Distinctio IX

Praeterea investigari oportet, ulrum caro Christi el anima una eademqne cum Verbo debeant adoralione adorari, illa scilicet, quae lalria dicitur. Si enim animae vel carni Chrisli exhibetur lalria, quae intelligitur servitus sive cultus soli Creatori debitus; cum test; et est quaedam soli humanitati Christi 2 exhiicl est bonus cultus. sed propter illum cuius est scabellum, cui est unita. est — non creaturae venerationem praebentes. Non enim ut nudam carnem adoramus, sed vXunitam deivestrum, ita dicit: « Dicunt haeretici, Filium non natura esse Deum, sed creatum. Quibus respondendum carnem, immo perfectam in Christo hunianitatem, ideo adoro,quod a divinitate suscepta et deitati unila est; ut non alium et alium, sed unum eunclemque Deum in Christo terra est, id est caro, quae sine impietate

Utrum humana natura in

Supra egit Magisler de comparatione divinae naturae ad proprietatem humanae naturae; bic vero agit de comparatione humanae naturae ad proprietatem divinae, inquirens, utrum humana natura in Christo sit adoranda adoratione lalriae. Dividitur autem pars isla in partes duas. In quarum prima prosequitur istam quaestionem secundum opinionem communem. In secunda vero prosequilur eam secundum opinionem aliorum et Sanctorum auctoritates, ibi: Aliis placet Christi humanilatem etc.

Prima pars dividitur in duas partes. In prima

Ad intelligentiam ergo huius partis incidit hic quaestio de adoratione Christi, rirca quam quaeruntur principaliter duo.

Primo quaeritur de ipsa adoratione per comparationem ad eum 2 cui est exhibenda.

Secundo vero quaeritur in comparatione ad virtutem, per quam exhibetur.

Circa primum quaerunlur sex.

Primo quaeritur, ulrum cultus, qui est latria

De ipsa adoratione per

Ulrum cultus lalriae sit Circa primum sic proceditur etquaeritur, utrum cultus latriae sit exhihendus humanitati sive carni Christi. Et quod sic, videtur:

1. Primo aucloritate Damasceni: «Christus perfectus Deus et perfectus homo, quem adoramus una adoratione cum Patre et Spiritu et incontamiuata carne eius»: ergo si persona Christi adoranda est latria, videtur, quod similiter caro eius.

2. Item, super illud Psalmi: Adorare scabeladoranda adoratione latriae.

Secundo quaeritur, ulrum sit exhibendus eius Tertio quaeritur, utrum sit exhibendus eius Quarto, utrum sit exhibendus eius cruci. Quinto, ulrum sit exhibendus eius membro. Stfxto et ultimo, utrum sine peccato exhiberi ad eum cui est exhibenda.

sive carni Christi.

3. item, eodem timore timetur ignis et fernmi

6 Argumentum boc est secundum Damosc, III. de Ficle

4. Item, eadem adoratione adoratur caro animae unila, qua adoratur ipsa anima: ergo si non minus intime unitur Verbum ipsi carni quam anima, eadem ratione, qua a.doratur Verbum, adoratur caro assumta. Sed Verbum adoratur latria: ergo etc.

Sed contra: 1. Lucae quarto 2: Dominum.. 17-! Tl exponit de servitute cultus latriae: ergo soh Deo est exhibenda, non ergo carni Christi.

2. Item, Augustinus decimo de Civitate Dei 3 loquens de Christo: «Cum in forma Dei sacriflcium cum Patre sumat, cum quo et unus est Deus; tamen in forma servi rnaluit sacrificium esse quam sumere». Et ibidem: « Quis sacrificandum censuit nisi ei quem Deum aut scivit, aut putavit, aut fmxit »? Igitur humanilati illi non est sacrificandum sive carni Christi: ergo nec ille cultus est ei offerendus, qui offertur Deo.

3. Item, Glossa super illud Psalmi: Adorate scabellum pedum eius: « Caro Christi non est adoranda illa adoratione latriae, quae soli Deo debetur, sed illa dulia, quae dignior est»: ergo etc.

4. Ilem, humana natura in Cliristo quantumcumque sit sublimata, non exit terminos creaturae: ergo nec reverentia exhibenda ei debel exire terminos creaturae: si igitur latria est cultus, qui excedit omnes fines creaturae; videtur, quod qui exhibet latriam carni Christi committit idololatriam 5.

o. Item, minori minor reverentia est exhibenda et maiori maior secundum rectum ordinem; sed Christus, secundum quod homo, minor est Patre 6, et humanitas minor deitate, quantumcumque sit unita: erso minor reverentia est ei exhibenda. Si 1 Cfr. supra d. 2. a. 3. q. 1. ergo latria est reverentia summa, videtur, quod humanilati Christi non sit exhibenda.

6. Item, nullius est adorari adoratione latriae, cuius est adorare; sed humanitatis est adorare ipsam summam Trinitatem: ergo non debet adorari adoratione latriae. Maior probatur per hoe, quod nulli debetur latria, cuius est servire alteri. Minor probatur per hoc, quia eius est adorare, cuius est orare; Christus autem oravit, sicut legitur in diversis Eva.ngeliis: ergo etc.

C0NCLUSIO. Humana natura Christi, qualenus semper esl Verbo unita, semper adoranda est latria. tur totus ille homo, iuxta illud quod dicitur loannis primo: Verbum caro factum est; et hoc modo, quia ille homo Deus est ratione unius personae, adorandus est adoratione latriae. — Alio modo caro consideratur, prout nominat ipsam partem humanitatis per se, non ut unitam; et hoc modo carni consideratae non debetur adoratio latriae, sed duliae. — Tertio modo consideratur caro quasi medio modo, prout nominat ipsam naturam creatam, prout divinitati unitam; et hoc modo dixerunt quidam, quod est adoranda dulia digniori, quae quidem est hyperdidia. Et ratio huius est, quia solius Dei est adorari latria; et nalura non communicat alteri naturae sua idiomata. Unde sicut non est dicendum, humanam naturam esse in Christo aeternam, quia est unita aeternae; sic hoc modo dixerunt, quod illa dico adoratione, quae latria est, quae soli Creatori debetur,

natura humana non est adoranda latria, quamvis sit unita maiestati summae.

Alii vero dixerunt aliter, quod si consideretur s. caro et anima, prout unila illi personae, adoranda est adoralione latriae, pro eo quod secus est de exhibitione honoris et proprielalibus aliis. Honor enim non respicit hanc partem vel illam, sed respicit ipsam personam. Unde quamvis purpura et vestimentum non participet proprietates regis absolutas, communicat tamen in honore et reverentia, sicut dicit Augustinus, et Magister recitat in littera.

3. Et ideo, quia est una persona in Christo, cui debetur reverentia summa, una adoratione adoranda est, scilicet latria, quantum ad utramque naturam, scilicet Deitatem el humanitatem, sicut eadem adoratione adoratur in uno homine caput et pes.

Concedendum est ergo, quod non solum Christus liomo adorandus est latria, sed etiam humanitas eius. in quantum est Verbo unita, quamvis, proul per se consideratur, nunquam ei debealur. nisi dulia. Et quoniam caroChristi nunquam est separata a Verbo, ideo semper consideranda est ut coniuncta et semper adoranda est latria, licet humanitati ut per se consideratae non debeatur nisi dulia. Et ideo secunda opinio melior est quam prima, et auctoritatibus Sanctorum est magis consona 3. — Et ideo concedendae sunt rationes, quae sunt ad partem istam.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in connitas Christi. Sicut enim, cum dicitur: solus Petrus est hic intus, non excluditur manus vel pes eius; sic, cum dicilur: solus Deus est adorandus latria, non excluditur humanitas, quia humana natura et divina in unam concurrunt personam. Unde et haec adoratio non ponit in numerum cum illa.

2. Ad illud quod obiicitur, quod carni Christi non est sacrificandum; dicendum, quod verum est per se, sed non, prout est divinitati coniuncta, quia toti Christo sacrificandum est. Et quod dicil Augustinus, quod « noluit Christus sacrificiura sumere, sed offerre »; dicendum, quod hoc non dicit, quod non deberet in carne adorari et ei sacrificari, sed quia voluit vitare occasionem erroris, ne alicui creaturae exhiberelur per se honor divini numinis. leclus (vo) edd. Bubstlluerunl mentu, sumtti esl ex Damasc,

3. Ad illud quod obiicitur de Glossa, quod caro non est adoranda latria; dicendum, quod verbum illud intelligitur de carne Verbi, prout in se nuda consideratione consideratur. Et hoc est quod dicit Augustinus: « Si hominem separaveris a Deo, illi nunquam credo nec servio »; hoc autem non obviat, quin, secmidum quod unila est, adoranda sit latria. Unde Damascenus: « Non ut nudam carnem adoramus, sed ut unitam Deitati in unam hypostasim Dei Verbi ».

4. Ad illud quod obiicitur, quod creatura non exit terminos crealurae; dicendum, quod verum est ratione sui; et ideo honor ralione sui terminos creaturae non exit; sed quia unitur in una hypostasi Dei Verbi, cui debetur unicus honor, in qtiaeumque sit natura; hinc est, quod debetur ei lalria.

o. Ad illud quod obiicilur, quod minori minor debetur reverentia; dicendum, quod veruin est, quando minor et maior sic se habent, quod suiit diversorum honorum susceptibiles; hoc autem est, quando sunt diversae personae gradu dignitatis distantes; hoc aulem in proposito non est reperire, quia, cum una in Christo sit personalitas, et illa attendatur secundum naturam supremam, unica el summa debetur ei reverentia, qualiscumque sit natura; sicut honor unus debetur regi, in qualicumque sit indumento. Honor enim naturam respicit digniorem, et per consequens illud quod est annexum ei; sicut caro viri sancti honorari debet secundum dignitatem animae, non secundum ignobilitatem propriae naturae.

6. Ad illud vero quod obiicitur, quod Christi est adorare; dicendum, quod secundum quod «oratio est ascensus intellectus in Deum », sic proprie ad Christum non pertinet, pro eo quod omniu quaecumque voluil, fecit; etiam Verbum semper praesens habet, per omnia faciens, quaecumque vult anima eius; exemplum tamen orandi et adorandi dedit secundum naturam inferiorem in sua oratione; et ideo non sequitiir, quod non debeat adorari. Sicut enim ipse baptizat interius, et tamen baptizatus fuit, ut alios informaret; sic oravit et adoravit, ut alios erudiret; quia, sicut vult Damascenus, in Christo humana natura non tenet naturam ancillae. Ait enim sic: « Serva est caro, si non est unila

Dei Verbo; semel tamen unita secundum hypostasim, qualiter erit ancilla? Unum enim ens Christus non potest esse servus sui ipsius et dominus; cuius ergo erit servus? Patris non, quia quaecumque habet Pater, sunt Filii. Et ita, qui dicunt, ipsum esse servum, distare faciunt unum Christum in duo per moduin Nestorii >). Et ita ad Christum non pertinet adorare, sed adorari, quia magis competit ei ratio

1. Christum, quatenus est hic homo et Verbo in unitate

Secundo quaeritur, utrum cultus latriae exhiberi debeat imagini Christi. El quod sic, videlur:

1. Primo per Damascenum, quarto libro 2: « Hoimaginis refertur ad prototypum »: ergo idem est adorare imaginem et eum cuius est imago: ergo si Christus colendns est cullu latriae, videtur, quod eius imago similiter.

