Distinctio XL

Sed Augustinus cvidenlissime docet in libro coiitra causae obtenlu, nullo quasi bono fine, nulla velut bona intentione facienda siinl. Ea quippe opera hominum, si causas habuerint bonas, vel malas, nunc sunt bona, nunc mala, quae non sunt per se ipsa peccata, sicut vicUim praebere pauperibus bonum est, si fil per, aut lasciviae causa cum uxore concumbilur, aut adulterium esse faciendum, ut per illam, cum qua hereditates habeant qui nihil boni agunt, sed hi pomala?» «Cur non ab iinmundis meretricibus, quaedilibus eas largiatur, cum nullum malum inalum sit, si cinus non dicatur recte fleri posse, nec impune tantum, sed speretur et praemium, si seniel concesserimus, beret pauperi; et falsarium, qui alienum corrumpit testamentum, ut is esset heres, qui faceret eleemosynas largas, noii ille qui nnllas; et eum qni se fecisse aduldiae furatur. Quis hoc dixerit? Sed horum duorum non ideo quisquam est bonus, quia peior est uiius. Peior enim est qui concupiscendo, quam qui miserando turatur. Sed si f.irlum omiie )eccatum est, ab omni furlo abstinendum est. Quis enim dicat, esse pcccantum? Nunc aulem quaerimus, quis actus peccatum

crucifigendo Christum arbitrabanlur, se ohsequiwn praescilicet Dei obsequium, et tamen voluntatem eorum el est haec regula, sed in malis excipiuntur illa quae

Qualiter actus et opera es affectu et

Supra ostendit Magisler, qualiter voluntas ex fine habeat rectificari et depravari. In hac parte intendit ostendere, qualiter actus et opera rectiflcari habeant et depravari ex alTectu et fine. Et quoniam obliquura habet cognosci per rectum, et malum per bonum; ideo pars ista habet duas. In prima parte inquirit Magister, quoniodo intentio faciat opus bonum. In secunda parte inquirit, quomodo ex obliquitate intentionis sive voluntatis habeat fleri opus malum, infra: Cumque intentio, ut supra dictum est, opus bonum faciat etc.

Prima pars dividitur in duas partes. In quarum

Ad intelligentiam autem huius partis, in qua Magister principaliter agit de bonitate operum, quam habent ex intentione, incidit hic quaestio circa duo. sine praevaricalione fleri nequeunl.

Quae tamen quidam contendunt nuufiuam habere tribuat, non pro bono, ut aiunl, furatur. Non enim bono flne, nulla vehit bona intentione lacienda. Non flne et bona intentione, sed mtenliotie _, quae videtur excepit AiigHstinus ista, ut ainnt, quiii causas habeant malas, sed quia causas habent, quae mdentur bonae, sunt tamen malae. fine vel rectificantur, vel depravantur. prima Magister ostendit, quod actus pensari habeant boni vel mali ex intentione et fine. In secunda quaerit, utrum generaliter hoc sil verum, quod bonitas operum causetur ex bonitate intentionis, ibi: Sed quaeritur, utrum omnia opera Iiominis etc.

Et illa secunda pars subdividilur in tres partes. In quarum prima recitat diversorum opiniones. In secunda conflrmat alteram illarum auctoritate Augustini, ibi: Sed Augustinus evidenlissime docet etc. In tertia vero redit ad conflrmanda reliqua, ibi: Quae tamen quidam conteiidtml etc.

Et primo quaeritur de bonitate, quam opera ab intentione recipiunt.

Secundo vero quaeritur de bonitate, quam opera intentioni superaddunt.

Circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur de bonitate operum quantum ad qualitatem, utrum videlicet qualitas operum qualitati intentionis generaliter correspondeat.

Secundo quaeritur quantum ad quantitatem, vide-

Utrum qualitas operum semper Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum qualitas operum semper respondeat qualitati intentionis; et hoc est quaerere, utrum omne opus, quod fit bona intentione, sit bonum. Et quod sic, videtur:

. Prinio auctoritate Ambrosii, quam Magister adducit in littera: « Affectus tuus operi tuo nomen imponit »: si ergo denominatio operis est a qualitate, et intentio sive affectus opus denominat; videtur etiam, quod informet qualitate sua.

2. Item, arbor bona, quae operatur, secundum quod bona, facit semper fructum bonum; sed voluntas, quae est arbor, cum bona intenlione operatur, operatur secundum quod bona: ergo videtur, quod faciat opus bonum

3. Item, actus non est meritorius nec demeritorius, nisi quia voluntarius; et voluntas nec est bona nec est mala nisi ex intentione, sicut supra ostensum est: si ergo bonilas voluntatis facil bonitatem in opere, et bonitas intentionis facit bonitatem in voluntate: ergo a primo, qualitas operis causatur a qualitate intentionis.

4. Item, potentius est bonum respectu boni, quam malum respectu raali; sed qualecuraque sit opus et quantumcumque sit bonum, depravari potest per malam intentionera: ergo raulto fortius qualecumque sit opus et quantumcunique malura, recliflcari potest ex bona intentione. Et potest huius arguraenti illatio confirmari quasi a minori et a simili et per consequentiam in ipso, « quia si oppositum est causa opposili, et proposilura propositi licet utrum quantum quisque intendit, tantura faciat.

Tertio quaeriturquantum ad necessitatem, ulrum scilicet bona intentio absque operibus ad salutem sufciat. respondeat qualitati intentionis. Si ergo raala intentio seraper causat malum, bona semper causat bonum.

5. Item, esto quod aliquis faciat opus malura bono fine, ita quod mahtia sit in opere, et bonitas in intentione; aut intentio permanet bona, opere existente malo; aut intentio fit mala ex opere malo; aut intentio facit opus bonum. Si primo raodo: ergo siraul et serael merebitur quis et demerebitur, quod est impossibile. Si secundo niodo; sed contra: opus est effectus intentionis; sed effectus non influit in causam, sed potius e converso: ergo potius intentio communicat suara proprietatem operi, quara opus intentioni: ergo si intentio est bona, necesse est, opus esse bonum, quod ex ipsa procedit.

6. Item, quantumcumque opus de se sit malum; si tamen flat ab eo qui operatur omnino praeter intentionera, sicut ab eo qui omnino caret usu rationis, non est aliquo raodo culpabile: ergo si privatio intentionis opus quantumcuraque de se maluni potest privare malitia et facere, quod non sit raalum raalitia moris; pari ratione videtur, quod rectificatio intentionis opus quantumcumque de se raalura potest facere bonura et rectum.

Sed contra: I. Hugo de sancto Victore: « transforraat amantem in amatuin »; hoc autem non dicitur e converso: ergo qualiscumque sit intentio, si voluntas velit malum, necesse est, eam efflci malam: ergo non videtur, quod qualitas operis correspondeat qualitati intentionis.

2. Item, Philosophus dicit, quod «ahqua sunt iustitia ad confirmandum eum in libertate, sibi in eadem prima

quae mox. noiiiinata coniuncta sunt malo », et talia dicunt theologi esse raala secundum se: si igitur in talibus actu)us inseparabiliter adhaeret malitia, videtur, quod huiusmodi actus non possint fieri boni ex intentione nostra.

3. Item, aliquid est malum, quod est contra Dei mandatum; sed intentio nostra non potest divinum mandatum infringere: ergo non potest facere, quod liomo faciendo contra Dei mandatum non peccet: igitur quantumcumque bonum intendal, si contra Dei mandatum faciat, non erit bonum, sed malum: ergo non est generaliter verum, quod qualitas operis a qualitate intentionis causetur.

4. Item, bonum absolutum praesupponit bonum ex circumstantia; nihil enim est simpliciter et absolute bonum, nisi vestiatur debitis conditionibus et circumstantiis. Sed aliqua sunt opera, quae semper dicunt carenliam debitae circumstantiae, sicut interficere innocentem, aut dicere falsuni scienter, et consirailia: ergo videtur, quod quantumcumque aliquis talia bona intentione faciat, non erunt simpliciter bona: ergo non videtur, quod qualitas operis semper respondeat qualitati intentionis.

c 0 N c L u s I 0. Qualitas operum semper respondet qualilati intentionis, dummodo intentio bona accipitur non tantum respectu ipsius finis intenti, sed etiam respectu boni ordmis mediorum ad Jinem; sola autem intenti bonitas non sufficit, ut opus reddat bonum, sicul malitia reddit malum.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod circa hoc ab antiquo duplex fuit opinio, sicut Magister in littera explicat.

