lucae decimo, de homine descendente a lerusalem in lericho, qui a latronibus fuit vulneratus et spoliatus: ergo non omnis poena est a Deo. Quod autem exspoliatio graluitorum non sit a Deo, apparet per hoc quod dicit Anselmus, quod «homo non habet gratiam. non quia Deus non dat, sed quia ipse non recipit».

3. Item, imaginis deformalio est quaedam poena; sed Deus imaginem suam nullo modo deformat, immo indignatur contra deformantem: ergo non omnis poena est a Deo. Quod autera imaginis deformalio non sit a Deo, apparet, quoniam imaginem Dei deformare est contumeliam Deo inferre; sed Deus nunquam facit sibi contumeliam: ergo nunquam deformat imaginem suam.

4. Itein. nullus purus defectus est a Deo; aliqua poena est purus defectus: ergo aliqua poena non est a Deo. Maior per se manifesta est, quia defectus non habet causam efficientem, sed deficientem;

sed Deus nullius est causa deficiens Minor probatur, quia ignorantia nihil aliud est quam spirilualis tenebra: ergo est privatio pura; et ignorantia est poena: ergo etc.

0. Uem, nullum vilium est a Deo; aliqua poena est vitium, utpote malitia et concupiscenlia: ergo aliqua poena est, quae non est a Deo. Maior et minor per se manifestae sunt.

1. Item, nullum peccatum est a Deo; sed aliquod peccatum esl poena, sicut ostensum est supra, et manifeste apparet in ilia deformitate, quae remanet in anima pnst culpam perpetratam: ergo aliqua poena est, quae non est a Deo. Omnis poena, quatenus tenet rationem poenae, est a Deo, non tamen id quod dicitur poena, a Deo est, si importat defectum simpliciter, vel aliquam positionem cum deordinatione.

Respondeo: kA praedictorum intelligentiam est notandum, quod poena de sui generali acceptione dicit nocumentum ordinatum. Nocnmentum autem comparationem habet et ad ipsum nocivum, et ad illud quod patitur nocumentum, et ad illud, secundum cuius privationem nocunientum illud attenditur. Et secundum istam triplicem comparationem nomen poenae habet triplicem acceptionem. Unde dicitur poena aliquando actio rei laedentis, secundum quod adustio ignis infernalis dicitur esse poena reproborura. Dicilur etiam poena passio rei laesae sive punitae, secundum quod dicitur: afflictio reproborum est eorum poena aeterna. Dicitur etiam defectus alicuius boni, in quem incurritur ex illa passione, sicut defectus quietis, salutis et pacis est poena reproborum.

Quocumque autem istorum modorum dicatur poena, sive actio, sive passio, sive defeclus, semper nomen poenae, ut sic est, impositum est ab ordine; et quod dicit nominat ut ordinatum. Et quoniam omne nrdinatum, ut tale est, procedit a Deo, a quo est onmis ordo; quocumque modo dicatur poena, et quidquid dicitur poena, in quantum poena, a Deo est, quoniam omne ordinatum a Deo est.. Deo enim habet, quod sit ordinatum, et Deo placet omnis ordo, et idem est heri Deo auctore et Deo volente Si autem loquamur de poena secundum illud quod subest huic ordini, a quo imponitur nomen 1 Cfr. Atigust., XII. de Civ. Dei, c. 8. Idem in Enarrat. in poenae; tunc dicendum est, quod si poena dicatur defectus sive carentia alicuius boni, sic dicendum est, quod talis defectus a Deo non est; non enim habet causam eiricientem, sed deflcientem, nec poena, quae talem defectum nominat, est a Deo. — Si autem poena dicatur ipsa passio rei punitae, quae est via ad defectum alicuius boni, tunc distinguendum est: quia quaedam est passio, quae est ordinata '< dinata secundum quid, est tamen deordinala simpliciter; quaedam vero medio modo se habens. Passio illa, quae est ordinata simpliciter, illa est passio, quae est pure poenalis, sicut passio famis et sitis, et talis passio a Deo esl; unde fames et sitis a Deo dicitur esse. — Passio vero, quae est deordinata simpliciter, sed ordinata secundum quid, esX illa quae est culpabilis, sicut est deformatio imaginis et corruptio habilitatis ad bonum; et talis non est concedenda esse a Deo. — Passio vero media est illa, quae est passio vitiosa, utpote illa quae est ex rebellione carnis ad spiritum, quae quodam modo ordinata est ad culpam praecedentem, quodam modo deordinata est, quia est inclinativa ad culpam sequentem; et haec non conceditur esse a Oeo. Et Magister dixit supra distinctione trigesima secunda, quod « fomes et concupiscentia non habent Deum auctorem, sed diabolum aut hominem ». — Et sicut distinctum est de poena, prout dicitur passio rei punitae, sic distinguendum est de poena, prout dicitur actio rei pimitivae.