1 Aufiust., I. conlra Maximin. Arian. c. 9. similem huic obiedominii quam servitutis. — Aliter etiam posset dici, quod quamvis esset ipsius adorare, non tamen sequeretur, quod non deberet adhuc adorari adoratione latriae; quia nos, qui debemus adorare, non debemus aspicere ad eius humanitatem, sed ad personae dignitatem. — Et in hoc ultimo consistit summa quaeslionis praedictae. Distinguuntur enim communiler maleria (obiectum), circa quam q. unica.

2. Ilem, Abraham adoravit tres viros 3, et in his adoravit sanctam Trinitatem, secundum quod Glossae exponunt: si igitur illi tres viri non erant Trinitas summa, sed eam significabant; ergo latriae cultus non solum debetur rei significatae, sed etiam signo. Cum ergo imago Christi sit eius signum, videtur, quod ei sit cultus latriae exhibendus.

3. Item, homo loquitur ad imaginem in suis petitionibus, ergo loquitur ad imaginem, sicut ad personam rationalis creaturae, igitur sic loquitur ad imaginem Christi, sicut ad Christum; et sicut loquitur, sic colit et adoral: ergo debet adorare imaginem Christi, sicul Christum.

4. Item, eandem reverentiam exhibemus et exhibere debemus imagini beatae Virginis quam ipsi Virgini, et sic de aliis Sanctis: ergo et eadem reverentia exhibenda est imagini Christi, sicut ipsi Cliristo; sed Christo exhibetur cultus sive honor lalriae: ergo debet exhiberi imagini suae.

Sed contra: I. Exodi vigesimo, in primo mandato: Non facies tibi imaginem neque sculplam similitudinem: si ergo prohibitum est, imaginem fieri, multo magis et adorari.

2. Item, Damascenus, capilulo de Imaginibus: « Magnae impietatis et insipientiae est figurari quod divinitatis est»: ergo maioris impietatis est adorare iam figuratum.

3. Item, melior est creatura vivens quam non vivens, quia similior est summae vitae: si ergo huiusmodi imagines non sunt viventes, minus sunt dignae honore quam talpae et vesperliliones. Si ergo impium est adorare vespertiliones et talpas, multo magis huiusmodi imagines.

4. Item, nobilior et melior est imago divinitus impressa quam ab hominibus sculpla; sed si quis adoraret diabolum vel hominem peccatorem, in quo est imago Domini impressa, peccaret: ergo multo magis qui adorat huiusmodi imagines.

o. Ilem, fortius fugiendus est ritus idololatriae quam legales caerimoniae; sed Ecclesia fugit ritum caerimoniae legalis, ne videatur iudaizare: pari ergo ratione debet fugere ritum idololatriae, ne videatur idololatrare. Ergo si cultus idololatriae consistebat in veneratione imaginum et picturarum, videtur, quod talia non sunt adoranda 5.

6. Item, cum huiusmodi imagines nec per novum nec per vetus Testamentum approbentur, videtur, quod earum introductio fuerk novitatis praequod talia non sunt colenda.

c o n c i. n s i o.

Imagini Christi debet cultus latriae exhiberi.

Respondeo: Dicendum, quod imaginum introductio in Ecclesia non fuil absque rationabili causa. Introductae enim fuerunt propter triplicem causam, videlicet propter simplicium ruditatem, propter affectuum larditatem et propter memoriae labilitatem. — Propter simplicium ruditatem inventae sunt, ut simplices, qui non possunt scripturas legere, in huiusmodi sculpturis et picturis tanquam in scripturis apertius possint sacramenta nostrae fidei legere. — Propter affeclus larditatem simililer introductae sunt, videlicet ut homines, qui non excitantur ad devotionem in his quae pro nobis Christus gessit, dnm illa aure percipiunt, saltem excitentur, duin eadem in figuris et picturis tanquam praesentia oculis corporeis cernunt. Plus enim excilatur affectus noster per ea quae videt, quam per ea quae audit. Unde Horatius 7:

Quam quae sunt oculis subiecta fldelibus, et quae Propter memoriae labilitatem, quia ea quae audiuntur solum, facilius traduntur oblivioni, quam ea quae videntur. Frequenter enim verificatur in multis illud quod consuevit dici: verbum inlrat per unam aurem et exit per aliam. Praelerea, non semper est praesto qui beneficia nobis praestita ad memoriam reducat per verba. Ideo dispensatione Dei faclum est, ut imagines fierent praecipue in ecclesiis, ut videntes eas recordemur de beneficiis nobis impensis et Sanctorum operibus virtuosis.

Quoniam igitur imago Christi introducta est ad repraesentandum eum qui pro nobis crucifixus est, nec offert se nobis pro se, sed pro illo; ideo omnis reverentia, quae ei offertur, exhibetur Christo.

3. Et propterea imagini Christi debet cultus latriae exhiberi. Et hoc est quod dicit Augustinus in libro tertio de Doclrina christiana J: « Qui veneratur tale signum divinitus institutum, cuius vim signiflcationemque intelligit, non hoc veneratur, quod videtur et transit, sed illud potius, quo talia cuncta referenda sunt». — Concedendae sunt igitur rationes, quae hoc ostendunt.

4. 2. Ad illud ergo quod obiicitur in contraop- rium, quod prohibitum est, ne quis faciat sibi imaginem; dicendum, quod pro eo tempore prohibitum est, in quo Deus humanam naturam nondum assumserat. Tunc enim, cum Deus omnino spiritus esset, inflgurabilis erat; et ideo ipsum figurare erat error et impietas. Et pro illo tempore loquitur Damascenus, cum dicit, quod « insipientiae et impielatis est figurare quod divinitatis est »; verum est, secundum quod diuinitatis est, quia est incircumscriplibilis et infigurabilis; sed non est sic quantum ad humanam naturam. Unde subiungit, quod « Deus propter viscera misericordiae suae fa- Ctus est homo et cum hominibus conversatus esl, miracula fecit, passus est, crucifixus est; haec ad memoriam hominum scripta sunt et ad doctrinam nostram. Quia vero non omnes noscunt litteras neque lectioni vacant, Patres decreverunt velut quosdam trinmphos imaginibus describere ad velocem memoriam ».

5. Ad illud quod obiicitur, quod creatura vivens nobilior est non vivente; dicendum, quod verum est de nobilitate reali, sed non oportet, quod hoc sit verum de nobilitate significationis, quia res parvi valoris rem nobilem significare potest. Cum ergo adoratur imago, non adoratur ratione nobilitatis, quam habet in se, sed ratione nobilitatis significatae in se. Et si obiiciat, quod lapides et ligna ducunt in Deum; dicendum, quod non ducunt 1 Cap. 9. n. 13, ubi textus origin. pro lale signum habet sic nee sunt principaliter instituta ad hoc, sicut imagines et picturae.

6. Ad illud quod obiicitur de imagine divinitus impressa, iam patet responsio: quia, cum talis homo sit creatura nobilis, offert se magis per modum rei quam per modum signi; et ideo honor, qui ei defertur, non omnino refertur ad primum exemplar, sicut honor, qui deferlur imagini pictae vel sculptae. — Si aulem aliquis coleret ipsam figuram tanquam rem, magis erraret, quam qui coleret creaturam rationalem. Unde Augustinus de Doctrina christiana 5: « Fateor, altius esse demersos qui opera hominum pro Deo colunt, quam qui opera Dei », ut statuam quam stellam.

7. Ad illud quod obiicitur, quod illud videtur esse idololatrare; dicendum, quod verum est, si adorarentur ralione sui, ita quod crederelur, aliquid divinum ibi esse; nunc autem non est sic, immo omnino aliter mentes fidelium venerantur; et ideo non servant idololatriae ritum. Et si tu obiicias, quod sunt occasio erroris; dicendum, quod elsi litterae sacrae fuerunt et sunt usque in hodiernnm diem, et eliam aliae creaturae quandoque occasio errorisc; non tamen propter hoc sunt litterae delendae, et crealurae deslruendae, quia hoc divini iudicii est, ut bonis sint in bonum, malis aulem in mala convertantur. Sic et in imaginibus est intelligendum.

8. Ad illud vero quod obiicitur, quod illud non habet auctoritatem ex Scripturis; dicendum, quod multa Apostoli tradiderunt, quae tamen non sunt scripla. Unde Apostolus laudabat eos qui tenebant suas traditiones, et Ecclesia servavit fideliter quae quod « quaedam historia refert, quod Dominus Abgaro regi, qui pictorem miserat, imaginem Dei similiter picturare et figurare, nequeunte pictore pro- 6 Verba quandoque occasio erroris in plurimis codd. et

pter coruscantes a facie claritates, ipse vestimentum propriae faciei divinae superimponens, in vestimento illo sui ipsius imaginem expressissel, el ita cupienti Abgaro misisset ». Et iterum: « Accepimus, Lucam,

Terlio quaeritur, utrum cultus latriae Matri eius debeat exhiberi. Et quod sic, videtur:

1. Per illud quod dicit Damascenus in capitulo de Imaqinibus: « honor, qui est ad ipsam, ad eum qui est ex ipsa mcarnatus, reducitur»: ergo si honor latriae exhibendus est imagini Christi, quia re-- fertur ad prototypum, pari ratione beatae Virgini honor latriae exhibendus est, cum honor sibi exhibilus ad Filium referatur.

2. Item, ex hoc quod Virgo Maria effecta est mater Dei, est effecta mater omnium creaturarum 3: ergo Filius communicat Matri dominium maiestatis: ergo cum latria sit cultus maiestati debitus, pari ratione communicat ei latriae cultum.

3. llem, caro Christi consimilis fuit naturae et consubstantialis carni Virginis; sed Christus secundum humanam naluram adorandus est adoratione latriae 4: ergo pari ratione humana natura in Virgine, eius matre. superimponens (in lexlu Graeco: auro; 'iu.iuov tS o!xe'io> jtpoevangelistam, depinxisse Dominum et Matrem eius ». Et sic. patet, quod non sunl adinvenliones in huiusmodi imaginibus, sed divinae traditiones et apostolicae sanctiones. —.Egid. R., loc. cil. a. 4.

4. Item, Filius Dei exhibuit reverentiam et honorem ipsi Virgini, sicut suae matri: ergo si subiecit se, vult per consequens, quod unusquisque eidem subiiciatur, et quod honor, qui- sibi impenditur, ei impendatur: si ergo huiusmodi est latria, videtur etc.

Sed contra: 1. Virgo beata adoral Filium adoratione latriae; sed unius. et eiusdem secundum eandem naturam non est adorare et adorari: si ergo in beata Virgine est una tantum natura, videtur, quod ipsa non sit lalria adoranda.

2. Item, beata Virgo est pura creatura: ergo non debelur ei honor, nisi qui est inter terminos creaturae; sed iste est honor duliae, non latriae: ergo etc.

