Distinctio XLI

NOTAE AD COMMENTARIinyi.

De divisione actionis deliberativae in

Utritm actio deliberativa Circa primum sic procediUir et quaeritur, cum actio deliberativa dividatur in bonam et raalam, utruni dividatur per differentias oppositas. Et quod sic, videlur.

1. Prima contrarietas in moribus est inter boet malum — unde Philosophus dicit, quod «bonum et malum non sunt in genere, sed sunt genera aliorum » — sed prima contraria maxime sunt opposita: ergo bonum et malum circa actionem directam habent oppositionem et repugnantiam.

2. Item, malum dicit privationem boni; sed privatio et habitus directe sunt opposita: ergo etc

3. Item, quae habent oppositos effectus directe opponuntur; sed bona actio et mala oppositos habent effectus in anima, quia bona actio ornat et mala deformat, bona ordinat et mala deordinaf: ergo etc.

4. Item, quae habent oppositas retributiones directe habent oppositionem; sed bona actio et raala habent oppositas retribiitiones, quia uni retribuitur aeternum gaudium, et alii aeternum supphcium: ergo etc.

5. Item, omnis recta divisio est per opposita: si ergo actio moralis recte dividitur per bonam et malam, ergo membra huius divisionis sunt per opposita.

Sed contra: 1. « Opposita sunt nata fieri circa ergo bonum et malum circa actionem non habent oppositionem.

2. Item, omne quod Deus facit, est valde bonum, item omne quod fit contra Dei prohibitionem, est nialum; sed eadem actio fit a Deo et contra Dei prohibitionem: ergo eadem actio est bona et mala.

et in malam et in indijferentem.

per dijferentias opjjositas. Sed opposita circa idem sunt incompossibilia: ergo bonum et malum circa actionem non sunt opposita.

3. Item, cum dominus praecipit servo dare eleemosynam, et dominus praecipit ex caritate, et servus facit cum murraure; eadem actio est meritoria domino, et demeritoria servo. Sed omne meritorium est bonura, et omne demeritorium est malum; ergo eadem actio est bona et raala: ergo bonum et raalum circa actionem non sunt opposita.

L Item, ahquis incipit aliquam actionem ex caritate et terminat eam ex vanilate, secundum quod dicit Gregorius: «Saepe quod caritas incipit culpa peragit»: ergo una et eadem actio potest esse meritoria et deraeritoria; et si hoc, redit idera quod prius, quod bonum et maluni circa actionem non sunt opposita.

S. Item, «bonum et ens convertuntur'»; sed ens est in plus quam actio, ergo et bonum: ergo si inferius non dividitur per suum superius, actio deliberativa non potest dividi per bonam et raalam tanquam per differeritias oppositas. Aclio procedens a voluntate deliberaliva dividitur per actionem bonam et malam, tanciuam per dijferentias non solum disparatas, sed etiam directe oppositas.

Respondeo: Ad praedictorum intelhgentiam est notandura, quod actio deliberativa nata est habere duplicem bonitatem: et bonitatem nafiwae, in quantuin est actio procedens ab aliqua virtute, et bonitatem moris, in quantura est procedens a libero arbitrio sive a voJuntate. Cum ergo quaeritur,

utrum bonitas et malitia circa actionem habeant repugnantiam, ita quod ipsam dividant tanquam niembra opposita; dicendum, quod lioc non est verum de bono, prout dicitur a bonitate essenliali vel naturali; sic enim bonum non est differentia actionis, immo convertitur cum ente et reperitur in omni actjone. — Prout autem bonum dicitur a bonitate cumstantia, quoddam vero bonum pe?i'ectu7n sive principale sive bonuni secundum se. Et quaelibet 2. harum differentiarum habet differentiam mali sibi ex opposito respondentem.

Nam bono in genere opponitur malum in genere, et bono ex circumstantia opponitur malum ex circumstantia, et bono simpliciter sive secundum se opponitur malum secundum se sive demeritorium Horum autem omnium exempla sunt manifesta. — Sic igitur actio procedens a voluntate deliberativa dividi habet per actionem bonam et malam, non solum tanquam per differentias disparatas, sed etiam directe oppositas. Unde rationes, quae lioc ostendunt, concedendae sunt.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur, quod opposita nala sunt tieri circa idem; dicendum, quodsi intelligatur de eodem numero, non habet veritatem nisi iu subiecto, quod est substantia, proprie loquendo. « Ipsius enim substantiae proprium est, cum sit una et eadem numero, quod sit susceptibilis contrarioruuK»; circa actionem auteni, cum sit accidens, non oportel illud habere veritatem, quod bonum et malum sint circa eandem actionem numero, sed sufQcit quantum ad legem oppositionis, quod habeant fieri circa eandem actionem in specie. — Alia est etiam ratio, quare bonum et malum non possunt sibi succedere in eadeni actione secundum eandem partem actionis, propter hoc quod esse actionis consistit in successione. Et hoc melius iam patebit K

2. Ad illud quod obiicitur, quod omne quod Deus facil est valde bonum; dicendum, quod illud intelligitur quoad bonum naturae; iili autem bonitati non repugnat malitia moris, immo eam praesupponit; et ideo eadem actio potest a Deo fieri et nihilominus esse prohibila Ex hoc tamen non sequitur, quod non sit contrarietas inter bonitatem moris et malitiam. Unde inipossibile est, quod eadem actio sit simul et semel in prohibitione et in praecepto.

3. Ad illud quod obiicitur, quod eadem aclio est meritoria et denieritoria; dicendum, quod bonum et malum nieriti et demeriti circa actionem non dicunt qualitates absolutas, sed comparationes Notandom. diversas. Unde actio bona non est aliud quam actio ordinata in finem; refertur autem actio in finem per intentionem. Quoniam igitur una et eadem aclio potest esse a duplici intendente et a duplici intentione, ita quod ab uno sicut a principali motore, ab altero vero sicut ab instrumento; et una illarum intentionum potest esse recta, et altera illarum ohliqua: hinc est, quod una et eadem actio potest esse bona et mala per comparationem ad diversa principia, loquendo de bonitate et malitia meriti et demeriti. Ex hoc tamen non sequitur, quod bonum et raalum non sint opposita circa actionem. Nam etsi compatiantur se circa eandem actionem in comparatione ad diversas intentiones, non tamen compatiuntur se, secundum quod comparantur ad eandem intentionem. Opposita autem respectiva secundum hoc legem habent oppositionis, secundum quod ad idem comparantur. ideo impossibile est, quod una et eadem voluntas sit simul et semel bona et mala, nec absolute nec in comparatione ad diversa. Circa actionem vero bonum dicit comparationem ad debitum principium et ad finem. Unde aliquae duae actiones per omnia consimiles tam in genere actionum quara in genere circumstantiarum moralium frequenter differunt in hoc, quod una est meritoria, altera vero non; quia una fit ab habente caritatem, altera a non habente. Et haec dicta sunt de hono et malo, secundum quod tantum valent % quantum meritorium et deraeritorium, quia secundum hoc currebat obiectio.;

4. Ad illud quod obiicitur, quod actio inchoata ex caritate potest terminari ex vanitate; dicendum, i quod verum est; sed licet illa actio una sit in ge- j nere naturae, non est tamen una in genere moris, i pro eo quod, etsi una sit voluntas, quae est principium illius actionis, tamen aliter et aliter est disposita, dispositione, inquam, quae variat in genere moris, sicul est intentio recta et obliqua.

S. Ad illud quod obiicitur, quod bonum est in

actio est in genere naturae, cum accidant actioni; item quod

Utrum haec divisio fiat per Secundo quaeritur, utrum haec divisio fiat per differentias essentiales, an per accidentales. Et quod per essentiales, videtur.

1. Accidentia sunt transmutabilia circa subiectum; sed bonitas et malitia nullo modo transmutantur circa actionem, ut illa actio, quae modo est bona, eadem numero postmodum sit inala, vel e converso: ergo bonitas et malitia non sunt differentiae accidentales actionis; et sunt accidentales, vel essentiales: ergo etc.

2. Item, quamvis quaedam accidentia sint inseparabilia secundum rem, tamen omnia sunt separabilia secundum intellectum; sed quaedam actio est ita mala, quod nunquam potest esse nec intelligi bona, utpote blasphemare et odire Deum: ergo videtur, quod mahtia non accidat tali actioni.

3. Item, contingit, aliquem habitum esse essenplus; iani patet responsio; obiicit enim de bono naturae, et hoc modo non est differentia divisiva actionis deliberativae. I. —.€gid. R., loc. cil. q. 2. o. I. — Biel, hic q. unica.

es.sentiales, an per accidentales. tialiter bonum, utpote caritatem et gratiam, aliquem essentialiter malum, ut iniustitiam et lasciviam: ergo pari ratione, cum actus sint quasi ex habitibus; videtur, quod aliqui actus sint essentialiter boni, et aliqui essentialiter mali, loquendo de bonitate et malitia moris.

4. Item, generi respondet species: ergo cum sit bonum in genere et malum in genere, utrique respondebit bonum et malum speciale sive per raodum speciei se habens; sed genus est essentiale speciei, et species etiam addit super genus differentiam essentialem: ergo necesse est aliquam actionem ponere, quae sit essentialiter et bona in genere et bona ex circumstantia; pari ratione et de actione mala. Videtur ergo, quod divisio praedicta fiat per differentias essentiales et intrinsecas.

Sed contra: 1..ugustinus in quarta

sione contra Pelagianos: « Peccatum non est natura aliqua, sed actus incidens ex defectu ljoni«; sed omne quod inest alicui incidenler, inest ei accidentaliter: si ergo omnis malitia est incidens, nulla ma.- litia est essentialis alicui actioni: ergo omnis est accidentalis.

2. Item, differentiae essentiales sunt constitutivae eorura, quoruni sunt differentiae, et differentiae constitutivae ex eisdem principiis manant, es quibus manant ipsa constituta-; sed malitia non habet causam effectivam, sed defectivam, actio vero causam effectivam habel; item actio est a Deo, malitia non: ergo impossibile est, quod malitia sit alicuius actionis differentia essentialis.

3. Item, differentiae essentiales non alternantur circa individuum eiusdem speciei; sed actiones, quae sunt eiusdem speciei, differunt per bonitatem et malitiam, quia una est bona et altera mala: ergo bonum et malum non sunt essentiales differentiae actionis.

