Distinctio XXXVIII

Quarto quaeritur, utrum malae voluntates comniunicent in fine, an constituant sibi fines alios et alios.

Utrwn voluntas sit bona et Circa priiuum sic proceditur et quaeritur, ulrum voUmtas sit bona et commendalMlis ratione mm flnis. Et quod sic, videtur.

1. Matthaei sexto: Si oculus tuus fuerit simtotum corpus tuum luminosum erit. Si ergo oculus est intentio, per quam volunlas ordinatur in finem, secundum quod ibi exponitur, et corpus est congeries operum; videtur, quodsi finis bonus sit, quod omnis operatio voluntatis sit bona et commendabilis.

2. Item, Augustinus dicit in undecimo de Trinitate: « Rectae sunl omnes voluntates, si bona est illa, ad quam cunctae ordinantur»; sed illa, ad quam cunctae ordinantur, est voluntas finis: si ergo flnis bonus est, restat, quod voluntas finis et onmis voluntas ad eam ordinata sit bona et recta.

3. Item, maxima est Philosophi: « Cuius finis bonus est, ipsum quoque bonuni est»: ergo si actus voluntatis flnis bonus est, ergo et ipsa bona est.

4. Itera, in actione naturali, in qua forma est finis, bonitas generationis et operationis attenditur penes finem et formam: ergo cum intentio flnis aeque sit essentialis morali actui, ut naturali, et bonitas actus voluntatis pertineat ad mores; videtur, quod bonitas voluntatis et rectiflcatio penes bonitatem flnis liabeat attendi et cognosci.

Sed contra: 1. « Finis bonorum est beatitudo », sicut Magister dicit in littera; sed «omnes appetunt beatitudinem», sicut dicit Augustinus, et « omnes eam flnaliter intendnnt, sicut dicit Boethius in libro de Consolatione, quamvis diverso tramite ad eam currant»: ergo si omnes voluntates communicant in illo fine, ergo omnes erunt bonae, et nulla mala.

± Item, Dionysius dicit, quod «nemo operaratione boni finis. tur ad malum aspiciens», ergo omnis operans finaliter aspicit ad aliquod bonum; unde Philosophus etiam dicit, quod « bonum et flnis est idem»: ergo si omnis voluntas intendit aliquod bonum, videtur, quod aut omnis voluntas est bona, aut quod bonitas non inest voluntati ex flne.

3. Item, quantumcumque aliquis finaliter appetit bonum, tamen nunquam operatio eius erit meritoria, nisi sit caritate inforniata, et anima sit Deo grata et accepta: ergo videtur, quod bonitas voluntatis in actu potius veniat ex principio quam ex flne.

4. Ilem, si bonitas voluntatis venit ex fine, cum flnis omnis bonae voluntatis sit Deus et sit aequaliter bonus; videtur, quod omnes bonae voluntates sint aequaliler bonae. Si igitur omnes voluntates non sunt aequaliter bonae, vicletur, quod bonitas voluntatis non sit eis ex flne.

5. Item, manducare bonum est: ergo si quis finaliter praedicat, ut manducet, cum operatio ista habeat bonum finem, videtur, quod sic praedicare sit bonum el laudabile. Si igitur talis actio iudicatur esse mala, videtur, quod voluntas non sit bona ex voluntate finis.

6. Item, si aliquis mentitur propter salutem proximi, cum salvare proximum sit bonum, mendacium illud esset bonum et meritorium, si opus voluntatis bonitatem haberet ex fine; sed constat, quod « mendacium nunquam est bonum », sicut dicit Augustinus: ergo videtur, quod bonitas finis non sufficiat ad bonitatem voluntatis.

Quaeritur ergo, unde causetur rectitudo et bonitas in voluntate, utrum ex flne, sicut videtur dicere Magister, an aliunde.

C 0 N C L U S 1 0. Voluntas est bona ex fine, si adsunt duae conditiones ex parte flnis, et duae ex parte ordinationis.

Respondeo: Dicendura, quod cum dicilur voluntas esse bona ex bonitate flnis, hoc est dicere, quod voluntas est bona ex ordinatione ad bonum finem. — Ad hoc autem, quod sit recta ordinatio ad bonum finem, requirilur, quod flnis sit bonus duobus modis, videlicet secundum id quod esl, et sub finis; sicut minus bonum, quamvis sitbonum, non tamen esl bonus finis maioris boni, pro eo quod nfinis melior debet esse his quae sunt ad flnem ». conversio ex pnrle voluntatis ordinantis. — Et cum ista concurrunt, tunc absque dubio voluntas bona ex fine bono iudicatur. Cum autem borum aliquid deficit, bonitas flnis non sufficit ad bonitatem voluntalis, utpote si sil finis bonus in se, non lamen sufflcit ad fimendum vel ad complendum illud quod fit propler ipsum; sicut manducatio, quamvis sit bonura in se, non tamen habet corapletam rationem finiendi respectu praedicationis Sirailiter mendacium non est ordinabile ad bonuin, cura sit secundum se inalum; et ideo quanturacumque quis mentiatur propter aliquod bonum, mendacium non est bonum, quia deficit ibi rectitudo ordinationis propter defectum idoneitatis ex parle actus, quem voluntas refert ad illum finem. — Et sic patet responsio ad veritatem quaestionis, quoniam cnncedendara est, sicut Magister dicit, voluntatein esse bonam et rectara ex flne; boc enira intelligitur sub praedictis conditionibus. Et secundura hunc niodnni rationes ad primam partem concedendae sunt.

Et per hoc etiam patet responsio ad illa duo, quae ultirao opponuntur, videlicet de praedicatione el raendacio.

1. Ad illud vero quod prinio obiicitur, quod voluntatum, et aliter malarum. Nain beatitudo, quae est flnis bonarum. voluntatum, est beatitudo vera; beafitudo vero, quae est finis nialuritm, non est.'Vrislol., I. llhelor. c. ds Bono maiore ct utili; III. Topic. beatitudo vera, sed siraulata. Avarus enim aestimat, beatitudinera esse in divitiis, et superbus, in honoribus, et sic in aliis vitiis: unde sicut flnis malarum voluntatum quandani habet imaginera flnis vere boni, utpote beatitudinis, sic etiam malae voluntates praetendunt speciem virtutis. Quando ergo dicilur, quod omnis voluntas tendit ad beatitudinem; hoc intelligitur de beatitudine in sua generalitate considerata, in cuius appetitu omnes, ut dicit Augusfinus, communicant; sed prout beatitudo determinate accipitur pro illa quae consistil in visione Dei, nec ab omnibus appetitur, nec omnes in illam tendunt.

2. Ad illud quod obiicitur, quod nemo operatur ad malum aspiciens; dicendum, quod illud quod movet, aliquando est bonum secundum veritatem, aliquando est bonum secundum aeslimationem; et ad hoc, quod affectus movealur, sufficit sola aestimatio bonitatis; et sine hac aestimatione non movetur voluntas ad aliquid appetendura, ad minus deliberativo appetitu. Et ideo dicit Dionysius, quod « neiuo operatur ad malum aspiciens», quia nulla est voluntatis operatio, quaiii non praecedat boni aestiraalio. Sed quia illud qund aestimatur esse bonuni, frequenter est malura, ideo frequenter male operatur, etsi nunquam aspiciat ad malum sub ratione mali. Cnm ei'go dicitur, quod voluntas est bnna ex intentione boni finis; hoc non intelligitur de fine, qui est bonus tantum in aestimatione appetentis, sed etiam de bonitate reali.