3. Item, honor latriae redditur Deo ratione summae maiestatis; sed hanc non est reperire in Virgine: ergo non videtur, quod sit cultu latriae adoranda.

4. Item, qui adorat aliquem cultu latriae confltetur, ipsum esse Deum: ergo qui adorat Virginem cultu lalriae confitetur, ipsam esse deam: ergo si hoc est impietatis maximae, videlur, quod etc.

Virgini Mariae non est exhibenclus cultus lalriae, sed hyperdidiae.

Respondeo: Dicendum, quod beatissima Virgo i. Maria pura creatura est; et ideo ad honorem et cultum latriae non ascendit. Sed quoniam excellentissimum nomen habet, ita quod excellentius purae 2. creaturae convenire non potest; ideo non tantum debetur ei honor duliae, sed hyperduliae. Hoc autem nomen est, quod Virgo existens, Dei Mater est, quod quidem tantae dignitatis est, quod non solum viatores, sed etiam comprehensores, non solum homines, verum etiam Angeli eam revereantur quadam praerogativa speciali. Ex hoc enim, quod Mater Dei est, praelala est ceteris creaturis, et eam prae ceteris decens est honorari et venerari. Hic autem honor consuevit a magistris hyperdulia vocari. Et accipitur verbum illud de Glossa super primi Regum octavum s, ubi dicitur dulia maior et dulia minor. — Concedendae sunt igilur rationes, quod Virgini Mariae non sit exhibendus cultus latriae.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in contrarium, quod honor Matris refertur ad Filium; dicendum, quod referri honorem ad aliquem est dupliciter: aut sicut ad subiectum, aut sicut ad finem. Honor autem, qui exhibetur Matri, refertur ad Filium sicut ad finem; honor autem. quo adoramus imaginem Christi, refertur ad ipsum sicut ad subiectum. Unde qui adorat Christi imaginem Christum adorat, non imaginem; qui vero adorat Christi Matrem adorat Christum et Matrem suam 4.

2. Ad illud quod obiicitur, quod communicat Matri dominium maiestatis; dicendum, quod est dominium praesidentiae et dominium maieslatis et omnipotentiae. Cum ergo dicitur, quod Filius communicat Matri dominium; intelligitur de dominio praesidentiae; cum vero subiungitur, quod dominio redditur cultus latriae; intelligilur de dominio maiestatis et omnipotentiae. Et hoc quidem Dominus nulli communicat purae creaturae.

3. Ad illud quod obiicitur, quod eiusdem naturae et consimilis esl caro Virginis cum carne Verbi; dicendum, quod caro Verbi non adoratur adoratione latriae, in quantum est caro humana, sed in quantum est caro assumta 5. Licet autem caro Virginis conformis sit carni Verbi quantum ad conformitatem naturae, non tamen conformis est quantum ad gratiam unionis. Et ideo in processu illo est paralogismus accidentis, quia secundum aliam et aliam comparationem communicat cum Virgine, et debetur sibi adoratio latriae.

4. Ad illud quod obiicitur, quod Christus honoravit Matrem suam; dicendum, quod verum est: sed Christus non adoravit eam adoratione latriae, sed hyperduliae — non enim adoravit eam ut deam, sed ut filius malrem suam — ideo bene sequitur, quod Christus vere Matrem suam docet 6 adorare el venerari sicut decet Matrem Dei. Sed ex hoc non sequitur, quod velit, illum honorem Matri exhiberi, quem vult exhiberi sibi, pro eo quod ita est mater, quod ancilla; et persona Matris in inflnitum inferior est persona Filii. Ideo etsi multum debeat adorari et amari, in infinitum tamen minus debet adorari et amari, secundum legem iuslitiae et rectum ordinem, quam Filius eius, qui est Rex regum et Dominus dominantium. vel comparativam, quae debetur naturae angelicae; et in maxi-

Quarto quaeritur, utrum cultus latriae sit exhibendus cruci Christi. Et quod sic, videtur.

1. Sic adoramus crucera, sicut oramus; sed cruexoramus illa exoratione, quae facienda est ei soli, qui adorandus est cultu latriae: ergo adoranda est adoratione latriae. Maior manifesta est; minor probalur per illud quod cantal Ecclesia:

Reisque dona veniani. Sed augere iuslitiam et dare ueniam est solius Dei: ergo etc.

2. Item, sic adoramus, sicut alloquimur; sed alloquimur crucem quasi intelligentem; hoc non est ratione sui, cum sil lignum purum: ergo hoc est ratione Crucifixi in ea. Sed Crucifixum adoramus adoratione latriae s: ergo et ipsam crucem.

3. Ilem, sic adoramus crucem, sicut reliquias Christi; sed reliquiae eodem honore honorandae sunt, quo honoratur ille cuius sunt reliquiae: si ergo Christus est adorandus adoratione latriae, videtur simililer, quod crux Christi debeat adorari.

4. Item, efficacius ducit nos ipsa vera crux Christi in Christum, quam aliqua eius imago; sed imago Christi, eo quod ducit in Christum, adoratur eadem adoratione cum ipso, videlicet latria 3: ergo eadem ratione et nobilissima eius crux.

Sed contra: 1. Crux Christi est pura creatura, non unita Verbo: ergo si latria non debetur nisi soli Deo per se, et naturae assumlae ratione personae; videtur, quod exhibere cultum latriae ipsi cruci sit idololatrare.

2. Item, Mater Christi plus Christo approximat quam crux eius, et melior et nobilior est creatura; sed Virgo Mater non est adoranda latria 4: ergo nec ipsa vera crux.

3. Item, si crux Christi adoranda est latria, quia fuit leclulus eius: igitur cum caelum sit eius sedes, et terra scabellum pedum eius, ut dicit Propheta 5, ergo sunt adoranda latria. Sed hoc est 1 ln dominica Passionis ad Vesp. — De liymno Vcxilla nefarium et impium: ergo videlur, quod cruci eius cultus lalriae non sit exhibendus.

4. Item, crux Christi nihil meruit, nihil demeruit, et non magis sentit laudem quam vituperium, cum sit res insensibilis: ergo si honor debet exhiberi solummodo rei dignae laude 6, et reverentia rei, etiam quae discernit inter honorem et contumeliam; videtur, quod ei nulla reverentia sit exhibenda. randa. Quaelibet crux ratione Crucifixi latria est adoranda; sed ipsi vero ligno crucis, in quo Chrislus pependit, ut instrumenlo noslrae salutis etiam honor venerationis exhibendus est.

Respondeo: Dicendum ad praedictorum intelligentiam quod hic est multiplex modus dicendi. — Quidam enim dicere voluerunt, quod ipsi cruci debetur honor, qui dicitur hyperdulia. Et ratio huius est, quia ipsa crux fuit instrumentum totius redemptionis humanae; in ipsa enim salus et redemptio totius humani generis est facta; et ideo omnes homines debent ei esse subiecti subiectione notabili et speciali. Et propterea dicunt, debere adorari eam excellentiori adoratione, quam sit dulia, quae debetur rationali creaturae. Quia tamen crux ista nec est Deus nec ipsi divinitali aliquid unitum; ideo non est ei cultus latriae exhibendus. Propter hoc tenet medium inter latriam et duliam adoratio crucis, ut dicatur hyperdulia.

Sed quoniam adoralio sicut alloculio videtur esse solummodo inter res rationis capaces — adoratio enim quaedam oratio est ad aliquid ordinata; unde adorare esl ad aliquid orare — crux autem Christi omnino caret ratione: ideo alii dixerunt, eam non esse adorandam, nisi in quantum in ea adoratur Christus, nec aliqua est ei honoris reverentia exhibenda nisi ratione Crucifixi, sicut nec imagini

nisi ralione imaginati. Et ideo dixerunt, quod cruci Christi est cultus latriae exhibendus et nullus alius, nec duliae nec hyperduliae. Rem enim insensibilem stultum est honorare, cum pro indifferenti habeat honorem et vituperium. Et hoc nituntur confirmare per Damascenum, in capitulo de sanctis Imaginibus ubi dicil, quod non crucem adoramus, sed typum, id est figurationem. Et sic non videtur, quod crux adoretur, in quantum est res aliqua, sed in quantum est signum. — Verumtamen si consideremus verba Damasceni in capitulo de Cruce, videtur, quod non solummodo cruci Christi, prout est signum, sive in quantum lypus est, sed etiam ratione materiae exhibenda sit reverentia, quia non solum est veneranda figura, sed etiam verum lignum crucis, in quo Dominus pependit. In aliis vero crucibus veneranda est solum figura, non materia. Ait enim sic: « ipsum quidem pretiosum lignum crucis venerabile, in quo se ipsum pro nobis Christus obtulit, ut sanctificatum tactu corporis et sanguinis decenter est adorandum ». Et post: « Si autem ex alia materia facta esl, non materiam adoramus, absit; sed typum. Unde et si aurum et pretiosi. lapides fuerint, post typi dissolutionem non sunt adoranda». Ex quo colligitur, quod aliqua ipsi cruci sit reverentia exhibenda, excepla adoratione lalriae. Et huius signum est, quia Ecclesia solemnizat in crucis inventione et exaltatione 3 sicut in festivitatibus Sanctorum. Et ideo neuter praedictorum modorum videtur omnino sufficiens.

Propterea intelligendum est, quod duplici modo exhibetur alicui honor: aliquando in obsequium reverentiae, et iste est honor venerationis; aliquando in lestimonium virtutis et famulatum complaeencut exhibemus reverentiam Sacramentis, quia est in eis aliquo modo nostrae salutis causalitas; sic cruci Christi et clavis eius aliqua reverentia est exhibenda; et respectu istius honoris habet crux in se alicifixi — nemo enim intendit ei placere, vel aliquid impetrare ab ea, sed ei qui in ea affixus 1 Libr. IV. de Fide orthod. c. 16: Nec evangelici codicis fuit, et sic non debetur ei nisi adoratio latriae. — Sic igitur cruci Christi duplex honor debetur, et unus quidem est latria, alius vero non debet dici nec latria nec dulia, quia non est species adorationis, sed vocari potest honor venerationis. — Concedendum est igitur, quod crux Christi est adoranda lalria.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod crux Christi est pura creatura; dicendum, quod crux non adoratur ut res, sed ut signum rememoralivum, ducens in Crucifixum, sicut et imago perducens ad imaginatum.

2. Ad.illud quod obiicitur, quod Mater Christi plus appropinquat etc.; dicendum, quod Matri Christi debetur adoratio propria, cum ipsa sit ralionis capax: unde Virginem alloquimur, cum adoramus et eius benevolentiam captamus et desideramus; non sic est de cruce. Cum enim adoramus, placere intendimus Crucifixo, non eius signo.