Ex praedictis igitur patet, quod etsi omnis poena sit a Deo, in quantum tenet rationem poenae, non omne tamen, quod dicitur poena, a Deo est; immo quaedam est a Deo, quaedam non. Illa est a Deo, quae dicit positionem aliquam, ita quod non nominat deordinationera; et haec est simpliciter poena. Illa vero non est concedenda esse a Deo, quae nominat simpliciter defectum, vel quae nominat positionem aliquam cum deordinalione. Unde nec conceditur a Deo esse excaecatio nec obduratio nec imaginis deformatio nec gratiae sublractio sive exspoliatio nec error nec ignorantia nec concupiscentia nec his consimilia; omnia enim haec vel dicunt defectum, vel deordinationem aliquam. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod non omnis poena est a Den.

duae rationes non concludunt, nisi quod poena sit a Deo sub ratione poenae; sic eniin aliquid dicit, quod respicit ordinem, qui attenditur secundum ultionem divinae iustitiae. De eo autera, quod subest, non oportet illud intelligi, quod sit a Deo; nam « crimina criminibus vindicantur », secundum quod Sancti dicunt, et supra ostensum fuit.

3..d illud quod obiicitur, quod passio ignominiae et snbtractio gratiae est a Deo; dicendum, quod proprie loquendo, neutrum a Deo esse conceditur nisi permissive, secundum quod Deus dicitur obdurare, quia,ipso gratiam non apponente, homo obduratur; sicut etiam Deus dicitur tradere in desideria cordis. Unde Glossa dicit ibidem: « Tradere est permitlere, et non incitare, sed dimittere; praecedentibus quippe culparuni causis, iure et merito deseruntur a Deo »; et per hoc, quod deserunlur, desideriis traduntur. Similiter, quod dicitur Deus gratiam subtrahere, hoc non est, quod auferat dalam, sed quia, homine se avertente, Dens eam non continuat.

4. Ad illud quod obiicilur de poena mortis et aeternae damnationis, dicendum,quod utraque a Deo est; utraque enim positionem aliquam vel dispnsitionem nominat sine deordinatione aliqua. — Et si obiieiat, quod poena. infernalis est acerbissima; dicendum, quod acerbilas non impedit, quin poena sit a Deo, sed potius deordinatio et defectus. — Et si obHciat, quod mors dicit defectuni; dico, quod mors non tanlum dicit defectmn, immo dicit passionem. et progressum ab esse in non-esse, qui quidem est per animae et corporis separationem, ubi est ergo dolor et afflictio. Et licet defectus consequatur ad illam passionem, mors taraen non nominat purmn defectum, sed potius passionem et transitum illum; et ideo conceditur mors esse a Deo, quamvis non concedatur de aliis poenis, quarura nomina imponuntur ab ipso defectu.

5. Ad illud quod obiicitur, quod subtractio gratiae est a Deo; dicendum, quod falsum est, proprie

Dun. I.