3. Ad illud quod obiicitur. quod non est actus voluntatis bnnus, nisi qui est ex caritate; dicendum, quod caritas non reddit opus bonum, nisi ex hoc, quod ipsum bonura refert in summum bonum. Nec sufliciens relatio alicuius effectus vel operis ad suramnm boimm est nee esse potest nisi ex adiulorio caritalis, quae facit, finem illura omnibus aliis praeponderare et prae celeris carins reputari, et in eo quiescere tanquam in fine ultimo. Et hinc est, quod bonitas omnis voluntatis attribuitur caritati. Nihilominus etiam attribuitur bonitati finis, quia ubi unum propter alterum, ibi unum tantura; unde qui tenet equnm per frenura non dicilur tenere nisi Et sic in prnposito intelligendum est.

4. 0. 6. Ad illud quod obiicitur, quod finis aequaliter bonus; dicendura, quod etsi finis aequaliter sit bonus, non taraen omnes voluntates aequaliler ordinantur et approximant illi fini, quia bonilas finis non redundat in volunlatem nisi ratione

ordinationis voluntatis ad illura fineni. Et ideo, licet flnis sit aequaliter bonus, tamen propter gradus repertos in approximatione et ordinatione voluntatura

Tamen Ilenr. Gand. in quaestione, unde actio volitionis mora-

Secundo quaeritur, quis sit ille flnis, ex cuius bonitate voluntas est bona, et ad queni debent referri nostrae voluntates ad hoc, quod sint rectae. Et quod huiusraodi flnis sit caritas, videtur.

1. Priraae ad Timotheura primo: Finis praeest caritas; sed ad illum finera referendae sunt voluntates, ad quera referuntur praecepta; si ergo caritas est finis praecepti, caritas est finis bonae voluntatis.

2. Itera, ad Roinanos decirao tertio; Qui diligit proximum legem implevit; et iterura: Plenitudo legis est dilectio; sed ad illud referendae sunt ad illum finem, voluntates non sunt aequaliter bonae. — Ad duo ultiraa iani patet responsio ex praedictis. voluntates, in quo consistit pleniludo et consummatio legis; si ergo caritas et dilectio est huiusmodi, patet etc.

3. Item, hoc videtur ratione. Omnis bona volunlas ad boc ordinatur, ut homo fruatur Deo, et ad hoc, quod habeat Deura; sed nos non fruimur Deo nec haberaus ipsum nisi per caritatem; ergo habere caritatera non est aliud quara habere Deum; si ergo omnis bona voluntas est ordinata ad hoc, quod babeat Deum; videtur, quod finis oranis bonae voluntatis sit ipsa caritas.

4. Itera, natura in operando finaliter intendit Principia, quibus hoc arg. innitilur, habentur I. Senl. d.

forniam perflcientem in esse naturae: ergo voluntas in operando principaliler intendit formam perfeclivam in esse moris; sed forma vel habitus perfectivus voluntatis in esse raoris est ipsa caritas: ergo caritas est finis principalis omnis Ijonae voluntatis.

Sed contra: 1. Ad Romanos decimo: Finis legis Cliristus; sed idera est flnis legis et bonae voluntatis: ergo videtur, quod Chrislus sit principafls finis bonae vohmlatis: non ergo caritas.

2. Item, Bernardus in libro de Dihgendo Deo: «De amore venitur in caritatem, et de caritale venitur ad sapientiam »: ergo sapientia est excellentius quam caritas; sed illud debet poiii finis bonae vohinlatis, quod est excellentissimum: ergo finis bonae volunlatis non est caritas, sed sapienlia.

3. Item, finis est illud quo fruendum est; sed caritate non est fruendum, quia solo bono increato est fruendum: ergo videtur, quod caritas non sit finis principalis bonae vohmtatis. Si tu dicas, quod finis l3onae voluntalis non est caritas creata, sed increata; contra, ApostoJus: Finis praecepti est caritas procedens de corde puro etc.; sed caritas procedens de corde puro et fide non ficta non est nisi caritas creata: ergo etc.

4. Item, flnis bonae voluntatis est illud, quo habito, volunlas nihil ultra quaerit; sed habita caritate, adhuc voluntas uUra quaerit aliquid, videlicet ipsum Deum; immo quanto maiorem habet caritatem, tanto magis quaerit: ergo videtur, quod caritas non«habeat rationem finis.

5. Item, «quod est pondus in corporibus, hoc est amor in spiritijjus »; sed pondus in corporibus nuUo modo dicitur esse finis motus localis: ergo amor in spiritibus nullo modo dicelur esse finis appetitus rationalis, ergo nec voluntatis.

6. Item, finis et principium sunt distincta; sed caritas est radix omnium bonarum affectionum: si ergo finis consequitur illud quod est ad finem, et caritas est radix; videtur, quod nullo modo debeat dici finis bonae voluntatis.

Caritas est finis omnis bonae voluntatis.

Respondeo: Dicendum, quod Magister recte dicit in eo, quod finem onmis bonae voluntatis caritatem assignat; secutus est enim in hoc doctrinam Apostoli et beati Augustini. Nam Apostolus expresse dicit, quod caritas est consummatio praecepti, et plenitudo legis. Augustinus etiam dicit in Enchiridio, quod « omnia praecepta divina referuntur ad caritateniM. Et in libro de Doctrina christiana ostendit, quod ad caritatis mandatum commendandum ordinatur tota Scriptura; et ita carilas non tantummodo est flnis bonae voluntalis, sed etiam totius sacrae Scripturae et cognitionis secundum pietatem. — Licet autem Deus, vel beatitudo, sive Christus possit dici flnis bonae voluntatis; maluit tamen Magister dicere, quod caritas sit finis, pro eo quod completa ratio finiendi competit ipsi caritati. Cum enim dicatur finis, videlicet flnis, in quo quiescitur, et finis, quo quiescitur; et flnis, quo quiescitur, dicitur dupliciler: vel simpliciter, vel ut nunc; quolibet istorum.modorum caritas est flnis bonae voluntatis. Nam caritas increata, quae Deus est, de qua dicitur primae Caoonicae loannis: Deus caritas est, est flnis, in quo quiescitur. Caritas vero creata et consummata, utpote caritas patriae, est finis, quo quiescitur simpliciler in Deo. Carilas vero inchoata, utpote caritas viae, est flnis, quo quiescitur in Deo ut nunc. Sicut enim locatum non quiescit in loco nisi mediante pondere, sic anima in Deo non habet quietari, qui est eius locus et flnis ultimus nisi mediante dilectione, quae habet considerare bonum sub ratione boni. Bonum autem sub ratione boni simul tenet rationem finis et amabilis; et propterea intentio finis potissime attribuitur caritati. — Goncedendae sunt igitur rationes, quae hoc ostendunt.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod Christus est flnis praecepti; dicendum, quod per hoc non

excluditur, quin caritas sit flnis. Nam etsi Cliristus sit flnis, in quo quiescitur, nihilominus caritas potest esse finis, quo quiescimus in Christo. Rursus, caritas, secundum quod est flnis, in quo quiescimus, convenit toti Trinitati; et ideo simul possunt liaec duo stare, quod Cliristus sit flnis legis et caritas similiter.

2. Ad illud quod ojjiicitur, quod de caritate pervenitur ad sapientiain, ergo sapientia est excellentior; dicendura, quod secundura quod Bernardus loquitur ibi de sapientia, sapientia non dicit aliud donum quam caritas, sed novum statum eiusdem doni, ita quod caritas communiter accepta distinguitur contra caritatem dictam appropricUe. Prout tamen caritas describitur communiter, sic continet et amorem et sapientiam; et hoc modo ponitur esse flnis praecepti -.