3. Ad illud quod obiicitur, quod caelum est sedes 8, et terra scabellum; dicendum, quod non est simile, quia caelum el terra ducunt in Deum secundum generalem modum, quo creatura ducit in Creatorem; non sic autem est de cruce, immo est quoddam specialissimum memoriale Crucifixi. duplex est laus, sic duplex est honor. Aliquid enim laudatur propter excellentiam suaenaturae, sicut res pulcra et bona per propriam naturam. Aliquid laudatur propler virtutis strenuitatem; et haec quivirtulis; et iste non est exhibendus cruci nisi ratione Crucifixi, cuius quidem virtus et intelligentia et excellentia est super omnia. Alius est honor, qui exhibetur in signum alicuius nobilitalis et excellentiae; et hoc modo honor non exigit merita nec requirit virtutem in honorato, vel cognitionem, sed aliquam rationem dignitatis, ob quam debeat sibi reverentia exhiberi; et hoc modo quadam nobilitate 10 Deus Lignum crucis nobilitavit, dum in ea pependit et genus humanum liberavit. Et ideo crucem laudamus et veneramur ex ista nobilitale; et multiplices eius laudes decantat Ecclesia; et per praesentiam illius sacratissimi ligni multa impensa sunt fidelibus beneficia et miracula. — Et sic patent obiecta.

secundo loco relata et iure reprobala; secunda est ei opposita,

Quinto quaeritur, utrum latria exhibenda sit membris Chrisli. Et quod sic, videlur:

1. Primo auctoritate et exemplo ipsius Abrahae, qui, in Genesis decimo oclavo, tres viros vidit et unum adoravit, et Augustinus exponit, quod viri illi Angeli fuerunt; sed tamen in illis adoravit Deum et obtulit eis adorationem lalriae: ergo si Deus habitat in membris Christi, videtur, quod eis cultus latriae debeat exhiberi.

2. Item, in Apocalypsi dicitur, quod loannes cecidit in faciem suam, ut adoraret Angelum, et ibi dicitur, quod Aagelus non permisit; aut ergo Ioannes adorare voluit adoratione latriae, aut duliae. Si latriae: ergo cum Ioannes recte fecerit nec reprehendatur tanquam idololatra, adoratio latriae potest exhiberi rationali creaturae: ergo si paris dignitatis sunt Angeli et membra Christi, videtur, quod membris Christi exhibendus sit cultus latriae. Si dicas, quod loannes voluit adorare adoratione duliue; contra: dulia debetur Angelis bonis: ergo male faciebat Angelus, quod 3 prohibebat ab adoratione, quam debebat; quodsi Angeli nunquam male faciunt, restat, quod praecedens membruni est verum.

3. Item, Dens adorandus est adoratione latriae in templo sancto suo, secundum quod dicit Psalmus: fnlroibo in domum tuam et adorabo etc.; sed quodlibet membrum Christi est templum Spiritus sancli, secundum quod dicitur primae ail Corinthios tertio: ergo quodlibet Christi membrum adorandum est adoralione lalriae.

k. Item, corpus Christi verum refertur ad corpus Christi mysticum tanquam signum ad signatum: ergo si signatum sit nobilius signo, corpus Christi mysticum est magis vel aeque nobile quam corpus Christi verum; sed verum corpus Christi adoratur latrias: ergo et corpus Chrisli mysticum.

5. Item, eadem adoratione adoratur caput regis, et alia membra; sed Christus est caput Eccle siae 6 et adoratur adoratione, quae est latria: ergo et alia eius membra.

6. Item, quodlibet membrum Christi est imago Christi, nec imago tantum, sed etiam imago assimilata per gratiam; sed « honor imaginis, sicut vult Damascenus, refertur ad prototypum »: ergo si prototypum adoratur adoratione latriae, videtur quod et membra Christi, in quibus est reperire ima ginem naturae et similitudinem gratiae.

Sed contra: 1. Non sumus membra Christi nisi quantum ad humanitatem: ergo si latna est cultus Deo debitus, videtur, quod Latria membris Chrisli non communicetur.

2. Item, membra Christi ad invicem habent societatem 9; sed adoratio latriae ponit habitudinem et gradum dominii et servitutis inter adorantem et adoratum: ergo non videtur, quod unum membrum debeat alteri cultum latriae.

3. Item, non est eadem adoratione et honore venerandus dominus el servus; sed membra Chrisli sunt subiecta servituti Christi et Dei 10: ergo adoratione latriae non debent adorari.

6 Cfr. infra d. 13. a. 2. — De mniori vide supra q. I. in

4. Item, maior est auctoritas et potestas in malo praelato quam in bono snbdito, ergo maior debetur ei reverentia; sed constat, quod malo praelato non debetur latriae adoratio: ergo multo minus subdito. qui est membrum Christi. Membris Christi cultus latriae nullatenus est exhibendus.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio cultus latriae membris Christi non est exhibendus; pro eo quod membra Christi sumus secundum humanam naturam; et sic sumus membra, ut tamen ratio membri non tollat rationem servilutis nec ponat aequalitalem dignitalis. Et quoniam latria debelur Creatori ratione suae maiestatis et excellentiae; hinc est, quod membris Christi non competit cultus latriae. Multa enim distantia distat caput a corpore ratiqne divinitatis unitae. — Unde concedendae sunt raliones ad hanc parlem inductae.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod Abraham sentationem Trinitatis ipsi Abrahae apparuerunt; et utrumque horum ipsi Abrahae notum erat. Et in quantum creaturae ralionales erant, exhibuit eis Abraham non adorationem latriae, sed reverentiam duliae et ministerium honorificentiae. In quantum autem signum Trinilalis erant, exhibuit Abraham cultum latriae, non in quantum signo, sed ipsi signato; ad hoc enim specialiter apparebant. Non sic autem est de membris Christi, quoniam, etsi in eis possit cognosci Trinitas, non tamen sic repraesentant ex speciali institutione vel missione divina; et ideo non est eis exhibenda lalria, nec quantum ad illud quod sunt, nec quantum ad illud quod per eos intelligitur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod loannes voluit adorare Angelum; dicendum, quod noluit adorare eum adoratione latriae, sed duliae. Et quod obiicit, quod non debuit eum 3 prohibere; dicendum, ra- quod immo, triplici ratione. Prima quidem est propter dignitatem ipsius Ioannis, qui excellentior erat multis Angelis. Secunda vero propter vitationem erroris, ne aliquis ex hoc crederet, quod Angeli ado- 1 Cfr. Rom. 13, 1. seqq.; Coloss. 3, 18. scqq.; I. Petr. 2, ratione lalriae deberent adorari. Tertia vero ratio est propter manifestationem exaltationis dignitatis generis humani. Genus enim humanum exaltatum fuit per Christum supra naturam angelicam. Unde quamvis Angeli in veteri Testamento paterenlur, se dulia adorari ab hominibus; in novo tamen post glorificalionem humanae naturae in Christo non patiuntur, sibi illam naturam subiici, quam vident consedere ad dexteram Patris; et haec esl ratio specialis beali Gregorii —

3. Ad illud vero quod obiicitur, quod Deus est adorandus in templo; dicendum, quod secus est de templo ab homine fabricato et de templo a Spiritu sancto sanctificato; quia templum illud solum est inductivum in aliud et institutum propter aliquid aliud, ita quod in se non habet aliquam rationem, quare debeat adorari, sed ratione solum eius quod in eo colitur non sic autem est de templo animae fldelis. Habet enim aliquid in se, ratione cuius potest esse capax et particeps honoris.

4. Ad illud quod obiicitur de corpore mystico, quod nobilius est etc.; dicendum, quod si loquamur de corpore Christi vero, prout Deitati unitum est, dicendum, quod sermo ille non habet veritatem, immo multo nobilius est corpore mystico. Nam corpus mysticum non est Divinitati unitum in unitatem personae, sicut corpus Christi verum; et ideo non tanta est ei exhibenda honoris excellentia. Et si obiicias, quod signatum est nobilius signo; dicendum, quod illud verum est, quando signatum est causa signi 7. Non sic autem est in proposito. Praeterea, corpus Christi non dicitur esse signum, nisi in quantum latet sub Sacramento et ratione ipsarum specierum continentium et sensibus apparentium 8.

5. Ad illud quod obiicitur, quod eadem adoratione adoratur caput regis, et alia membra; dicendum, quod non est simile, quia caput regis cum membris aliis simpliciter est eiusdem naturae; Christus autem, qui est caput nostrum, praeler naturam humanam, in qua communicat nobiscum, naturam habet divinam, in qua superexcellit omnem creaturam: et ideo ratione illius talis honor ei compelit, qualem nulli creaturae est decens exhiberi 9.

6. Ad illud quod obiicitur, quod in membro Christi est assimilatio per gratiam; dicendum, quod verum est; ex hoc tamen non sequitur, quod debeat adorari adoratione latriae, sicut in imagine

sculpla; et hoc, quia imago illa non se offert tantum ut ductivam in aliud, sed ut rem rationalem et excellentem et dignam honore; et ideo honor sibi exhibitus non totaliter refertur ad protolypum, id est ad principale figuratum, sicut in imagine sculpta. Unde propter duplex periculum iunctum, et a

II. Sequens (6.) quaestio solvit casum ad moralem discipli-

Utrum cultus latriae possit Sexto et ultimo quaeritur, utrum cultus latriae possit exhiberi Christi adversario absque peccato. Et quod sic, videtur.

1. Esto quod angelus satanae transfiguraret se in Angelum lucis, ut dicitur secundae ad Corinthios undecimo; quantumcumque qtiis adhibeat diligenliam, potest videri, quod sit Christus; sed ignorantia facti, adhibita diligentia, excusat: ergo videtur, quod talis excusetur a peccato, si eum adoret.

2. Item, qui emit cuprum. intendens emere aurum, non damnificalur: ergo qui adorat angelum tenebrarum, credens adorare Christum, non incurrit peccatum; maior proposilio manifestatur secundum regulam iuris civilis 3.

3. Item, mulier, quae consentit in Petrum, putans consentire in Paulum. habetur pro non consentiente — error enim personae impedit matrimonium, secundum quod iura dicunt, et in quarto libro habetur — ergo pari ratione, qui adorat luriferum, putans Chrislum adorasse, habetur quasi non adorasset.

4. Item, opus sequitur intentionem et creduli- 1 Cfr. supra q. 2. ad 4. et q. 3. — P.iulo superius pro parte adorantis et a parte adorati, non debet Deus in imagine, quae est homo, latria adorari, videlicet ne adoratus superbiat et extollatur per inanem gloriam, quasi honor ille sibi impendatur et fiat; et ne adoram cadat in idololatriam aspiciendo tantum ad formam humanam. cit. quaesliunc. 6. —.Egid. R., loc. cit. a. 6. adversario Chrisli absque peccato. tatem 5: ergo si aliquis credens, hiciferum esse Christum, adorat luciferum, cum intentio eius ad Christum feratur: si adorando Christum meretur, nullum videtur ei esse peccatum.

Sed contra: 1. Idololatra, cum adorat credit, idolum esse Deum; el tamen ex hoc non dicitur Deum adorare, sed magis idolum, unde committit idololatriae peccatum: ergo pari ratione, cum quis adoral luciferum, credens, illum esse Christum, propter credulitatem non evadit scelus idololatriae.