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicitur in primo capitulo, quod peccatum est causa peccati. Sed conloquendo, nisi dicatur permissive, ut dictum est. — l Quod vero obiicitur, quod ibi est annihilalio et Dei Notandomi i expulsio; dicendum, quod Deimi expelli non est i aliud quam gratiam Dei repelli. Gratiam autem Dei [ repelli non est aliud quam gratiam corrumpi, pro eo quod ipsa, cuni sit accidens, non habet salvari,i nisi in substantia rationali. Gratia autem corrumpitur et annihilatur non per actionera contrarii agen-; tis, sed propter defectum in se ipsa. De/icit autem; j in se ipsa propter hoc, quod subiectum deficit sibi. Anima enim non est nata esse subiectum gratiae nisi, per conversionem sui ad Deum; et ideo, cum se a Deo avertit, iam gratia gralum faciens in ea non potest salvari, et ideo in se ipsa deficit. — Quod ergo obiicilur, quod nihil potest gratiam annihilare et Deum de habitaculo suo eiicere; dicendum, quod illa ratio procedit, ac si talis annihilatio vel electio fieret per virtutem alicuius agentis. Iloc autem non fit, iramo iit propler ineplitudinem suscipientis, sicut visum est.

6. Ad illud quod obiicilur, quod omne ordinatura, et quod reddit honorem Deo, est a Deo; dicen-,1 dum, quod verum est in quantum tale. Sed cum. ] assum.if, quod omnis poena est huiusmodi; verum est in quanlum poena; et tunc conclusio vera est, i videlicet, quod omnis poena, in quantum poena, a Deo est. Sed si ex hoc argnatur ulterius, quod omne illud, quod dicitur poena, est a Deo, utpote culpa vel vitiura vel defectus, fiet sophisma secundum ac-, cidens quia quaedam sunt, quae Deo attribuere potius sonat in contumeliam quam in gloriam. — Et propterea si alicubi unquam inveniatur, quod con- NoundQi, j cupiscentia vel ignorantia vel cetera similia a Deo i sint, exponenda sunt verba, vel quod dicta sunt i esse a Deo, quia sunt permissive, vel quia dicun- tur esse a Deo, in quantum mnipoenae, vel dicuntur esse a Deo, secundum quod concernunt aliquod i ens, non.secundum illud, a quo primo et principa-! liter imponuntur. tra: aut peccatum est causa peccati voluntaria, aut necessaria. Non voluntaria, quia nihil voluntarie operatur, nisi quod cognoscit et appetit; talis autem est rationalis creatura, non culpa: ergo non est voluntaria causa. Item, non est causa necessaria,

quia qui peccavit uno peccato, non est necesse, quod peccet altero: ergo non videtur, quod aliquo modo sit causa. — Item, si peccatum est causa peccati, aut ratione alicuius honi substrati, aut ratione defectus. Non ratione boni substrati, quia tunc magis deberet dici bonum esse causa maii, quam peccatum causa peccati. Non ratione defectus, quia quod nihil est nullius est causa; intenlio enim causaUtatis in solis entibus reperitur.

Propter quod est quaestio, quod peccatum sit causa peccati, et ratione cwm-s peccatum sil causa peccati.

Respondeo: Dicendum, quod cum in peccato duo sint, videlicet conversio et aversio, ratione utriusque peccatum habet ad aliud peccatum disponere, et per hoc peccalum aliud dicitur causare. Ratione quidem aversionis, quia in hoc, quod a Deo avertit, elongat a bono, et per hoc homo efQcitur impotens ad resistendum malo. Ratione conversionis, sicut actus unius virtutis disponit ad actum alterius utpote actus nutritivae ad generativam, sic una culpa habet disponere ad aliam, utpote gula ad luxuriam. Est igitur peccatum causa peccati, id est dispositio trahens sive inclinans ad aliud peccatum, tam ratione aversionis quam ratione conversionis. Sed ratione aversionis, in qua communicant omnia peccata, quodlibet est causa cuiuslibet; ratione vero conversionis, in qua distinguuntur, non quodlibet est causa cuiuslibet, sed peccatum unius generis disponit ad peccatum generis proximi, utpote spirituale ad spirituale, ut superbia ad invidiam, et carnale ad carnale, sicut gula ad luxuriam.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod non est causa voluntaria nec necessaria; dicendum, quod peccatum non est sufficiens causa peccati; sed causa dicitur in hoc, quod trahit voluntatem, ut committat aliam culpam, et ita reducitur ad causam voluntariam.