Quidam enim dixerunt, quod generaliter verum ei est, quod opera bona vel mala pensantur ex intentione. Alii vero dixerunt, quod opera non pensantur- generaliter bona vel mala, sed solum illa quae indifferentia sunt ad hoe, quod fiant bene vel male. Illa autera opera, quae sunt mala secundum se, ex intentione pensari non possunt, quia, quacumque intentione fiant, semper mala sunt.

QuaeUbet autem harum opinionum verum dicit, si recte intelligatur. Intentionis enim qualilas dupliciter potest accipi, secundum quod inlentio dupliciter dicitur. Uno enim modo intentio dicit womntotem finis; alio vero modo non tantura dicit voluntatem finis, sed etiam ordinationem eius quod est ad finem ad ipsum finera, quem appetit l Et secundum hoc dupliciter potest dici intentio bona vel mala. — Uno modo dicitur intentio bona, in qua est perfecta et bona ordinatio operis ad finem intentum; et econtra dicitur mala, in qua est ordinatio indirecta. Et hoc modo bonilas intentionis -non tantummodo respicit bonitatem fi.nis, sed eliam rectum ordinem eius quod est ad fiinem ad ipsum Dnem. Haec enim duo necessario requiruntur ad hoc, quod oculus sitsimplex, sicut dicit Rernardus ad Eugenium, videlicet, quod « veritas sit in electione, et caritas in intentione ». Et hoc est dicere, quod tunc est oculus mentis siijiplex sive intentio bona, quando hoc amat flnaliter, quod est araandum, et eligit quod est eligendum. Et hoc modo qualitas operis semper respondet qualitali intentionis nec habet instantiam, immo si oculus est simplex, lotum corpus est luminosum; et si oculus est tenebrosus, hoc est intentio mala, et opus iudicatur malum.

Alio modo dicitur intentio bona, quia illud quod finaliter intendit, est bonum, et mala, quia illud quod finaliter intendit, est malum. Et hoc modo non est generaliter verum, quod qualitas operis causetur a qualitate intentionis; et hoc dico quantum ad qualitatem, quae est bonitas. Si quis enim mentitur, utpote ad liberationem innocentis, vel furatur, iit pascat pauperem, non dicitur bene facere, sicut dicit Augustinus, et etiam Apostolus: Non sunt facienda mala, ut eveniant bona. — Quantura autem ad qualitatem maliliae, non habet instantiam; irarao necessario malitia operis correspondet intentioni raale intendenti. Qualecumque enim sit opus, dum faciat illud homo raala intentione, Deus, qui scrutatur corda, malum reputat. Cum enim ad bonitatem operis necessario requiratur intentio boni finis, sola illa desistente, opus iudicatur esse malum; non tamen, iUa sola assistenle, iudicatur esse bonum, quia plura exiguntur ad construendum quam ad destruendum.

Ex his patet responsio ad quaestionem propositam, et etiam ad obiecta pro magna parte. obiecta, quae probant, qucd veritas operis non correspondet bonitati intentionis, loquuntur de bonitate intentionis, prout respicit ipsmn finem; et sic verum concludunt, quia ad lioc, quod opus sit bonum, non sufficit, quod homo intendat bonum, sed etiam exigitur, quod recta via tendat ad bonum. — Argumenta vero ad oppositum pro magiia parte proceclunt alia via, videlicet proul intenlio dicitur esse bona, non solum quia intentum est bonum, sed etiam quia oj-dinatio est bona.

1. 2. 3. Et sic intelligitur auctoritas Ambrosii, qua dicitur: «Affectus tuus operi tuo nomen iraponit», et ratio secunda et tertia. Nam voluntas non dicitur esse bona in se nec etiam bona arbor ex bonitate intentionis, nisi secundum quod intentio dicitur esse bona, quia hono modo ad bonum finem tendit

2. Ad illud quod oliiicitur, quod iriala intentio sufficitad faciendum opus malum; dicendum, quod non sequitur ex hoc, quod similiter intentio boni sufQciat ad bonum. « Facilius enim est destruere quam construere ». Et quia bonum attenditur secundum constitutionem ex concursu multarum circumstantiarum, malum vero attenditur ex cuiuscumque privatione; hinc est, quod « nialum est omnifariam, et bonum uno luodo »; et ideo non sea Tar., hic q. 1. a. 1.).

Secundo quaeritur, ulruin quantuin quis intendat, tantum faciat, ut sicut opus ab intentione recipit aliquo modo qualitatem, ila etiam recipiat quantitatem. Et quod sic, videtur.

1. Super illud Matthaei duodecimo: Bonus homo cle hono thesauro etc; Glossa: « Quantura bonum intendis, tantum facis».

2. Item, hoc videtur ratione. Omne agens per quitur, quod si defeclus alicuius rei sufflcit ad faciendum maluiu, quod positio eius sufficit ad faciendura bonum; plura enim exiguntur ad bonum; nec est ibi locus a simili nec a minori. Rursus, quia malum est privatio boni, in talibus non tenet consequentia in ipso, sed potius consequentia e contrario.

b. Ad illud quod obiicitur, quod intentio potius debet influere in opus, quam e converso; dicendum, quod opus non facit intentionem malara aliquid influendo, sed potius deficienclo. Quia enim opus de se inordinatum est, et intentio non potest illud ordinare; hinc est, quod dum illi operi se applicat, se ipsam deordinat.

6. Ad illud quod obiicitur, quod privatio intentionis privat malitiam ab aclu; dicendum, quod non est simile, pro eo quod privatio intentionis dicitur privare mahtiam ab actu, non quia aliquid intentionis conferat ipsi actui, sed polius, quia trahit actum illum extra genusmoris; quia non est opus morale, nisi quod flt ex intentione. Et ideo consimilis est modus arguendi in ista ratione et in praecedenti, qua arguebatur ex comparalione mali ad bonum. Non eniin valet: sufQcit ad destruendum: ergo sufficit ad ponendum. Petr. a Tar., hic q. 1. a. 2; Richard. a Med., hic a. 1. q. 2. intentionem praefigit sibi finem, ad queiu opus suum mensurat: ergo si omne opus morale est ab agente per intentionera, omnis operis moralis mensuratio attenditur in comparatione eius ad finem. Sed comparatio ad finem est intentio: ergo quantitas omnis operis moralis penes intentionem attenditur.

7. Item, secundum quantitatem caritatis attenditur meritum exterioris operis, et secundum ma Mon pauci codd., ut U D E R P Q T bb ee etc, cum cdd. 2,

giiiludinem Ubidinis allenditur magrjitudo exlerioris peccati. Si ergo caritas, ut dicit Bernardus, respicit intentionem, et similiter libido, quae dicit quietationem in bono creato; ergo videlur, quod quantitas omnis operis moralis secundum intentionem mensurelur.

4. Item, si aliquod opus de natura sui generis est veniale peccatura, nihilominus ille qui facit illud, mortaliter peccat, si intendit peccare mortaliter; hoc autem non esset, nisi opus reciperet quantitatem in genere moris ab intentione: ergo etc.

Sed contra: 1. Si « quantum quis intendit, tantum facit »: ergo si Linus sive aliquis alius parvus Sanctus intenderet mereri gloriam Petri, mereretur gloriam Petri, et si amplius intenderet, aniplius mereretur: ergo habenti minorem caritatem redderetur maius praemium, quod est plane falsum.

2. Item, si « quantum quis intendit, tantum facit »: ergo si aliquis adulterans intendit peccare venialiter, peccat venialiter: si igitur hoc est plane falsum, manifestum est, quod quantitas operis non causalur ex quantitate intentienis.