4. Item, differentia essentialis aliquid addit supra illud quod dividif; sed malum non addit aliquid supra actionem, sed potius privat: ergo malum non est actionis differentia essentialis.

c 0 N c L u s 1 0. Bonum et inalum non sunt differentiae essentiales et inlrinsecae actionis, ut est actio vel haec actio, sed tantum, ut est talis actio, quodam modo essentiales dici possunt.

Respondeo: M praedictorum intelligentiam est notandum, quod idem est quaerere, utrum haec divisio actionum, alia bona, alia mala, sit per differentias essentiales, quod quaerere, utrum bonitas et malititia sint proprietates vel conditiones essentiales actioni voluntariae. Et licet istud aliquo modo videatur posse concedi ei qui sustinet illam opinionem, quod non omnis actio a Deo est; tamen secundum illam opinionem, quae communiter suslinetur, quod omnis actio a Deo est, et secundum id quod naturahter est, bona est; concedi non debet nec potest rationabiliter sustineri, quod malitia essentialis sit conciusio actioni, cum potius dicat defectum circumstantiae alicuius, quae accidebat actioni. Si enim non accideret, non posset privari, actione manente;

Attendendum est tamen, quod malitiam continaut secundura quod est talis actio. — Si compare- comparaKoj tur malitia ad actionem, secundum quod actio, sic; tenet rationera accidentis separabilis et communis. Rationem accidentis separabilis tenet in hoc, quod actio, quae consuevit fieri cum culpa, potest, causa aliqua inlerveniente, fleri absque culpa. Rationem vero accidentis communis tenet, quia circa actionem eiusdem speciei contingit raalitiam in aliquibus inveniri, in aliquibus vero non; sicut aliquis praedicando fidem Christi ex vana gloria peccat, alius j vero meretur. Licet autem inalitia respectu actionis, consideratae in genere, habeat aliquo modo con-! formitatem ad accidens separabile et commune; non taraen proprie est accidens tale, quia non dicit ens, sed defectum entis.

Si autera comparetur malitia ad actionem, se- comparaiic cundum quod est haec actio, sic tenet rationem accidentis inseparabilis et proprii. Rationem tenet accidentis inseparabilis in hoc, quod illa aclio eadem nuraero, quae est mala, non potest esse ulterius bona, propter hoc quod eadem numero resumi non potest. Rationem vero accidentis proprii tenet aliquando, licet non semper, in hoc, quod illa malitia ortum habet ex proprietatibus agentis et patientis, ex quarum coraparatione necessario surgit inordinatio; sicut patet, cum filius co

gnoscit matreiii, vel cum homo blasihemat Deum. Unde sicut inseparabiliter adhaeret propria passio subiecto, sic inseparabiliter adhaeret malitia huic actioni. Non est autem malitia propria passio huius actionis, tum quia non dicitur de ea converiihiliter tum quia non dicit positionem, sed privationem.

Si vero comparetur mahtia ad actionem, secundum ouod talis actio est, sic potest habere rationem differentiae essentialis. Sicut enmi albedo est essentialis liomini albo, secundum quod est albus, quamvis non sit essentialis, secundum quod homo; sic malitia est essentialis actioni malae, secundum quod mala. — Quamvis autem aliquo modo dicatur essentialis, non tamen dicitur essentialis, quia dicat veram essentiam, sed quantum ad modum se Habendi. Et quoniam quaedam sunt nomina, quae imponuntur actionibus, non secundum quod sunt actiones tantum, sed secundum quod sunt deformes; hinc est, quod talia « mox nominata coniuncta sunt malo »; et sicut castitas ponitur in genere boni essentialiter, sic adulterium et mendacium ponitur in genere mali essentialiter. In hoc enim non significatur, quod defectus sit essentialis aclioni, sed quod defectus essentialis est actioni, secundum quod defectiva. Quod autem dictum est de malitia moris, hoc ipsum intelligendum est et de bonitate. — His visis, plana est responsio ad quaestionem et etiam ad obiecta. Concedo enim, quod haec divisio actionis non est per differentias essentiales et intrinsecas. Et rationes, quae hoc ostendunt, concedendae sunt.

1. Ad illud quod obiicitur, quod accidens poop- test transmutari circa subiectum; dicendum, quod jjj habet veritatem in omni accidente nec respectu cuiuscunaque subiecti, sed respectu subiecti permanentis et fixi. Quando enim accidens comparatur ad aliquod sucees.nvum, hoc ipso, quod adhaeret ei, inseparabihter adhaeret; quia illud statim transit in praeteritum et efiicitur intransmutabile, et ampUus idem numero resumi non polest. Actus enim numeratur subiecto et tempore et specie sive termino; et ideo, sicut est alius actus, cuius est ahud principium et alius terminus; sic est alius actus, cuius est mensura aliud et aliud tempus, intercisione et renovatione facta in ipso actu: et ideo quamvis motui accidat velox et tardum, tamen motus, qui est velox, secundum eam partem, secundum quam est velox, nunquam potest esse tardus. Sic et in proposito est intelligendum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod accidentia sunt saltem separabilia intellectu; dicendum, quod nunquam malitia sic adhaeret alicui actioni, quin esserir tia illius actionis possit praeter malitiam considerari. Cum eniiii dico actionem malam, et dico actionem, et dico defectum; et utrumque per se divisim possum considerare. Similiter, cum dico actionem huiusmodi, et actionem hanc, duo dico, quia et monstro ipsam substantiam et etiam accidentia, sub quibus substantia ipsa oculis carnis vel mentis habet esse (onspicua; et unum potest praeter alterum considerari et intelligi. Malitia autem non adhaeret inseparabiliter actioni huius substantiae vel illius ratione substanliae substratae, sed potius ratione 'proprietatis vel qualitatis superadditae; et sicut substantia illa poterat intelligi sine illa proprietate, sic et actio sine malitia.

3. Ad illud quod obiicitur, quod aliquis habitus est essentialiter bonus, et aliquis est essentialiter malus; dicendum, quod etsi concedi possit, aliquem habitum essentialiter esse bonum; non tamen concedi debet, aliquem habitum essentialiter esse malum, secundum quod est habitus. Nam habitus, secundum quod habitus, dicit ens et bonum. Quod ergo ipse obiicit de avaritia et lascivia, non valet, quia huiusmodi non sunt nomina habituum animae, secundum quod sunt habitus, sed secundum quod sunl deformes et defeclivi. Licet autem malitia non sit essentialis habitui, secundum quod est habitus, potest tamen ei esse essentialis, secundum quod defectivus. Ita etiam contingit reperire circa actum.

4. Ad illud quod obiicilur, quod bono in genere respondet bonum in specie, et malo in genere similiter; dicendum, quod malum in genere sive bonum non dicitur proprie, quod sit genus. sed propter quandam conformitatem, quam habet cum genere in hoc, quod dicit quandam potentiam indifferentem ad hoc, quod fiat meritorie vel demeritorie; et dum per circumstantias superadditas determinatur, quodam modo specificatur. Non tamen malum, secundum quod malum, habet species proprias, pro eo quod privationes non sunt in genere nisi per quandam reductionem. Unde specificatio et distinclio malorum aul attenditur ratione boni, quod privatur per malum, aut ratione boni, ad quod quis convertitur in actu peccati. Et huius signum est, quod peccata non distinguuntur penes aversionem, sed penes conversionem.

5 Cod. T secundum intellectum, Vat. in intellectu. Pro

Utrum divisio actionis per bonam et

Tertio quaeritur, utrum divisio actionis per bonam et malam sit per differentias immediatas, an sit ponere per differentiam tertiam, videlicet actionem indifferentem. Et quod sit per differentias immediatas, videtur.

1. Primae ad Corinthios decimo: Omnia in gloriam Dei /acite; et ad Colossenses tertio: Omnia quaecumque facitis, sive in verbo, sive in opere, omnia in nomine Domini nostri Iesu Christi facite. Aut igitur actio nostra est in gloriam Dei, aut non. Si sic, est bona; si non: ergo oniittitur illud quod mandat Apostolus. Sed omittere facere quod praecipitur semper est peccatum: ergo omnisactio vel est meritoria, vel cum peccato: ergo nulla est indifterens. Si tu dicas, quod est consilium; hoc non videlur, quia consilium nec datur omnibus nec absolute, sed sub conditione, nec peccat quis nolendo facere consilium. Horum tria opposita reperiuntur in proposito: ergo non tenet rationera consilii.

2. Item, Matthaei duodecimo: De omni verbo otioso, quod locuti fuerint homines, reddent rationem in die iudicii; sed « otiosum est, ut dicit Gregorius, quod caret ratione iustae necessitatis et intentione piae utilitatis»; sed omne verbum aut habet iustam necessitatem et piam utilitatem, aut caret illa: ergo omne verbum aut est bonum, aut otiosum; pari ratione et orane factum. Sed de omni otioso reddemus rationera; et non reddemus rationem nisi de malis: ergo omne verbum vel factum nostrum vel est bonum, vel malum.

3. Item, Bernardus: «In via Dei stare retrocedere est»; sed qui facit actionem non meritoriam non procedit in via Dei in actione illa: ergo per malam sit per differentias immediatas, illam actionem retroeedit. Et non retrocedit nisi per malam: ergo omnis actio vel est bona, vel est mala, et nulla indifferens.

4. Item, voluntates per actiones perveniunt ad retributiones; sed nihil est medium, quin omnis voluntas aut sit bona, aut mala; nihil est medium inter retributiones, quin etiam omnes salventur, vel daranentur: ergo videtur, quod nihil est medium inter bonitatem et malitiam circa actiones nostras.

b. Itera, Deus est alpha et omega, principium et finis; sed quod non est a Deo sicut a principio privatum est ratione boni: ergo similiter, quod non est ad Demn sicut ad fmem privatur ratione boni. Privatio autem boni nihil aliud est quam malitia: ergo quod non est ad Deum sicut ad flnera est malum, et quod est ad Deum sicut ad finem est bonum; hoc constat. Sed omnis actio nostra vel est ad Deum sicut ad finera, vel non est ad Deum: ergo omnis actio nostra vel est bona, vel mala.

