Distinctio XXIII

Unde et recte ea sola delur fundamentum omnium virlutum et bonorum operum. Non autem fundamenlum videntur, de qiiibns proprie fides est; de visis enim

Sicut a principio diclum fuil, in hoc libro intendit Magister determinare, qualiler Deus, qui est dives in misericordia, convivi/icavit nos Chrislo; et quoniain lioc idem fecit per Christum assiinicnteiu vitam naturae nostrae et dantem nobis vilam graliae; ideo totus iste liber a principio dividebatur in duas parles generali divisione. In (]iiarum prima agit Magisler de vita, quam Christus pro nobis assumsit, quam etiani pro salute nostra niorli exposuit. In secunda vero agit de vita graliae, quam nobis coiitiilil. — Prima parle determinata, quae durat a principio libri usque buc, bic incipit secunda pars, quae durat ab boc loco usque in finein. F,t quoniam perfectio vitae gratiae in duobus consistit, videlicel in multitudine bahiluuni gratuitorum et in impletione divinorum mandatorum; ideo pars isla dividilur in duas partes principales. In quaruin prima agit Magister de habitibus gratuilis. In secimda vero agit de praeceptis decalogi, infra dislinclione trigesima septima: Sed iam distributiu;1 ilecalogi etc. — Et quoniam habitus gratuiti disliiictionem habent et connexionem; ideo prima pars dividitur in duas. In quarum prima agit de habitibus graluitis, in quanlum ab invicem distinguuntur. In secunda agitur de eisdem, in quantum ad invieein coiirieclunlur, infra distinclione trigesima sexta: Solet eliam quaeri, tttriim virttttes sint sibi coniunetae. — Et quoniam habitus gratuili sunt in Iriplici differentia: quidani namque sunt, qui ordinant in finem, ut sunt virtules theologicae; quidam vero in ea quae sunt ad finem, ut sunt virlutes cardinales; quidam vero expediunt in utrisque, sicut dona septiformis gratiae; ideo ista pars dividitur in Ires. In quarum prima agitur de virtulihus theologicis. In secnnda agitur de cardinalibus, infra distinctione trigesima tertia: Post praedicta de qualuor virlulibus. In terlia vero de seplem donis Spirilus sancti, infra dislinctione trigesima quarta: Nunc deseptem donis Spiritus swncli. — Et quia virtules theologicae sunt Ires, scilicet fides, spes et caritas; ideo pars prima dividilur in tres. ln quarum prima agitur de fide. In secunda vero de spe. infra distinctione vigesima sexta: Esl tniirin spes virtus etc. In tertia vero de carilate, infra distinctione vigesima septima: Cum uiilem Christus fideui el spem non habuerit elc.

Et quoniam fidem est tripliciter considerare, scilicet quanlum ad suam essentitttn et quanluin ad obiectum sive maleriam et quantum ad sufficientiam; ideo prima pars dividilur in Ires parles secundum tres disliiicliones. In quarura prima agit Magister de fide quantuni ad eius essentiam. In secunda ipiantum ad eius obieclum sive materiam, infra distinclione proxima: Ilic quaeritur, si fides lau/nm de non visis est etc. In terlia de eius su/pcientia, infra distinctione vigesima quinta: Praedictis adiirirndum est de su/ficientia jidci etc.

Prima pars, quae conlinet praesentem distinctionem. dividitur in parles tres. In quarum priina dicla dicendis conlinual. In secunda vero fidem definit sive nolilicat. ihi: Fides est virtus, qua crcduntnr elc. In tertia vero definilionem explanat, ibi: Accipilur autem fides tribus modis etc. Primis duabus parlibus indiviis reinanenlibus, tertia pars subdividitur in duas. secunduin duas partes illius delinitionis. quas explanat. Priino enim intendit explanare, qualiler fides sit virtus. Secundo vero, qualiter per lidem creduntur quae non videntur. quod esl in illa delinilione loco differentiae, ibi: Notandwm quoque est, quod fides de non apjiarrntibus etc.

Prima pars dividilur in tres partes. In quarum prima explanat, qualiler veritalem babeat quod dictum est: fides est virtus. Cura enim fides dicatur multipliciter, proprie ibi accipitur pro habitu, et hoc non pro qualicumque. sed pro habitu gralia informalo. In secunda vero, ctim fidem contingat esse informem et formalam, comparat unam istarum ad alteram, ibi: Si vero quaerilur, ulrum illa informis qualilas elc. In tertia vero, cum dictum sit, fldem dici multipliciter. Magister ostendit, eam esse unicam, ibi: Cumque diversimode dicatur fides etc.

Simililer illa secunda pars, in qua explanat, qualiter fide creduntur quae non videntur, habet tres partes. In quarum prima ponit illius membri explanationem. In secunda vero explanationem suam confirmat per defmitionem Apostoli, qua fidem notificat, ibi: Ait enim Apostolus: Fides est substan-

Ad intelligentiam autem huius partis incidit hic quaestio circa duo.

Primo enim quaeritur de ipsa fide simphciter dicta sive formata.

Secundo quaeritur de fide quodam modo diminuta sive informi.

Circa primum quaeruntur quinque.

Primo quaeritur, utrum fides sit virtus proprie

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum fides sit virtus; et loquimur hic de fide, qua quis credit in Deum. Et quod sic, ostenditur.

1. Quod est principium nostrae salutis habet virtutis; sed fides est huiusmodi, secundum quod saepe dicitur in Evangelio 3: Fides tua te salvum fecit: ergo fides est virtus.

2. Item, quod est principium purificationis cordis habet rationem virtutis — sicut enim cor non inquinalur nisi per vitium, sic non purificatur nisi per virtutem — sed fides est principium purificationis cordis, secundum quod dicitur Actuum decimo quinto: Fide purificans corda eorum: ergo etc.