3. Item, quanto aliquis est humilior, tanto minus boni credit se facere; sed intentio sequitur credulitatem, quia « fides dirigit intentionem S): ergo quanto quis humilior est, tanto minus bonum intendit facere. Si ergo bonitas operis rnensuraretur penes quantitatem intentionis, videtur, quud quanto quis esset humilior, tanto opus eius esset minus bonum; sed hoc est plane falsum: ergo etc.

4. Item, unus simplex, cum facit parvum peccalum, credit, esse gravissimum pei-catum; alius impius et iniquus, cum facit maximum peccatum, credit, valde parum peccare: si ergo opus mensuratur penes intentionem, videtur, quod iniquus et malitiosus minus peccet in enormi genere peccati, quam unus simplex in genere peccati quantumcumque levi. Si igitur hoc est plane falsum, ergo et illud, ex quo sequitur, videlicet quod quantitas operis correspondeat quantitati intentionis.

c 0 N c L u s I 0. Qvxmlilas bonitatis et maliliae in opere correspondet quantilali bonitatis et malitiae in intentione, sed in bonis tunc solummodo, si quantitas intentionis attenditur respectu actus intendendi.

Respondeo: Dicendum, quod sicut in praecedenti problemate duplex distinguitur oMa/ztos tioms, sic et m hoc mtelligendum est, quod quantitas intentionis dupliciter potest inlelligi, videlicet aut ratione actus intendendi, aut ratione ipsius intantum et quantum possunt esse nomina, vel adverbia. Si tantum el quantum sml aduerbia, tunc dicunt quantitatein actus inlendendi; et tunc est locutio vera generaliter, sive lespectu bonorum, sive respectu malorum; quia quantum actus intendendi est intensus in bonitate et malitia, tantum operatio exterior est bona vel mala. Omne enim meritum et demeritum ad actum voluntatis reducitur, licet circurnstantiae exteriores aliquo modo faciant ad maiorem voluntatis depravationem. — Si autem tantum et quantum sint nomina, tunc dicunt quantitatem ex parte intenti; et sic non est generaliter verus ille sermo, quia opus exterius factum non semper commensuralur ei quod intentio intendit. Frequenter enim intendit homo facere magnum bonum, et facit parvum, quia modicam habet caritatem. Habet lamen aliquo modo veritalem in malis, videlicet intendendo, licet non diminuendo, et prout tantum et quantum dicunt quandam comparationem proportionalitatis, non eommensurationem aequalitatis. Unde qui intendit niuttum peccare, multum peccat, qualecumque opus faciat; non tamen qni intendit parum peccare parum peccat, maxime si opus facit, quod muJtum habet de deformitate.

Ex his patet responsio ad quaeslionem propositam. Concedo enim. quod quantitas bonitatis et

maliUae in opere correspondet quanlitati bonitatis et malitiae in intentione, secundum quod qimnlitas intentionis attenditur quanlum ad actum intendendi, sicut rationes ad primam partem inductae ostendunt. Concedo etiam nihilominus, quod quantitas operis non semper correspondet quanlitati intentionis, secundum quod quantitas intentionis attenditur ex parte intenti, sicut ostendunt rationes, quae ad secundam partem inducuntur.

3. 4. Ad alias tanien duas rationes, quae ultimo 3. inducmitur, responderi potest, quod non cogunt, pro 60 quod uou cst idem dicere de aliquo, quod c.redit facere magnum, veL parvum bonum sive raalum, et

Utru.m intentio absque bonis operibus Tertio quaeritur de bonitate operum quantum ad necessitatem, utrum videlicet intentio absque bonis operibus sulBciat ad merendura vitara aeternam. Et quod sic, videtur.

1. Bernardus de Libero Arbitrio: « Intentio sufficit ad meritum, bona actio requirilur ad exemplum»: ergo videtur, quod quantura ad raeritum vitae aeternae non sit necessaria bonitas actionis exterioris.

2. Ilem, super illud Psalmi: Dixi, confitebor; Glossa: « Votum pro operatione iudicatur»: ergo tantum valet jjene velle, quantum velle et operari: ergo etc.

3. Item, Gregorius in quadam Homilia: « Non est vacua manus a nnmere, cura arca cordis repleta fuerit bona voluntate»: ergo plenitudo intentionis et voluntatis aequivalet plenitudini operationis: igitur sine illa potest sufficere ad salutem.

4. Item, mereri vitara aelernara est in potestate nostra; sed opera exteriora non sunt in poteslate nostra: ergo videtur,quod opera exteriora non sint necessaria ad raerendura vitara aeternara: igitur ad raeritura vitae aeternae videtur sufficere intentio sola.

5. Item, intentio et vohmtas non pendent ex opere: ergo opere non existente, potest esse boniquod intendit. Aliud enim est aestimatio, aliud est intentio; et quamvis opus seqmiur aeslimationem, non tamen sequitur intentionem. Pi-aeterea, illae duae rationes, sicut et aliae, procedunt de quantitate intentionis a parte intenti. Quamvis enim humilis homo parum intendat facere, nihilominus tamen magnae bonitatis est eius intentio, dum ex magna virtute movetur ad illud faciendum. Similiter, cum iniquus homo intendit modicum malum facere, tamen, quia ex magna libidine facit, multum seu valde prava est eius mtentio, dum nimium adhaeret bono creato; et ideo non sequitur, quod minus peccet ille qui est magis maUtiosus

ad merendum vitam aeternam. tas tam in voluntate quam in intentione; sed qui habet bonam voluntatera et intentionera est iustus, et omnis tahs habet quod sufBcit ei ad vitam aeternam: igitur ad meritum vitae aeternae videtur intentio sufQcere absque exteriori operatione.

Sed contea: 1. Matthaei vigesimo quinto: rivi, et non dedistis mihi manducare; ita Dominus dicet reprobis, et propter hoc feret sententiara damnationis contra eos: si ergo propter defectum bonorura operum quis damnatur, exercitium bonorum operum est ad salutem necessarium: ergo intentio sine operibus non sufBcit ad meritum.

2. Item, in Canonicae lacobi secundo: Fides sine operibus mortua est; sed non est efiicacior ad merendura intentio quara fides: ergo si fides non sufficit ad meriiura sine operibus, pari ratione nec intentio.

3. Uem, Gregorius in quadam Horailia: « Amor Dei nunquam est ofiosus; operatur enira magna, si est; si autem operari neghgit, amor non est»:ergo si opera non adsunt, non adest veritas amoris. Sed nihil est meritorium vitae aelernae absque vero araore carilatis: ergo circumscriptis operibus, intentio non sufficit ad meritum.

4. Item, Philosophus '- dicit, quod ad virtutera

tria requiruntur, videlicet « scire et velle el impermutabiiiter operari»: ergo si non est operatio, non est salva virtutis ratio. Sed ubi non salvatur virtutis ratio, nec poterit salvari sufficientia meriti: ergo videtur, quod absque operatione vitam aeternam non condigne sufficienter meremur.

0. Iteni, si sola inlentio vel voluntas interior sufficeret ad meritum; sed habenti gratiani facillimum est velle bonura: ergo facillimum esset mereri vitam aeternam; cuius conlrarium dicit Dominus Matthaei septimo, cum dicit, quod aixla est via, quae clucii acl vitam.

c 0 N c L u s I 0. Ad merituin vitae aeternae in eo qui /labet facultatem bene operandi, non sufjicit bonitas intentionis absque bonitate operis exterioris.

Respondeo: Dicendum, quod cum quaeritur, utrum intentio et voluntas interior sufficit ad meritum al3sque opere exleriori; distinguendum est..ut enim ille qui habet intentionem, habet facultatem bene operandi, aut non. Si non habet faciUtalem; cum nemo obligetur ad impossibile, si bonam habet voluntatem et directam intentioneiii, tunc sola plenitudo voluntatis internae sufficit ei ad meritum vitae aeternae absque exteriori operatione-. Si autem -2. adsit facultcis, et se ojfert opportunitas; intentio non potest ad meritum sufficere absque opere.