2. Item, diabolus ideo transfigurat se in Angelum lucis, ut adoretur ab homine; sed hoc non faceret, nisi videret, hominem in illa adoratione peccare: ergo non videtur, quod sit possibile, absque peccato cultum latriae offerri diabolo.

3. Item, latvia est de his quae sunt necessaria ad salutem; sed error vel ignorantia in his quae sunt necessaria ad salutem, non excusant a toto: ergo videtur, quod ille qui adorat diabolum cultu latriae, non excusetur a peccato.

4. Item, in quadam Decrelali dicitur, quod plus peccat malus sacerdos, qui non cooficit et siaiirum, ff. de verbo oblig. — Pro secundum regulam cod. W

mulat, se conficere, quam ille qui conficit, pro eo quod facit populum idololatrare: ergo ille qui adorat hostiam non consecratam, est idololatra nec excusatur propter ignorantiam: ergo pari ralione nec ille excusatur, qui adorat luciferum, credens esse Christum.

Iuxta hoc quaeritur, quomodo illud ultimum habeat verilatem, quod sacerdos possit facere populum idololatrare. Tunc enim esset in poleslate sacerdotis facere populum peccare, vellet nollet; quod absurdum est dicere. Qui simpliciter adorat Christi adversarium non excusatur a peccato propler ignorantiam, nec sufficit conditio habitualiter tantum apposita, quae tamen sufficit respectu adorationis in Sacramenlo altaris.

Respondeo: Dicendum, quod honor latriae potest exhiberi adversario Chrisli dupliciter: aut simpliciter, aut sub conditione. Si simpliciler, dico, i quod non potest esse sine peccato; offertur enim cultus latriae alteri quam Deo; et ideo est ibi pec. catum idololatriae. Nec excusatur ratione ignorantiae. Habet enim triplex adiutorium, per quod potest errorem devitare. Primum est remedium praemonitionis sacrae Scripturae 2, quae multolies dicit, quod multi in nomine Christi venturi sunt mendaciter. Secundum est remedium orationis internae, qua ad Deum debet homo recurrere, ut cor eius illuminet. Tertium est suspensio credulitatis suae. Non enim debet homo omni spirilui credere, sed probare, si ex Deo sunt. Qui enim cito cred.it in talibus, levis esl corde, et fortassis etiam inflatus corde, dum ad tales visiones et revelationes idoneum se esse aestimat. — Unde tales appariliones polius sunt formidandae quam desiderandae. Narralur enim de quodam sancto Patre, quod cum ei diabolus in specie Christi appareret, ille clausis oculis dixil, se in hac vita Christum nolle videre; ac diabolus, eius humilitate confusus, statim evanuit. Econtra de pluribus narralnr., qui se ad visiones idoneos reputaverunt et desideraverunt, qui in multas insanias et errores praecipitati sunt.

El ideo, si simpliciter adorat quis Christi adversarium, non excusatur a peccato, etiamsi credat, ipsum esse Chrislum. Si autem adoret sub conditione, hoc potest esse dupliciter: aut quia est illa conditio habitualiter, aut actualiter considerata sive apposita. Si actualiter; sic non adorat ipsum luciferum, sed magis Christum, quia non stat adoratio, nisi slante conditione; et ad eum refertur adoratio, ad quem referlur adorationis implicatio. Si autem illa conditio sit sub consideratione habituali, hoc modo non sufficit ad vitandum peccatum idololatriae respectu huius apparitionis sive transflgurationis, sufficit lamen respectu Sacramenti altaris. Nam talis transfi.guratio est insolita, et ideo non debet ad eam praecipilanter sequi adoratio, sed cum maturitate et praevia oratione. — Sed consecratio hostiae est consueta, ideo sufficit, quod adorans in habitu hanc habeat conditionem, videlicet si consecratio debito modo facta est; unde pauci vel nulli fldeles in hac adoratione peccant. Omnes enim accedunt cum conditione isla. — Quod autem obiicitur, quod sacerdos facit eos idololatrare, hoc intelligitur, quantum in se est, quia per ipsum non remanet; scienter enim exhibet adorandum quod scit adorandum non esse. — Patet igitur, quod cultus latriae non potest exhiberi Christi adversario absque peccato idololatriae. Et concedendae sunt rationes ad hoc inductae.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod ignorantia facti excusat, adhibita diligentia; dicendum, quod cum lucifer adoratur, nunqnam debita diligentia adhibetur. Nam, sicut diclum est, triplex remedium potest contra hoc inveniri.

2. Ad illud quod obiicitur, quod emens cuprum, intendens emere aurum, non damnificatur; dicendum, quod intentio emendi aurum aut potest esse solum in mente, aut in sermone. Si solum in mente, ut nulla praecedat mentio in sermone, non habet ius repetendi. Si autem in sermone fiat mentio de auro, fit circumventio ab alio; et quia contractus quantum ad verba et intentionem versatur circa aliam materiam, ideo non damnificatur, secundum iura. Ex hoc autem non sequitur, quod peccalum idololatriae non perpetretur adorando diabolum simpliciler, sed quod non perpetretur cum conditionis adieciione tacita, vel expressa.

3. Ad sequens, quod obiicitur de matrimonii consensu in errore personae, potest responderi simililer. — Potest eliam dici, quod non est simile, quia sic non potest evitari error ille, sicut iste; habet enim homo ad vitandum hunc errorem adiutorium iuxta se. codd. G H I L N T V X aa reputaverant, et subinde pro qui in

4. Ad illud quod obiicitur, quod opus sequitur credulitalem et jntentionem; dicendum, quod illud verum est in his quae non sunl mala secundum se; in aliis autem, sicut ostensum est in secundo libro, non liabet veritatem. Praeterea, ipsa credulilas, qua credit, hunc esse Christum, temeraria

Consequenter quaeritur de secundo principali, videlicet de ipsa lalria secundum illud quod est. Et circa hoc quaeruntur quatuor.

Primo quaeritur, utrum latria sit in genere virlutis.

Circa primum sic proceditur etquaeritur, utrum latria sit in genere virtutis. Et quod sic, videtur.

1. Reddere homini quod suum est, est actus 3: ergo si maioris vel aequalis dignitatis est Deo reddere quod suum est, erit igitur actus virtulis. Sed per latriam reddimus Deo quod suum est, scilicet reverentiam et honorem: ergo latria virtus est.

2. Item, circa opera laudabilia et difficilia maxime consistit virtus: sed colere Deum est actus huiusmodi, et hoc est ipsius - latriae: ergo latria est virtus.

3. item, virtus maxime necessaria est circa opera meritoria vitae aeternae 5; sed Deum colere el adorare est meritorium vitae aeternae, et hoc est ipsius latriae: ergo etc.

4. Item, circa opera praecepti maxime habet esse virtus; sed Deum colere et adorare est in praecepto: ergo circa hoc maxime habet esse virtus; et hoc est ipsius latriae: ergo etc.

Sed contra: I. Augustinus, decimo de Civitate est, et ideo ad opus temerarium deducit, ut hunc quem videat, adoret. Quia enim in credulitate et in intentione non solum cadit Christus, sed etiam hic quem videt; ideo honoris exhibitio aliquo modo determinatur ad hunc. Ideo nec recta fuit intentio vel credulitas, nec recta est adoratio.

Secundo, ulrum sit virtus generalis, vel specialis.

Tertio quaeritur, utrum latria sit virtus cardinalis, vel theologica.

Quarto quaerilur, utrum sit virtus diversa a dulia. Dei: « Latria semper, aut frequenter dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum »; sed omnis virtus, ut virtus est, consistit in libera voluntate: ergo nulla virtus est servitus. Sed latria est servitus: ergo latria non est virtus.

2 Item, latria communiter definitur: « Latria est cultus soli Deo debitus et exhibitus», et accipitur ex verbis Augustini, ibidem; sed cultus non est habitus, sed usus: si ergo latria est cultus, non est virtus sive habilus, sed motus.

3. Item, latria est idem quod pietas, ut dicit Augustinus in decimo de Civitate Dei: «Pielas proprie cultus Dei dici solel, quam Graeci theosebiam vocant »; sed pietas continetur inter habitus donorum: ergo videtur, quod latria potius sit donum quam virtutis habitus.

4. Item, latriae est Deum revereri; sed donum timoris facit nos revereri Deum — est enim timor reverentiae 10 — ergo videtur, quod aul latria superfluit, aut est idem quod timor: ergo latria non est virlus.

C 0 N C L U S I 0. Latria, intellecta pro habitu, est habitus virtutis.

Respondeo: Dicendura, quod lalria, ut vult Augustinus nominat illud quo colitur Deus; quo autem colitur Deus, hoc potest intelligi dupliciter: aut sicut actu, aut sicut habitu. Ideo nomen latriae aequivoce dicitur et aliquando stat pro habitu, aliquando pro actu. Secundum autem quod stat pro habitu ipsius animae, habilitanle ipsam ad cultum Dei, sic est habitus virtutis, in quantum est circa bonum et diflicile et meritorium et ad salutem necessarium; et circa huiusmodi opera praecipue consistit virtutis habitus. — Et ideo sunt concedendae rationes, quae hoc ostendunt.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod latria est servitus; dicendum, quod est servitus, qua servitur homini, et est servitus, qua servitnr Deo; et iterum. est servitus necessitatis, et est servitus, quae est ex mera volunlate. Dicendum ergo, quod servitus illa, quae fit homini ex necessitate, aliquo modo derogat hominis libertati; et ideo non habet in se excellentiam virtutis. Servitus, quae ex mera voluntale fil Deo, ponit hominem in statu altiori, et tanto magis facit hominem liberum, quanto magis elongat hominem a peccato 2. Et talis est servitus latriae. Et ideo nihil impedit talis servitus, latriam habere rationem virtutis completae.

2. Ad illud quod obiicitur, quod latria est cultus soli Deo debitus; dicendum, quod habitus saepe definiuntur per actus et notificantur 3; sed hoc noh est praedicatione- essentiali, sed causali; et ideo non sequitur, quod latria, si sit cultus, quod non sit habitus. — Posset tamen dici, ut prius, quod latria aliquando accipitur pro actu, aliquando pro

I. Nomen latria tripl.iciter intelligitur: primo pro cultu Deo habitu, sicut hoc frequenter reperitur in habitibus et actibus animae, quae habent unum nomen commune. Unde Philosophus 4 aliquando accipit noinen intellectus pro habitu, aliquando pro potentia; similiter Anselmus, voluntalem; eodem modo Augustinus et alii doctores utuntur nomine latriae.

3. Ad illud quod obiicitur, quod latria idem est quod pietas; dicendum, quod, sicut dicit Augupielas dicitur triter. et sic idem est quod cultus Dei; alio modo dicitur pietas ofjicium parentibus exhibitum; tertio modo dicitur pietas misericordia, quae proximis in operibus exhibetur. De his autem dicitur secundum prius et posterius et secundum quandam rationem analogiae, secundum quod dicitur ibidem, quia in omnibus est cultus Dei; principaliter tamen dicitur de cultu divino, id est de illa virtute,qua colitur Deus. Et sic patet, quod pietas secundum diversas acceptiones potest esse idem quod latria el differre a lalria. — Cum autera dicitur, quod pietas est donum, aequivocatur pietalis nomen. Ibi enim non accipitur pietas pro virtute illa, qua colitur Deus.