3. Item, omnis habilus, qui est principium divinae acceptionis, habet rationem virtutis, maxime cum respicit determinatum genus operis; sed fides est huiusmodi, secundum quod dicitur ad Hebraeos undecimo: Sine fide impossibile est placere Deo: ergo fides plenam et perfectam in se continet rationem virtutis.

1 Codd. L aa quae. Paulo inferius pro de illa cod. A de tia rerum sperandarum etc. In tertia vero inquirit de illa descriptione, utrum sit convenienter assignata, ibi: Si vero quaeritur, an haec descriptio spei conveniat etc. Subdivisiones autem partium manifestae sunt in littera. dicta.

Secundo quaeritur, utrum sit in parte animae cognitiva, vel affectiva.

Tertio quaerilur, utrum sit virtus una.

Quarto quaeritur, utrum sit tantae certitudinis, quantae certitudinis est scientia.

Quinlo quaerilur de notificatione eius ab Apostolo assignata.

4. Item, quod directam habet contrarietatem ad vitium et peccatum virtus est; sed fides est huiusmodi, quoniam directe opponitur haeresi et infidelitati, quae sunt vitia et peccata: ergo fides est virtus proprie dicta; et hoc ipsum potest probari expresse per auctoritatem Augustini in littera.

Sed contra: 1. «In eodem genere sunt ex,- trema et medium», pro eo quod medium participat naturam extremorum; sed fides est media inter opinionem et scientiam, sicut dicit magister Hugo in libro de Sa.cramentis, ubi dicit, quod «fidesest certitudo de rebus absentibus, supra opinionem et infra scientiam constituta»: si igitur nec opinio nec scientia esl in genere virtutis, necessario sequi videtur, quod nec fides in genere virtulis contineatur.

2. Item, «habitus distinguuntur per aclus, et actus per obiecta»; in hoc autem distinguitur virtus et scientia secundum Philosophum s, quod « virtus est in bonum, et scientia est in verum»; sed fides est in verum sub ratione veri: ergo fides non est pag. 170, nota 2. In dicta proposit. pro naluram codd. GIL

in genere virtutis, sed magis in genere scientiae. Quod autem lides sit in verum sub ratione veri, patet, quoniain lidei est assentire primae Veritati propter se et super omnia.

3. itein, viluperabile est homini habenti usum rationis veUe aliquid sine ratione, ergo pari ratione vituperabile erit ei credere sine ralione; sed Qdes, qua credimus in Deum, non inquirit rationem l: ergo talis lides vituperabilis est. Sed nihil, quod est vituperabile, habet ralionem virtutis: ergo ubi est lides, non potest esse virlus in nobis.

4. Item, quanto actus aliquis est rationabilior, tanto est virtuti proximioi, ergo credere per rationem eogentein plus spectat ad virtutem quam credere absque ratione: si igitur credulitas, quam quis habet per violentiam ralionis, nec est virtus nec actus virtutis, multo fortius videtur, quod ipsa fides, quae rationem non sequitur nec rationi innititur. careat perfectione virtutis.

c o n c lu s i o. Fides, qua in Deum credimus, non tanlum est virtus, verum etiam auriga virtulum.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio ipsa fides, qua in Deum credimus, non tantum est virtus, verum etiam auriga virtutum, sicut de prudentia dicit Bernardus ad Eugenium. — Virlus quidem est, quoniam in ea consistit rectitudo vitae secundum regulam iusliliae. Iiistuin eniin est, ut intellectus noster ila captivetur et subiaceat summae Veritati, sicul affectus noster debel subiacere summae Bonilati; nec potest esse anima recta, nisi intellectus summae Veritati propter se et super omnia assentiat, et affectus suminae Bonitali adbaereat. Ilanc autem rectitudinem non habet quis nolens, sed colens. Nemo enim plus credit Deo quam sibi, nisi per hoc, quod vult iiUellectum suum captivare m obsequium C/trisli. Si ergo captivatio intellectus in 1 Bernard., Epist. 338. (alios 369.) n. I: Fides piorum obsequium suinmae Veritatis spectat ad rectitudinem vitae, voluntas, qua quis vull sic se capliva.c est voluntas recta, et habitus, quo mediante ad hoc expeditur et adiuvatur, facit ad voluntatis rectitudinem. — Si igitur iustilia non est aliud quam « voluntatis rectitudo »; et fidea non est aliud nisi habitus, quo inlellectus noster voluntarie captivatur in obsequium Christi: restat, quod habitus fidei spectat ad rectitudinem vilae secundum regulam iustitiae; et ideo habet in se ralionem virtutis vere et proprie.

Nec solum habet in se rationem virlutis vere, sed etiam aurigae virtulum quarumlibet, tam theologicarum videlicet quain cardinaliiim. Sine lide enim non est cognitio suiiiini et veri Boni; sine cognitione autem suniini et veri Boni non (jotesl esse veri Tioni exapectatio el dileclio. Cognitio eniin praeambula est et dirigit alfectum ad exspectandum et ad desiderandiim; et ita necessario lides spem et caritatem praecedit tanquam regula et auriga ipsarum. liursus, sine cognitione summi Boni non lest esse recla intentio — boc solum lit recta intentione, quod lit ad gloriam et honorem Dei — sme vero recta inlenlione imllus actus virtutis recte incedit. Quoniam igitur habitus fidei est, quo medianle summum Bonum a mentibus nostris agnoscilur; hinc est, quod « fides dirigit nostram intentionem8», et per hoc regula est onmis operationis bonae et omnis virtutis meritoriae. Et ideo non tantum debel dici virtus graluila, sed etiam virtalum graluilarum regula et auriga. — Et concedendae sunt auctoritates et rationes, quae sunt ad istam partein. et opinionem; dicendum, quod fldes assignatur quasi medium inter scientiam et opinionem ab Hugone, non quia cunficiatur ex illis duobus, sicut niedium conficitur ab extremis, sed quia medium locum tenet quanlum ad g radum ceriitudinis; est enim magis certa quam opinio, et minus quam scientia, sicut videbitur infra: de hoc autem medio non esl