Ratio autem huius est divini mandati obligatio et virtutis perfectio et voluntatis pleniludo. i.Divini manclali obligatio facit, ul intentio sine operibus non sufficiat, cum se offert opportunitas et facultas. Mandata enim Dei non solum obligant ad volendwn, sed etiam ad faciendum; et ideo qni non implet divina mandata, cum possit, potius me- 2. retur iram, quam mereatur gloriam. — Virtutis etiara perfeclio est ratio, quare non sutficit sola intentio, quoniam « virtus est ultimuni potentiae'», et ideo elevat potentiam ad aliquod magnum et arduum. Potentiae autem animae non habent suam utililatem sive perfectionera completam, nisi exeant in opera sibi debita, quando adest facultas et opportunitas. Et ideo iUa intentio, qua quis vult et intendit bonum,et tamen non facit, cum possit, non est intentio virtuosa, ac per hoc nec meritoria. — Voluntatis etiam plenitudo ratio est, quare non sufflcit sola intentio: quoniam plena voluntas ponit effectum, si adsit facultas; alioquin non dicitur homo plene aliquid velle, si non facit, cum possit facere; sed seraiplene et pigre vult, sicut pfcer, qui vult et non vu.lt. Et propterea dicit Gregorius, quod «nemo debet sibi blandiri de bona voluntate, immo de dilectione Conditoris lingua, mens et manus debet requiri», et, sicut hortatur nos beatus loannes primae Canonicae tertio, diligere debemus non solum ve7bo et lingua, secl opere el veritate. — Quoniam igitur, cum adest facultas et se offert opportunitas, absque operibus exterioribus nec est mandatorum Dei impletio, nec virtutis perfectio, nec voluntatis plenitudo; el absque his non est sufficientia meriti: hinc est, quod ad meritum vitae aeternae non sulflcit bonitas intentionis absque bonitate operis exterioris. Et rationes, quae boc ostendunt, concedendae sunt. meritum; dicendum, quod loquitur de intentione illorum operum, quae non sunt in praecepto, non ratione aliorum, quae in praecepto sunt. — Vel dicendum, quod loquitur in eo casu, quando scilicet non adest facultas bene operandi exterius.

2. Ad illud quod obiicitur, quod voluntas pro factb repulatur; dicendum, quod verum est, quando non se offert bene operandi opportunitas et facultas.

3. Ad illud vero Gregorii, quod non est vacua manus a raunere etc; dicendum, quod facienda est vis in hoc quod dicit: « cum arca cordis repleta fuerit bona voluntate »; nunquam enim, sicut dictum est prius, plene bonam voluntatem habet qui potest facere bonum illud, cuius habet voluntatem, et ad fructum non pervenit.

4. Ad illud quod obiicitur, quod opera non sunt in potestate nostra; dicendum, quod hoc solum concludit, quod in eo casu sufficit intentio, quando deest facultas ad perficiendum operationem bonam.

5. Ad illud quod obiicitur, quod bona voluntas non pendet ex opei'e; dicenduiu, quod verura est; attamen, cum adest facultas, plena voluntas necessario ponil bonum opus, ita quod, si bonum opus non ponitur, aut nunquam voluntas fuit plena, aut

In hac quaeslione relYitatur error Abaelardi, a Concilio Secuins 6S propositiones ab Innocentio XI. 1687 sunl condemna-

Consequenter quaeritur quantum ad secundum principale de bonitate, quam opera superaddunl bonitati intentionis. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum aliquid addant opera bonitatis vel meriti supra bonam intentionem ratione

Utrum opera exteriora aliquid Circaprimum sic proceditur et quaeritur, utrum opera exteriora aliquid addant supra bonam intentionem ratione suae excellentiae et dignitatis, sicut sunt opera privilegiata. Et quod sic, videtur.

1. Super illud ad Ephesios primo: Quae sit magnitudo; (Jlossa: « Quoddam incrementum gloriae habebunt summi doctores ullra id quod communiter habebunt alii»; hoc autem non est nisi ratione doctrinae, quam aliis communicant: ergo etc.

2. Item, communiter in Ecclesia magis solemnizantur Martyres quam Confessores; sed constans est, quod Ecclesia Sanctis exhibuit honorem secundum meril.orum suorum exigentiam: ergo mainri gloria digni sunt, qui morlem pro Christo perferunt, quam illi qui pati soluin volunt.

3. Item, Christus nobis aliquid meruit per passionein, quod ante non meruerat nobis, utpote apertionera ianuae et multorum charismatum diffusionem: si ergo caritas Christi fuil eminentissima ab instanti conceptionis et maioris fuit efQcaciae cum passione quam sine; videtur ergo, quod in quolibet alio exdesinit esse plena. Quod ergo sine operibus non sufficiat, hoc non est, quia plenitudo bonae voluntatis ex operibus pendeat, sed quia bona voluntas, si plena est, necessario in bona opera redundat, offerente se facultate et opportunitate. tae). Multo magis hic reprobatur syslema novatorum saec. XVI, S. Thom., S. I. II. q. 108. a. I. 2. praerogativae dignitatis.

Secundo quaerilur, utrum addant ratione quantitatis ex parte dati.

Tertio quaeritur, utrum aliquid addant ratione numerositatis.

supra bonam intentionem. cellenlia operis exterioris addat ad meritum bonae voluntatis sive intentionis.

4. Itera, bonum addituni bono facit magis bonum; sed opus privilegiatum est bonum: ergo additum intentioni facit eam magis bonam. Sed quod addit ad bonitatem addit ad merituiu: ergo etc.

5. Item, si opera privilegiata nihil adderent supra bonitatem intentionis, ergo qui ea faceret frustra laboraret: si ergo impium est dicere, quod ciui facit opera excellentia frustra laborat; videlur, quod opus excellens addat super intentionis bonitatem.

Sed contra: i. De beato Martino cantat Ec- ""i clesia: « 0 beata anima, quam etsi gladius persecutoris non abstulit, palmam tamen martyrii non amisit»: ergo ita videtur, quod beatus Martinus habuit palmam martyrii per bonitatem intentionis, sicut si sustinuisset acerbitatem passionis; ergo non yidelur, quod opus excellens aliquid addat supra bonitatera intentionis.

2. Iteni, operans non placet propter operationem, sed magis operatio propter operantem, quan- Die II.Novcmbr. in 11. Vesp. ad Magnificat. — Cyprian.,

tiinicnnique operatio illa sit nobilis: ergo quanlunicunique Deus approbat operantem, tanluni approtiat operationem: ergo non videtur, quod homo maioris praemii efficiatur apud Deuni dignus propter operationem excellentem, superadditam bonitati voluntatis.

3. Il.em, si aliquis sustineret mortem pro mundo, potius deinereretur apud Deum, quam aliquid mereretur: ergo sustinentia raortis pro Christo, si quo modo placet Deo, hoc non est ob aliud, nisi quia ordinatur ad Christum; sed illa ordinatio esl mediante intentione: ergo tota bonitas operationis, quantumcumque excellentis, ex intentione habet ortum et propter illam Deo placet. Sed ubi unum propter alterum, utrobique tantum ununi: igitur tantundem placet intentio perfecta et bona cum opere, quaiitum placet sine opere.

4. Item, si aliqua opera faciunt ad nieritum. illa sunt maxime opera humilitatis et vilitatis — haec enim opera Deus maxime commendat — sed opera privilegiata sunt opera cuiusdam excellentiae et dignitatis: ergo videtur, quod minime inter omnia genera operum addant ad bonae intentionis meritum.

5. Item, ubi facultas deest, voluntas reputatur pro faclo, sicut determinatum est supra; et hoc non est ob aliud, nisi quia alias non esset plena et perfecta voluntas: si igitur vokmtas per se sola pro opere reputatur, videtur, quod in tali casu opus privilegiatum nihil addat super intentionis bonitatem et meritum. Opus exterius prwilegiatum ratione dignitatis suae aliquid addit supra bonitatem intentionis, licet non addat omni modo additionis.