3. Ad illud quod obiicitur, quod finis est illud quo fruendum est; dicendum, quod secundum quod finis dicitur dupliciter, scilicet quo quiescitur, et in gijo quiescilur, sic frui aliquo dicitur dupliciter: aut sicut obiecto, aut sicut dispositivo; et utroque modo caritate fruimur. Nam caritate, quae Deus est, fruiraur sicul obiecto; caritate, quae haJjitus est, fruimur sicut dispositivo; et sic patet, quod illud non obviat proposilo

4. Ad illud quod oljiicitur, quod voluntas habito flne suo quiescit; dicendum, quod illud verum est, quando habet finem suum complete; caritas autem, etsi in via habeatur, non tamen habetur complete; Ignis enim esl in Sion, et caminus vn lerusalem. Cum autem baljeljitur in patria, nihil ultra quaeretur, pro eo quod per eam habebitur bonuni increatum, in quo consistit finis et quietatio omnium nostrorum desiderioruQi.

b. Ad illud quod obiicitur, quod pondus in corporibus noii est finis motus; dicendum, quod non est simile, quia pondus reperitur in corporibus, tam

Utrum bonae voluntatis sit unus Tertio quaerilur, utrum bonae voluntatis sit unus solus flnis, an possint esse plures. Et quod unus solus, videtur.

1. Deuteronomii sexto: Diliges Dominum Deum tuum etc.; Glossa: «Non vult Deus suum amorem 1 Cfi-. Iiic lit. Magislri, c. 2. — Poulo siiporius pro quiein absentia loci debiti quam in praesentia; caritas autem nunquam est in aniaia, nisi Deo praesente. Unde omnis qui habet caritatem, habet Deum; et propterea, dum omnis nostra operatio ad habendum Deum ordinatur, ordinatur ad habendam caritatem. Non sic autem est de pondere, quia non quodlibet corpus habens pondus habet locum sibi debitum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod finis et principium sunt diversa; respondent ahqui, quod caritas ai diflerenti modo est principium et finis; nam principium est boni operis secundum esse incboatum, et fijiis est secundum esse consummatum et perfectum. Ad hoc enim unusquisque bene operalur, ut in 60 Dei amor et caritas augeatur. — Aliter potest dici et probabilius, quod sicut modus, species et ordo super idem fundanlur, et tamen modus dicit comparalionem ad efficiens, et species ad exemplar, et ordo dicit comparationem ad finem; sic caritas respectu boni operis potest habere et rationem efficientis et finis secundura diversas comparationes. Caritas enim eontinual volunlatem noslram jpsi Deo ut principio moventi, et conformat ut r eg ulae dirigenti, et coniungit ut pni quietanti; et ideo, sicut ipse Deus habet rationem e/ficientis, in quanlum movet, et formalis, in quantum dirigit, et finalis, in quantum quietat: sic et ipsa caritas respectu operis rationem habet istius triplicis causae; nec est inconveniens, quia secundura Philosophum tria genera causarum possunl in unum coincidere. Et sic patet, quod etsi caritas sit principium boni operis, nihilominus potest esse finis secundum diversas comparationes. — Et per hoc patet responsio ad illud quod ultimo quaerebatur, quare carilas dicitur radix et forma virlulum et finis. Iloc enim dicitur secundum diversas comparaliones nostrae voluntatis ad divinam voluntatem; dicitur eliam super hoc wmculum perfeclionis in comparatione ad proximos, qui nobis iunguntur vinculo caritatis. solus finis, an possint esse plures. parliri, ut simul cum ipso aliud diligamus»: ergo quicumque sibi diversos constituit flnes, non facit quod Deus vult; et si non facit quod Deus vult, non habet bonam voluntatem.

3. Item, super illud ad Philippenses prinio:

Libi-. 11. Pliys. lexl. 70. (c. 7.).

Sive per occasioneni, sive per bonam volunlatem; Glossa: « Quisquis a Deo aliud quara Deum quaerit, non caste diligit»; sed nulla voluntas est bona, nisi illa quae eum caste diligit: ergo nulla voluntas est bona, quae aliud quani Deum quaerit.

3. Itera, sicut status est in primo principio, ita in fine ultimo; sed priraura principium, in quo est status, non est nisi unicum: ergo si finis delwt respondere principio. videtur, quod bonae voluntatis non debet statui nisi finis unus: ergo si voluntas statuit sibi fines plures, non 1'acit quod deliet: ergo non est bona.

4. Itera, quicumque diversos fines intendit, habet cor suum divisum; sed qui cor suum dividit non diligit Deum ex toto corde nec in toto corde quaerit Deum; et quicumque talis est, Deo non plncet, qui praecipit, se ex toto corde araari, et vult totum cor possidere: ergo non videtur, quod bona voluntas possit esse, quae sibi statuit diversos flnes.

Sed coNTR.: 1. Super illud priraae ad Corinthios nono: Quoniain debel in spe qui arat etc, Glossa: « Praedicator, qui corda aperit ad fldem, debet arare in spe stipendiorura teraporalium»: ergo videtur, quod bona voluntas non tantum possit ponere sibi finera spiritualem, sed etiam temporalera: ergo videlur, quod diversos fines possit habere.

2. Item, Lucae decimo quinto: Quanti viercenarii in domo patris mei; ibi dicit Ambrosius, quod « multi sunt mercenarii, qui abundant spe, fide et caritate»; sed mercenarius statuit sibi finem creatum, videlicet aliquam raercedem, quae est beatitudo creata. Si enim solum flneni increatura sibi statueret, iam non esset raercenarius, sed filius: ergo si contingit, esse bonos mercenarios, contingit, bonara voluntatem habere fines diversos.

3. Itera, bonum additum bono facit maius bonum: ergo si unus bonus finis facit voluntatera bonara, ergo raulto fortius raulti boni flnes: ergo videtur, quod tanto voluntas raelior sit, quanto plures statuit sibi bonos fines: ergo non est necesse, quod bona voluntas habeat unura solum fiiiem.

4. Itera, sicutconcupiscibilisappetit dulcedinem, ita irascibilis appetit celsitudinem, et rationalis appetit pulcritudinera. Si ergo pulcritudo non tantum est finis rationalis, sed etiam perfectio, et sic de aliis, et plurium perfectibilium plures sunt perfectiones; cum sint in nobis tres vires diversae, quibus sursum convertimur, videlicet rationalis, concupiscibilis et irascibilis: videtur, quod in omni bona actione et voluntate sit assignare diversos fines.

c 0 N c L u s I 0. Bonae voluntatis unus solus est finis principalis, sub quo possunt esse alii fines non principales. - i Respondeo: Dicendum, quod bonae voluntatis conciosio i unus solus est finis principalis.