6. Item, cum voluntas nostra ex deliberalione facit aliquid, aut quiescit in creatura, aut refert ad Creatorem. Si refert ad Creatorem, bene facit; si quiescit in creatura, male agit et deordinatur, quia fruitur eo quo est utendum: ergo videtur, quod voluntas in omni actione sua vel raereatur, vel demereatur.

Sed contba: 1. Ad Roraanos septimo: Velle adiacet mihi etc; Glossa: « Est velle gratiae et velle vitii et velle naturae»; sed actio respondet voluntati: ergo inter actionem meritoriara et vitiosam cadit aliqua actio media: non ergo omnis actio voluntatis nostrae est mala, vel bona, sed quaedam indifferens.

2. Iteni, levare festucam de terra nec est bonum in genere nec malum, nec etiam bonura ex

circumstantia nec nialum, simililer, quantum est de se, nec est meritorium nec demeritorium: si ergo bonum moris dividitur sufficienter per has tres di- visiones, et niliil est in genere, quod non sit in specie; videtur, quod talis actio non sit bona, vel mala, sed indifferens.

3. Item, aliquis comedit, ut satisfaciat appetitui naturali-; talis actio non est bona bonitate meriti, hoc constat, quia non fit propter Deum nec ad ipsum refertur; nec est raala malitia culpae, quia peccatum non concordat naturae, sed discordat; talis autem actio naturae est consona: ergo videtur, quod aliqua actio nostra medium teneat inter bonitatem et malitiam.

4. Item, si omnis actio nostra esset meritoria, vel demeritoria, cum in eo qui caret caritate, nulla sit meritoria, oranis eius actio esset mala: ergo peccaret in hoc, quod vadit ad ecclesiam: ergo et in hoc, quod facit omnia alia opera: igitur nunquam se disponeret ad gratiam, immo disponendo magis se elongaret.

b. Itera, nulla est actio bona et meritoria, nisi quae fit bona intentione et mediante illa refertur ad debitum fmem: ergo si omnis actio nostra esset bona vel raala, raeritoria vel demeritoria, in onini actione et cogitatione nostra, quam in Deum non referimus, peccaremus: ergo vix esset aliquis, qui non peccaret millies in die, cum innumerabiies habeamus cogitationes et affectiones, in quibus nihil cogitaraus de Deo; de illis maxime loquor, qui magis intendunt actioni quam contemplationi.

6. Item, sicut caritas est principium omnium bonorura, sic libido et concupiscentia est principium «t causa omnium malorura; sed multas actiones fa- runt homines tota die, quas non faciunt nec ex libidine nec ex caritate, immo vel ex amore naturali, vel sociali, vel ex quadara urbanitate civili et consuetudine operandi: non ergo videtur, quod omnis -actio voluntaria sit immediate bona, vel mala. Actionis divisio per bonam et malam non estper dijferentias immedialas, cum tertium genus reperiatur operis, quod non estneque bonum neque malum, tani respectu sui generis quam respectu operantis.

Respondeo: Dicendum, quod cuin quaeritur, utrum actio dividatur per bonum et raalum, lanquam per differentias immediatas, est quaestio de actione voluntatis deliberativae, secundum quod deliberativa est; illa enira est, quae dividitur per bonara et raalara *=. Et quoniam de actione voluntatis deliberativae dupliciter est loqui, scilicet quantum ad genus actionis, et in comparatione ad operavtem, dupliciter possunt istae differentiae ad actioneni comparari: aut secundura genus operis, aut respnctu operantis. — Si primo modo; sic planum est. quod non est divisio per imraediata, immo inter actionem bonam et malam actionem indifferentem contingit reperire mediam. Et hoc raanifestura est, quia, cum triplex sit differentia boni raoris — quia est bonura secundum se sive principale, et bonum ex circumstantia, et bonum in genere — et econtra, cum triplex sit malura, videlicet malum in genere, et malum ex circumsfantia, et raalura secundum se; inler haec omnia contingit reperire medium. Nam inter bonum et malum secundum se quasi media sunt illa quae nec sunt bona secundum se, nec sunt mala secundum se, sicut sunt bona vel mala in genere vel ex circumstantia. — Inter bonura ex circumslantia et raalum ex circumstantia raedia sunt tam indifferentia quara bona et mala in genere; orania enira illa indifTerenter possunt fieri bona vel mala ex circuraslantia. — Inter bonum autem in genere et malum m genere cadit mediura indifferens simpliciter, sk.ni velle coraedere vel velle levare festucara de terra, quae non dicunt bonitatera moris, vel raalitiam. — Et sic patet, quod divisio actionis per bonam et raaJam quantum ad genvs operis non est per differentias immediatas, imrio est reperire differentiam tertiam; el in hoc comni;]- niter omnes concordant.

Si autem loquamur de bonitate et malitia actionis in comparatione ad operantem, sic sunt diversae opiniones. — Nam quidam dicunt, quod est divisio iramediata; nihil enim facit homo ex deliberatione, quod Deus non reputet ei ad praeraium, vel non iraputet ei ad aliquod demeritum. Unde in die iudicii, ut dicunt, de omni artu deliberativo r.itionem reddemus. Et huic positioni videntur conpnnare verba Sanctorum, qui dicunt, quod sicut non peribit capillus de capite, nec raoraentum de tempore, de quo rationera non reddaraus, sicut dicit Bernardus. Et hoc idem videtur dicere Anselmus, quod exigetur a nobis omne tempus impensum, qualiter fuerit expensum. Et ipsa Veritas videtur huic

consonare, cum dicit, quod de omni verbo otioso ratioDem reddemus. — Sed iste modus dicendi aut, multum ampliat viam salutis, aut multum coarctat. Nam ad hoc, quod sit opus meritorium, aut dicent requiri actualem relationem illius operis ad Deum et in particulari, aut dicent, sufficere relationem in habitu et in universali. Si dicunt % quod requiritur relatio in particulari, nimis est arcta via salutis, quia tunc in omni opere, quod homo non refert actualiter in Deum, demeretur et peccat; quod valde severum est dicere. Si sufficeret inlentio hahilualis et in universali, tunc, quando ahquis proposuisset in corde suo servire Deo in principio anni vel mensis vel septimanae vel diei, omnia opera, quae postea faceret, etiam nihil de Deo cogitans, essent sibi meritoria. Sed si hoc dicatur, valde ampliatur et elargatur via salutis; et in hoc auctoritalibus Sanctorum obviatur, qui dicunt, eam esse valde arctam.

Et ideo est alius modus dicendi, quodam modo 2. magis temperatus, quam sit iste, videlicet quod quaedam sunt actiones voluntatis deliberativae, quae respiciunt ipsam directe; quaedam vero sunt, quae respiciunt ipsam, secundum quod regit potentias naturales. Prima operatio est locutio, quae quidem est rationalis, secundum quod ratione utitur; secunda vero est comestio vel ambulatio et consimiles. Dicunt ergo, quod circa illas operationes, quae respiciunt voluntatem rationalem, secundum quod rationalis est, non contingit reperire medium inter bonitatem et malitiam; circa alias vero contingit. Unde bene concedunt, quod non omnis actio deliberativa vel bona est, vel mala. Locutio autem omnis vel bona est, vel mala; aut enim est itilis, aut otiosa; et si oliosa, tunc est mala; si utilis, tunc est bona. Et propterea Dominus dixit, de omni verbo reddere ralionem, non de omni facto. Et beatus lacobus in Canonica sua dicit, quod qui in verbo non offendit, hic perfectus est vir. Et propterea dicit quidam, quod «verbum prius debet venire ad limam quam ad linguam ». — Sed tamen adhuc iste modus dicendi non videtur plene satisfacere. Nam velle cogitare de veritate est actus voluntatis, secundum quod movetur rationaliter; et tamen frequenter homo cogitat de veritate, inscripto <i Declamntiones e. S. Bernardi sermonibus » (inter ita quod non refert ad Deum; et tamen durum est dicere, quod peccet. Ulterius, potest aliquis loqui alii ex naturali pietate vel ex civili urbanitate, sicut quando salulai hominem in via; et tunc valde durum est dicere, quod peccet; nec potest dici, quod omnis talis locutio sit meritoria. Item, si plus est facere quam dicere, potius reddemus rationem de facto otioso quam de verbo. Unde Sancti concludunt hoc a minori ex verbo Evangehi.

Et ideo est tertius modus dicendi, quod in operibus voluntatis deliberativae est ponere mediuni inter malitiam et bonitatem. Nam quaedam actio a voluntate deliberativa procedens est ordinata in flnem debitum, Jcilicet ad Deum; et haec quidem est bona, et si sit ex caritate, est meritoria vitae aeternae merito condigni; si autem fiat extra caritatem, meritoria est merito congrui. Quaedam vero actio ex voluntate deliberativa procedens est non ordinata; et haec est divisio per immediata. Sed non omnis actio non ordinata ad Deum tanquam. r..1 1 T. ad finem est mala, quia quaedam non ordmatur propter inordinatam conversionem ad creaturam, quaedam vero non ordinatur propter operantis negligentiam, quaedam vero non ordinatur propter operantis infirmitatem et miseriam. Prima differentia actionis non ordmatae est raala malitia commissionis; secunda est mala malitia omissionis; tertia vero neutro modo est maJa, sed est indifferens. Talis autem actio est, quando quis facit aliquam operationem, ita quod circa creaturam non afficitur inordinate; nec tamen illam operationem comparat ad Deum, sed facit propter aliquem finem, qui respicit indigentiam naturae, ut cum aliquis ambulat, ut recreetur, vel comedit, ut reficiatur. Talis actio indifferens iudicatur, quia Deus nec illam remunerat nec imputat in culpam; et hoc, quia in tali actione non est malitia commissionis, quia nnn est inordinata delectatio; nec etiam omissionis, non enim semper omittit homo, quando actiones suas non refert in Deum. Indulgetur enim naturae fragili et infirmae, ut irmlta possit talia facere; nec Deus requirit ab homine in tali statu distractionis et miseriae, quod omnia, dum facit, referat ad se; requirit tamen aliquando, quando est locus et tempus; et tunc si - Cod. D Et sic, si dicmit, cod. H S« dicenl.

homo non referat, omittendo peccat. — Concedendum est igitur, sicut rationes ostendunt, quod divisio actionis per bonam et malam non est per differentias immediatas, pro eo quod inter has differentias contingit reperire medium, sive actio consideretur secundum genus operis, sive respectu operantis.