Respondeo: Dicendura, quod maius bonum potest aliquid dici dupliciter: aut intensive, utpote quia plus Deo placet; aut extensive, utpote quia pluribus prodest. Et secundum hoc dupliciter potest intelligi, quod opus privilegiatum addat ad bonitatem intentionis: aul quantum ad proximorum aedificationem, aut quantum ad Dei appro- 1 Cfi. Isai. 29, 13; Matlli. IS, 8. Gralian., II. Decret. Caus. balionem. Et primo modo attenditur augmentum quantura ad exemplum, secundo modo quantum ad meritum

Si igitur loquamur de additione quantum ad exemplum; sic absque dubio opus privilegiatum addit ad bonitatem intentionis, quia bonitas intentionis non lucet exterius nisi per ostensionem bonorum operum, et maxime privilegiatorum. — Si autem loquamur secundo modo, scilicet quantum ad additionem, quae altenditur quantura ad meritum; sic distinguendum est, quod est loqui de merito respectu praemii substantialis, et respectu praemii accidentalis. Respectu praemii accidentalis opus privilegiatum addil supra bonara intentionem et voluntatem, quia praemium accidentale, quod est aureola, non debetur voluntati secundum se, sed voluntati in opere. Si autem loquamur de raerito respectu praeraii substantialis, adhuc oportet subdistinguere, quia est meritum congrui, et est meritum condigni. Quantum ad merilum congrui, absque dubio opus privilegiatum addit supra bonitatem intentionis, pro eo quod voluntas in illo opere praeparatur et disponitur ad susceplionera raaioris gratiae, per quam digna est maiori retributione. Si autem loquamur de merito condigni; sic absque dubio non addit, pro eo quod quantitas meriti condigni pensatur ex quantitate radicis; et tantum placet Deo quis, qui habet voluntatem plenam et non potest habere opus, quantum ille qui habet voluntatem et opus, quantum ad essentialis praemii retributionem, si sunt in aecjuali caritale. — Et sic patet, quod opus privilegiatum ratione dignitatis suae aliquid addit supra bonitatem intentionis, licet non addat orani modo additionis. Ideo concedendae sunt rationes, quae ad priraam partem inducuntur.

1. Ad illud vero quod obiicitur de beato Martino, quod palraam martyrii non amisit; dicendum, quod ibi palma martyrii non accipitur pro praemio accidentali, quod est aureola, sed pro praemio substantiali, quod est aurea. Utrumque enim est martyrii palraa; sed unura, scilicet aurea, respondet raarlyrio, quia sustinetur ex caritate; alterura vero, scilicet aureola, respondet ei, quia est specialis privilegii et praerogativae.

% Ad illud quod obiicitur, quod operalio placet propter operantem; dicendum, quod verum est; attamen,, dum operans bene utitur dono, per quod placet Deo, hoc ipso disponit se ad maius et aliquo dignus est, quo quidem non esset, si non ita bene uteretur. Et ideo non sequitur, quod si operatio placet Deo propter operantem, quod non raagis placeat operans propter operationem quam sine; nihil enim impedit de duobus bonis, quorum unum habet Ijouitatem ab altero, quin ambo melius valeant, quam valeat alterum illorum per se.

3. Ad illud quod obiicitur, quod mori pro mundo displicet Deo; dicendum, quod verum esl; scd tamen ex hoc non sequitur, quod tota bonitas operis priviiegiati veniat ex intentione, sed quod non potest esse opus perfecte bonum absque intentione. Nihilominus tamen opera privilegiata aliquam bonitatem de natura sui habenl, quae, iuncta cum bonitate intentionis, aliquam excellentiam tribuunt bene operanti, quam non triljuerent alia genera operum. Et ideo illud verbura, quo dicitur, quod ubi unum propter alterum, utrobique tantum unum, non - habet hic locum. Hoc enira intelligitur, quando iUud, propter quod alterum participat aliquam proprietatem, est tota ralio illius participationisl Non sic autem est in proposito, ut isum est.

4. Eadem cuaestio, quae hic tractatur quoad opera bona,

5. Ad illud quod obiicitur, quod opera privilegiata sunt opera excellentia, et ideo minus debent facere ad meritum; dicendum, quod opus excellens dupliciter potest dici: aut secundum vanam «««ft'- niationem, sicut aliquis reputat excellentiam vindicare se de adversariis et piaedominari aliis; aut secundum veritatis dictamen; et sic sustinere ignominiosissimum genus mortis pro Christo est opus magnae excellentiae; et lale opus excellentiae non condividitur contra opus humilitatis, iramo simul cum illa stat et necessario eam requirit tanquam ciam; et dum habeat in se, difticultatem et tem, et caritatem praeambulam et humilitatem nemm, non est mirum, si disponit ad gloriam

6. Ad illud quod obiicitur, quod voluntas reputatur pro facto, ubi facultas deest; dicendum, quod illud est verum quantum ad sufficientiam ad tem et quantum ad praemium substantiale, quia nemo amittit regnum caelorum e.x hoc. quod non facit quod facere non potest; non autem est verum quantum ad praemii exceUentiam sive quantum ad praemiura accidentale. Et hoc modo praedictum est, quod opus privilegiatum addit supra intentionis bonitatem

principiis facile intelligitur. Notandum tanlum, quod in 3. quae-

Secundo quaeritur, utrum bona opera addant supra bonam intentionem quantum ad quantitatem dati. Et quod sic, videtur.

1. Secundae ad Corinthios nono: Qui parce seminat parce et metet; et qui semina.t in benedictionibus de benedictionibus et metel. Si igitur seminatio illa, de qua loquitur Aposlolus, est in eleemosynae datione; videtur, quod magnitudo dati faciat ad excellentiam gloriae.

2. Item, Tobiae quarto: Si multum tibi fuerit, abundanter tribue: si ergo ista exliortatio non est inutilis, videtur, quod abundantia dati faciat ad incrementum meriti.

3. Item, quamvis Deus ex aequali bonitate conferat bona maiora et minora, tamen ille cui maiora contulit, tenetur ad maiorem gratiarum actionem: ergo pari ratione, si ex aequali caritale delur maius munus et minus munus, conveniens est, Deum pro maiori munere maiorem reddere retributionem.

4. Item, si non magis meretur qui plus tribuit, quani ille qui minus, ergo non plus meretur qui relinquit omnia pro Deo et dat pauperibus quam ille qui dat unum solidum: igitur omnes sunt stulti qui sequuntur divinum consilium. Quodsi impium est dicere, divinum consilium esse indiscretum; videtur, quod quantitas dati faciat ad amplificandum meritum.

Sed contra: 1. Marci duodecimo: Ammi dico vobis: quoniam haec plus omnibus misit in gazophijlacium; loquitur de vidua: ergo si Christus plus appretiabatur datum illius viduae, quod fuit valde parvum, sicut in textu innuitur, quam magna dona aliorum; videtur, quod Deus appretietur opera solum secundum quantitatem bonae intentionis, et nullo modo secundum quantitatem muneris exterioris.

2. Item, Glossa super illum locum: « Non offerentium substanliam considerat Deus, sed conscientiam; nec perpendit, quantum offeras, sed ex quanto »: si ergo merita tantum valent, quantum Deus illa ponderat; videtur, quod quantitas dati meritum intentionis bonae non augeat.

3. Item, super illud secundae ad Corinthios octavo: El qui mullum habuit non abundavit; ibi Glossa: « Ubi aequa est voluntas, aequalem habebit mercedem »: ergo sive aliquis det magnum, sive parvum, dum tamen ex aequali caritate; videtur, quod eis retribuatur aequaliter.