Propter quod intelligendum, quod plures fines ita, quod unus sit finis principalis, alter non princi- palis, ita tamen, quod flnis non principalis non referatur ad principalem actualiter; tertio modo ita, quod uterque sit finis principalis. — Exemplura autera Esempium, huius assignari potest in eo quod frequenter accidit, videlicet, cura quis vadit ad ecclesiam ad percipiendas distribuliones. Hoc eniin potest facere Tripliciter: aut ita, quod principaliter intendit honoreni et gloriam Dei, cura vadit ibi decantare laudes; et simul cum hoc intendit obtinere pecuniara, ut paupe-! ribus distribuat vel in alios usus licitos ad honorem Dei convertat. Alio raodo potest aliquis ire ad ecclesiam, intendens Deo placere, et simul cum hoc pecuniara acquirere, ita tainen, quod eius acquisi- tionem ad Deum non refert, nec tamen ipsam pecuniam statuit flnem principalem, pro eo quod ipsara non diligit propter se. Tertio raodo vadit quis ad ecclesiam duplicata intentinne, ita quod vult Deo placere, et vult obtinere pecuniara, quam sicut avarus appetit acquirere, ut possit ihesauruin suura anipliare et in ea delectari propter se. — Prirao conciusio modo statuere diversos fines est bonura et raeritoriura et pertinet ad bonain voluntatera. Secundo oonciusio modo statuere diversos fines non est bonae voluntalis, loquendo formaliter; attamen non sic repugnat, quin possit cuin ea stare; est eniin ibi peccatum veniale, non raortale. Et hoc vult dicere Augustinus in libro Confessionum, cum ait: « Minus te araat qui tecura aliquid ainat, quod non propter te ainat». Tertio vero inodo statuere diversos fines non est conciosio

bonae voluntatis, imrao contra bonam voluntalem; talis enim vult duobus dominis servire; et lioc est impossibile, sicul Matthaei sexlo dicitur. Quando enim sic principaliter duos intendit fines, verificatur illud propheticura; Coangustatum est stratum, ita ut alter decidat, et pallium breve utrumque operire non potest; et talis est voluntas hypocritarura. quibus vae damnationis aeternae coraminatur Scriptura, pro eo quod terram ingrediuntur duabus uiis. Et ideo dicitur Ecclesiastici primo: Ne accesseris ad ipsum duplici corde; qui enim accedit in corde et corde, hypocrita est: et quia gaudium hypocritae ad instar puncti est, ideo dicitur Oseae decimo: Divisum est cor eorum, nunc interibunt.

Sic igitur ex dictis colligitur, quod bonae vo- [uDtatis plures possunt esse fmes, ita quod unus sit flnis principalis, et alter non principalis sive flnis sub flne. Plures autem constituere flnes principales bonae voluntati repugnat, sicut ostendunt rationes, quae ad priraam partem inducuntur. Cura enim unani solura sit suramura el verura bonura, quod quietat humanum desideriura; necesse est, quod vo- Innlas bona, ad hoc quod recta sit, statuat sibi flnera unitum.

1. Ad illud ergo quod prirao obiicitur in contrarium. quod qui arat debet in spe arare; dicenduni, quod ipsa Glossa illam obiectionem dissolvit, dum se ipsam nianifestat in sequentibus; facit enim vim in boc quud dicitur in spe, nou propter spem. Nam propler dicit finem principalem: in vero non tantununodo dicil finem principalera, imrao flnera, qui continetur infra finera. Et ideo ex illo verbo non sequitur, quod aliquis possit sibi plures flnes principales statuere, iramo, si recte intelligatur, potius.sequitur oppositum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod mercenarius statuilsibi flnem creatum; dicendura, quod est bonus mercenarius et malus; et malus mercenarius in duobus differt a bo7io. Priino quidem, quia malus

3. Supposita disUnctione inter linem uliiinuin (principalem) inercenarius statuit sibi finera creatum, quo habito non necessario habetur Deus; bonus vero inercenarius statuit sibi finem creatura, quera habere non est aliud quara habere Deum, sicut ipsam fruitionera Dei. Secundo vero differt in lioc, quod malus raercenarius statuit sibi flnem creatum tanquam principalera; bonus vero mercenarius slatuit sibi finem creatum tanquam flnera sub flne; non enim araat Deum propter fruitionera, sed fruitionem propter Deum. Et ideo ex Iioc non habetur, quod finis bonae voluntatis plurificetur

4. Ad illud quod obiicitur, quod bonum additum bono facit raaius bonum; dicendura, quod iUud verura est, quando additio boni ad bonura flt salvo ordine. Cum enim bonitas necessario ponat ordinem si additin boni ad bonura tollat ordinera, bonura non auget, sed potius perimit. Quia ergo pluralitas fininm principalium ordinem non servat, quia secundura rectum ordinera status debet esse in uno, et unicura debet esse ultiraura; hinc est, quod pluralitas finium principalinni bonitatera voluntatis non augmental, sed potius ipsam voluntatein depravat, quia, duin vult placere uni, displicet alteri, et dura vult assequi unum, perdit reliqumn.

5. Ad illud quod obiicitur, quod rationalis appetit suam pulcritudinem, et concupiscibilis dulcedinem etc; dicendura, quod pidcritudo et dulcedo potest dupliciter accipi: aut nrnul est perfectiva et inforinativa virlulis animae, ant prout est ipsius animcie motiva. Primo modo tenet rationem finis sub fine, et sic plurificari potest secundura diversitatem dotum aniraae; secundo inodo, prout scilicet tenet rationera obiecli et molivi, sic unitatera habet. Natu in Deo idem est pulcritudo, celsitudo et dulcedo; et sic tenet rationem finis principalis. — Et sic patet, quod quamvis plures fines non principales contingat constituere, lainen ad hoc quod voluntas sit bona, necesse est, unum solum finem esse principalem. Nam aliter non diligitur Deus ex toto corde.

Quarto quaeritur, utrum malae voluntates habeant uniciun flnem. Et quod sic, videtur.

1. Augustinus super illuni locum Psalmi: Sc7-U taiis corda etc.: « Finis curae et cogitationis humanae est deleclatio, ad quam quisque nititur pervenire»: si ergo onines voluntates malae flnaliter quaerunt delectationem, videtur, quod omnium voluntatum malarum sit unum flnem assignare.

2. Item, malarum voluntatuin est unus raalus exilus sive terminus, sicut dicitur ad Romanos sexto-: Quorum finis mors esl: ergo si earuni contingat esse unum terminum, pari ratione videtur, quod contingat esse unum flnem ultimum.

3. Item, quae conveniunt in principio conveniunt et in flne ullimo; sed omnes malae voluntates conveniunt in principio, sicut dicit Augustinus in hbro de Vera Religione: « Planum est, inquit, in toto malefaciendi genere nihil aliud quam libidinem dominari». Si ergo conveniunt in uno principio, utpote in libidine, videtur pari ratione, quod conveniant in uno flne.

4. Item, vitium imitatur virtutem secundum apparentiam; unde sicut virtus nunquam quiescit citra beatitudinem verain, ita vitium inquirit beatitudinem simulafam: ergo sicut onmes virtutes faciunt tendere voluntatem ad unum flnem, scilicet beatitudinem; sic videtur, quod omnia vitia taciant tendere voluntatem ad unum finem, scilicet qui habeat sirailitudinem cum vero flne.

Sed contra: I. Contrariarura voluntatum contrasuut delectationes, ubi autera sunt delectationes contrariae, ibi sunt flnes diversi; sed voluptates faciunt voluntates sibi invicem repugnare: ergo faciunt diversos fines habere

2. Item, mala voluntas ponit finem in creatura; sed impossibile est, quod in una creatura inveniat nostra volunlas sufflcientiara, cum nihil sufflciat voluntati hunianae nisi sola Trinitas: si ergo voluntas non quiescit nisi in eo fine, in quo ponit sufllcientiam; videtur necessario, quod voluntas mala diversos sibi flnes constituat.

3. Item, raalae voluntatis appetitus ortum et radicem habet ex libidine; sed libido est quo quis amat bonum proprium: si ergo bonura propriura necessario diversiflcatur in diversis, necesse est, di-; versarura voluntatum diversos flnes reperiri.