1. Ad illud ergo quod prirao obiicitur de illo est praeceptum, aliqui, quod est finis praecepti, sicut ilhid: Diliges Dominum Deum tuum etc. gnum omnia potest ibi teneri coUective, vel distributive.

Si accipiatur negative, sic est praeceptum, et 1. tunc est sensns: ita faciatis opera vestra, ut nihil faciatis contra gloriam Dei. — Si autem intelligatur affirmative, el hoc signum omnia teneatur distri- 2. butive el divisim; tunc est comilium ei admonitio. Admonet enim Aposlolus secundum hunc sensum, quod quodlibet opus nostrum referamus in Deum; et de quolibet divisim possumus facere, et utile est nobis et expediens, si faciarans. Nuuum enim est opus deliberativura, quod a nobis fiat, quod quidem non possimus facere propter Deum; et si hoc faceremus, melius faceremus, quam quando non referimus. — Si autem praedictus sermo teneatur affirmative, et hoc signum omnia teneatur collective; 3. tunc nec est praeceplum nec consilium, sed fmis praecepti et consilii. Ad hoc enim debenius tendere et hoc desiderare, quod ad talem statum perveniamus, quod omnes cogitationes nostras et affectus in Deum referamus; hoc autem tunc obtinebimus, quando Deum ex toto corde diligemus.

Et sic patet, quod ex illa auctoritate non concluditur, quod aliquis peccet, cum non refert opus suum in Deum actualiter. Nec valet illud quod obiicitur, quod uon potest esse consilium; non enim hic accipimus consilium proprie, prout proponitur viris perfectis, sed vocaraus hic comilium- quaincumque monitionem generalem, quae viara expedit ad perveniendum in salutem, sicut sunt adraonitiones Salomonis in libro Proverbiorum et consirailes hortationes ad bonum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod reddemus rationem de verbo otioso; dicendum, quod otiosum non dicitur verbum, quia non sit ordinatum in finera solum, sed quia orani caret utilitate, durn taraen aliquam deberet habere; et inter tale otiosum et meritorium sive bonum cadit medium, quando aliquis facit aliquid, quod non est omniraoda utilitate privatum, nec tamen est ordinatum in Deum tanquara in finem ultimum; unde non dicitur hoino esse otiosus seraper, quando non laborat, sed tunc dicitur esse otiosus, quando non laborat et deberet laborare. Frequenter tamen ilia verba, quae videntur esse inutilia, utilia fiunt, dum ordinantur ad recreationem aliquam spiritus et exclusionem acidiae; secundum quod referlur beatus Bernardus dixisse, cum quendam fecit cespitare: Otiosum, inquit, fuit factura, sed non oliose factum; fecerat eniin hoc ad iaetilicandura illura quem viderat moestum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod in via Dei stare retrocedere est; dicenduin, quod verura est, quando homostat, cum deberet ambulare; et quantuin ad illud tempus dicit Bernardus, quod non peribit momentum de terapore; et Anselmus, quod exigetur a nobis ratio, qualiter tempus fueritexpensum. — Si autem quaeratur, quando; hoc est difficile, immo impossibile est determinare, quia diversis personis diversiraode se offert opportunitas exeundi in bonas operationes et in bonas affectiones et intentiones; et ideo Sancti, ut reddant nos soliicitos, terrent nos, et Dominus ipse, cura dicit: Quod uni dico omnibus dico: Vigilate.

4. Ad illud quod obiicitur, quod non est medium inter voluntates et retributiones; dicendum, quod non est simile, pro eo quod oinnis homo, qui nascitur, nascitur cum peccato, a quo non liberatur nisi per graliam, el illa gratia amittitur per culpara. Unde necesse est, voluntatem esse gratam, vel odiosam. Et quia retributiones respondent personis, hinc est, quod omnes, qui non salvantur, daranantur, ita quod non est inedium. Non sic aulein est de actione, quia a voluntate, in qua est libido, potest aliqua actio exire etiara praeter libidinera morum. Unde sicut istud argumentum non valet: voluntas non potest esse sine libidine, vel gratia, ergo non potest movere sine libidine, vel gratia; sic nec arguraentum prius diclum.

A. Ad illud quod obiicitur, quod orane quod non est a Deo, est privatum bono, ergo similiter orane quod non esl ad Deura; dicendura, quod non est simile, quia ordinatio actionis ad Deum tanquam ad causam effidentem, vel ad principiuiu attenditur non solum quantum ad esse moris, sed eliam quanlum ad esse naturae, et ita respicit esse; ordinatio vero quantum ad finem respicit bene esse. Quamvis tamen non sit medium inter em et non-ens, est ta- = Marc. 13, 37: Quod aiilem vobis dico, omnibus dico:

men medium inter bene esse et male esse moris, pro eo quod bonitas moralis non se extendit ad oranes actiones, sicut iMnitas naturalis.

6. Ad illud quod obiicitur, quod si voluntas aliquid facit, aut quiescit in crealura, aut refert ad dicendum, quod quiescere Amlur aliquid alicubi dupliciter: aut quia sislit ibi tanquain in ultimo flne; et tunc esl actio mala raalitia mortalis peccati, quando scilicet voluntas ponit creaturara sibi pro flne ultimo et principali: aut quia sic ibi sistit, non quia ibi ponit ultimum finem, sed quia non ulterius tendit. Et hoc potest esse tripliciter, sicut dictum est supra: aut ex aliqua inordinata affectione, qua illi rei alligatur; aut ex negligentia et torpore, quo negligit referre, cum posset et deberet; aut quia ex quadam imbecillitate et infirmitate aggravatur, ut difficile sit sibi omnes actiones suas in Deum convertere. Et primis duobus niodis est peccatum, tertio vero non.

Nolandum est tamen, quod ad lioc, quod aliqua actio sit meritoria, non oportet, quod semper quis eam referat actualiter in Deum, sed sufficit relalio habitualis. Hahitualem autem relationem voco, Don quia habeat caritatem, per quam sit habilis ad referendum; sed quia in primordio operationis illius vel alterius ad quam illa consequenter se habet, intentionem habet ad Deum directam. Unde si aliquis intendit dare pro Deo centum marcas et incipit dare et cogitat de Deo in prima marca, et in aliis non cogitat: nihilominus tamen omnes dationes illae sunt ei meritoriae et fructuosae. Si autem opus alterius generis inciperet, oporteret, quod intentio renovaretur ad hoc, quod hoc opus esset

I. Inciilit liic celcbris comroversia, praecipue inler scholas

4 pro quod hoc exliibcnt faciunt, quod ad suae religionis observantiam ctat, ex priraa intentione est eis meritorium ad salutem, nisi forte, quod absit, contraria inlentio perveniat. In aliis autem, quae ad religionera non spectant, secus est, quia illa intentio non se extendit ad alia hahitualiter. Et ideo non est parvae curitatis et utilitatis religionem introire.

Fuerunt tamen qui dixerunt, quod habitualis intentio solum sufflcit ad meritum satisfactionis. Opus enira est satisfactorium, si flat in caritate; ad hoc autem, quod opus sit meritorium vitae terna.e, dicunt necesse esse, concurrere actualem intentionera, quia nullum opus est meritorium, nisi flat a caritate actuahter movente. — Probabihus tamen est dicere, sicut dictum est, quod ad utrumque sufflcint relatio habitualis. Relationem autem habitualem voco, non qua quis in generali refert ad Deum omnia opera diei vel anni, sed qua quis refert aliquod opus ad Deum, ita quod opus sequens directam habet ad opus primum ordinationem et consequentiam; sicut est in illo qui dat centura raarcas, vel intendit ire ad sanctum lacobum; in tato in actu ut tunc flne ultimo sive Deo, ex sola boni operis consideratione, ipsa caritas prompta, vel aliqua alia virtus caritate informata ad ipsum bonum opus inclinat; sicut vir obediens meretur obediendo praelato sibi praecipienti, etiamsi nihil de Deo cogitet, sed solum consideret, quod bonum est obedire. philosophorum virtutes sunt vitia »; et n. 33: « Omne quod agit

guit. Ex ipsis eiusdem verbis apparet, eum vocare habitualem

Consequenter quaeritur circa secundum principale, scilicet de comparatione actionis malae ad voluntatem. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum omne peccatum actuale, tam mortale quam veniale, sit voluntarium.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum omne peccatum actuale sit voluntarium; et cum certum sit de mortali, quod sic, quaeritur de veniali. Et quod omne peccatum veniale sit voluntarium, videtur.

1. Sicut dicit Augustinus, et habetur in httera: « UsquB adeo peccatum est voluntarium, ut nullo modo sit peccatum., nisi sil voluntariuniw: ergo si peccatum veniale peccatum est, ergo necesse est, ipsum esse volantarium. Si tu dicas, quod omne peccatum est voluntarium, aut voluntate propria, aut voluntate Adae, et veniale est peccatum, quia voluntarium volunlate.dae: obiicitur contra hoc: quia, si ad rationem peccati venialis sufOcit, quod sit Secundo quaeritur, utrum omne peccatum mortale sit circa voluntatem sicut circa subiectum.

Tertio quaeritur, utrum puniri, sicut etiam peccare, sit ipsius voluntalis proprium. voluntarium vohintate Adae; cum illud peccatum, quod Adam transfudit, in nobis sit peccatum originale, veniale peccatum esset originale. Quodsi hoc est falsum, restat, quod et primum.

2. Item, motus inordinati et ad illicita, qui dicuntur esse in nobis peccata, non sunt peccata nec in parvulis nec in furiosis; hoc autem non esl, nisi quia non moventur usu rationis et voluntatis: ergo videtur, quod huiusmodi peccata sint in nobis voluntaria voluntate propria.

3. Item, quando stomachus exinanitus ante horam comestionis appetit comedere, nulla est ibi culpa, quamvis sit ille appetitus immoderatus et ad illud quod non licet tali tempore; boc autem non est, nos, sit etc. Pro transfudit codd. F II T et alii plures transnisi quia motus ille inest de necessitate: ergo videtur, cjuod ad hoc, quod aliquis motus ad illicitum sit veniale peccatum, necesse sit, ipsum esse voluntarium.