Ad illud quod quaeritur, utrum sit causa ratione positionis, vel defectus; dico, quod ratione utriusque, sicut visum est. Conversio enim inordinata disponit ad aliam conversionem inordinatam. Ex conversione enim inordinata augetur in nobis concupiscentia et pronitas ad malum, et dum augetur pronitas et concupiscentia, quasi quoddara pondus ponitur in anima. « Quod enim est pondus in corporibus, hoc est amor in spiritibus ». Et ideo bene dicit Gregorius, quod «peccatum, quod per poenitentiam non diluitur, mox pondere suo ad aliud trahit». Et ita nec defectus per se facit, nec bonum per se, sed unum cum alio. — iuud tamen argumentum non valet: quia defectus non pntest esse causa alicuius, ergo non potest esse causa peccati. Causare enim peccatum non est causare aliquid, sed polius deficere. Unde est ibi sophisma secundum quid et sinipliciter

DuB. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit; lUico, ut peccat liomo, fit in homine corruptio, quae tamen fit Deo auctore. Sed contra hoc est, quia illa boni corruptio, sive active dicatur sive passive, est imaginis Dei deformatio. Deformatio autem imaginis Deo displicet; et nihil quod Deo displicet, est a Deo — « idem enim est fieri Deo auctore et Deo volente » — ergo talis corruptio non esl a Deo. — Item, eadem sunt principia actionis et passionis: ergo si corruptioactio non est a Deo, videtur similiter, quod nec corruptio-passio.

Respondeo: Dicendvim, quod illud verbum non est dictum secundum opinionem Magistri, sed secundum opinionem aliorum, sicut patet ex ipsa serie litterae. Sed quia tamen illud idem videtur Magiruptione et est considerare defectum et deordinationem; est nihilominus ibi considerare passionem et ordinem ad praecedentem actionera; et quantum ad haec duo ultima, corruptio ista tenet rationem poenae, et quantum ad hoc dicitur esse a Deo, videlicet in quanlum poena. Simpliciter autem loquendo, ut dicatur corruptio modi, speciei et ordinis esse a Deo sive deformatio imaginis, non admittitur; sicut rationes ostendunt, propter hoc quod talis corruptio et defectum dicit et etiam deordinationem, quae est culpa, sicut supra est ostensum. Et est talis corruptio poena non inflicta nec contracta, sed acta; et ideo quodam modo tenet rationem culpae, sicut ostensum fuit in praecedenti distinctione. Et quantum ad hoc non intelligitur illud quod in littera dicitur. — Et per hoc patent ea quae in litlera obiiciuntur.

DuB. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Si quis dicat, ea quae peccata sunt, essentialiter poenas esse, in nidlo praeiudicium fit veritati. Et postea subiungit.

quod Imiusmodi punitiones iustae sunt et a Deo sunt, nec tamen peccata a Deo sunl. Videtur enim esse implicatio contradictionis. Primo enim dicit, unura et dem, essentialiter loquendo, esl poena et culpa; et post dicit, quod idem ipsum et est a Deo et non est a Deo.

Respondeo: Dicendum est ad hoc, quod illud el consimilia intelligenda sunt cum reduplicatione, ut quando dicitur, quod aliquod peccatum est poena peccati, et quod poena illa est a Deo; hoc intelhgitur, secundum quod poena, hoc est secundum rationem ordinationis. Et hoc innuit Magister in littera, cum dicit, quod non in quantum peccata sunt, poenae sunt, nec in quantum peccata sunt, a Deo sunt, quasi dicat: cum in idem concurrant ratio deordinationis et ordinationis per relationem ad diversa, ordinatio est a Deo, deordinatio vero minime.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod sunt quaedam necessitate facta improbanda. Contrarium huius videtur dicere Augustinus in lilaro de Duabus Animabus. Dicit enim, quod illud solum esl peccatum, a quo «liberum est abstinere».