4. Item, si quantitas dati aliquid addit, aut addit ad meritum respectu praemii substantialis, aut respectu praemii accidentalis. Non respectu praemii substantialis, quia illud respicit caritatis radicem et quantitatem gratiae. Non respeclu accidentalis, quia praemium accidentale debetur operibus excellentibus et privilegiatis; non enim meretur aliquis aureolam ex hoc, quod dat magnam eleemosynam. Videtur igitur, quod quantitas dati ad bonae intentionis meritum nihil omnino addat. Quantitas dati in bonis operibus addit ad praemium essentiale, non autem directe, sed dispositive.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam notandum est, quod de quantitate dati est loqui dupliciter: aut comparando datum ad datum solum; aut comparando haec ad invicem et ad dantis fa- X super illud Lucae 12. de vidua paupere, cod. bb super

cuUatem. — Primo moflo loquendo, maior quantitas dati aliquid addit ad bonitatem intentionis, non, inquara, respectu praemii essentialis directe, sed quia aliquo modo disponit hominem ad proficiendim in bono et ad recedendum a malo. Qui enim maius munus tril)uit, ut sibi faciat amicuni de mammona inicjuitatis, magis recipientem obligat ad orandum pro se, et quodam raodo in obligando illum obligat Deum; et ideo plus se disponit ad gratiam, quam ille qui dat minus munus. Similiter plus se dispo- 3. nit ad recedendum a malo, quia in hoc, quod facit maiorem eleemosynara, absolvi meretur a maiori poena, secundum quod dicitur Lucae undecimo: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis; et Tobiae duodecimo: Eleemosyna a morle liberat; et propterea, Danielis quarto: Redime peccata tua eleemosynis.

Simililer, si comparemus quantitates datorum 3 jn comparatione ad facultatem dantium, maior quantitas non addit quantum ad meritum praemii substantialis directe, sed quodam modo dispositive. Qui enim, pensatis suis viribus, plus dat, quam alter, suis viribus pensatis, magis ad donum graliae se disponit, magis etiam a peccato recedit. Et sic, generaliter loquendo, nuantitas dati, praesupposita aequalitate bonae ratentioms sive voluntatis, quantum ad praeraium essentiale non addit directe et proprie, sed quodam modo dispositive: vel quia disponendo ad caritalem disponit ad maiorera gloriam, vel quia eripiendo a malo, celerius facit hominem pertingere ad coronam.

Et hoc quidem non habet instantiam, quando est excessus quantitalis dati et in comparatione ad da.tuni et in comparatione ad facultatem dantis. Quando vero ex una parte datum unura excedit aliud in se. et econtra exceditur ab aliquo in comparatione ad facultatera dantis, per quem modum dixit Dominus quod vidua plus miserat in gazophylacium quam oranes divites, quia totum victum suum. posuerat; tunc se habent sicut excedentia et excessa. Secundum enira diversas conditiones unum datura plus promovet quam reliquum. Maior enim quantitas dati plus valet ad evadendara poenam, quia, sicut dicitur decirao tertio Proverbiorura: Redemptio animae viri sunt propriae divitiae. Maior vero quantitas dati secundum facultatem dantis plus valet ad acquirendam gratiam, pro eo quod talis magis se disponit ad perfectionem beatitudinis, scilicet paupertatis. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod quantitas dati aliquid auget ad meritura bonae intentionis, scilicet dispositive. quod ibi loquitur Dominus de quantitate dati per comparationem ad facultatem dantis, quia illa totum dederat, quod patet per sequentem litteram. Praeterea, Deus, qui scrutatur corda, vidit, quod vidua illa ex meliori voluntate oblationem suam dabat; et ideo magis donum eius appretiabatur ratione voluntatis eius raelioris. Cura autera quaerimus nunc, utrum quantitas dati aliquid addat ad bonitatera intentionis; hoc quaerimus, praesnpposita aequalitate bonae voluntatis; aliter enira nuUa esset quaestio, quia planum est, quod plus valet magnitudo bonae voluntatis cum parvo dono, quam parvitas bonae voluntatis cum magno.

2..d illud quod obiicitur de Glossa, quod Deus non considerat quantum, sed ex quanto; dicendum, quod verum est principaliter, scilicet quantum ad retributionem praemii.mbstantialis; non negat tamen Glossa, quin quantitas dati aliquo modo disponat de congruo ad maiorem gloriam, vel ad gloriam celerius habendam.

3. 4. Ad illud quod obiicitur de alia Glossa, quod aequalis voluntas aequalem habet mercedera; iara patet responsio. Non enira fit maior retributio, voluntate remanente in sua aequalitate, sed quia quantitas dati disponit ad habendum meliorem voluntatem et puriorera; hinc est, quod aliquo modo facit ad augmentum gloriae. — Et per hoc patet responsio ad illud quod ultimo quaerebatur, quod aliquo modo facit ad praemium substantiale, licet non principaliter et per se, sed mediante gratia et caritate, ad quara disponit. Verumtamen illud quod obiicit de praemio accideniali, non cogit, pro quod meritum accidentale non tantura est sed etiam gaudiura de aliquo bono creato, sive alicuius praerogativae et excellentiae, sive non. Et hoc melius manifestabitur in sequenti problemate.

3.Marc. 12, 43. seq., Luc. 21, 3. seq. — Mo. pro Se-

Tertio quaeritur, utrum bonitas operum addat ad bonae intentionis nieritura quantum ad numerositatem; et est quaeslio, utrum bonum opus, additum operi, reddat operantem dignum maiori praemio essentiali. Et quod non, videlur:

1. Primo per illud Zachariae quarto: Exaegratiam gratiae: ergo ubi est aequalitas gratiae, erit aequalitas gloriae: igitur si aliqui duo ex aequali gratia inaequaliter operantur, nihilominus in mercede gloriae aequabuntur.

2. Item, super illud ludicum secundo: Qui longo tempore post eum vixerunt; Glossa: « Solius Dei est nosse inter seniores, quis eorum post se maiorem lucem emiserit, utrum Paulus,an Petrus, an Bartholomaeus »; sed certum est, quod Pauhis flus omnibus laboravit, sicut dicit primae ad Corinthios decimo quinto: ergo magnitudo praemii non pensahir secundum multitudinem operum.

3. Item, Augustinus: « Non multitudo operum, non diuturnitas temporum auget meritum, sed sola caritas et melior voluntas »; sed nihil hoc expressius dici potest.

4. Item, quantum homo diligit Deum, tantum dihgitur a Deo; et quantum diligitur a Deo, tantum remuneratur a Deo: ergo si est aequalitas in dilectione, aequalitas est in remuneratione. Sed multi sunt aequales in dilectione, qui tamen non sunt aequales in opere: ergo videtur, quod multitudo operum non faciat ad meriti subslanlialis praemii incrementum.

1 Vers. 7. — Paulo superius pro additum operi cod. H Sed contra: 1. Ad Romanos quarto: Ei aiitem, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum meritum; Glossa: « Merces non dabitur secundum gratiam fidei lantum, sed secunduni meritum operationis suae »: ergo videtur, quod pluribus operibus maiorem mercedem quis mereatur habere.

2. Item, super illud ad (Jalatas sexto: Bonum autem facienles, non deficiamus; Glossa: « Quantum seminaverimus in operibus, tantum metemus in fructibus »: ergo etc.

3. Item, per unum bonum opus homo meretur vitam aeternam: ergo si ahud sequens opus est ita bonum, sicut prius, tantundem merebitur, sicul primum; aut ergo meretur illud idem, aut aliquid superadditum illi. Si aliquid superadditum illi; habeo propositum, quod multitudo operum prosit ad augmentum meriti. Si nihil; ergo videtur, quod frustra operetur: ergo stultus est qui% facto uno bono, amplius facit ahud. Quodsi hoc est impium dicere, restat etc.

4. Item, peccatum non est magis efQcax ad merendum poenam, quam sit bonum opus ad merendum gloriam sed peccatum sequens, additum praecedenti, si sit aequale ei, meretur duplo maiorem poenam: ergo bonum opus, additum praecedenti, meretur duplo maiorem gloriam.

o. Item, qui servit homini, quanto diutius ei servit, tanto maiorem assequitur mercedem: si ergo Deus in retribuendo et est iuslior et liberaiior, quam

sit homo; videtur, quod quanto aliquis in pluribus ei servit et quanto plura opera pro Christo facit, lanto maiorem ab ipso recipiat retributionem.

6. Item, iste qui multiplicat opera bona, seminat in term bona: ergo necessario oportet, quod aliquem fructum praemii ex eo accipiat, aut igitur praemium substantiale, aut accidentale, aut aureae, aut aureolae. Sed non aureolae, cum illa debeatur operibus excellentibus: ergo recipiet maius praemium substantiale sive aureae.