necesse, quod sit in eodem genere proximo cum extremis. — Posset etiam dici, quod hoc non habet necessitatem in moribus, pro eo quod medium reperitur in genere virtutis, et extrema sunt in genere vitiorum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod scientia distinguitur in hoc a virtute, quod ipsa esl in verum, et virtus in bonum; dici potest, quod Philosophus 1. loquitur ibi de virtule consuetudinali, quae consistit circa actiones et passiones, de qua dicit, quod «virtus est in passionibus et operationibus optimorum operativa»; et huiusmodi virtus ordinat in his quae sunt acl finem. De virtute aulem intellectuali, cuiusmodi est sapientia et intelligentia, quae ordinanl in ipsum finem, non habet verilatem; et hoc modo fldes est virtus, non modo praemisso. — Sed hic modus dicendi videtur esse calumniabilis in hoc, quod non tantum de virtute consuetudinali, verum etiam de omni alia virlute sub ralione virtutis videtur posse haec differentia assignari respectu scientiae.

Et propterea dicendum est, quod aliter verum est obiectum fidei, aliter obiectum scienliae: scientiae, inquam, obiectum est, quia est verum visum; fidei autem est obiectura, quia est verum, verum inquam, non visum, sed salutiferum. Quia enim est non visum, requiritur ad ipsum cognoscendum alius habitus, quam sit habitus scientiae; quia salutiferum, ideo habitus ille ad salutem ordinat et ad vitam beatam, et ideo habet ralionem virtutis completam. Et sic patet, quod nihil impedit, quin fldes possit esse in verum, et tamen nihilominus esse virlus, pro eo quod alio modo est in verum quam scientia, secundum duplicem conditionem praeassignatam. Est enim in veritatem non visam et veritatem salutiferam. Quia enim non visa est, creditur voluntarie; quia autem non solum non visa, sed etiam salutifera, creditur voluntarie et meritorie, quae duo aliena sunt a speculatione scientiae. Unde et veritas, in quam est fides, est veritas secundum pietatem 4, quae quidem nota est Catholicis, sed ignota fuit philosophis.

3. Ad illud quod obiicitur, quod credere sine ratione est vituperabile; dicendum, quod illud verum est, ubi auctoritas non supplet locum rationis. Ubi vero auctoritas locum supplet rationis, non est vituperabile, sed valde commendabile. Sic autem est in fide, quoniam, etsi non adsit intellectui ipsius credentis ratio, propter quam debeat veritati assentirepadest tamen summae Veritatis auctoritas, quae cordi suo suadet; quam etiam summam Veritatem scimus mentiri non posse, el ideo impium est ei non credere. Propterea hoc nontollit, immo potius confert fidei esse virtutem.

4. Ad illud quod obiicitur, quod quanto aliquid magis est ralionabile, tanto magis consonat virtuti perfectae; dicendum, quod rationabile dicitur aliquid dupliciter: aut quia consonum est rationi elevatae et illustratae a lumine Veritatis supernae, aut quia consonum est rationi conversae ad cognitionem sensibilem. Si primo modo dicatur rationabile, non habet instantiam. Si secundo modo dicatur rationabile, falsitatem habet, quoniam frequenter ratio ad sensibilia conversa iudicat esse vera quae sunt falsa, et esse bona quae sunt mala, et e converso. Unde multa 6 videntur sibi irrationabilia, quae sunt valde rationabilia, sicut patet: quia multa videntur irrationabilia philosophis, quae tamen videntur valde rationabilia Christianis, ut omnino continere et omnino mendicare et similia. Et quantum praecellit iudicium viri iudicium pueri, lantum praecellit iudicium viri christiani iudicium unius philosophi, et iudicium rationis sursum conversae iudiciura rationis ad inferiora depressae. Et ideo hoc non impedit, fidem esse virtutem, quia credit aliqua, quae videntur esse irrationabilia homini animali — sunt enim rationabilia homini spirituali — iramo hoc facit ad rationem virtutis, ut credat sine ratione. Si enim crederet per rationem cogentem, illa credulitas non esset voluntaria, sed necessaria, et sic non esset virtuosa nec meritoria; sicut melius manifestabitur infra s.

verum non visum, sed saluliferum, ut explicatur hic ad 2; vel

Secundo quaeritur, utrum fldes sit in parte animae cognitiva, an affectiva. Et quod sit in parle cognitiva, videtur:

1. Primo per Augustinura, qui sic definit crevim pertinet credere, ad quam pertinet cogilare; sed cogitare est potentiae cognitivae: ergo et credere. Si igitur in illa potentia est fides, cuius actus est credere; videtur, quod fides sit in parte animae cognitiva.

2. Item, ad Romanos decimo: Fides est ex auditu; ibi Gregorius: «Dat intellectum, dum de auditis mentem illustrat»: si ergo fides est per auditum, et fides Uluminat mentem, et tam audire quam illuminari spectat ad partem animae cognitivam; videtur, quod fides sit in in parte animae cognitiva.

3. Item, reformatio imaginis fit per tres virtutes theologicas; sed imago non tantum consislit in potentia affectiva, verum etiam in potentia cognitiva: ergo necesse est, quod aliqua virtus theologica reformet potentiam cognitivam. Non est autem aliam dare nisi fidem; si ergo virtus est iu ea potentia, quam reformat; videtur, quod fides sit in potentia cognitiva.

4. Item, in eadem vi est virtus gratuita et dos illi succedens in gloria; sed visio, quae succedit fidei est in potentia cognitiva, sicut manifestum esl: ergo etc.