4. Ilem, omne quod quis facit, aut facit naturaliter, aut facit vohmtarie, aut violenter: si igilur venialia commiltimus, aut ergo im violentiam, aut per naturam, aut per voluntatem. Si per violentiam: ergo nulla est ibi culpa. Si per naluram: similiter, quia in iiis quae naturaliter fiunt non est calpa: ergo si peccatum veniale culpa esl, necesse est, quod sit a voluntate.

5. Item, demonstrato aliquo veniali, aut potest aliquis vitare lioc peccatum, aut nonpotest. Si non potest, et «nullus peccat in eo quod vitare non potest»': ergo committendo hoc peccatum, non peccat. Si potest vitare; et quod committimus, potentes vitare, committimus voluntarie: ergo etc.

Sed contra: 1. Proverbiorum vigesimo quarto: Sevties in die etc.: Glossa: «Singulis diebus per necessitatem vel Iragilitatem carnis, vel volentes, vel inviti peccamus». Si ergo peccamus venialiter, velimus nolimus; videtur, quod non omne peccalum veniale voluntarium sit.

2. Ilem, Augustinus in libro Retractationum: «Sunt, inquit, quaedam necessitate facta improbanda. ut qui vult recle facere, et non potest. Unde est illud Apostoli: Non quocl volo, hoc facio bonum, sed quod odi nialum»; sed talia sunt peccata venialia: ergo aliqua venialia sunt de necessitate, non ergo a voluntate.

3. Item, Augustinus decimo nono de Civitate Dei: «Nonnullum vitium est, cum caro concupiscit adversus spiritum»; sed caro concupi.scit adversus spiritum frequenter, ipso nolente, sicut in littera habetur: ergo velit nolit, liomo peccat venialiter: non ergo omne peccatum veniale est voluntarium. Minor probatur in littera: «Ille qui, concupiscente adversus spiritum carne, non ea quae vult, facit, concupiscit quidem nolens, et in eo facit quod non vult».

4. Item, peccala venialia sunt in nobis ex repugnantia sensualitatis ad ralionem, et etiam ex surreptione, sicut sunt primi raotus; sed velimus 1 Cod. T SWlt nolimus, esl in nobis repugnantia sensualitatis, et multi etiam motus inordinati ex surreptione surgunt. Si igitur voluntas non potest sensualitatem domare, et quod est ex surreptione praevenit voluntatem; videtur, quod peccata venialia, quae sunt primi motus, non sunt voluntaria.

5. Item, aut aliquod peccatum veniale est involuntarium, aut non. Si sic; habeo propositum; si non: igitur omne peccatum veniale est voluntarium. Sed omne voluntarium per voluntatem vitari potest: ergo per volunlatem potest quis vitare omne veniale peccatum: igitur potest quis cavere, ut nunqnam peccet venialiter. Si igitur hoc est impossibile, quod aliquis diu vivat in hac carne, quin commitlat aliquod veniale; videtur, quod necessarium sit ponere, abquod veniale peccatum non esse voluntarium.

c 0 N c L u s 1 0. Omne peccatum actuale est voluntarium vel simpliciter, vel secundum quid, ut aliqua venia-

Respondeo: Dicendum, quod voluntarium potest TripieiTO-; aliquid dici tripliciter: aut voluntate aliena, aut voluntate propria, aut partim voluntate aliena, partim volimlate propria. Et secundum hunc triplicem modum dicendi voluntarium, triplex est differentia peccati. j i Peccatum namque originale voluntarium est, TriiJiex diji sed non voluntate eius in quo est, sed voluntateMir;! eius a quo, scilicet Adae. Adam enim voluntaria trans- conciusio 'ii gressione corrupit se et totam posteritalem. — Vo- i luntarium autem voluntate propria est peccatum l actuale mortale; boc quidem genere peccati nullus coDcii.sio.ii peccat nisi consentiens. — Voluntarium autem medio: modo, scilicet partim voluntate proprza, partim vo- il luntate aliena, est veniale peccatum, illud maxime,; quod consurgit ex i-epugnantia carnis ad spiritum, tim a voluntate propria, ideo quodam modo secundum Augustinum tenet rationem poenae, quodam )jm etc. — De minori eiusque probatione, quae delibata est

modo rationem culpae. Propterea dicit Augustinus: « Quia liomo non voluit vitare peccalum, dum valuit, inflictum est, ut non possit, dum velit». Voluntarium, inqu:im, dicitur per comparationem ad volunlatem Adae, quia Adam deliberative voluit; unde et corruptio subsecuta est, ex qua oriuntur in nobis motus inordinati, qui dicuntur esse peccata venialia. Voluntarium autem voluntate proprm sive 3. peccantis, non est omne peccatum veniale simpliciter, sed secundum quid. Illud enim est voluntarium simpliciler, quod est a voluntale praeambula et movente. Ulud autem, quod oritur voluntate concomitante et non prohibenle vel praecavente, dum possit /)roA«'6ere vel praecavere, dicitur voluntarium quodam modo sive interprelative, pro eo quod talis deordinatio voluntati imputatur. Et lioc niodo saltem omne peccatum veniale dicitur voluntarium, quia nemo peccat venialiter, nisi cum habet voluntatis usum; nemo etiam venialiter peccat in eo quod nuUo modo potest prohibere nec etiam potuit 4. praecavere. Venialia enim peccata etsi omnia non possint praecaveri nec prohiheri, nullum tamen est singulare peccatum, quod non possH prohiberi, vel quod saltem non potuerit praecaveri. Licet enim aliquis sit status, in quo necesse est, aliquem cadere in aliquod peccatum determinatum. illum tamen statum potuit qms praecavere; et ideo, si non praecavit, voluntati eius imputatur, quamvis tunc illud non possit 'K — Concedendae sunt igilur rationes ostendentes, quod omne peccatum actuale est Yoluutarium. Nam mortale est voluntarium simpliciter, veniale autem vel est voluntarium simpliciter, sicut illud quod fit ex deliberatione, ut mendacium iocosum; vel secundum. quid sive quodam modo, sicut illud quod fit ex surreptione, sicut sunt primi molus.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in conpeccare non per privationem voluntatis oranimodara, sed per privationem voluntatis plenae sive complacentiae. Et hoc quidem verura est, quod frequenter inviti peccamus, el nobis displicet, quod sic inordinale mnvemur; si tamen bene praecavissemus, in hunc actum vel illum non incidissemus, licet non sic possimus praecavere, quin in aliquod cadamus; sicut exemplum ponitur in nauta, qui potest praecavere et custodire, ne aqua per aliquod foramen determinatum ingrediatur; non tamen potest facere, quod per nulluiu habeat ingressum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod quaedam necessitate facta sunt improbanda; dicendum, quod Augustinus loquitur de necessitate venialium, non quantum ad hoc veniale vel illud determinate, sed generaliter quantum ad peccata venialia, vel etiam quantum ad aliquod genus venialis peccati; sicut videmus in iuvene et forti, quod nunquam potest omnino vitare motus carnis, licet possit hac hora vel illa, vel hunc motum vel illum vitare. Et quia nihil impedit, quod sit necessitas quaedam in universali, et voluntas quodam modo in particulari; ideo auctoritas illa non obviat his quae dicta sunt.

3. Ad illud quod obiicitur, quod nonnullum vitium esf, cum caro concupiscit adversus spiritum; dicendum, quod verum est. — Sed quod subiiragit, qund necessariura est concupiscere: dicendum, quod verum est de concupiscentia, loquendo generaliter; de concupiscentia vero huius vel illius, hoc tempore vel illo, non est vei'um. Et quod dicit Augustinus, quod concupiscit nolens; et Apostolus: Quod nolo malum, hoc ago; nnn privat oiunimode voluntatem, sed hoc privat, quod voluntas non est ibi movens principale.

4. Ad illud quod obiicitur, quod primi raotus sunt ex surreptione et ex rebellione; iam patet responsio per ea quae dicta sunt. Verum est enira, quod prohiberi, ve! praecaveri non possunt generaliter, ita quod nullus insurgat; quilibet tamen per se praecaveri potest. Unde et huius signura est. quia nos non ponimus, peccatum esse circa primos raotus nutritivae, sicut generativae; actus enim nutritivae necessarius est ad saluteni nutriti, non auteni actus generativae; licet et alia ratio possit assignari: quia nutritiva est corrupta tantum, generativa corrupta et infecla Priraa tamen ratio raelius valet. Nara, sicut vult Augustinus in prirao de Civitate Dei, si aliqua raulier corrumpatur violenter, si oranino repugnat, absque orani culpa est; et tam.en solut. ante iionmillum vitium Vat. cum ])luribus codd. perpe-

9bO a delectatione omnino immunis non esl. Ait enim sic: « Si illa concupiscentialis inobedientia, quae adliuc in membris habitat, praeter voluntatis legem quasi lege sua movetur, et absque culpa est in corpore non consentientis ». Ex hoc patet, quod si venialia rationem culpae habent, hoc est, quia a voluntate in particulatH et divisini vitari et praecaveri possunt.