Et dicendum est ad hoc, quod, sicut Magister determinat infra% quaedam necessitas est ad venialia peccata, saltem in universali. illa autem ratio et verbum, quod ibidem sequitur, intelligitur de peccato actuali mortah. Qualiter autem necessitas sit ad venialia, hoc habebit quaestionem infra suo loco, ubi Magister inquirit, distinctione quadragesima prima DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Addunt quoque, quosdam actus non tantum essentia, sed etiam genere esse bonos, ut reficere esurientem. Quaeritur enim: pro quanto dicilur bonum in genere? Si quia dicit bonum absque circumstantia aliqua superaddita, tunc videtur, quod reflcere indigenlem non sit bonum in genere, quia est ibi circumstantia debita in eo qui reficitur. Si tu dicas, quod bonum in genere dicitur, quia comnmne est et universale: lunc 1 In litlera Magistfi additur in quantum. videtur, quod simihter deberet dici bonum in specie, l cum generale dicatur respectu speciei. j Est igilur quaestio, pro quanto dicatur aliquid QoaestioBes.; esse bonum in genere. Quaestio est etiam de sufficien-; tia ipsius divisionis per tria membra; videtur enim esse insutliciens, quia non tantum est bonum in ge- [ nere et bonum ex intentione et ccmsa, sed etiam bonum gratiae et bonum gloriae.

Respondeo: Dicendum, quod Magister dividit hic i bonum non quocumque modo, sed bonum, prout est ad materiam debitam; et sic dicitur bonum in ge- nere. Habet iterum considerari secundum alia tria ge- ( nera causarum, videlicet in comparatione ad efpdens et formam et finem; et sic est bonum perfectum. comparatur ad suum principium efficiens, prout respicit debitum obiectum; aut comparatur ad suum principium efficiens, prout respicit debitum obiectum i et finem congruum. Bonum autem, secundum quod respicit materiam debitam, dicitur esse bonum in ge- Notandum.l nere, pro eo quod, sicut genus dicit esse in potentia ad esse completum, quae completur per adventum differentiarum, sic in actu transeunte super mate- riaui debitam quodam modo inchocUur bonum mo-; ris; illud autem bonum moris specificatur et completur per adventum circumstantiarum, unde potest fieri et bene et male. Simihter intelligendum est de mal.o in genere. — Quamvis autem bonum et malum possint differenter fieri et bene et male; nihilominus tamen bonum, quantum est de se, dicit inchoatio- nem boni, et malum similiter mali; et ideo nomen boni tenet, quia in ipso salvatur ratio generis. Unde bonum naturae respectu boni moris est quasi in 1 potentia materiali, quae est potentia passiva; bonum I autem in genere aliquo modo est bonum moris ex j hoc, quod transit supra materiam debitam: et ideo assimilatur potentiae generis, quae est aliquo modo activa. Genus enim est forma, ut dicit Philosophus, Notandmin licet per comparationem ad differentias in definitione, sit sicut materia.

Et per hoc patet responsio ad obiecta. Nam bonum ex circumstantia contineri potest sub bono perfecto, vel sub bono in genere. Si enim est indutum omnibus bonis circumstanliis, continetur sub bono perfecto. Si autem deficit in aliqua circumstantia,

Cap. I.

Quod aliqui putantj malos actus nullo modo esse a Deo.