5. Item, in illa potentia animae est virtus tanquam in subiecto, circa cuius actum explicat difficultatem — habitus enim in ea potentia collocatur, ad cuius opus habilitat — si ergo per fidem captivatur intelkclus in obsequium Christi b, ergo fides expedit actum ipsius potentiae intellectivae: est igitur in ipsa tanquam in subiecto..

Sed contra: 1. Tullius definiens virtutem cit, quod «virtus est habitus voluntarius »: ergo si fides est virtus, est habitus voluntarius; sed habitus voluntarius est in voluntate tanquam in subiecto: ergo et fides. venitur. — Paulo inferius pro ad partem animae cognitivam

2. Iteni, Augustinus de Moribus Ecclesiae, virtutein deliniens dicit, quod « virtus non est aliud quani anioi ordinatus »: ergo si oninis virtus est amor, essentialiter loquendo, oinnis virtus est in ea potentia, cuius est amare; sed hoc est potentiae afferlivae, non cognitivae: ergo omnis virtus est in potentia affectiva.

3. Itein, Magister llugo in libro de Sacramentis a dicil, quod «in alTectu fidei substantia reperitur»; sed in ea potenlia est virtus tanquam in subiecto proprio, in quo reperitur eius substanlia: si ergo haec est potentia affecliva, videtur etc.

4. Item, in nulla potentia esl virlus fidei, quae possit cogi, quia, sicut dicit Augustinus, «cum cetera possit homo nolens, credere non potest nisi volens»; sed potentia cognitiva potest cogi: ergo fides non potest esse in potentia cognitiva; et est in potentia cognitiva, vei aflectiva: ergo etc.

5. Item, iu illa potentia est virtus sicut in subiecto, quae est principium aclus et operationis illi virtuti debitae; sed nullus assentit veritali non visae, nisi quia vult: ergo si principium actus credendi habet ortum a volunlate, necesse est, lidem esse in ea tanquain in subiecto proprio. Si tu dicas, quod siinul est in intellectu et affectu; contra hoc est, quia unus habitus simplex non potest esse in duabus potentiis; sed cognitiva ct affecliva sunt diversae potentiae, sicut ostensum est supra in secundo libro: ergo si fides est habitus unus, non potest esse simul et semel in illis potentiis duabus. El iterum, per lioc non solvitur, quia adhuc restat quaestio, in qua illarum potentiarum sit primo et principaliter, quia quodcumque horuin detur, videntur obviare rationes, quae sunt ad oppositam partem. Fides, ut est virtus el principium meriti, est in libero arbitrio ut subieclo; ut est habitus, respicit quodam modo inteUectum speculativum, quodam vero modo intellectum extensum sive practicum, et ipsum affectum eiusque actum.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod circa hoc diversi diversa senserunt.

Quidam enim dicere voluerunt, quod fides in potentia cognitiva et iu intellectu speculativo, secundum quod speculativus. — Et ratio eorum est ista, quia inlellectus speculalivus dicitur esse ille qui tendit in verum sub ratione veri; fides autem facit intellectum credere articulos, non quia bonos, sed quia veros; ita enim quis credit damnationem inalorum, sicut glorilicationem bonorum. Et iterum, caritas et fides distinguuntur in obiecto quantum ad rationem motivi; et quoniam caritas tendit in Deum sub ratione boni, necesse est, quod fides tendat in Deum sub ratione veri; unde assentit summae Veritati, uon quia bonitas, sed quia veritas. Quoniam igitur intellectus specuhitivus respicit verum sub ratione veri; hinc est, quod dixerunt, fidem esse in intellectu speculativo, in quanluin est speculativus. — Nec obviant his verba philosophorum, quia ipsi de virtute fidei nihil intellexerunt.

Aliis atitem aliter videtur esse dicendum, videlicet quod fides est in intelleclti practico. Intellectus enim praclicus dicitur esse intellectus exlensus, secundum quod vult Philosophus 8, quod « intellectus speculalivus extensioue fit praeticus». Contingit auleni, intellectum extendi tripliciler: vel per coniunctionem sui cum affectione, a qua inciinatur; vel per coniuuctioneni sui cum affectione, ad quam inclinat; vel per coniunctionem sui cum operatione, quam dirigit et regulat. — Omnibus autein his modis contingit fidem poni in intellectu extenso sive practico secundum varios ipsius fidei stalus. Nam fides simpliciter dicta, sive sit informis sive formata, quae facit, honiinem credere Deo in his quae non videt, est in ipso intellectu, in quantum inclinatur ab ipsa voluntale; non enim crederet, nisi vellet. — Fides autem formata, qua quis credit in Dettm, est in ipso inlellectu, in quantum inclinat affectum. Ad hoc enim, quod aliquis credat in Deum per fidem formatam, oporlet, ut in ipsum amando tendat, secundum quod habelur in litlera 10. — Fides autem perfecta, de qua dicit Apostolus, quod est operans per dilectionem, illa quidem est in ipso intellectu, in quantum mediante affectu dirigit opus. Et sic patet, quod secundum istos lides est in intellectu practico sive extenso secundum diversos ipsius fidei status, sive intellectus practicus dicatur communiter, cod. A ratio eius; paulo inferius pro bonorum Vat. cum alisive proprie, sive magis proprie, secundum quod magis et magis habet extendi. — Ratio autem, quae movet istos hoc ponere, non solum est verbum Philosophi, qui dicit, quod virtutes sunt in intelligentia practica, sed etiam ipsa ralio recta, quae dicit, quod virtus non potest esse nisi habitus voluntarius, cum circa ipsam consistat laus et meritum; et ideo impossibile est, quod virtus fidei sit in intellectu, nisi in quantum intellectus iungitur affectui. Intellectus autem affectui iunctus et ipsi permixtus dicitur esse intellectus extensus vel intellectus practicus; et ideo dixerunt isti, fldem esse in practico intellectu.