5. Ad illud quod obiicitur, quod si potest vitari hoc et illud, et sic de singulis, ergo omne; dicendum, quod haec est duplex: iste potest vitare omne peccalum veniale, sicut haec: iste potest vincere omnem hominem: aut quia potentia vitandi, vel vincendi comparatur ad obiectum coniunctim, vel divisim. Si divisim; sic vera est ista; iste potest vitare vel praecavere omne veniale peccatum, quia non est dare aliquod, quod non posset vitari. Si autem eoniunclim; tunc est falsa; est enim sensus, quod possit facere, ut omnino sit absque veniali peccato; et in hoc sensu dicitur, quod non possumus omoia peccata venialia vitare. — Nec valet ratio illa: possum vitare hoc et illud et illud, ergo omnia simul; imnio est ibi figura dictionis, sive ex diduplex ratio affertur, quare malitia (culpa) spectet ad actus

Ulrum omne peccatum sit circa Secundo quaeritur, utnim omne peccatum sit circa voluntatem sicut circa subiectum proprium. Et quod sic, videtur:

1. Primo per Ansehnum in libro de Oi'iginali « Nusquam nisi in voluntate peccatum est ».

1 Codd. T bb et alii nec non Vat. et edd. 3, 4 possit. versa suppositione huius quod dico veniale, sive potius, quia proceditur a pluribus delerminatis suppositionibus huius verbi potest ad unam; sicut si argueretur: iste potest ferre hunc lapidem et illum et illum, et sic usque ad decem lapides: ergo potest ferre hos decem lapides; et sicut si diceretur: homo est Socrates, homo est Plato: ergo homo est Socrates et Plato. Praemissae sunl verae, et conclusio falsa, et proceditur a pluribus suppositionibus delerminatis ad unani. Suppositio aulem determinata dicitur, quando termmus non confunditur, sed debet reddere locutionem veram pro uno, sicut est, cum dicitur: homo currit. Sic et in proposito intelligendum est, quia hoc verbum potest, prout accipitur respectu omnis venialis coniunctim, respicit omne veniale tanquam obiectum unum, et dicit unam perfectam potentiam excedentem et vincentem omnem impulsum ad veniale peccatuni; sicut si diceretur: iste potest vincere decem homines, vel ferre decem lapides. — Et sic patet, quod ille processus noQ tenet, quia non servatur ibi lex illationis rectae. voluntalis, non vero aliarum potentiarum. S. Doctor hic apte Carth., II. Sent. d. 39. q. 2.

sicut circa subieclum proprium.

2. Item, hoc ipsum probatur tali ratione. « Membra et opera, et quidquid nos sumus, subiecit Deus voluntati; quidquid igitur faciunt, totum imputandum est voluntati »: si ergo in eo est culpa, cui imputatur; et omnis culpa volu.ntati imputalur: ergo

omnis culpa est in voluntate tanquam in subiecto proprio.

3. Item, in ea sola potentia est culpa, in qua nata est esse iustitia, « quia opposita nata sunt fieri circa idem'»; sed iustitia est in voluntate tanquam in subiecto, quia, ut dicit Anselraus, «iustitia nihil aliud est quam voluntatis rectitudo»: ergo in eadem potentia, scilicel in voluntate, est culpa tanquam in subiecto proprio.

4. Item, in ea sola potentia est culpa, quae cogi non potest; nam nullus peccat nisi in eo, a quo libere potest abstinere; sed sola potentia voluntatis est, quae cogi non potest: ergo etc.

5. Item, in ea sola potentia est culpa, quae aliquando denorainatur bona, aliquando mala; sed nos non diciraur habere intelligentiam vel memoriam malam, sed solura volunlatem malam: si ergo accidens denominat subiectum et culpa denominat solam voluntatem, ergo cujpa est in sola vohintate tanquam in subiecto proprio.

6. Itera, in ea sola potentia est culpa tanquam in subiecto proprio, ad cuius aclum comparatur sicut ad causam proximam et imraediatam; sed nulla potentia animae est causa proxima et immediata culpae nisi sola potentia rationalis; nam « memorari malum vel intelligere malum non est culpa, sed velle malura culpa est"»: ergo etc.

Sed contra: 1. Nunquam peccatur mortaliter est circa illam potentiam, per cuius actum perpetratur, ergo non tantum est circa voluntatem, sed etiam circa rationem.

2. Item, non tantum peccatur affectione, sed etiam peccatur oblivione, sicut dicitur Deuteronomii sexto: Cave, ne obliviscaris Domini Dei tui, et frequenter in Scriptura reprehendit eos Dominus, qui eius sunt obhti: ergo si oblivio est in niemoria, videtur, quod non tantum peccatum sil in voluntate, sed etiara in memoria.

3. Item, non solura peccatur delectatione, verum etiam cogitatione, secundura quod horao confitetur quotidie; sed cogitatio est intellectus, non affectus: ergo non tantum in affectu, verura etiam in inlellectu habet esse peccalum.

4. Item, non tantum peccatur deliberatione, verum etiam suggestione, secundum quod vult Gregorius; sed suggestio est in parle sensibih: ergo peccatura non tantum est in parte rationah, sed etiam in parte sensibili.

5. Item, peccatum est deformitas, formaliter loquenilo; sed constat, quod omni peccato imago deforraatur — nam quodlibet peccatum, quantum est de se, gratiam expellit, quae esl reforraativa ima-,ginis — ergo si imago non tantum respicit voluntatem, sed etiam alias potentias; videtur, quod peccatum non solura in volmitale, sed eham in aliis potentiis habeat esse.

6. Item, nuUus araat, nisi quod iudicat esse aniandura, ergo ante araoreni inordinatura praecedit iTKlicium inordinatum. Si ergo prirauin iudiciura inordinatura non potuit esse poena, quia poena non praecedit culpani; necesse est, quod fuerit culpa: ergo prius est peccatum in ratione quam in voluntate: potius igitur videtur, quod subieclum peccati debeat assignari ratio quam volunlas.

5 Cfr. supra lit. Magistri, d. XXIV. c. 9. seqq. et ibid-

9S2 Peccatum, ut lenet rationem culpae, voluntalem respicit ut subiectum; ut vero tenet rationem vitii, causaliter locjuendo, est in sola voluntate, ut principio et subiecto primo, materialiter loquendo, est etiam in actibus aliarum potentiarum.

Respondeo: Ad praeclictorum intelligentiam est notandum, quod peccatum de sua ratione duo dicit. Dicit enim deordinationem sive privationem ordinis circa actum alicuius polentiae; dicit nihilominus illam deordinationem ni dignam vituperatione etpunitione. Et quantum ad primum peccatum tenet rationem vitii aliquo modo corrumpentis; quantum ad secundum tenet rationem cidpae et demeriti. Cum igitur comparamus peccatiun ad subiectum proprium, aut loquimur de ipso, in quantum est culpa, aut loquimur de ipso, in quantum est vitium.

Si de ipso loquimur, in quantum est cidpa et 1. demeritum; sic proprie et praecise respicit liberum arbitrium. Quoniam enim libero arbitrio commissum est regimen totius hominis; si aliqua deordinatio fiat in regno totius animae, ipsi libero arbitrio irnputatur. Unde si omnia membra, per quae consummata est, et omnes polentiae, in quibus aliqua deordinatio facta est, traherentur in causara; omnia conquererentur de libero arbitrio, cni subiecta sunt, et ei Dominus totum imputaret, quidquid in eis mali gestum fuit. Unde si tollatur liberum arbitrium, iara nullo raodo erit peccatura. Et quia libertas arbitrii principaliter residet penes voluntatem, sicut in praecedentibus ostensum fuit; hinc est, quod culpa sub ratione culpae in voluntate tanquam in subiecto proprio dicitur esse.

Si autem loquamur de culpa, secundum quod est iyeYwMJi, sic dupliciter adhuc conlingit. Cum peccatum dicatur vitium, in quantum deordinat aliquem actum alicuius potentiae, secundum quod deordinatio illa dupliciter habet comparari; sic et peccatum, ul est vitium. Coraparatur autem deordinatio illa ad actum alicuius potenliae tanquam ad materiale circa quod, et tanquam ad causale a 2. gtto. — Si igitur loquamur de illa deordinatione materialiter, sic dico, quod non solum circa actum 1 Cod. T dicit. voluntatis, sed etiam circa actus aliarum potentiarum animae consistit. Actus enim et memoriae et intelligentiae et aliarum potentiarum animae, subiacentium voluntati, deordinari habent per diversa peccata. — Si autem loquaraur de illa deordinatione causaliter; sic oranis talis deordinatio est a voluntate. voluntalem consistit regiminis dominium; secunda quia in ipsa repeviiiir rectitudinis principium; tia vero, quia ad ipsam pertinet regimmis plementum. — In ipsa namque consislit regiminis dominium, pro eo quod ipsa aliis potentiis et a nulla imperatur. — In ipsa etiam attenditur rectitudinis principium; amor enim principium reclitudinis et obliquitatis, sicut ostendit nus; unde bonus amor est fundamenlum civitatis Dei, et malus fundamentura civitatis diaboli. Et ralio huius est, quia amor est radix omnium affectionum et tantae adhaerentiae, ut transformet amantem in araatum. — Penes ipsam etiam consistit reclitudinis et regiminis complementum, quoniara ipsius obiectum est bonum; « bonum autem et finis est idenv». Et quia in direclione ad fuiem consistit bonitatis completio, in obliquatione vero consistit bonitatis amissio; hinc est, quod ab ipsa voluntate oritur omne peccatum. Et propterea Augustinus in libro de Duabus Animabus deflniens peccatum, dicit, quod «peccatum est voluntas assequendi, vel retinendi quod iustitia vetat, et a quo liberum est abstinere»; per hoc autem quod Aml: voluntas sequendi etc, describit peccatum, secundum quod est vitium et deordinatio, quae a voluntate habet ortum. Per hoc autem quod dicit: a quo liberum est abstinere, notificat peccatum, secundum quod tenet rationera culpae; quia nemo culpatur in eo quod vitare non potest, sicut ipse dicit ibidem.

Sic igitur patet, quod peccatura, in quantum tenet rationem culpae, voluntatera respicit ut subiectura; in quantum etiam tenet rationem vitii, respicit voluntatem ut principium et ut subiectum primum, licet aliquo modo respiciat actus aliarum potentiarura. — Unde rationes, quae ad primara partem inducuntur, concedendae sunt.

I. Ad illud ergo quod primo obiicitur, quod rat. in P.s. 9. n. 15. et in Ps. 122. n. I. — Quod amor sit

non peccamus nisi consentiendo; dicendura, quod etsi consensus respiciat simul rationem et voluntatem, principalius tamen et completius voluntatem respicit, quia in ea consunimatur. Quantunicumque enim ratio deliberet, nisi voluntas alterum praeoptet, nunquam eligit nec consentit; et quod est ibi culpae et iniustitiae, hoc est ratione voluntatis adiunctae.

2. 3. 4. Ad tria sequentia, quae subiungit, quod peccatur oblivione, cogitatione et suggestione; patet responsio ex his quae dicta sunt; nam talia non sunl peccata, nisi quia voluntaria. Unde nunquam circa actum memoriae culpa consistit nec etiam circa actum intelligentiae, nisi eis immisceat se voluntas vel anlecedenter, vel concomitanter, vel consequenter. Sirailiter nec suggestio, si est omnino ab extrinseco, est culpa, sed illa quae est ab intrinseco, quae quodam modo voluntaria est, sive quia a Toluntate Adae habuit ortura, sive quia a voluntate peccantis non praecavetur -.