4. Ad illud quod obiicitur, quod revereri Deum est ipsius timoris; dicendum, quod reverentia reperitur tara in honore quam in timore, quia in timore est resilitio in propriam parvilatem; in honore vero est testificatio vel exhibitio alicuius testificantis et profitentis ipsam maiestatem. Reverentia autem, quae est latriae, polius est honoris quam timoris. — Etsicpatet, quomodo differt a limore, et quare etiam latria non est donum, sicut timor. Magis enim habet rationem virtutis, cum latria consistat in exhibitione, tiinor in resilitione; et sic latria plus consistit in actione, timor in passione. Et haec est una differentia donorum ad virtutes, ut inferius patefiet. tangit plura de hac et seqq. qq. in ulroque Scripto hic q. unica.

Secundo quaeritur, utrum latria sit virtus generalis, vel specialis. Et quod sit specialis, videtur.

1. Virtus, quae habet obiectum speciale, est specialis; sed latria est huiusmodi: ergo est virtus specialis.

2. Item, circa actum specialem consistit virtus specialis; sed adoratio est actus specialis: ergo circa ipsum consistit virtus specialis; haec autem est latria: ergo etc.

3. Item, sicut difficile est credere in summam veritatem, sic et honorare summam maiestatem: si ergo habemus virtutem specialem, qua credimus in primam veritatem, scilicet fidem, sic et, qua honorainus summam maiestalem; haec autem non est nisi latria: ergo latria est virtus specialis.

k. Item, latria et idololatria sunt opposita; sed idololatria est vitium speciale: ergo ab oppositis latria est virlus specialis 3.

Sed contra: 1. Augustinus in Enchiridio: «Si quo modo colitur Deus? respondeo: fide et spe et carilate »; sed virtus, qua colitur Deus, est ipsa lalria: ergo latria comprehendit in se fldem et spem et caritatem: ergo latria non est virtus specialis, sed generalis.

2. Item, Augustinus, decimi de Civitate Dei sexto capilulo: « Verum sacrificium est omne opus, quod geritur, ut sancla socielate iungamur Deo»; sed sacrificium est cultus soli Deo debitus, sicut ibidem dicit Augustinus; hoc autem est ipsius latriae offerre: ergo videtur, quod omne opus bonum sit latriae: ergo latria esl virtus generalis.

3. Item, quirumque obedit Deo, servit Deo; sed servitus soli Deo debita est latria: ergo omnis aclus, quo Deo obedimus, est actus latriae: igitur latria se extendit ad actum omnis virtutis et praecepti: igitur non est virtus specialis, sed generalis.

4. Item, quaecumque facit quis ad gloriam Dei, facit ad cultum Dei; sed omnia quaecumque bene facimus, facimus ad gloriam Dei,utdicit Apostolus primae ad Corinthios decimo: Omnia in gloriam Dei facite: ergo omne opus laudabile est opus latriae: igitur latria videtur esse generalis habitus ad omnes virtutes. Latria, quatenvs respicit Deum non solum sub ralione finis el obiecti, sed etiam sub ratione honorabilis, est virtus specialis.

Respondeo: Dicendum, quod latria nominat habilum, nominat etiam cultum Dei, ad quem ille Uno modo dicitur cultus actus directus in Deum sub ratione finis; sic est omnis virtutis. Alio modo dicitur cultus Dei actus in Deum directus non solum ratione finis, sed etiam obiecti; sic est virtutum (heologicarum. Tertio modo cultus Dei dicitur magis proprie actus directus in Deum non soluin sub ratione finis et obiecti, sed etiam sub ratione honorabilis; et talis actus est aclus adorationis; et sic esl virtutis specialis, et hoc modo est ipsius latriae. — Sicut enim idololatria non dicitur quodcumque peccatum, sed illud quo creatura adoratur; sic latria non dicitur quicumque habitus, sed ille, secundum quem cultus adorationis 9 exhibetur. — Et ideo concedendum est, quod latria est specialis virtus, propter hoc quod ad ipsam spectat cultus Dei, secundum quod dicilur magis proprie, videlicet pro ipsa adoratione. Et concedendae sunt rationes ad hoc inductae. ficium immolationis. Primum est virtutum omnium; secundum virtutum theologicarum; tertium spectat ad ipsam latriam. Ipsius enim latriae est sacrilicium offerre Deo; et hoc sacrificium soli Deo debetur, sicut dicit Augustinus, et latria dicit cullum soli Deo debitum.

1. Ad illud quod obiicilur, quod Deus colitur fide, spe et caritate; dicendum, quod cultus Dei non accipitur ita stricte, sicut in definitione latriae, ut praetactum est; et ideo non sequitur, quod latria sit generalis virtus ad tres virtutes theologicas.

2. Ad illud quod obiicitur, quod omnis qui obedit Deo, servit Deo; dicendum, quod verum est; ex hoc tamen non sequitur, quod omnis obeclien-

I. In conclusione omnes consentiunt; sed in ea probanda

Tertio quaeritur, utrum latria sit virtus cardinalis, an theologica. Et quod theologica, videtur.

1. Augustinus, decimi de Civitate Dei capitulo tertio: « Sacrificamus Deo hostiam humilitatis e.t laudis in ara cordis igne fervidae caritatis». Et post: «Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas et tantum Deo debita servitus»: ergo videlur, quod si haec omnia circumloquunlur latriam, nihil aliud est latria quam ipsa caritas: ergo latria est virtus theologica.

2. item, Augustinus, decimo quarto de Trinitate: «Sapientia vera est verus ac praecipuus Dei cultus, quae uno nomine Graece theosebia appellatur, quod nomen nostri pietatem dixerunt, cum 1 Vat. addit ibi ab Auguslino. tia sit latria, quia obedientia non solum dicit servitutem debitam ipsi Deo, sed etiam servitutem his qui sunt loco Dei, ut praelatis. Latria autem dicit servitutem soli Deo debitam; et ideo ratio illa non valet, sed peccat secundum consequens.

3. Ad illud quod obiicitur, quod omnia quaecumque fiunt ad gloriam Dei, fiunt ad cultum Dei; patet responsio per iam dicta, quoniam cultus accipitur ibi generaliter pro actu ordinato in Deum tanquam in finem, in definitione autem latriae accipitur magis proprie, secundum quod dictum est. res modos latria sit virlus specialis; secundum duos alios modos pietas apud Graecos usitatius eusebia nuncupetur». Sed alalria, ut dicit Augustinus decimo de Civitate Dei, non est aliud quam theosebia», et atheosebia non est aliud quam sapientia»; sapienlia autem se tenet ex parte virtutum theologicarum, non cardinalium: ergo et ipsa latria.

4. Item, latria est virtus, per quam Deus colitur eo cultu, qui est adoratio; sed virtus dictans nobis, Deum esse adorandum, est ipsa fides, vel etiam caritas: quia, sicut dicit Rabanus super Genesim 5, « adorare est eum qui adorandus est tota mentis intentione quaerere»: ergo videtur, quod latria sit virtus theologica, scilicet fides, vel caritas.

5. Item, in latria est impletio primi praecepti; ment. in libr. ludic. c. 7. profert, ubi observato, quod nos vosed praecepta primae tabulae implentur virtutibus theologicis, sicut patet de secundo, quod impletur per fldem, el de tertio, quod impletur per caritatem: ergo videtur, quodsi primum impletur per latriam, quod sit virtus theologica.

6. Item, haec est differenlia inter virtutes cardinales et theologicas, quod cardinales consistunt in medio circa superfluum et diminutum 2, in theologicis autem non est reperire superiluum; sed circa latriam, qua est Deum colere, non est superfluum invenire: ergo videtur, quod latria non sit in genere virtutum cardinalium, sed theologicarum.

7. Item, virtus theologica dicitur, quia habet Deum pro obiecto; sed latria habet Deum pro obiecto — sicut enim fides credit primam veritatem, et caritas diligit summam bonitatem, sic latria reveretur et colit summam maiestatem — videtur igitur, quod latria sil virtus theologica.

Sed contra: 1. « Religio est virtus, qua coliille qui esl superioris naturae», sicut vult Augustinus decimo de Civitate Dei, et Tullius in secundo Rhetoricae; sed religio est species iustitiae, ut dicit Tullius ibidem, et iustitia est virtus cardinalis: si ergo latria continetur sub specie religionis, latria est de genere virtutis cardinalis.

2. Item, sicut obedientia respicit debitum mandati, sic latria respicit debitum honoris divini, «est enim latria cultus Deo debitus4»; sed obedienlia, quia respicit debitum praecepti, est virtus cardinalis contenta sub debila iustitia, non theologica: ergo pari ratione et ipsa latria.

3. Item, nullius virtutis theologicae actus cadit sub coactione — credere enim non potest quis non volens — sed actus latriae cadit sub coactione, nt adorare et thura ponere: ergo latria non continetur sub genere virtutis theologicae.

4. Ilem, omnis virlus theologica vel est fides, vel spes, vel caritas; sed latria non est fides, pro eo quod non considerat summam veritatem secun- 1 1. el XIX. in Episl. ad Phil. c. 3, 3. — Hadrian. I. in Upisl. ad S. lionav. — Tom. III. dum se; nec caritas, quia non considerat summam bonitatem, sed magis summam maiestatem; nec spes, hoc constat: ergo etc. Latria, proprie dicla, esl virlus cardinalis, in genere propinquo iuslitiae et proximo religionis.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod licet latria notificetur per cullum, sive per servitutem, ut dicatur latria esse 6 servitus, sive cultus Deo debitus, et ista duo quasi pro eodem accipiantur; differunt tamen propnam acceptionem. Cultus enim Dei respicil actum interiorem et exteriorem, et magis interiorem quam exteriorem; servitus vero proprie respicit actum exteriorem. Et ideo cum latria de ratione sui vocabuli idem sit quod servitus, secundum quod exponit Augustinus in libro de Trinitate, sive bonus cultus, et ideo proprie respicit actum interiorem. Et quoniam virtus,quae respicit actum exteriorem, versatur quodam modo circa actionem et est in genere virtutis cardinalis; hinc est, quod latria est virtus cardinalis, Et quia considerat actum exteriorem sub ratione debiti et in comparatione ad alterum, et hoc est ipsius iustitiae; ideo latria continetur sub virtute cardinali, quae quidem est iuslitia. — Rursus, quia species iustitiae, secundum quam ordinatur 9 ad venerandam naluram sutanquam in genere remoto, sed in genere virtulis cardinalis tanquam in genere subalterno; in genere vero iustitiae, sicut in genere propinquo: in genere vero religionis, sicut in genere proximo.