Restat adhuc tertius modus dicendi, videlicet 3. quod fldes nec est omnino in potentia cognitiva nec omnino in potentia affectiva, sed quodam modo in hac, quodam modo in illa. Et hoc est quod dicit magister Hugo de sancto Victore in libro de Sacramentise: «Duo, inquit, sunt, in quibus fldes consistit, cognitio videlicel et affectio. In affectu quidem substantia fldei reperitur, in cognitione vero materia». — Ratio autem, quae movet ad hoc ponendum, est, quod actus voluntatis est essentialis ipsi fldei; nunquam enim esset virtuosum credere, nisi esset voluntarium. Unde et Augustinus dicit, quod «virtus non est aliud quam amor ordinatus ». Si ergo fides est virtus, respicit actum voluntatis ut sibi essentialem: ergo et circa illam habet essentialiter consistere. Rursus, quia ipsi fldei cognilio essentialis est et illuminatio, per quam intellectus dirigitur in summam Veritatem et ei subiicitur; ideo ipsa fides essentialiter respicit actum rationis. Et propterea dicunt illi, qui sunt huius positionis, fidem esse non tantuiiL in ratione, sed etiam in voluntate, cum utrumque actum respiciat essentialiter. Quia vero actus rationis respectu actus voluntatis est materialis, cum ratio inclinetur a voluntate; ideo etiam dixerunt, quod in ralione materia fidei reperitur, in affectione vero substantia.

Omnes autem hi modi dicendi a magnis clericis sumserunt principium, et quilibet eorum habet cundum quam consistit laus et meritum, sicut culpa, secundum quam attenditur 6 vituperium et demeritum. Virtus etiam est habitus reddens potentiam facilem respectu alicuius aclus. Si ergo virtus est principium laudis et meriti, necessarium est, eam poni in illa potentia animae, quae est principium primum operis laudabilis et meritorii. Nam si poneretur in potentia inferiori, tunc virtus potentiae naturalis imperaret virtuti gratuitae. Si ergo liberum arbitrium principium est meriti et demeriti, necesse est, omnem virtutem in libero arbitrio poni. Rursus, cum habitus sit in ea potentia, circa cuius actum explicat difficultatem, et virtus sit habitus; necesse est, eam reperiri in ea potentia sicut in subiecto, quam ad opus habilitat. Quoniam igitur quaedam virtutes explicant aclus rationalis, quaedam actus concupiscibilis, quaedam actus irascibilis; ideo quasdam necesse est poni in rationali, quasdam in concupiscibili, quasdam in irascibili.

His praesuppositis, facile est videre, quod est subiectum fidei. Si enim fides virtus est, circa quam consistit laus et meritum, necesse est, quod ipsa in libero arbitrio ponatur. Rursus, si fldes habitus est, per quem intellectus captivatur in obsequium Christi et innititur primae Veritati propter se; et hoc modo dicitur intellectus quodam modo speculativus: necesse esl, quod habitus fidei quodam modo sit in intellectu, secundum quod habet rationem speculativi. — Et quoniam intellectus non habilitatur ad assentiendum ipsi Veritati primae secundum suum iudicium, sed secundum voluntatis imperium; ideo fldes non respicit intellectum tanquam pure speculalivum, sed necessarium est, quod ipsa sit in ipso intellectu, secundum quod est quodam modo extensus et ab affectu inclinatus. — Rxirsus, quoniam ipsum velle credere est essentiale ipsi fldei, hinc est, quod habitus ille 9 non tantum respicit intelleclum, ut speculalur summam Veritatem, nec etiam ut inclinatur ab affectu, sed etiam ipsum affectum.

Ex his patet, quod non est repugnantia inter praedictas positiones, si quis recte intelligat, immo ex omnibus quasi colligitur una veritas integra: quoniam fldes, ut virtus est et principium meriti, respicit liberum arbitrium ut subiectum; in quantum vero habitus est, quodam modo respicit intellectum speculativum et eius actum, qui est credere verum, quia verum 10; quodam modo intellectum extensum

et eius actum, qui esl credere yoluntarie sive credendo tendere in Deum; quodara raodo ipsum affectum et eius actuin, qui est velle assentire ei, ad quod ratio ex se non potest attingere.

Si tu obiiceres, quod ista non possunt simul stare, quia, cum fides sit habitus simplex, et unus habitus simplex sit ic una potentia tanquam in subiecto, non videtur, quod possit omnes illas polenlias tanquam unum subiectum respicere; ad hoc dicendum, quod niliil iinpcdil dicere, unain et eanostensuni fuit, liberum a.rbitrium non dicit potenliam distinctain a ralione et voluntate secundum rem et essenliam, immo, secimduiu quod vult beatus Augustinus, liberum arbitrium complectitur tres potentias, scilicet irascibilem, concupiscibilem et rationalem. Et ideo nullum inconveniens est, quod unaquaeque virtus, quae reponitur in unaquaque illarum potentiarum secundum quod habitus, in libero arbitrio reponatur secundum quod virtus et ineriti principium. — Similiter nullum est inconveniens ponere, unum habitum esse in ratione et voluntate, ita quod unam illarum potentiarum respiciat quantum ad actum materialem, alteram quantum ad actum formalem; sicut patet, quod habitus scientiae quoad quid respicit memoriam, soilicet quoad retentionem speciei, et qnoad quid J intelligentiam, scilicet quoad facilitatem conversionis; et tamen dicitur unus habilus simplex. Quamvis enim potentiae dislinctae sint, niliiloininus tamen continuari habent in uno subiecto, ratione cuius potest esse in eis unitas proprietatis, sicut una sanitas ponitur esse in multis membris corporis interius, et una honeslas in multis exterius.