4. Item, unitas et conformitas voluntatum bo-, natura venit ex unitate amoris, in quo uniuntur et coUigantur Si ergo amor, in quo diversi colligantur et uniuntur, unicara debet habere radicem, in plu-; ribus repertam, cum hoc non conveniat araori libidinis, sed solura amori caritatis, qui est amor Spi- i ritus sancti; videtur, quod malarum voluntalum non sit finis unicus, sed diversi.

cUversos fines sibi constituunt. i Respondeo: Dicendum, quod e contrario est in boms vohmtatibus et in malis. Nara bonarura voluntatum unicus est flnis, sive bonae voluntates sint plures horaines in eodera genere afTectionis afflciuntur circa aliquid; diversitatera autem formalem voco, quando idem homo diversis habitibus virtutum afflcitur circa diversa. Sive enimsic, sive sic, licet contingat plures flnes proxiraos et proprios assi-,jj[f; gnare, tamen flnem ultimura et principalem necesse pljjfj. p™" est esse unicura, videlicet ipsum Deum. amor caritatis liberalis est, et non quaerit quod suuni est, sed bonum coramune; hinc est, quod plures homines, ex caritate moti, idem bonum appetunt flnaliter. Rursus, cm& appetibile illud completissimura est, in quo non solum contingit reperire bonum perfectum, sed etiam orane bonura; hinc est, quod omnes voluntates, quanturacumque diversae'-, inveniunt flnera suum, in quo quietantur. — Econ-Aiitermm:

tra est in malis voluntatibus propter imperfectionem amoHs et appetibilis. Propter imperfectionem namque amoris libidinosi voluntates solo numero differentes diversos habent flnes, propterea quod ainor libidinosus semper quaerit quod suum est; et quia semper quaerit bonum proprium, ideo etsi multi ex amore libidinoso conveniant in actum unum, tamen unusquisque quaerit fineni suum propriuni, ut patet in adultero el meretrice, quia iste quaerit delectationem, et illa quaerit nummum. — Propter imperfeclionem eliam appetibilis necesse est, diversas voluntates formaliter differentes habere diversos flnes. Quia enim luxuria appetit iucunditatem et laetitiam, et awarzWa sufiicientiam, et superbia excellentiam; et haec omnia non contingit reperire circa eandem rera creatam, sed circa diversas: hinc est. quod voluntates malae differentes formaliter non unum, sed diversos flnes sibi constituunt. — Unde concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt.

1. Ad illud quod primo obiicitur, quod delectatio est flnis curae et cogitationis: dicendum, quod. rjfioijg ji; gst figura dictionis, pro eo quod non eadem delectatio est flnis curae et cogitationis humanae, sed diversae. Unde stat ibi deleclatio in sua generalitate et magis habet ibi suppositionem simplicem quam personalem; et ideo, cum per delectationem descendit ad flnis unitatem, flt sophisticatio secundum figuram dictionis ex commutatione suppositionis.

2. Ad illud quod obiicitur, quod malarum voluntatum est unus malus exitus, ergo unus nialus finis: dicendum, quod non est simile. Nain malae

Consequenter quaeritur de secundo principali, videlicet de differentia intentionis et volunlatis. Et circa hoc quaeruntur duo.

Primo quaeritur, utrura intentio sit in solis ra-

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum intentio sit in his solis, quae participant rationera. Et quod sic, videtur.

1. Sicut dicit Glossa super illud Lucae undevoluntates differunt in conversione, sed conveniunt in aversione; et malus exitus principalius respicit aversionem quam conversionem, finis vero movens princiiialius respicit conversionem quam aversionem. Ideo non sequitur, quod quamvis- sit unus exitus quoad mortem damnationis, quod propter hoc sit unus flnis niotivus quantum ad quietem delectationis.

2. Ad illud quod obiicitur, quod malae voluntates conveniunt in principio, videlicel in libidine; dicendum, quod in principio non conveniunt nisi per quandam conformitateiu. iNani alia est libido in uno, et alia in alio; et ideo non sequitur ex hoc, quod conveniant in fiMcm unicum. Attamen, etsi in principio convenirent, non propter Iioc necesse esset, quod convenirent in termino. Nani malum seraper procedit in dispersionera, bonura vero semper redit ad unitatem. Quanto enim aliquid raagis colligitur, tanto magis vigoratur et est perfectius; quanto vero magis dispergilur, tanto niagis recedit a perfeclione et coraplemento. Et ideo dicit Philosophus quod (imalum est raultifariam, etbonum uno modo».

3. Ad illud quod obiicitur, quod vitium imitatur virlutem; dicendum, quod sic imitatur, quod plus habet de dissirailitudine quara de similitudine; magis enim virtuti contrariatur, quam ei conformetur. Et ideo polius inferri potest, quod malae voluntates habeant fines diversos, si bonae habent unicum, quam e converso. Quia eniin in hoc consistit perfectio virtutis, vitium magis in hoc a virtute deflcit, quam eara imitari possit. Et sic patet, quod raalarum voluntatum non est unus finis, sed diversi tionalibus.

Secundo, utrum intentio in participantibus rationem dicat aliquid ex parte intellectus, vel ex parte affectus. cirao: Vide, ne lumen etc.; Glossa: « Lumen aniniae est intentio»; sed constat, quod intentio non est lumen corporale, sed spirituale: si igitur lumen spirituale est in solis substantiis spiritualibus, quae natae sunt rea), de quo Yide supra d. 10. a. 2. q. 2.

illnminari a surama luce, et hae sunl solae creaturae rationales; videtur ergo, quod intentio sit in solis rationalibus.

2. Item, intentio est actus vis coUativae — qui enim intendit ab uno in aliud tendit et unum comparat alteri — si ergo vis collativa est in solis participantibus rationem, videtur, quod in eis solis reperiatur intentio.

3. Item, intentio est illud, secundum quod anima immediatius iungitur ultimo fini: ergo in eis solum est reperiri intentio, quae habent potentiam, mediante qua Deum possunt capere et ei uniri; sed talja sunt sola rationalia, quoniam ipsa sola sunt ad iraaginem Dei -: ergo videtur, quod in his solis contingat intentionera reperiri.

k. Itein, intentio est supremura in aniraa, unde ipsa dicitur esse caput nostrura et oculus noster; sed illa, in quibus coramunicamus cum irrationalibus creaturis, sunt infiraa et citra rationera: ergo videtur, quod in nulla alia creatura a rationali contingat intenlioneni reperiri.

Sed contra: 1. In omni eo quod operatur per intentionem, est renerire intentionem; sed «natura, ut dicit Philosophus, est operans per intentionera»: ergo videtur, (juod in re naturali est intentionem reperire et ponere.

2. Item, orane illud quod raovetur ad aliquid et, eo obtento, quiescit, cuin movebatur, illud intendebat; nisi eniin illud intenderet, non moveretur ad eius absentiara, nec quiesceret ad eius praesentiam. Si igitur res naturales sunt huiusmodi, ut patet, cum lapis movetur deorsuni; videtur, quod intentio non tantumraodo sit in rationalibus, sed etiam in rebus naturalibus.

3. Item, omne quod facit aliquod opus ordinatum ad flnem ab illo diversura, operatur per intentionem; sed naturae irrationales sunt huiusraodi, sicut patet in aranea, quae facit telam ad capiendas niuscas: ergo videtur etc.

4. Item, intentio esl regula appetitus: ergo si non est ponere aliquid in universo privatum regimine et ordine, videtur, quod ubicumque est ponere appetitum, est ponere intentionem. Sed appetitus non solura est in substantiis rationalibus, sed eliani irrationalibus: ergo etc.