Et hoc est quod innuit Augustinus de Civitate

Dei decimi capitulo primo, ubi dicit, quod idem est apud Graecos latria, quod apud nos religio, excepto quod nomen religionis est in plus. Unde ibidem dicit, quod cultus Deo debitus quatuor nominibus nuncupatur: duobus apud Graecos, et duobus apud nos. Apud Graecos namque dicitur latria et theosebia sive eusebia. Apud nos vero dicitur pielas et religio, ita quod ista duo nomina respondent illis duobus, licet quodam modo sint in plus quantum ad modum consuetum. — Differunt autem lalria et theosebia secundum propriam acceptionem, licet aliquando accipiantur pro eodem, quia theosebia, dicit cultum interiorem, qui proprie spectat ad virtutes theologicas, sed latria servitutem exteriorem, quae spectat ad iustitiam, scilicet virtutem cardinalem. — Concedendum est ergo, latriam esse virtutem cardinalem. Concedenda sunt etiam argumenta. hoc probantia.

1. 2. Ad duas autem auctoritates Augustini vel sapientia, loquitur de cultu interiori; cum autem dicimus, latriam esse cultum, intelligimus de cultu exteriori, nisi 3.vocabulo abulimur. Et hoc patet per oppositum, quia non dicitur idololatra, qui credit, idolum esse Deum, vel amat ipsum sicut Deum, sed infldelis. Tunc autem dicitur idololatrare, cum exlerius colit; et sic per opposilum intelligimus in proposito.

2. Ad illud quod obiicitur, quod virtus, per quam adoratur Deus, esl fldes et caritas; dicendum, quod sicut est cultus interior et exterior. sic et adoratio inlerior et exterior. « Adorare interius est tota mente in Deum tendere», sicut dicit Rabanus; adorare exlerius est aliquam reverentiam corporaliter exhibere. Cum ergo dicilur, quod per fldem et caritatem adoratur Deus; dicendum, quod verum est de adoratione interiori, quae incipit in fide et terminatur in caritate, sed non habet veritalem de adoratione exteriori, quae ortum habet a virtute cardinali. Et Si lu obiicias: tam fides quam caritas dictat tam interius quam exterius adorandum; dicendum breviter, quod aliquis actus potest esse alicuius virtutis multipliciter: aul sicut imperantis, aut sicut elicienlis. Licet autem exterior adoratio sit 1 Num. 3: Nam et ipsa religio quamvis dislinclius non ipsius fidei et caritatis sicut imperantis, et maxime fidei, quae dictat Deum adorandum; alterius tamen est ut elicientis, scilicet latriae, quae, quoniam elicit actum sub ratione debiti, ideo continetur sub iustitia, quae est virtus cardinalis.

3. Ad illud quod obiicitur, quod impletio primi praecepti spectat ad virtutem theologicam, sicut impletio secundi; dicendum, quod impletio secundi, videlicet: Non assumas tibi nomen Dei tui in vanum% quantum ad actum exteriorem est virtutis cardinalis, quantum ad actum interiorem impletur virtute theologica, quae quidem est fldes. Per hunc modum intelligendum est in primo praecepto; et quia per latriam impletur per actum exteriorem, ideo non necesse est, eam esse virtutem theologicam.

4. Ad illud quod obiicitur, quod circa actum latriae non consislit superfluum, vel diminutum; responderi potest, quod falsum est, quia, licet quantum ad actum interiorem non contingat excedere in colendo Deum; tamen quantum ad actum exteriorem et modum contingit reperire excessum, utpote sicut si aliquis sacerdos vellet decem Missas in uno die cantare ad laudem Dei, non servaret modum 7.

5. Ad illud quod obiicitur, quod lalria habet obiectum Deum; dicendum, quod si latria habeal obiectum Deum, aliquo modo tamen cum hoc respicit aliquod creatum. Unde sicul obedientia, qua quis obedit Deo, respicit ipsum Deum, ut cui obediendum esl, ipsum autem mandatum et eius obligationem respicit sicut illud quod implendum est; sic et ipsa latria respicit Deum, ut cui honor exhibendus est; respicit etiam cultum exteriorem exhibendum; respicit etiam rationem exhibendi, videlicet rationem debili; et haec est quasi ratio formalis ipsius et est quid creatum. Hinc est, quod cum virtus ponatur in specie. vel in genere formali ex parte obiecti, quod habet rationem formalis et niolivi; quod 10 latria est in genere virtutis cardinalis, sicut obedientia. — Quod ergo obiicitur, quod virtus theologica est illa quae respicil obieclum increatum; dicendum, quod obiectum principale virtutis theologicae non est aliquid creatum, sed est bonum increatum sub conditionibus increatis, quae

quidem sunt suinma bonitas et summa veritas. Hoc autem non est reperire in proposito; et ideo non tenet ratio illa.

Haec autem dicta sunt de latria, secundum adoratio. Et hoc modo non est idem lalria et theosebia, nt a principio dictum est. Si autem latria dicatur cultus interior, ciun ille consistat in credendo et diligendo et sperando Deum, sicut dicit Augustinus in Enchiridio; sic non ponitur esse virtus cardinalis, sed theologica, non, inquam, ab aliis

Quarlo quaeritur, utrum latria sit virtus distincta a dulia. Et quod non, videtur.

1. Super illud Psalmi: Domine Deus meus, in te speravi; Glossa: « Domine omniiiin per potentiam, cui debetur dulia; Deus omnium per creationem, cui debetur lalria»: ergo si Doinino Deo non debetur nisi unica species adorationis, videlicet latria: ergo lalria et dulia non sunt diversae species virtutis.

2. Item, eadem est species virtutis, qua creditur omne crederjdum, scilicet ipsa fides: ergo eadem est species virtutis, qua colitur omne colendum; sed huiusmodi sunt latria et dulia: ergo etc.

3. item, eadem est species virtulis, qua amatur omne amandum, videlicet ipsa caritas: ergo eadem ratione eadem est species virtutis, qua adoratur omne adorandum; sed huiusmodi est latria et dulia: ergo etc. Si lu dicas, quod non est simile, quia non sic est una ratio adorabilium, sicut amabilium; obiicitur conlra: quia, sicut proximus non est amandus, nisi in quantum imago Dei, sic etiam non est adorandus, nisi in quantum est Dei imago: ergo sicut est unus amor sui et suae imaginis secundum speciem, sic et unus honor. distincta, sed consequens ad omnes illas. Sed hoc modo non accipitur ita proprie, sicut inodo praediclo, cum latria, proprie loquendo, sit species religionis, sicut dulia; et nomen eius impositum fuit a servitute, sicul dictum fuit a principio. Utroque tamen modo contingit reperiri eam dici, et secundum hoc doctorum positiones diversificari, ut quidain ponunt eain speciem virtutis cardinalis, scilicet iustitiae, quidam vero tres theologicas circumplecti. Et ulrumque vere potest dici sine contrarietale propter diversum modum accipiendi.

4. Item, « magis et minus non diversificant speciem s »; sed latria et dulia differunt, sicut maior honor et minor honor: ergo videtur, quod non sinl diversae species virtutis.

Sed contra: 1. Super illud Psalmi 9: Adorate scabellum pedum eius etc.; « Latria est adoratio, quae soli Deo debetur; dulia est adoratio, quae etiam creaturae exhibetur. Quae duas habet species: unam, quae omnibus indifferenter, alteram, quae exhibetur soli humanitati Christi ». Si ergo dulia habet duas species adorationis, quae creaturae debetur, multo fortius lalria et dulia, quae sunt species virtutis diversae.

2. item, « habitus diversificantur peractus,et actus per obiecta,0 »: ergo si latria est cultus, qui debetur Deo ut Deo, et dulia, qui debetur creaturae, ut creatura est; videtur, quod latria sit species virtulis distincta a dulia.

3. Item, sapienlia et scienlia sunt diversa dona, secundum quae dirigimur ad temporalia et aeterna: si ergo latria est cultus debitus aeternae maiestati, et dulia honor et reverentia debita creaturae temporali; videtur, quod sinl diversi habitus in genere virtulis.

4. Ilem, si per eum modum fiat honor creaturae, quo fit Creatori; iam non erit actus virtutis, sed potius vitii — si quis enim sacrificaret homini, crimen idololatriae committeret et vituperaretur potius de idololatria, quam commendarelur de actu lalriae, vel cluliae — ergo si diversitas modorum in actibus virtutum introducit diversitatem in habitibus, videtur, quod lalria et dulia differant specifica differentia. Latria et dulia secundum. propriam significalionem sunt species virlutis diversae.

Respondeo: Dicendum ad praedictorum intelligentiam, quod si nomen latriae secundum Augustinum, decimo de Civitate Dei, importet c.ulrum debitum maieslati divinae, nomen tamen duliae trisive creaturae, sive Creatori, secundum aliquam rationem, secundum quam Creator communicat creaturae, utpote secundum rationem dominii; et hoc modo accipitur in Glossa super illud Psalmi 4: In ecclesiis benedicile Deo Domino, Glossa: « Deo, cui debetur latria; Domino, cui debetur dulia ». — Cum tae; per quem modum accipitur super illud Psalirii: Adorate scabellum pedum eius, ubi dicitur, quod dulia maior debetur solum humanitati Christi. — Cum aulem accipitur dulia secundum significationem propriam, sic dicitur dulia honor vel reverentia debita rationali creaturae et exhibita; et illo modo consuevit dulia accipi secundum communem usum.

Et hoc modo est quaestio, ulrum latria et dulia sint diversae species virlulis; et ad hoc communiter respondetur, quod sic. — Et ratio huius est, quia lalria et dulia considerant exleriores cultus, qui 1 Corl. K eundem. formalem habent differentiam, secundum quod creaturae et Creatori exhibentur. Alius enim est modus adorandi Creatorem, et alius adorandi creaturam, el alia ratio motiva; et ideo alia virtus directiva in hac et in illa. Et ideo concedendum est, quod latria et dulia sunt diversae virtutes. — Concedendae sunt etiam rationes ad hoc inductae.

1. Ad illud vero quod obiicitur in contrarium de Glossa, dicendum, quod dulia accipitur ibi secundum generalem significationem et analogiam, secundum quam communis est ad latriam et ad d.uliam proprie dictam. — Et si tu quaeras, quare magis dicit, lalriam deberi Deo, et duliam no, cum idem sit Deus et Dominus; dicendum, quod dominus communicatur creaturae et de Crealore et de crealura dicitur analogice. Deus autem non ita communicatur; sed si dicatur de Creatore et creatura, dicitur aequivoce. Et propterea dicit, latriam deberi Deo, et duliam Domino 8, ut non signilicetur, quod alia specie adorationis adorandus sit, in quantum Deus, et alia, in quantum Dominus, sed ut innolescat differentia horum vocabulorum, et simul cum differentia innuit convenientiam.

2. Ad illud quod obiicitur, quod una est virtus, qua credunlur omnia credenda; dicendum, quod verum est de credendis, quae habent unam rationem moventem ad credendum se, utpote-veritatem summam, cuiusmodi sunt articuli fidei 9. Sed si credenda haberent rationes diversas, utpole cum credo homini, quia verax est, et Deo, quia verax est; haec fides et illa non sunt necessario eiusdem rationis nec speciei. Una enim est fides, quae est virtus theologica; alia, quae magis spectat ad genus virtutis cardinalis, quae quidem magis proprie appellanda est fidelitas quam fid.es. Et quia latria et dulia diversas considerant rationes honorandi in Creatore et creatura; hinc est, quod potius, si bene attendatur, sunt diversae virtutes l quam una.