Ex his potest elici et haberi generaliter, quid gjt subiectum cuiuslibet virtutis, et quid sit etiam subiectum cuiuslibet vitii sive peccati 6. Potest etiam haberi delerminatio propositae quaestionis, videlicet

I. S. Thom. (de Verit. q. 14. a. 4.) arguit contra cos qui quid sit subieclum fidei. Nam licet in quantum virtus meritoria dicenda sit esse in libero arbitrio, in quantuin tainen habitus reddens potentiam facilem ponenda est quodam modo in potentia cogniliva, sicut ostendunt rationes ad primam parteiu: quoniam ad fidem pertinet cogitare, ad fyJem 7 pertinet illuminare et ralionem reformare et intelleclum caplivare, ipsi etiam fidei succedit videre; quae omnia respiciunt cognitionem. Ideo rationes ad partem illam inductae sunt concedendae.

Nec eis obviant rationes ad oppositum: licet fides respiciat actum potentiae cognitivae, non tamen ipsum respicit onmino pure, sed in quantum habet uffevlionem concomitantem et quodam modo praesidenleni. Et ideo etiam necesse est ponere, quod fides quodam modo sit in affectione, sicul dicit magister Hugo de sancto Victore; et hoc. quia est habitus voluntarius et amor ordinatus, et talis naturae est actus eius, quod ad ipsum nenio potest cogi invilus. Et ideo concedi possunt rationes, quae sunt ad partem sequentem. videre, si quis polest capere, quod ad esse fidei virtulis concurrit actus rationis simul et voluntatis, quod bene innuit Apostolus in ipsa notificatione fidei, cum dicit, fidem esse substanliam rerum sperandarum, argumentum non apparenlium, tangens quod est in ea cognilionis, et quod est a/fectionis. Nunquam enim fldes esset virtus, quantumcumque intellectum illuminaret, nisi etiam voluntatem quoilluminat fides, et tamen non ponitur esse virlus, quoniam in illa illuminatione non cooperatur voluntas, secundum quod cooperatur in fldei assensu et actu. — Ex his patere possunt ea quae obiecta sunt et consimilia, quae circa hoc obiici possunl.

Bene notanda sunt verba (in corp.), quod habitus fidei non

Tertio quaeritur, utrum fides sit virtus una. Et quod sic, videtur.

1. Ad Ephesios quarto dicitur: Unus Deus, una fides, et unum baptisma; sed baptisma unitatem habet secundum speciem, quod quidem est Sacramentum fidei: ergo videtur multo fortius, quod et ipsa fides.

2. Item, primae ad Corinthios decimo tertio: Nunc manent fides, spes, caritas, tria haec; sed spes et caritas habenl unitatem secundum speciem: ergo et fides.

3. Item, fides nulli assentit nisi propter summam Veritatem; et summa Veritas tantum una est: ergo ratio credendi est una. Sed habilus diversificatur secundum formam et speciem a parte rationis motivae et inclinativae 3: si ergo ratio credendi est una, necesse est, virtutem fidei, qua creditur, unam esse specie.

4. Item, qui credit Deo, non iudicatur esse fidelis, nisi credat in omnibus articulis; sed fides-virtus facit unumquemque esse fidelem: ergo non est vera fides-virtus, nisi per ipsam omnia credibilia credantur et in unum colligantur. Sed non colligerentur in unum per fidem, nisi fides esset virtus una: ergo necesse est, quod fides una sit respectu omnium credibilium.

1 Vers. 5. Cfr. hic lit. Magistri, c. 6. — In minori pro 3. llem, non est alia obedienlia secundum speciem, qua obedio Deo in mandatis primae tabulae et in mandatis secundae, licet mandata primae tabulae ordinent ad Deum, mandata vero secundae ordinent ad proximum: ergo pari ratione, non erit alia fides, qua assentitur primae Veritati in articulis respicientibus Divinitatem et in articulis respicientibus humanitatem. Et non est dare aliud, secundum quod fides plurificetur et diversificetur: ergo necesse est, fidei virtutem esse unam secundum speciem.

Sed contra: 1. « Habitus diversificanlur per actus, et actus per obiecta 6 »; sed obieclum fidei non solum est verum increatum, ulpote quod Deus sit trinus et unus, sed etiam verum creatum, utpote quod Christus sit natus et passus: si ergo creatum et increatum nihil habent commune, immo differunt essentialiter et formaliter; necesse est ponere, quod fides, qua credimus Divinitatem, et fides, qua credimus humanitatem, sit alia et alia secundum speciem.

2. Item, sicut voluntas se habet ad volita, et scientia ad scibilia, sic se habet fides ad credibilia; sed voluntates diversificantur et numerantur secundum diversitatem volitorum, similiter scienliae secundum diversitatem scibilium: videlur ergo ratione consimili, quod fides diversificari habeat secundum diversitatem eredihilium; et sic redit idem quod prius.

3. Itein. donum sapienliae et scientiae sunt diversa dona, et hoc non ob aliud, nisi quia unum est de aeternis, et aliud cst de temporalibus: si ergo fides est de istis et de illis, videtur, quod et ipsa habeat Ibrmaliter diversiflcari.

4. Ilem, limor et spes sunt affectiones formaliter differentes, el hoc, quia timor est de futuris malis, spes autem de futuris bonis 2; sed fides non tantum est de fuluris bonis, utpote de gloria aeterna, sed eliam de futuris malis, utpole de supplicio aeterno: ergo videtur, quod fides de his et de illis habeat formaliter diversificari.

o. Itein, nulla virtus habet plenam rationem virtutis, nisi eam concomitetur recla intentio respectu fmis; sed « fides est, quae dirigit intentionem 3 »: ergo necesse est, quod fides omnes virtutes circumeat quantuin ad earum fines: ergo si virtus, quae omnes virtutes circuit, non est virtus specialis, sed virtus generalis ad onines; videtur ex hoc posse colligi, fidem non esse virtutem unam secundum speciem.

c o n c l u s i o. Fides, sive sit in eodem, sive in diversis, estuna virlus secundum speciem, quamvis in diversis ilirersificetur secundum numerum.