3. Ad illud quod obiicitur, quod peccatura deforraat totam imaginem; dicendum, quod etsi tota imago deforraetur et vitietur, illa tamen sola deformatio, quae est in voluntate, est ilia quae est ratio

Utrum sicut peccare, sic etiam Tertio quaeritur, utrura sicut peccare, sic etiam puniri sit voluntatis propriura. Et quod sic, videtur.

1. Anselmus de Originali Peccatoj: «Miratur, forte aliquis, cur pro culpa voluntatis membra puniuntur et sensus; verura non est ita; non enira punitur nisi voluntas; nam nihil est alicui poena, nisi quod contra voluntatem est, et nulla res poenara sentit, nisi quae voluntatem habet; membra autem et sensus per se nihil volunt. Sicut igitur voluntas merabris et sensibus operatur, ita in ipsis ipsa aut torquetur, aut delectatur». Ex hac auctoritate habetur, quae claudit in se ratiocinationera, quod propriura sit voluntatis puniri.

2. Item, Augustinus in libro Sex Quaestionum: «Voluntas quippe ipsa punitur sive animi supplicio, sive corporis, ut, quae delectatur in peccatis, ipsa plectatur in poenis»., inculpandi; et ideo non sequitur, quod culpa respiciat alias potentias animae sub ratione culpae, quamvis circa actus earum consistat corruptio vitiosa.

3. Ad illud quod obiicitur, quod oranera raalam voluntatem praecedit malura iudicium; dicendum, quod verum est quantum ad actum voluntatis, qui quideni est consensus ple7ia7-ius; Ma.mm nunquam in creatura rationali, secundum quod instituta fuit, iudiciura erroneum inlerveniret, nisi voluntas se illi iudicio imraisceret; nunqnam enim Adara praesuwsisset, vel de se praesumtuose iudicasset, nisi araore voluntatis nimium sibi adhaesisset. Unde amor rairabiliter pervertit iudiciura. Licet igitur primus Angelus sive Adara, quando peccavit, prius praesumserit, quam amMerit; illius taraen praesumtionis perversitas a voluntate habuit ortum, et ambitionis scelus in voluntate fuit consuraraatum: et ita peccatum respicit volunlatem principaliter, tuin quia in ipsa primo inchoatur, tura quia in ipsa consummatur. ideo recte dicitur subiectum primum peccati, quia et primum est origine, primum etiam compleyyiento sive consummatione pimiri sit voluntatis propi-iwh.

4. item, ratione: « Opposita sunt nata fieri circa idem"»; sed voluntariura et involuntarium sunt opposita; sed poena est affectio involuntaria, sicut dicit Augustinus in libro de Libero Arbitrio: ergo sicut culpa, quae est affectio voluntaria, respicit voluntatem tanquam illud a quo est; sic videtur, quod poena respiciat voluntatera tanquam illud contra quod est.

5. Item, culpa est meritum poenae; sed meritum respectu praeraii et habet rationem ordinis et habet rationera dispositionis: si ergo dispositio et illud, ad quod disponit, sunt in eodem, et culpa, ut in ratione culpae est, potius respicit voluntatem: ergo et poena.

pro peccato est poena: ergo ignorantia est poena; sed constat, quod ignorantia non respicit voluntatem, sed rationem: ergo etc.

2. Itera, duplex est poena in futuro, videlicet poena damni et poena sensus; sed poena damni, quae est in carentia visionis Dei, non tantum respicit voluntatem, immo mullo magis respicit rationem; poena vero sensus, quae est in concrematione ignis, multo magis respicit partem sensibilem et coniunctum, quam respiciat voluntatem rationalem, cum sentire sit passio coniuncti: ergo videtur, quod poena principalius respiciat alias potentias animae quam voluntatem.

3. Item, si poena respicit voluntatem, aut hoc est, quia est secundum voluntatem, aiit quia est contra voluntatem. Si quia secundum voluntatem: ergo nemo puniretur, nisi qui vellet; quod plane falsum est. Si quia contra voluntatem: ergo cum vir iustus voluntarie sustineat omnes poenas, et maxime Christus, nulli viro iusto nec etiam Christo poenalis esset aliqua passio, quod manifeste falsum est.

4. Item, si poena respiceret voluntatem tanquam subiectum proprium: ergo sicut nemo potest peccare, nisi qui habet usum voluntatis, sic nemo posset puniri, nisi qni voluntatis usum haiteret; sed hoc plane falsum est — nam parvuli puniuntur pro peccatis parentum - et multa etiam tormenta patiuntur, non solum in habitu, verum etiam in actu — ergo etc. Poena, ut est nlo, et etiam ut est passio laedens, affligens et displicens, directe respicit ipsam voluntatem, ut tantum laedens et affligens potesl respicere et alias potentias.

Respondeo: Dicendum, quod poma ratione poenae duo nominat, videlicet nocumentum naturae (X instrumentum divinae iustitiae: unum tanquam materiale, reliquum tanquam formale. Unde poena et est lillio et etiam est passio. Cum ergo poena comparatur ad aliquid, hoc potest esse aut in quantum ultio, aut in qnanlnm passio. — Si in quantum i. ultio, sic proprie habet comparari ad ipsam voluntatera. Deus enira non ulciscitur se de manu, vel pede, vel aliqua potentia sensitiva, sed de voluntate deliberativa, de qua ulciscitur Deus non solum affligendo ipsam in se, sed etiam aflligendo eam in ceteris membris corporis, in quibus ipsa cupiebat delectari.

Si autera comparetur poena ad aliquid, in quantum est passio, sic dicendum est, quod cum non quaecumque passio poena sit secundum cora- pletam rationera poenae, sed passio laedens, passio I affligens, passio displicens; sic adhuc poena, secundum quod plene tenet rationem poenae, scilicet poena, quae facit hominem recte miserum, adhuc respi- conciusioa.; cit volxintatem ratione sui complelivi. Nemo enim plene miser est, sicut dicit Augustinus, ex hoc, quod patitur solum, sed ex hoc, quod patitur et scit se pati et non vult se pati. — Secundum autera quod passio tenet semiplenam rationera poenae, prout dicilur passio laedens vel affiigens in eo, in quo non est nata esse, quantum est de prima conditione naturae; sic non tantum respicit voluntatem, concinsios. sed etiam omnes potentias animae et omnia membra corporis; non taraen respicit illa sine voluntate, quia in nullo potest esse poena, nisi in quo est ra- i tionalis voluntas. Unde bruta, quamvis patiantur, non tamen puniuntur.

Sic igitur patet, quod poena, et in quantum est Epiiogns. ultio, et in quantum est passio, plene tenens rationem poenae, directe respicit ipsam voluntatem, ita quod proprium est ipsius voluntatis puniri. Unde concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt. In; quantuin taraen est passio laederis vel affligens, habet respicere alias potentias et etiam corporis organa. Et secundura hoc patet responsio ad rationes, quae ad oppositnra inducuntur. sio. Nam etsi ignorantia dicat privationem alicuius Noiaodnm. boni, quod respiciat cognitivam, el simililer poena damni, et sirailiter poena sensus privationem delectationis et quietis partis sensitivae; totum tamen hoc Deus ordinat ad vindicandura et ulciscendum se de voluntate. Ipsa enim est, quae directe adversatur divinae iustitiae, dum perpetrat iniustiliam; et ideo ordo divinae iustitiae punientis directe respicit illius deordinationis remolionera. Ipsa etiain sola fuit, quae sibi se principium posuit et Deum derelinquendo conteinpsit, dum peccavit; et ideo debet per poenarum multitudinem in servitutem Dei redigi, nt quae dehonoravit Deum voluntarie contemnendo, honoret ipsum involuntarie supplicia patiendo. men, quamdiu sentit, quia scii, se nolentc, consumi propter

3. 4. Ad illud quod obiicitur, quod in viris iustis et in Cliristo non fuit poena involuntaria; dicendum, quod ibi non tenet poena rationem ultionis, nisi relata ad voluntatem Adae peccatricem, respectu cuius voluntatis omnis poena est involun-

Ad rationem poenae spectat, quod ipsa sit contraria vopio utitur, ut explicet poenam ignis, qua allliguntur daemones

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit, quod fides intentionem dirigit. Multi enim habentes fldem habent malas intentiones: ergo videtur, quod intentionis directio a flde non habeat esse. Si lu dicas, quod loquitur de fide, quae per dilectionem operatur, utpote de fide formata; tunc potius videtur, quod directio intentionis debuit attribui caritati quam fldei.

Item, quaeritur iuxta hoc, cum directio intenallquo modo spei, cum fides et caritas?

Respondeo: Dicendum, quod cum intentio duo in- respiciat, videlicet oculum intellectus el pedem ajfeclus, duplici indiget directivo, quorum unum respiciat aspectum, et hoc est fides; alterum vero affectum, et hoc est caritas. Et ideo dicit Bernardus, quod ad simplicitatem oculi concurrit caritas et veritas. Quando ergo Magister dicit, quod fides dirigit intentionem, non de quacumque fide intelligit, sed de fide operante per dilectionem, sicut obieclum est. Magis tainen directionem altribuit fldei quam caritatati, quia dirigere in via potius est luminis illustrantis quam virtutis adiuvantis, licet utrumque sit necessarium ad hoc, quod homo recte ambulet: et quod lumen videat et quod pedem rectum habeat. Propter defectum primi non recte incedit caecus, et propter defectum secundi non recte incedit cla;udus.

Ad illud quod quaeritur de spe, dicendum, quod spei, proprje loquendo, non est dirigere, sed erigere; taria, quia voluntas peccatrix quaerit oblectationem, et quaerendo oblectationem refugit passionera. — Ad illud quod obiicitur de parvulo, qui patitur poenas; responderi polest sicut ad boc. (IV. Sent. d. 44. q. 3. a. 3. quaestiunc. 3.). — De hac autem quia spes exspectat per modum fuluri: unde quasi dat quandam securitatem, ne in via deflciat Fides autem et caritas praesentialiter potentias, in quibus sunt, in operibus dirigunt; quia una illuminat, et altera inflammat; et ideo una dirigit respectu veritatis, altera vero respectu bonitatis; quantum ad quae duo sufficienter attenditur rectificatio aniraae in suis operibus. Et ideo non oportet, quod spei attribuatur directio, sed solura erectio, licet illa erectio quodara modo dici possit directio.