Est igitur quaestio, quantum prosint bona opera multiplicata et quem fructum afferunt. Multiplicatio bonorum operum non valet ad profectum in merito respectu praemii essentialis nisi disponendo et conservando, ad profectum vero in praemio accidentali potest valere tripliciter.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod proficere in merito vel ad meripotest esse duobus modis secundum duplicem differentiam praemii. Quoddam enim est praemium substantiale, quod quideni consistit in visione et fruitione Dei; quod ideo dicitur praemium substantiale, quia fundamentum et substantia totius nostrae beatitudinis esl Deus, et illo perfecte habito, perfecta est in nobis beatitudo. Aliud vero est praemium accidentale, quod quidem consistit in gaudio, quod habetur de bono creato, vel de liberatione ab aliquo malo. — Accipiendo igilur meritum respectu praemii substantialis, contingit dicere, quod aliquid valet ad profectum meriti tripliciter: aut quia per illud meretur homo maiorem gloriam, et hoc modo maior caritas vel melior voluntas facit ad profectum meriti; aut quia disponit ad merendum maiorem gloriam, et talia sunt opera perfectionis, quae dicuntur facere ad meriti profectum; aut quia conservat illud, per quod raeretur homo gloriam, et sic omnia bona opera proflciunt ad meritum, quia in ipsis caritas exercetur et conservatur el radicatur, ut homo flnaliter perseveret in illa. Et hoc non est parvum, quia, quidquid homofaciat, non salvatur, nisi flnaliter perseverel.

Et sic patet, quod operum mulliplicatio quodam modo valet ad profectum in merito respectu praemii substantialis; et hoc dico disponendo et conservando, non autem merendo maiorem gloriam ex lentiae faciunt ad profectum meriti voluntatis bonae; j aut ratione adeptionis alicuius delectationis internae, > et sic omnia opera, quae flunt ex gratia, quodam conciasio 3.; modo valent ad profectum praemii accidentalis, quia, secundum quod homo plura bona opera facit, secundum hoc de pluribus iucundabitur in conscientia i sua; aut ratione diminutionis poenae, et sic opera conciusio 4.i difflcilia et poenalia faciunt ad profectum meriti et i addunt ad meritum bonae voluntatis, quia remissio- I nem alicuius poenae meretur homo ex voluntate I cum opere, quam non meretur ex sola voluntate. cedentia. Generaliter enira verura est, quod operum dignitas et dati quantitas et operum numerositas ad profectum meriti facit respectu praemii accidentalis, licet differenter. Verum est etiara generaliter, quod ista omnia opera non faciunt ad profectum meriti respeclu praemii substantialis, nisi solum disponendo et conservando. — Unde rationes illae, quae ostendunt, quod non multiplicatur merces praemii substantialis secundum multiplicationem operum, concedendae sunt; verum enira concludunt. secundum meritum; dicendura, quod textus ille, secundura quod Glossa exponit, non vult dicere, quod quantitas raercedis respondeat operi principaliter; sed hoc vult dicere, quod ubi est opportunitas operandi, non sufQcil gratia fidei sine bona operatione; ubi autera opportunitas, vel facultas deest, sola gratia sufEcit; unde sensus est: ei qui operatur, id est, ei;! qui habet terapus operandi. ij

2. Ad illud quod obiicitur de Glossa, quod quan- 'i tum seminaverimus in operibus, tantum metemus in fructibus; dicendum, quod noniine fructuum intelhgilur ibi gaudium, quod habebit quis de bonis operationibus; non praemiura substantiale, quod con-! sistit in Deo. Si autem de illo, scilicet substantiali i praemio intelligatur, tunc tantum et quantum non dicunt comraensurationera, nec etiam dicunt dispositionem necessitatis, sed congruitatis. J

3. Ad illud quod obiicitur, quod per sequens opus raeretur homo tanluiidem, quantum per pri-: mum; dicendum, quod verura est; sed non mere- r tur aliud, sed idem ipsum, quod prius meruerat,,] loquendo quantum ad essentiale praeraium. Et non ij!i

sequitur, quod in vanuui laboret; quia, etsi primum opus erat meritorium vitae aelernae, non tamen merebatur efficaciter, nisi carilate perseverante; et caritas non potest in homine vivere, quin exeat in bonos actus, cum potest et debel. Ideo sequens opus frustra non flt, quia, quamvis non addat ad praemii excellentiara, addit tamen ad?we?7'<2' efficaciam; disponit etiam nihilominus ad profectura et facit ad incrementum meriti respectu accidentalis praemii, sicut prius ostensum est.

k. Ad illud quod obiicitur, quod peccatum additum peccato duplat meritum et supplicium, ergo et bonum additum bono; dicendum, quod non est simile, propter hoc quod, quia mala facimus, mali sumus, sed non, quia bona faciraus, boni sumus; immo potius e converso bonitas operum ortum habet ex bonitate operantis. Et hinc est, quod diversis peccatis meretur homo diversa supplicia, quamvis diversis bonis operibus mereatur homo unam gloriam, quia ratio mere?(f/2' et acceptandi in pkiribus bonis una est; ratio vero displicemli et demerendi est in pluribus peccatis diversa.

0. Ad illud quod obiicitur, quod apud homi-

In parte isfa sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit Ambrosius, quod affectus tuus operi tuo nomen imponit. Ergo si aliquis commitlit adulterium, intendens facere siniplicem fornicationem; videtur, quod illud peccatum debeat dici fornicatio, non adulferium. — Item, ex eodem atfectu potest quis moveri ad credendum in Deum et ad amanclum ipsum: ergo si opus trahit nomen ab alTectu videtur, quod credere et amare sint opus eiusdem speciei et eiusdem virtutis, et eodem nomine debeant nominari.

Respondeo: Dicendum, quod aliquid nominari contingit dupliciter, videlicet in generali et in speciali. Nomina generalia in moribus sunt bonum et malum. Specialia vero sunt nomina specialium differentiarum, ut specialium virtutum et vitiorum. Cum ergo dicitur, quod affectus operi nomen imponit, hoc intelligitur de nomine generali; ipse vero obiicit de nomine speciali. nera maius praemium meretur homo ex pluribus operibus; dicendum, quod non est simile, quia homo non reputat opus dignum retributione propter bonitatem oparantis, sed polius operantem propter bonitatem operis. Homo enim indiget alieno servilio; Deus autem, qui bonorum nostrorum non incligel, non operanteyn propter opera, sed opera propter operantem acceptat et remunerat; et ideo non est simile ex parte ista et ex illa.

6. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod opera multiplicala non valent ad praeniium accidentale, quia non assequuntur aureolam; dicendum, quod accidentale praeniium in plus est quam aureola. Nomine enim aureolae non intelligimus quodcumque praemium accidentale, sed illud quod habet quandani praerogativam et dignitatem, sicut et opus, cui respondet. Nihilominus tamen gaudium de bonorum operum multiplicatione ad accidentale praemium spectat, cum sine ipso possit haberi vita aeterna; et ad hoc quidem faciunt bona opera multiplicata; faciunt etiam ad essentiale praemium aliquo modo, sicut prius ostensum est. — Ex his patet responsio ad illud quod ultimo quaerebatur

Item quaeritur de hoc quod dicit: lustitiamerito punit euni qui dicit, se subtraxisse superflua diviti, ut praeberet pauperi. 'Videtur enim, quod talem iustitia iniuste punit. Habere enim superllua vitium est: ergo resecare superflua est virtutis. Similiter, dare pauperi unde alatur, hoc virtutis est: si ergo iniustum est, aliquem puniri pro opere virtutis, iniuste facit iustitia, quae talera punit. — Item, idem Deus, qui praecepit filiis Israel, quod furarentur vasa Aegyptiorum, Exodi duodecimo; idem praecepit, eleemosynam dari pauperibus; sed illi qui furati sunt vasa, volentes implere mandatum divinum, non peccaverunt: ergo pari ratione ille qui furatur, ut det pauperi, furando non peccat. — Item, in omni peccato est conversio inordinata ad bonum commutabile; sed iste qui furatur, ut det pauperi, nihil amat inordinate nec aliquid amat ex cupiditate: ergo videtur, quod non peccat aliquo modo.