Respondeo: Dicendum, quod lides, sive in eodem, sive in diversis, una esl secundum speciem, pro eo quod non dividitur in species, quamvis in diversis diversificetur secundum numerum. — Et huius ralio est, quoniam unitas virtutis attendilur secundum unitatem actus principalis; unitas autem actus principalis attenditur secundum unitatem obiecti primi; et quoniam obiectum primum fidei unum est: hinc est, quod necesse est, virtutem fidei esse unam. — Hoc autem planius fit per exemplum in consimili. Sicut enim videmus in habitu videndi, quod virtus visiva habet obiectum per accidens,s- cut dicimur videre equum et hominem; habet etiam obiectum per se, sicut dicimur videre album et nigrum; habet etiam obiectum non solum pcr se, sed etiam primo, sicut dicimur videre lucidum — et quamvis obiectum per accidem sive obiectum materiale ipsius visus diversificetur in specie, sicut equus differt specie ab homine, et etiam obiectum per se specie differat, sicut album specie differt a nigro; non tamen habilus videndi secundum speciem diversificatur, quia ratio obiecti primi, videlicet ipsa ratio luminosilatis, una est in omni visibili — sic et in proposito intelligendum est, quod licet fides habeat multa obiecta per accidens, sicul omnia quae eonsequuntur ad articulos, multa etiam obiecta per se, sicut ipsos articulos plures et distinctos; quia tamen una est ralio credendi in omnibus, videlicet ipsa summa Veritas, cui ipsa fides innititur propler se et superomnia: ideo ipsa lides est specie ima. quantacumque reperiatur in credibilibus differentia. — Et est simile: si ego crederem alicui homini veraci, quia verax est, eadem credulitate, qua crederem, ipsum esse veracem, crederem, omnia esse vera, quae dicit, quantumcumque de diversis materiis loqueretur. Per hunc modum in proposito intelligendum est. — Et idcirco concedendae sunt rationes ostendentes, fidem habere unitatem secundum speciem. quoniam hoc non intelligilur de quocumque obiecto, sed de obiecto, quod est obiectum per se et primo, quod quidem non tanlum habet rationem materialis, sed eliam rationem aclivi et molivi; hoc autem modo non est obiectum fidei, nisi ipsa Veritas summa, sicut infra melius patebit, cum de obiecto fidei inquiretur.

2. Ad illud quod obiicilur, quod sic se habet fides ad credibilia, sicut voluntas ad volita, et scientia ad scibilia; dicendum, quod non esl simile, quoniam scientia in diversis scibilibus diversas intuetur rationes et diversa media. per quae illa cognoscit: similiter volunlas in diversis volilis diversa intuetur appetibilia, propter quae illa appetit. Ideo tam volunlas quam scientia diversificatur penes illa quae appetit et cognoscit. Fides aulem unicam intuetur rationem, secundum quam omnia credibilia

credit. Et ideo propler diversitatem credibilium non habet diversiflcari.

3. Ad illud quod obiicitur, quod donum sapientiae et scientiae diversiflcatur; dicendum, quod non est simile: quia sapienlia negotiatur circa aeterna secundum rationes aeternas, et scientia circa temporalia secundum rationes temporales; et ideo diversificantur, quia negotiantur secundum rationes alias et alias. Fides autem non sic, immo tam circa creata quam circa increata versatur secundum dictamen Veritatis aeternae; et ideo non sic habet diversificari.

4. Ad illud quod obiicitur, quod timor et spes diversiflcantur, quia sunt de bonis et malis; dicendum, quod non est simile: quia limor respicit malum, secundum quod malum, et spes bonum, secundum quod bonum, et ita secundum rationes diversas. Fides autem bona et mala non considerat, nisi in quantum cadunt sub dictamine Veritatis, et ita sub ratione una. Ita enim credit, malos puniri, sicut

I. Quaestio haec ab aliis etiam sic proponitur: ulrum fides

Quarto quaeritur, utrum fides sit certior quam scientia. Et quod sic, videtur.

1. Augustinus 3: «Nihil est certius homini sua pro fide»: ergo videtur, quod fides maiorem, vel saltem raequalem certitudinem habeat quam scientia.

2. Item, Philosophus: « Virtus est certior omni arte»; sed fldes ponitur in genere virtutis, scientia bonos praerniari; ita enim est verum unum, sicut et reliquum, et ita dictat Veritas unum, sicut alterum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod fldes dirigit omnes virtutes; dicendum, quod ex hoc non sequitur, quod fldes sit virtus generalis, pro eo quod convirtutis, et tamen ab invicem distinctae sunt, quia distinguuntur penes obiecta propria, quae non tantum habent rationem materialis, verum etiam rationem motivi. Obiectum enim materia.le nec facit convenientiam in specie nec differentiam. — Et pro- De pter hoc non sequitur, quod fides sit communis aliis virtutibus, quia respicit earum 2 obiecta et flnes. Respicit enim illa solummodo per modum materiae, circa quam versatur; obiectum tamen proprium et primum habet distinctum ab aliis virtutibus, secundum cuius obiecti unitatem est ponere, fidem esse unam secundum speciem, sicut in praecedentibus ostensum est. Veritas obiectiva, quae primo et per se cognoscitur (unde eliam autem et ars sunt eiusdem generis: ergo maior est certitudo in fide, quam sit in habitu scientiae.