Sunt autem et aiii plurimi, longe aliter de peccato et de actu sentienles; asserunt enim, voluntatem niaj actum malum peccata esse et nulla ratione bona, nec secundura aliquam rationem ex Deo auctore gelista, factum est nihil, id est peccalum, quod dicihaec sunt et contra legem Dei flunt; quae lamen suiit sed ab homine, vel a diabolo, non a Deo. Nullatenus quod cst, in quantura est, bonum esse et Deum habere gy(,(Q,,gj ()g jiatura sive de substantiis tantum accipienda fore tradunt. Substantiae vero nomine atque naturae dicunt signiflcari substantias ipsas, et ea quae bonam naturam, et malum hominera malam naturam. — Secundum hanc ergo assertionera vel acceptionem reducitur ad bonuin in genere. Sub bono auteni perfecto comprehenditur actus gratuitus et gloriosus.

Possent autem plura quaeri de hac materia, sed alibi magis habent locum quam hic. tabatur, non de bonis actionibiis atque peccatis ». — responsione: « Omne malum natura non est, sed actus, accidens alicui ex defectu boni. Quam ob rem quod natura non est Deus non fecit, quia natura est omne Dubinm 2. quod fecit». lleni: « Omne quod natura bonum est,

Ex quo colligitur, res aliquas esse, quae a Deo inde conipsis rebus, quibus homines mali sunt, uon de hominibus hoc esse intelligendum ». Sunt ergo aliquae res, terior, a Deo non est, quia, ut ait Augustinus in libro honio deterior». Non est igitur Deus auctor rerum, quibus homo deterior flt; at sunt aliquae res, ut dictum quae a Deo non sunt, quia peccata ipsae sunt. Ideonon esse auctorem malorum, id est eorum, quae peccala sunt.

Cap. H.

Ex quo sensu dictum sit: Deus non est

auctor mali.

In hoc autem verbo superiorura sententiae recte oppomtur

sunt; ea vero naluraliter esse dicunt, non solum quae vant ])ono. Et ita secundum eosdem multiplex in Scricus, terra, sol; omnia ista substantiae sunt, eo ipso quo sunt. Naturae ipsae subslantiae dicuntur; nam ergo est aliquid esse ». « Deus fecit hominem substan- Deuni, sed non avaritia. Omnia reptilia ibi nominata sunt, sed non aliqua vitia. Vitia enim cx nobis et ex nostra voluntate habemus, et vitia non sunt substannem et causam dictorum, ubi Scriptura de naturavel substantia mentionem facit. — Illarum vero sententiarum iudicium prudentis lectoris, cui utriusque sententiae

Supra ostendit Magister, quoraoilo peccatuin sit peccati poena, ad declarandum qualiter peccatum est privatio. In hac parte intendit Wagister inqnirere, utrum actio, in qna peccatum committitur, sit a Deo, propter hoc quod supra dictum fuit, quod peccatum est actus. Et quoniam supra prosecutus fuit opinionem illorum qui dicunt, actionem substratam malitiae esse a Deo, hic secundo prosequitur aliam opinionein, qua quidam ponebant, nec malitiam nec actionem malam esse a Deo. Dividitur autem pars ista in partes duas. In quarmu prima ponit praedictam opinioneni. In secunda vero opponit contra opinionem partis adversae, ibi: In hoc autem verbo superiorum sententiae elc. dum sit, aperit dicens: « Videndum est, ne male in- i telligalur quod dixi: Deus auctor mali non est, qui et in tantum bona sunt; el ue hinc putetur, non ab illo esse poenam malorum, quae utique malum est his qui '] puniunlur. Sed hoc ita dixi, sicut dictum esl: Deus,, mortem non fecit, cum alibi scriptum sit: Uors et: vita a Domino est. Malorum ergo poena. quae a Deo est, malum est quidem malis, sed in bonis Dei operibus est, quoniam iustum esl, ut mali puniantur; et ulique bonum est omne quod iustuni est». — Sic ergo dicilur Deus non fecisse mortem, quia non fecit illud, pro quo mors infligitur, id est peccatum. Audisli, le- Deus mortem non fecit.

Prima pars habet tres partes. In prima explicat Magister illam opinionem. In secunda vero subiungit eius defensionem, ibi: IHa quoque Augustini verba, quibus dicit etc. In tertia vero ex praedictis elicit quandam conclusionem, ibi: Ex quo colligitur, res aliquas elc.