1 Cfr. Aristot., III. de Anima, text. 57. (c. II.); 111. Ethic.

c 0 N c L u s 1 0. Intentio proprie est in solis rationalibus, in senminus proprie, in naturalibus impro-

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod circa lianc quaestionem duplex est modus dicendi, qui ad praesens occurrit. Unus est, opmio i. ut distinguamus in modo operandi per intentionem penes propiHum et alienum. Videtur enim satis rationabiliter posse dici, quod quaedam sunt, quae moventur per intentionem propriam, quaedam, quae moventur per intentionem alienam. Per intentionem propriam moventur illa quae finem praecognoscunt et operationem suam ad finem conferunt et referunt. Per intentionem alienam moventur illa quae intra se non babenl potentiam discernendi; reguntur tainen et diriguntur ab eo qui discernit, sicut sagitta ab arcu emissa raoveri potest dici per intentionem,; non, inquam, arcus vel sagittae, sed sagittantis. — Per hunc quidem modum satis rationabiliter posset dici, quod omnes res naturales per intentionem dicuntur: raoveri,proeo quod moventur, sicut Deus instituit et sicut gubernat et regit; ipse enim in omni operatione est principalis inotor. Et secundum hunc moduin dicendi intentio proprie reperitur in solis substanfiis rationalibus, licet irrationalia secundum aliquem modum dicendi per intenfionem operari dicantur. — Sed quamvis iste modus dicendi rationa- Non piens,, bilis sit et veritatem dicat; non tamen videtur j sufficienter dicere, cum dicit, quod natura ideo di- citur operari per intentionem, non ra.tmm propriae '[ intentionis, sed ratione intentionis atoae; quia non fortuita, cum non fiant praeter divinara intentionera, non deberent dici facta praeler intentionem. ftwrsus, cum videamus, quod naturalia appetituin habeant, mediante quo tendunt ab uno in alterum, et unaquaeque res habeat vim suara regitivara, mediante qua ad flnera propriura inclinatur; videtur, quod naturalia non tantum habeant moveri intentione extrinsoca et aliena, sed etiam quod moveantur intentione propria et intrinseca.

appetituum liabet suum regimen, non absurde regimen cumslibet istorum trium appellatur intentio; maxime tamen prnprie intentio vocatur regimen appetitus rationalis. — Et ratio huius est, quia ad regimen et directivum appetitus naturalis plus spectat dirigi quam dirigere; ad directivum vero appetitus rationalis proprie spectat dirigere: directivum vero appetitus brutalis quodammodo medium tenet. Et hinc est, quod naturalia moventur quadam necessitale, rationalia vero mera libertate, bruta vero moventur quadam impetuosilate, quae est iiifra libertatem et supra necessitatem; non enim possunt se omnino reprimere, et tamen possunt ad oppositas partes tendere. Sicut igitur regula directiva operac. 19. seqq.). Imino etiam ipse S. Thom. (locis citt. et alibi)

Secundo quaeritur de intentione, secundum quod reperitur in rationalibus: utrum se teneat ex parte intellectus, vel ex parte affectus. Et quod ex parte affectus, videtur.

1. Bernardus ad Eugenium: « Ut oculus sit tionis reperitur in rationalibus proprie, in sensnalibus minus proprie, in naturalibus invproprie; sic et intentio. intentio proprie accepta, secundum quod dicit lumen, per quod est collatio et tendentia in Deum, attenditur circa animae supremum; et ideo hoc modo in solis rationalibus reperitur, sicut illae rationes ostendunt. Intentio vero, prout dicit ordinationem et directionem appetitus ad aliquem terminura vel flnem quietantem, non tantummodo est in rationalibus, immo etiara in brutis, sicut aliae rationes ad aliam partem ostendunt. Et sic patet, quod utraeque diversis viis verum concludunt, et propterea concedendae sunt. 2. a. I. — Durand., hic q. 2. — Dionys. Carlh., loc. cit. siraplex, duo sunt necessaria, videlicet caritas in intentio se tenet ex parte voluntatis.

2. Itera, Augustinus dicit, et habetur in littera:

«Inlentio est, qua sic ad flnem pervenire volo»; sed nemo vult pervenire ad finem nisi per voluntatem: ergo intentio est ex parte voluntatis.

3. Item, intentio iungit cum ipso flne; sed «voluntas non tantummodo dicit appetitum eorum quae sunt ad flnem, immo etiam ipsius flnis», sicut vult Philosophus. Si ergo illud quod principaUter iungit cum flne, est intentio, el hoc ipsum est voluntas; videtur, quod intentio sit vohmtas.

4. Item, merituQi principahter residet penes intentionem; sed iUud, penes quod principahter residet meritum et demeritum, est ipsa vohmtas: ergo videtur, quod intenlio se teneat ex parte voluntatis sive aflectionis.

Sed contra: S. Matthaei sexto: Si oculus tuus non se teneat ex parte affectus, sed magis ex parte intelleclus.

6. Item, super illud Lucae undecimo: Vide, ne lumen, quod in lc est etc.; Glossa: « Intentio, qua bonum quodcumque facimus, lumen est»; sed lumen se tenet ex parte cogniflvae: ergo etc.

7. Item, intentionis est referre opus sive voluntatem in flnem; sed eius est referre, cuius est conferre; et conferre est proprie ipsius rationis: ergo et intentio.

8. Item, sicut voluntas nunquam vuh ahquod vohtum, nisi iUud praecognoscatur a ratione, sic nunquam appetit flnem, nisi ratio vel affectus rationis eam praecurrat, quae finem illum ostendat: si igitur intentio est iUa quae finem monstrat, videtur, quod intentio ex parte rationis se teneat.

Si forte tu dicas, quod se tenet ex parte 7ationis et vohmtatis simul:

Contra: 1. Intendere est aclus unus: ergo est unius potentiae: ergo non potest esse vohmlatis et rationis simul el semel.

2. Item, si intentio se tenet ex parte rationis et vohmtatis, aut ergo sicut potoU/a, aut sicutpassio, aut sicut habitus Sicut potenda, non videtur, quia, cum voluntas et ratio non sint una potentia, et in uno homine respectu unius flnis sit una intentio, nomine intentionis non potest intelUgi potentia. Pari ratione nec habitus, quia non est unus habitus in duabus potentiis. Quod nec passio, constat, quia passionibus non meremur nec demeremur; circa intentionem autem est meritum et demeritum. NuUo ergo modo videtur, quod intentio simul spectet ad rationem et voluntatem.

3. Item, si simul spectat ad rationem et voluntatem; quaero: ad quam principaliter? Et principalius videtur se tenere ex parte rationis, per hoc quod Glossae dicunt, quod inlentio est lumen et oculus, quod quidem est solius rationis proprie. Quod autem principalius se teneat ex parte voluntalis, videtur per hoc, quod intentio principahter respicit flnem; et potentia in nobis, quae principaliter respicit flnem, voluntas est, cum «bonum et flnis sint idem°». Ergo si non potest principahter esse ex parte utriusque, videtur, quod non consistat in utraque potentia, scilicet in ratione et voluntate.

4. Item, inferius non se extendit ad plus quam suum superius; sed inlelligentia est universalior quam intentio; unde Damascenus: « InteUigentia est primus motus; quae vero circa aliquid est inteUigentia, intentio dicitur». Si ergo intelligentia mo se extendit ad rationem simul et voluntatera, sed tantum consistit in ratione, pari ratione videtur, quod similiter nec intentio.

Jn nomine intentionis clauditur simul actus rationis et voluntatis.