Respondeo: Dicendum, quod talis absque du-

93i bio peccat, quia facit contra divinura mandatum; facit etiam contra proximum, quia « rem eius, ipso invito, contractat'»; et ideo iuste punitur non solum a Deo, verum etiam a proximo. — Ad illud vero quod obiicitur, quod iuste facit, dum resecat superflua; dicendum, quod ad unumquemqne spectat resecare superflua propria; superflua autem aliena resecare non spectat, quando non est constitutus super eum nec domimis nec iudex; et ideo cum aliena superflua resecat, quod non suum est usurpat; et propter hoc punitur de iniustitia.

Ad illud quod obiicitur de flliis Israel, dicendum, quod non est simile, quia Dominus dispensavit cum eis, quando praecepit eis, quod furarentur; immo quod plus est, res alienas in dominium eorum transtulit; et lioc bene poterat, quia ipse est Dominus omnium l Hoc autem Domini praeceptum, quo Dominus praecepit facere eleemosynam, non se extendit ad bona aliena, sed ad propria; unde nullo modo illi mandato repugnat, quo praecipitur non furari; immo illud supponit, et illud cum illo concordat, secundum quod dicitur Proverbiorum tertio: Honora Dominum de tua subslantia.

Ad illud quod obiicitur, quod nihil amat inordinate; dicendum, quod inordinatio amoris dupliciter potest esse: aut quia amatur res, quae non debet, aut quia amatur res amplius, quam debeat. Et dum quis facit contrarium eius quod Deus praecipit, sive moveatur magna affectione, sive parva.

Cap. I.

An omnis inlentio vel actio infidelium sit mala.

Cumque intentio, ut supra dictum est, l)onum non esl fldes, nec inlentio bona nec bonuni opus 1. esse videtur. — Quod a quibusdam non irrationabilipeccat; et est eius affectio inordinata, non ex magnitudine dilectionis, sed ex contemptu divinae probibitionis.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod ludaei crucifi.gendo Christum arbitrabantur, se obsequium praestare Deo. Hoc enim videtur esse falsum, quia, sicut dicitur Sapientiae secundo % ex malitia et invidia Chrislum condemnaverunt morte turpissiraa; et Matthaei vigesimo septimo dicitur: Sciebat enim, quod per invidiam tradidissent eum: si ergo sciebant, se male facere, non arbitrabantur, obsequium se praestare Deo.

Respondeo: Dicendum, quod hoc non dicitur quantum ad omnes ludaeos, sed quantum ad simplices, qui per maiores decepti sunt. Maiores enim ludaei, sicut principes sacerdotum et scribae, moti sunt ex invidia et malitia, quia bene cognoscebant eius sanctitatem et innocentiam, quamvis lateret eos divinitas; simplices vero et populares moti sunt ex ignorantia, Audientes enim a maioribus, quod blasphemasset, putabant, se occidendo Christum blasphemum interficere, et sic obsequium Deo praestare. Ista tamen ignorantia non excusat, pro eo quod opera, quae Christus fecit, non solum magnis, sed etiam parvis notitiam sanctitatis eius praestare poterant hominis sine flde raalas esse, quae, flde habita, bonae existunt. Unde Apostolus ait: Omne quod non est ex « Vide de hoc dub. S. Thom. et Petr. a Tar., hic circa lil.; Egid. R., hic dub. ht. 7.

nidunij ubi reponal pullos suos; dicit, quod «ludaei, uudos el pascunt pauperes, et huiusmodi: sed uon in nido Ecclesiae, id est in flde; et ideo conculcantur pulli corum ». — Quibus illi respondent dicentes, bona opera appellari huiusmodi, quae sine caritate flunt, ea ratione, qua illud flt, sint bona.

Cap. II.

Quibus modis dicalur bonum.

Botium enim multipliciter accipitur, scilicet pro utili, pro remimerabilij pro signo boni, pro specie levaverit, naturali pietate ductus, bonum fecit, et bona fuit volunlas, qua illud fecit.

Cap. III. Qimmodo intelligendum sit illud: Peccatum adeo esi voluntarium j et illud: Nusr/uam nisi in voluntate peccatum esl, et item: Non nisi voluntate peccatur.

Post haec investigari oportet, qualiter dum sit quod ait Augustinus in libro de Vera Relideflnitio; sed si diligenter discutiatur, invenietur esse tantummodo peccatum est, non quod est etiam poena et illa, quae non voluntaria peccata non immerito ditrautur, non omni modo possunt sine voluntate comiiolens, et in eo non facit quod vult; sed si vincilur, piendum sit, scilicet vel de primo peccato hominis, licet quaedam dicantur non voluntaria, quae scilicet per ignorantiam, vel per inflrmitatem flunt, eadem ta- Retractationum plane determinat dicens: « Potest putari falsa esse ista sententia, qua diximus, nusquam dignum; ait enim: « Non nisi voluntate peccatur »,

tuit, sed volunlas facit ibi fuit, non voluntas peccati; quod tamen factum fuit peccatum; hoc enim factum est quod fleri non debuit. Quisquis autem sciens peccat, si potest cogenti ad peccatum sine peccato resistere, nec tamen facit, utique volens peccat; quia qui potest tum sine voluntate esse non posse, verissimum est ». — Ex his liquet, qualiter superiora accipienda sint.

Qualiter actus ex defectu

Supra ostendit Magister, qualiter actus habeant rectificari ex rectitudine intentionis et voluntatis. In hac parte intendit determinare, qualiter actus ex defectu intentionis et voluntatis habeant depravari. Dividitur auteni pars isla in duas partes. In quaruni prima comparat Magister opera ad intentionem deficientem. In secunda vero comparat malos actus sive mala opera ad voluntatem, ibi: Post haec investigari oportet etc.

Priraa pars dividitur in partes tres. In quarum prima Magister movet quaestionem et determinat secundum quorundam opinionem. In secunda vero obiicit contra illam determinationem, adiungens illi quaestioni quandam responsionem, ibi: Ifis autem obiicitur. In tertia Magister secundum aliorum opinionem subiungit aliam praecedentem determinationem, ibi: Alii vero, qui trifariam distinctionem

Ad intelligentiam igitur huius partis incidit hic quaestio circa duo.

Primo quaeritur de divisione actionis deliberativae in bonam et in malam et in indifferentem.

Secundo quaerilur de comparatione peccati ad voluntatem.

Circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum actio deliberativa divi- Cap. IV.

Quod'mala voluntas est voluntarium peccalum.

Si autera omne peccatum mortale voluntarium est, tur peccatum, quod in voluntate consistit. « Voluntas quippe, ut ait Augustinus in eodem, est prima causa Augustinus, ut ipse ait in Retractationibus, nisi quia « voluntas est, qua peccatur et qua recte vivitur».

et voluntatis depraventur. actuum faciunt, ubi innuit, quod actiones nostrae dividuntur per tres differentias, scilicet per bonam et malam et indifferentem, inter utramque mediam.

Similiter secunda pars principalis dividitur in Ires partes. In prima quaerit Magisler, utrum omne peccatum exterius sit voluntarium sive a voluntate. In secunda quaerit, utrum omne peccatum sit in voluntate, ibi: Illius etiam intelligentia perquirenda est etc. In tertia vero concludit, quod hoc non solum verum est de peccato exteriori, quod sit voluntariuni; sed etiam verum est de peccato interiori, quod quideiu consistit circa voluntatis motum, ibi: Si autem omne peccatum mortale etc. — Et sic duas quaestiones principaliter determinat Magister in parte ista, quaruni una est, utrum omnis actio mala sit, quae non procedit ex intenlione recta; secunda est, utrum omnis culpa sit voluntaria. datur per bonum et malum tanquam per differentias oppositas.

Secundo quaeritur, utrum dividatur per bonum et malum tanquam per differentias essentiales et intrinsecas.

Tertio quaeritur, utrum dividatur per has differentias tanquam per differentias immediatas.