3. Ad illud quod obiicilur, quod eadem caritate diliguntur omnia diligibilia; dicendum, quod hoc est, quia caritas habet unum obiectum principale, videlicet summum bonum, quod quidem amat, sive diligendo Deum in se, sive optando bonum proximo, qui cst Dei imago. Lalria autem et dulia

alium et aliuni respiciunt cultum el modum; et ideo non est simile de dilectione et adoratione, nec de ratione imaginis liinc et inde. Et illud melius manifestabilur infra, cum agetur de carilate.

4. Ad illud quod obiicitur, quod niagis et minus non diversificant speciem; dicendum, quod illud habet instantiam, et non habet veritatem quantum ad speciem in genere moris!. Praeterea, non habet veritatem, nisi quando non est alia differen-

5. Conclusio ab omnibus recepta innititur dunbus principiis importet aliam duliam, quae non nisi secundum analogiam con-

Dib. I.

In parle ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit, quod cultus diuinilatis consistit in dilectione el sacrificii exhibitione el reverentia. Quaeritur, qualiter distinguuntur ista tria. Et videtur, quod insufficienler dicat, quia magis videtur consistere in adoratione. Ait enim Rabanus sic: «Caro Chrisli adorandaest latria, sicut Verbum, sed non omm specie latriae; quoniam non adoramus eam proslrati in terra sic, ut credamus, quod nos creavit ex nihilo»: ergo videlur, quod potius prostratio in terra pertineat ad cultum Dei quam praedicta. — Item, videtur diminutio, quia non tantum colitur Deus dilectione, sed etiam fjde.

Quaerilur igilur, qualiter distinguuntur ista tria praedicta?

Respondeo: Dicendum, quod, sicut praeliabitum est supra, Deus colitur cultu interiori et exteriori; ut autem Magister exprimeret utrumque cullum. dicit, quod consistit in dileclione, quantum scilicet ad cultum interiorem, ita quod in dilectione lia quam per magis et minus; sic autem non est in proposito; quia latria et dulia non differunt solum quantum ad intensionem et remissionem, sed etiam quantum ad alium et alium colendi nwdum. — De quo, inquam, modo plura possent adhuc quaeri; sed ista sufficiant, ne nimis elongemus nos ab intentione Magistri; in omnibus enim praedictis satis potest sumi ratio disculiendi ex his quae dicuntur in littera. q. 3. intelligimus tres theologicas virlutes, scilicet caritatem et alias duas praeambnlas. Ergo 5 quantum ad cultum exteriorem dicit, quod colitur sacrificio, ila quod sub sacrificio comprehendat omnem reverentiani, quae exterius exhibetur soli Deo. — Per hoc m autem, quod subdit reverentiam, comprehendit utrumque; el sic patet differentia horum trium, quia dilectio refertur ad cullum interiorem, sacrifi.cium ad exteriorem, reverentia ad ulrumque. — Vel aliter: dilectio refertur ad principium raotivum, sacrificium refertur ad actum, reverentia ad formam et modum.

Ad illud quod obiicilur de adoratione et prostratione, dicendum, quod illa potest comprehendi nomine sacrificii; potest etiam dici, quod illam non nominat, quia non est cultus soli Deo debitus. Non lanlum enim prosterniniur coram Deo, sed etiam coram homine. Unde non est intelligendum, quod Rabanus velit dicere, quod non debemus nos coram humanitate prosternere, sed quod proslernendo nos corani humanitate, non debemus profiteri, nos esse creatos ratione humanitatis, sed divinitatis. — Dici etiam posset, quod adoratio comprehenditur sub

hoc quod dicitur reverentia, sicut et fides intelligitur per dilectionem. Et sic patet responsio ad sequens.

Dub. II.

Item quaeritur de illo verbo Damasceni: Christum adoramus cum Palre el Spiritu sancto una adoratione. Sed contra: Pater et Spiritus sanctus sunt personae distinclae; et cuilibet earum debetur una adoratio per se: ergo si ad multiplicationem obiecti sequitur multiplicatio actus, videtur, quod illae personae sunt multiplici, non unica adoratione adorandae. — Item, adoratio subsequitur directionem fidei; sed fides distinguit inter personas: ergo et adorans, secundum quod huiusmodi, distinguit inter personas; et si hoc, redit idem quod prius.

Respondeo: Dicendum, quod tres personae unica et simplici adoratione sunt adorandae. — Et ratio huius est, quia illud, secundum quod competit adorari, videlicet summa maiestas, est unicum, nullo modo multiplicatum; et ita, sicut unica dilectione diliguntur, quia in eis est una summa bonitas, sic unica adoralione adoranlur.

M illud quod obiicitur, quod illae personae distinguuntur; dicendum, quod si distinguuntur ratione emanationis et originis, non tamen ratione adorationis; ideo non sequitur, quod respectu harum habeant diversas adorationes, sed quod habeant diversas relationes; et hoc quidem dictat fides sana, quam consequitur adoratio. — Et per hoc patet sequens obiectio. Adoratio sequitur fidem, non in quantum distinguit tres personas per relationum pluralitatem, sed in quantum unit per maiestatis unitatem.

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Ego dominicam carnem in Christo ideo adoro, quod a divinitate suscepta esl. Si enim in Christo adoratur divinitas et humanitas, et in aliis personis divinitas; videtur, quod magis sit adorandus Christus quam aliae personae. — Item, plus tenemur gratias Christo agere 1 Cfr. de lioc dub. S. Thom. et Petr. a Tar., hic circa post incarnationem quam ante: ergo magis debemus ipsum 5 adorare et venerari: ergo si hoc, magis tenemur adorare Filium incarnatum quam non incarnatum; et si hoc, magis Filium quam Patrem vel Spiritum sanctum. Si tu dicas, quod magis debemus adorare Verbum non intensive, sed exlensive; contra: « plura bona paucioribus bonis magis sunt appetenda 6 »: ergo plura honorabilia magis sunt veneranda et honoranda.

Respondeo: Dicendum, quod non magis adorandus est Chrislus quam Pater vel Spiritus sanctus; nec Verbum incarnatum plus debet adorari post incarnationem quam anle. — Et huius ratio est, quia adoralio respicit maiestatem et dignitatem; et quoniam Verbo nulla crevit 8 dignitas ex humanae naturae assumlione, ideo non debet adorari maiori adoratione. — Nec valet quod obiicit, quod plura bona paucioribus sunt praeeligenda; hoc autem habet multiplicem instantiam. Una est, « quando unum propter alterum, ibi tantum unum9». Unde sicul tenere equum et frenum non est plus tenere quam equum; sic adorare Deum et carnem non est plusquam adorare Deum. — Alia instantia est, quando unum illorum bonorum est improportionabile ad aliud; tunc enim non addit, ut faciat ipsum maius, sicut nec punctus additad lineam, ut faciat eam maiorem 10; et hoc modo creatura habet se ad Creatorem.

Ad illud quod obiicitur, quod tenemur ad maiorem gratiarum actionem; dicendum, quod non est simile, quia gratiarum actio non tantum respicit excellentiam dantis, sed etiam excellentiam muneris; non sic autem est de adoratione.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Nemo carnem eius manducat, nisi prius adoret. Sed contra: loannis sexto: Spiritus est qui vivificat, caro non prodest quidquam: ergo si non prodest, non est manducanda nec adoranda. — Item, caro Christi vere est sub Sacramento, ergo vere manducatnr, cum sub Sacramento suscipitur; sed absque adoralione praeambula potesl esse Sacramenti susceptio: ergo et vera manducatio. — Pro ibi cod. G utrobique. Post ibi Vat. addit enim est. Paulo

Respondeo: Dicendum, quod verbum illud inlelligitur de manducatione spirituali, quae dicitur manducatio vera, quia veram habet efficaciam. Unde manducare veraciter, hoc est manducare effwaciler; et hoc modo nemo bene manducat, nisi qui adorat, quia non manducat efficaciter, nisi manducet reverenter. — Et per hoc patet responsio ad iiliiiiiniii: obiicit enim de manducatione sacramentali, et illud intelligilur de manducatione spirituali.

Cap. I.

An Chrislus, secundum quod ho)io,

sil persona, vel niiquid.

Solet etiam a quibusdani inquiri, utriun Clnislus, secundum quod homo, sit persona vel eliam sit aliquod homo, persona est lerlia in Trinitate, ergo Deus.

Ad illud quod obiicitur, quod caro non prodest quidquam; dicendum, quod caro dicitur carnalis inlelligentia, sicut dicit Augustinus: «Caro non prodest quidquam per se, si a spirilu separetur; sed prodest, in quantum est unita Verbo et deificala». Et hoc modo est adoranda adoratione latriae, non duliae. De hoc autein plenius habelur in quarto libro 2. Nam el modo anima Christi est subslantia ralionalis, non lamen persona, quia non est per se sonans, immo cundum hominem esse personam: quia Christus, secunsed illud est quod ut sit, praedestinatus est: ergo si praedestinatus est, secundum quod homo,ul sit filius tiam hoc habet, secundum hominem; nec lanien seqtii est homo, esl filius Dei; ul autem ipse, ens homo, tur, falsum est; non enim, quo homo est, eo Dei filius est.

Cap. II. An Chrislus, secundum quod liomo, sit adoplivus filius.

Si vero quaerilur, an.Christus sit adoplims filius, secunduni quod homo, sive alio modo; respondemus,

lius; et ideo non est adopiivus filius. nalura esl filius hominis. Si non nalura, ergo gratia vus filius esse videtur, ul idem sit naturalis filius Pagratia filius. Quod vero naturaliter sit hominis filius, scilicet Deus, factus est naturaliler hominis filius,qui ex subditis probalur teslimoniis. Hieronymus super Epistolam ad Ephesios 5 ait: « De Christo Iesu scriptum est, quia semper cum Patre fuit, et nunquam

De commtinicatione

Supra egit Magister de communicatione idiomatum per comparationem naturae ad naturam, hic agit de communicatione idiomatum in comparatione ad personam. Et quoniam talium proprietatum et idiomatum quaedam sunt, quae sonant in nobilitatem et dignitatem, quaedam vero in quandam defectibilitatem; ideo pars ista dividitur in duas; in quarum prima determinat de primis; in secunda non nuncupalione; nalivilate, non creatione » Augugralia. An hoc etiam in ipso Filio ad hominem referendum esl? Ita sane». Ambrosius quoque in libro priino de Trinitale 8 ait: « Christus filius esl non per gustinus eum non esse gratia filium asserit; gratia enim, sed non adoptionis, immo unionis Filius Dei est filius hominis, et e converso.

Cap. III.

An persona, vel natura praedeslinala sit.

Deinde, si quaeritur, utrum praedestinatio illa, quam commemorat Apostolus, sit de persona, an de Verbo Patris personaliter uniretur. in comparatione ad personam. vero de secundis, et incipit secunda pars ultimo capitulo huius distinctioois, ibi: Deinde, si quaerilur, ulrum etc.