Respondeo: Ad praedictorum intelhgentiam est notandum, quod frequenter ad cognitionera rei perducimur per considerationem vocabulorum. Qui enim prima vocabula imposuerunt proprietates rerum potissime consideraverunt et iuxta illas vocabula imposuerunt. Si igitur veUmus altendere, hoc verbum intendere compositum est ab in et tendere. Haec autem praepositio in duplicem potest importare habitudinem, cum componitur huic verbo tendere: aut sicut ad obiectum aut sicut ad terminum Sive, ut Aristot., II. Ethic. c. S, ait: Neque e. illis boni

uUimum. Et primo modo lioo quod est intendere significat solam conversionem potentiae respectu obiecti; secundo vero modo non tantummodo significat comersionem, iramo signiticat cum hoc quandam collationem et coniunctam quielalionem. Et secundum istam duplicem acceptionem lioc verbuni intendere diversam habet constructionem. DifTert enim dicere intendo in hoc, et intendo hoc. Cum enim dico inlendo in hoc, intendere dicit conversionem potentiae ad aliquid tanquam ad obiectum. Cum vero dico intendo hoc, intendere dicit conversionem potentiae ad aliquid tanquain ad /ineni uUimum, quem intendit assequi et cui vult copulari. Et ideo in prima acceptione huius verbi intendere inter ipsum et suum casuale cadit praepositio media, ut per hoc significetur directio et conversio potentiae ad illud tanquam ad obieclum supra quod. In altera vero significatione non cadit praepositio media, pro eo quod hoc verbum tendere de se dicebat inclinationem et ordinationem ad aliquid; et haec praepositio in sibi iuncta super hoc addit quietationem; unde sensus est: intendo beatitudinem, id est, tendo in beatitudinem; et propterea non oportet exterius addi praepositionera. — Et secundum istura iiUiraum modura accipiendi est hic sermo de intentione. Et quoniara istud vocabulura duo importat, videlicet quandam collalionem, et praeter hoc quandam conversionem cum collatione et quandam tendentiam cum quietatione; et unura istorum est rationfs et alterum voluntatis: hinc est, quod in nomine intentionis clauditur simul actus rationis et voluntatis. Quaravis enira sit unum vocabuluni, tamen secundura quod corapositura est, sic iuiplicat duarum potentiarura actus coniunctos ad unum perflciendum, quod non posset facere actus unius sine actu alterius. — Et est simile de vei-bo comentiendi, quod quamvis videatur importare unicum actum, tamen necessario duos includit. Nara consensus non est aliud quam concordia voluntatis simul et rationis ad iraura aliquid faeiendura, unius ut arbitrantis et iudicantis, alterius autem ut praeoptantis. Et propterea sic recte nominatur et respicit ipsuni liberuni arbitrium, quod quidem siraul consistit circa voluntalera et rationem, sicut supra - fuit ostensum.

Unde sicut tota dispositio farailiae pendet ex consensu patrisfamilias et matrisfamilias, sic tota 1 Codd. DE duplicem. dispositio agendorum in dorao animae pendet ex consensu voluntatis et rationis. Et sicut pendet dispositio et regimen ex consensu, sic pendet directio et ohliquatio ex intentione. Sicut eniin ad rectum motura progressivura concurrit simul operatio visus ostendentis viam et operatio pedis incedentis; sic in actu intendendi clauditur simul actus rationis et voluntatis, unius ut aspicientis, alterius ut tendentis. Et quia isti actus coniuncti sunt, ideo per unum vocabulura coraposituin importanlur. — Ex his patet responsio ad quaestionem propositam et ad rationes ad ulraraque partein. Concedendura est enira, quod intentio nominat aliquid ex parte voluntatis, sicut rationes ad primam partera concludunt. Verum est etiam, quod intentio nominat aliquid ex parte rationis, ratione cuius dicitur et oculus et lumen, sicut ostendunt aliae rationes; et quantum ad haec duo intentio dirigi habel fide et caritate: fide clarificante oculum intellectus, et caritate rectificante pedera affectus

1. Ad illud ergo quod obiicitur contra hoc, quod non possit esse simul in ratione et voluntate, quia intendere dicit unicum actum; dicendum, quod falsum est; iinrao importat plures actus, sicut et consentire, ut ostensum est.

2. Ad illud vero quod quaeritur, utrura sit sicut potentia, vel sicut passio, vel sicut habitus; dicendura, quod etsi intentio aliquando dicatur ipsa potenlia intendens, aliquando dicatur ipse habitus, secundura quem intendit, aliquando dicatur actus inlendendi, aliquando ipsum intenlum; principalius taraen nomen intentionis impositum est ipsi actui; nihilominus tamen in aliis acceptionibus contingit aliquando reperiri. Nam cum dicitur, quod intentio est oculus, accipitur intentio pro potentia. Cum dicitur, intentio est lumen, accipitur intentio pro habitu dirigente. Cum vero dicitur, quod intentio est ipse finis, sicut dicit Magister in littera accipitur intentio pro intento. Gura vero dicitur, quod intentio quaedani est recta, quaedaiu est obliqua, accipitur intentio pro actu. — Cuni ergo dicit Philosophus, quod <( omne quod est in anima est potentia, vel passio, vel habitus»; dicendum, quod Philosophus sub habitibus comprehendit act.us, vel loquitur de his quae sunt in aniraa per raodura quietis, non per raodum fieri. Talia enira potius dicuntur esse

ab anima quam in anima. — Et sic patet, quod intentio potest esse aclus, potest etiam esse habitus et potentia; et sicut non nominat unum actum simplicem, sed plures, sic non nominat unicum habitum nec unam potentiam tantum. Nec valet ratio illa: est una intentio: ergo una potentia, vel unus habitus;quia hoc est unum nomen impositum pluribus, sicut supra dictum fuit de libertate arbitrii; et sic est in hoc nomine concorclia et consensus.

3. Ad illud quod quaeritur, in quo sit principalius; dicendum, quod secundum diversa et principalius est in cognitiva et principalius in motiva -. Nam quantum ad directionem principalius se tenet ex parte cognitivae, quantum vero ad tendentiam

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit: Voluntas ex fine suo cognoscitur, ulrum sit recta, aut prava. Finis autem voluniaiis esi beatitudo. Sed contra: beatitudo est bonuin nobis ignolum; unde boc est illud, quod nec oculus vidit, nec auris audivit etc.: ergo si per ignolum non possumus aliud cognoscere, videtur, quod voluntas non possit cognosci, utrum sit bona, vel prava ex illo fine. — Item, cerlius est nobis quod est praesens nobis ipsis, quam quod est absens; sed voluntas nostra est nobis praesens, beatitudo est absens: si ergo non cognoscimus praesentia per absentia, sed magis e converso; videtur, quod per beatitudinem non fiat cognitio bonitatis in voluntate.

Respondeo: Dicendum, quod cognitio bealitudiprincipalius se tenet ex parte affectivae; et hoc non est inconveniens.

4. Ad illud quod obiicitur, quod intentio est inferius ad intelligentiam; dicendum, quod Damascenus loquitur de intentione secundum aliam acceptionem, scilicet secunduin quod dicit conversionem ipsius virtutis intellectivae ad aliquod obiectum determinatum, per quem modum dicitur in alterum intendere qui illum aspicit vel considerat; et tahs raodus accipiendi frequenter habetur in Scriptura. Unde Actuum tertio dicitur, quod claudus, qui stabat ad portam templi, iniendebat in eos, id est in Petrum et loannem; et in Psalmo: Dexis in adiutorium meum intende. niendi in cognitionem dubii, sic cognitio beatitudinis facit venire in cognitionem bonitatis voluntatis, dum quis videt voluntatem suam ad beatitudinem lendere.

Quod ergo obiicitur, quod beatitudo nobis ignota est; iam patet. Verum estenim,quod non est nobis nota per experientiara, est taraen nobis nota per fldem,

Ad illud quod obiicitur, qund rectitudo voluntatis est nobis praesens; dicendum, quod, sicut in primo libro fuit ostensum, licet caritas et gratia sint nobis praesentia, sunt tamen nobis ignota, in quantum gratuita, quia de eis nuUa potest haberi experientia. Unde etsi certissimus sim de affectione raea, secundum quod est affectio, valde lamen dubius sura de affectione raea, utruni sit ordinata vel gratuita; et ita acquiro raihi probabilitatem per aliqua signa.