DOB. 11.

Itera quaeritur de hoc quod dicit: Omnis vita infidelium peccatum est. Sed contra: infideles habent opera virtutum politicarum; sed virtutes politicae non sunt habitus mali, sed boni, quia non sunt vitia, sed Dei dona: ergo videtur, quod opera illarum virtutum non sint peccatum. — Item, infidelis horao potest dare eleemosynam, ut Deus manifestet sibi viam veritatis; et in hoc disponit se, ut Deus det ei habitum fldei. Sed in hoc, quod homo ad gratiam se disponit, non peccat: ergo non videtur, quod omnis vita infidelium sit culpa, sive omnis actio. — Oppositum autem huius est, quia arbor mala non potesl fructus bonos facere: ergo si infideles malara voluntatem habent et indirectam intentionera et carent fide et caritate, ergo videtur, quod omnia faciant male et nihil bene.

Respondeo: Dicendum, quod infideles non peccant in omni sua actione; nam quando eorum actio non repugnat fidei nec bonis raoribus, non est ratio aliqua, quare in ea debeat esse peccatum. Quod

ergo dicitur in liltera, quod « omnis vita infidelium est peccatum»; dicendum, quod hoc non dicitur propter hoc, quod omnis actio, quam faciunt in tota vita sua, sit culpabilis et denieritoria, sed hoc ideo dicitur, quia per nullam actioneni, quam agunt, liberantur a culpa, quamdiu in infidelitate persistunt. Et ideo sensus est: omnis vita infidelium est peccatum, id est non sine peccato. — Similiter intelligenda est sequens auctoritas, et aliae consimiles, cum dicitur, quod « ubi deest agnitio verilatis, falsa est virtus»; non quia illa virtus sit vitium, sed quia deficit a verae vh'tutis perfectione; quia virtus vera dicitur, quia veraciter perducit ad vitam. — Ad illud ergo quod obiicitur, quod arbor mala non potest fructus bonos facere; intelligenda est locutio im- se, id est, si operetur voluntas mala, in quantum mala, scilicet mala intentione. Si autem non per se intelhgatur, non est sermo verus, nisi intelgatur de bono perfecto, quod quidem est bonum meritorium; sed tunc non sequitur: non facit fructum bonum, ergo facit fructum malum; quia inter tale bonum et malum est medium, sicut supra fuit oslensum.

DuB. m.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod jieccala, quae a nescientibus vel coactis perpelrantur, non omnino possunl sine vohmtate committi. Videtur enim falsum dicere, primum, quia voluntarium praesupponit cognitionem, sicut vult Philosophus: ergo quod fit per nescientiam vel ignorantiam est simpliciler involuntarium: ergo committitur sine voluntate. — Item, coactio inducit violentiam; sed violentia excludit voluntatem: ergo quod flt a coacto non est voluntarium.

Quaeritur ergo: qualiter Augustinus intelligit, cuni dicit, quod quae flunt per coactionem et ignorantiam non fiunt praeter voluntatem?

Respondeo: Dicendum, quod novem sunl gradus voluutarii, secuiidum quos peccata voluntarie dicuntur fieri secundum plus et minus. — Primo enira et principaliter dicitur voluntarium quod est a voluntate nullo inclinante, nec exterius nec interius; sic fuit peccatum luciferi voluntarium. — Secundo modo voluntarium dicilur quod est a voluntate, aliquo suggerente exterius, sed nuUo inclinante interius; et sic fuit peccatum primi hominis voluntarium. — Tertio modo dicilur voluntarium quod est a voluntate, aliquo tamen inclinante exterius et interius; et sic est peccatum mortale, quod aliquis perpetrat ex deliberatione et intentione post lapsum naturae. — Quarto modo aliquid est voluntarium, quod est a voluntate non movente ad illud directe, movente tamen ad incompossibile, sicut est peccatum omissionis, quo quis omittit ad matutinum surgere, quia voluntarie se inebriavit. — Quinto modo aliquid est voluntariura, quod est a volunlate non movente ad illud directe nec appetente, sed aliud refugiente, sicut est peccatum, quod homo facit mortis timore. — Sexto modo est aliquid voluntarium, quod est a voluntate non plene id quod agil cognoscenle; et sic peccatura ex ignorantia dicitur voluntarium. — Septimo modo dicitur aliquid voluntarium, quia consequitur ad aliquid, quod voluntarie factum est ab illo eodem, a quo illud fit; et sic peccata, quae consequuntur ebrietatem, in quam homo se scienter induxit, dicuntur aliquo modo voluntaria. — Octavo modo dicitur aliquid voluntarium, quia est ab aliquo potente prohibere et non prohibente; et sic peccatum veniale, quod est primus motus, dicitur esse voluntarium. — Nono modo dicilur aliquid voluntarium, quod introductum est a voluntate aliena sicut a causa priraa; et sic peccatum originale dicitur voluntarium.

In omnibus istis modis praedictis aliquo modo salvatur ratio voluntarii; proprie taraen et principaliter in duobus modis primis. Et propterea dicit Augustinus, quod illud quod dixerat, scilicet omne peccatum voluntarium, de peccato primi parentis esse intelligendum, non quia illud solum sit voluntarium, sed quia illud inter cetera mere est voluntarium. Alia enim aliquo modo voluntaria sunt, licet non ita plene, sicut illud quod fit per nescientiam et per coactionera.

Ad illud vero quod obiicitur, quod tam coactio quam ignorantia excludit rationem voluntarii; dicendum, quod verum est, ubi est omnimoda ignorantia et coactio sufficiens; sed voluntas nunquara cogitur coactione sufficienti; ideo coactio nunquam tollit rationem voluntarii. Ignorantia vero aliquando est per omnimodam privationem discrelionis.

et tunc tollit simpliciter rationem voluntarii; aliquando vero dicit privationem alicuius cognitionis determinatae, utpote privationem alicuius circumstantiae, remanente nihilominus cognitione actus et aliarum circumstantiarum; sicut est de illo qui for-

Cap. I.

An voluntas et aclio mala in eodem et circa idem sint icnwn peccatum, vel plura.

Cum autem volunlas mala et operatio sint peccatum, quaeri solet, utrum in eodem homine et circa eandem rem haec diio unum sint peccatum, vel diversa; ut si quis vohmtate fiiratur, voluntatem habuit malam, quae peccatiun est, et actum malum, qui itera peccatum est. Haec aulem duo diversa suiit, et -peccata, an unum? — Quidam dicunt, unmn esse pecest, nisi pro quo antc opus reus erat, ciim adhuc in actu peccando, quam prius erat sola voluntale dellnlicet non aliud peccatum. mandatorum praevaricationes sunt. Alio eniin mandato nicatur nesciens, fornicationem esse peccatum mortale, sciens tamen, se cognoscere non suam; et tunc minuit, non tollit rationem voluntarii; et sic loquitur Magister in littera.— Et per hoc patent illa duo obiecla l proximi tui. Cum autem haec duo diversa mandata quod eliam illi dicimt, diversa quidem esse mandata, quibus diio praeclpluntur diligi, una lamen in eis nobis commendatur caritas.

Cap. II.

Si peccatum ab aliquo commissum in eo sit, usquequo poeniteat.

Praeterea quaeri solet, cura ab aliquo peccato volunlate perpetrato voluntas id agendi et actio transslve adsit, mens hominis polluta est et corrupta, totussit etiam reatu, sed cst realu interdum, postquam transit actu.

Cap. III.

Quibus modis accipitur reatus.

Reatus autera in Scriptura multipliciter accipitur, scilicet pro culpa, pro poena, pro oblirjalione poenae

9b lium scilicet et venialium. Mortale est per quod homo mortem aeteniam meretur — « crimen enim, ut ait reatura perpeluae mortis non gravat, verumtamen poenam meretur, sed facile indulgetur.

Cap. IV.

De modis peccatormn.

Modi autem peccatorum varias in Scriptura habent 2. dislinctiones, in qua dicitur duobus modis peccatum committi, scilicet « cupiditate et timore», ut Augustinus Iradit super illum locum Psalmi: Incensa igni et suffbssa. His enim duobus modis dicit omnia peccata mortalia inchidi. Et incensa ea dicit, quae ex cupiditale male inccndentc oriunlur; suffossa vero, quae ex in Beum, in se et in proximum. In Deum, cum de usurpare praesumit, indigne participando Sacramentis, vel quando nomen Dei peierando contemptihile facil; in proximum peccM, cum proximum iniuste laedit;mse vero, cum sibi, non alii, nocet.

Cap. V.

Quod differant delictum et peccatum.

Variam quoque appellationem habet: dicitur enim peccatum et delictum. Et « delictum fortasse est, ut ait Auguslinus in Quaestionibus Levitici, declinare a bono, a bono, aliud est facere malum. Peccattcm ergo est perpetratio nvA, delictum desertio boni; quod et ipsum nomen ostendit. Quid enim aliud sonat delictum nisi derelictum, et qui delinquit, ([uid derelinquil nisi botu?n quod scienler commitlilur. Indifferenter tamen et peccatum nomine delicti, et delictum nomine peccati appellatur».

Cap. VI.

De septem principalibus vitiis.

Praeterea sciendum est, septem esse vitia principalia vel capitalia, ut Gregorius super Exodumait, vel Tristitiam, avaritiam, gastrimargiam, luxuriam »: lum enim malum est, quod non ab aliquo horum originem trahat.

Cap. VII.

De superbia.

Ex superbia tamen omnia mala oriuntur, et haec et alia; quia, ut ait Gregorius, « radix cuncli mali Secunda, cum credit, a Deo esse datuni, sed tamen radix omnium malorum cupidilas est, ergo superbiae. Quomodo ergo superbia radix est et initium omnis peccati?

Cap. vm. Quomodo superbia dicatur radix oninium malorum et cupiditas, cum superbia non sit cupiditas.