Itera quaeritur de illo verbo Apostoli, quod Magister ponit in littera: Finis praecepti est caritas de cordepuro et conscientia bona elfide non ficia. Quoniam praecepta directius sunt ordinata ad obediendum quam ad amandum, ergo potius debuit dicere: obedientia est finis praecepti, quara caritas. — Itera, cum finis, quem assequiraur ex observantia mandatorum, est ipsa vita aeterna, potius deberet dici: finis pi-aecepti est vita aeterna quam caritas.

luxta hoc quaeritur de numero et difierentia illarum conditionura appositarum, scilicet de corde

puro etc. Cum enim caritas non sit de flde nec de conscientia, sed potius de affectione, non videtur recte notificari per illas conditiones.

Respondeo: Dicendum, quod secundura quod doclores exponunt, Apostolus hic definit caritatem.

1. Sed quidam sic exponunt, ut illae determinationes de corde puro etc. sint determinationes ex parte subiecti; et hoc quod dicitur finis praecepti, sit ipsa notificatio, ut sit sensus: caritas procedens de 2, corde puro etc. est flnis praecepti. — Alio mudo exponitur, ut hoc totum sit notificatio finis praecepti de corde puro etc. Hic modus dicendi videtur congruentior. Et secundum hunc modum dicendi notandum, quod caritas hic definitur per actum suum. Actus autem caritatis, qui est amare, dupliciter habet notiflcari: et per coraparationem ad illud a quo procedit tanquam a principio efficiente, et per coraparationem ad illud quod ad ipsam caritatem terminatur sicut ad quietantem; et ideo in illa eias notiflcatione tangitur eius duplex comparatio, videlicet ad cor purum. et ad ipsum praeceptum. Et quia puritas cordis, a qua imiuediate procedit actus dilectionis, praesupponit flduciam fldei et certitudinem spei tanquam dispositiones praeambulas; ideo, ut manifpstaret Apostolus, quod actus caritatis praesupponit actus aliarum virtutum theologicarum tanquam disponentes ad ipsum; hinc est, quod ista tria dicit: de corde puro, in quo tangit carilatis sanctitatem; conscientia bona, in quo tangit spei fiduciam; et fide non fida, in quo tangit fldei conslantiam. Et in his duobus Apostohis caritatem perfectissime commendat, in hoc quod ostendit, quod in actu caritatis consistit complementum omnis virtutis et flnis omnis bonae operationis, quae intelligitur in nomine praecepti. Unde intellectus praedictae deflnitionis est iste: caritas est finis praecepti etc, id est, caritas est illud, in quo consistit omnis mandati adimpletio et omnium virtutura perfectio. Et hinc est, quod Scriptura adeo nobis commendat caritalem, et maxime Scriptura novi Testamenti, et Apostolus eam laudat elegantissime.

Quod ergo obiicitur de obedientia et vita aeterna, quod debeant dici finis praecepti; dicendum, quod obedientia ordinata est ad caritatera hai)endam, et vita aeterna non est aliud quam caritas consummata

DuB. m.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod finis est Deus Pater et Filius et Spiritus sanctus, neque hi tres sunl tres fines. Sed contra: finis est res, qua fruendum est; sed « hi tres sunt tres res, quibus fruendum est», sicut dicit Augustinus in libro de Doctrina christiana ergo sunt tres fines. — Itera, intentio finis dirigitur per fidem; sed fides ponit tres articulos in credendo Patrem et Filium et Spiritum sanctum: ergo pari ratione intentio intendit in eum, staluens sibi tres fines.

Respondeo: Dicendum, quod rationis est distinguere, et voluntatis unire. Rursus, sicut dicit Daraascenus, « personae distinguimtur ratione et conveniunt re et natura». Secundum hoc ergo intelligendum est, quod nomina illa, quae sunt communia ad rem et rationem, ilia possunt pluriflcari; illa vero, quae sunt mt/«a, pluriflcari non possunt. Ideo potest dici, quod Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt tres res; non tamen potest dici, quod sint tres lunlalem; ideo possumus dicere plures articulos, non tamen possumus dicere plures fi.nes. Licet tamen plures sint arliculi, una tamen est in eis veritas, quia, cum veritas complexa, secundura quod aliquid ponit, reducatur ad veritatem iiicomplexara; et una sit veritas incomplexa in Patre et Filio et Spiritu sancto, secundum quod sunt una entitas et una veritas: illi tres arliculi super unara veritatem realeiu fundari habent.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod sunt tres res: dicendum, quod ratio illa non valet: sunt tres res: ergo tres fines; quia proceditur a pluralitate personali ad pluralitatem essentialem; et differenter accipitur res, cum dicitur: flnis est res, et cum dicitur: tres sunt res.

Ad illud quod obiicitur, quod fiides distinguit; dicendum, quod ex hoc non sequitur, quod intentio distinguat plures flnes, sicut fides plures articulos; nain cum intentio in caritate consiimmetur, et caritatis sit unire, plus habet intenlio rationera uniendi quain rationem distinguendi.

DuB. IV.

Item quaeritur de quaestione ultimo proposita in littera, quara Magister non determinat in partem alteram, utrum scilicet voluntas finis et eius quod est ad finem sint duae voluntates, vel una. Nam quod duae sint, videtur per hoc, quod una est creati et alia increati, una temporalis et alia aeterni. Quod autem una sit, videtur per hoc, quod ibi est unum propter alterum; ubi autemhocest, ibi tantum unum est, ut cum diligo vinum dulce, non diligo duo, sed unum.

Respondeo: Dicendum, quod Magister hic ponit duas responsiones, nec tamen aliquam earum reprobat nec aliquam magis approbat. — Et ratio huius est, quia secundum diversas considerationes verum dicit utraque, et utrumque oportet dicere. Una enim dicit, quod sunt voluntates duae; aUa dicit.

Cap. I. Quare voluntas dicitur peccatum, cum sit de naturalibus, quorum nullum, aliud peccatum est. tumcumque vitientnr, bona tamen esse non desinunt, tcris animalibus praesunt; quae creatura, in rebus etiam inter vilia natura bona». Haec autem imago voluntas, in qunntnm inordinata est, peccalum est, quare ergo intelleclus, ralio et ingenium et buiismo(Ii, cum inordinata sunt, peccata non smit? Inordinala vero sunl, quod est voluntas una. Hoc autem dixerunt aspicientes ad diversa. Voluntas enim finis dupliciter potest esse: aut sicut obiecli, aut sicut finis in ratione finis. Si sit voluntas finis sicut obiecti, sic cum aliud sit obiectum creatum, et aliud increatum, alia est voluntas, qua volo finem, et alia, qua volo id quod est ad finem, sicut alius est motus affectionis, quo amo Deum in se, et alius raotus, quo amo creaturam. Si autem sit voluntas finis sub ratione fiinis, in quantum scilicet aliud habet ad ipsum ordinari, sic una voluntate el uno decursu volo utrumque, quaravis voluntas simul et semel non possit ferri super utrumque, sed successive; ut patet, cum amo coniestionem propter salutem, quia in amore comestionis includo amorera salutis. — Et secundum has duas vias duo sunt modi dicendi probabiles et veri, si recte fuerint intellecli sicut voluntas, cum ad rectum finem non tendunt, eonatnralem potentiam volondi, aliquando acluni Ipsius vis significari. Vis autem Ipsa, naluraliler animae Insita, nunquam peccatum est, sicut nec vls memorandi vel intelligendi; sed actus huius vls, qul et voluntas dicitur, tunc peccatum est, quando inordinatus est.

Cap. H. Qua7-e actus voluntatis sit peccatum, si actus aliarum potentiarum non sunt peccata.