4. Item, certius cognoscitur quod cognoscitur in lumine Veritatis primae, quam quod cognoscitur in lumine veritatis creatae; sed quod cognoscitur fide cognoscitur in lumine Veritatis primae, quod autem scientia, cognoscitur in lumine veritatis crealae oognoscitur: ergo maior est certitudo lidei quam scienliae.

5. Iteni, tertius est illud, in quo non cailit error, quara circa quod contingit errare; sed fidei non permiscetur error, cognitioni autem philosophoiiiin iiiulti errores permiscentur: ergo maior est certitudo fldei, quam sit certitudo alicuius scientiae philosophicae.

y. Item, certior scientia certius habel fundainenluin; scil quanlo aliqua scientia nobilior el perfectior est, tanlo certior est; sed scientia theologiae est oinnino scientia altissiraa et nobilissima: ergo certissima. Si ergo fides esl fnndaraentum tolius scientiae theologicae, necesse esl, ipsam esse certissimam: est, igitur in ea niaior certitudo quam in aliqua alia scientia.

Sed contiia: 1. Ilugo de sanclo Viclore 3: « Fiergo minor est rertiludo iu ipsa fide quam in habitu scientiae.

2. Item. certius cugiiosc.itur id, de quo non potest dubitari, quani id de quo potest dubitari; sed quod quis cognoscil scieotiali cognitione, sic novit, tpiod de eo dubitare non potest 4; qui aulein novit aliquid cognitione fidei, potest de eo dubitare, sicul patet: ergo maior estcertitudo scientiae quam fidei.

3. Item, certius cognoscitur quod cognoscitur aperta visione, quain quod cognoscitur sola credulilate; sed per scientiam cognoscitur aliquid aperta visione, per lidem sola credulitate: ergo certior est scientia quain fides.

4. Ilem, quanto aliquid cognoscitur clarius, lanto cognoscitur certius; sed fides cognoscit per speculum in aenigmate, scientia autem revelala fac«'e: ergo maior est certitudo. quam habet scientia, quam illa, quain habet fides.

5. Uem, certius cognoscitur quod potest probari, quam quod non potest probari; sed quod quis cognoscit habitu scientiae polest probare alii quantumcumque adversanti et eum convincere necessario, ita quod non potest contradicere1'; non sic autem est de fide: ergo fides non habel tantam certitudinem, quantam habet habitus scientiae.

c o n c L u s i o. Certitud.o fidei superatur a scienlia, quae est visio Dei aperta, superal vero scientiam, quae esl cognitio crcdibil.ium secimdum slatum viae, et inlerdum etiam seientiain aliorum cognoscibilium t/uoad certitudinem adhaesionis, non vero speculationis.

Respontjeo: Dicendum, quodcum comparamus certitudinem fidei ad cerliludinem scientiae, potest inlelligi dupliciter. Nam uno lo scienlia potest dici aperta et certa visio Dei in patria; et hoc modo non est quaestio nec diibiiun, quin scientia isto modo praecellal in certitudine ipsaui fidem, sicut gloria praeeeilit gratiam, et status patriae statum viae. — Alio modo dicitur.icienlia cognilio, quam quis habet in via; et ista potest esse dupliciler: aut respectu illorum, respectu quorum esl fides; aut respectu aliorum cognoscibilium. Si respectu illorum, respectu quorum est fid.es, sic, simpliciler loquendo, certior est fides quam scientia. Unde si aliquis philosophorum cognovit aliquem articulorum ratiociiiamlo. utpote Deum essecreatorem, vel Deum esse remuneratorem; nunquam ita certitudinaliter cognovit per suam scientiam, sicut cognoscit verus lidelis per suam fidem.

Si aulem loquainiir de scientia, secundum quod est cognitio aliorum cogiioscibiliuin, sic quodam modo certior est fides quam scientia, et quodam modo e contrario. Est enim cerlitudo speculationis, et est certitudo adhaesionis; et prima quidem respicit inleUectum, secunda vero respicit ipsum affectum. — Si loquainur de certitudine adhaesionis, sic maior est certitudo in ipsa fide, quain sit in habitu scientiae, pro eo quod vera fides magis facit adhaerere ipsum credentem veritati creditae, quam aliqua scientia alicui rei scitae. Videmus enim, veros lideles nec per argumenta nec per tormenta nec per blandimenta inclinari posse, ut veritatem, quam credunt, saltem oretenus negent; quod nemo sciens sanae raentis faceret pro aliquo, quod cognoscit, nisi in quantum doctrina fidei dictat, non esse mentiendum. Stultus enim esset geometra, qui pro Gl

quacumque certa conclusione geometriae auderet subire mortem. Unde verus fidelis, etiam si sciret totam scieDtiam philosophicam, mallet totam illam scientiam perdere, quam unum solum articulum ignorare; adeo adhaeret veritali creditae. De certitudine igitur adhaesionis verum est, fldem esse certiorem scientia philosophica, et haec certitudo respicit veritatem et doctrinam secundum pietatem; et de hac certitudine concludunt rationes ad primam partem inductae.

Si autem loquamur de certitudine speculationis, quae quidem respicit ipsum intellectum et nudam 4. veritatem; sic concedi potest, quod maior est certitudo in aliqua scienlia quam in fide, pro eo quod aliquis potest aliquid per scientiam ita certitudinaliter nosse, quod nullo modo potest de eo dubitare nec aliquo modo discredere nec in corde suo ullo modo contradicere, sicut patet in cognitione dignitatum 2 et primorum principiorum. Et hoc modo procedunt rationes ad partem sequentem, sicut pertractanti patet. — Et per hoc patel responsio ad quaestionem propositam; patet etiam responsio ad obiecta. Procedunt enim secundum diversas vias. Nam raliones ad primam partem adductae concludunt de certitudine adhaesionis; rationes vero ad oppositum de certitudine speculationis. Verumtamen rationes ad primam partem adductae videntur concludere de certitudine speculationis, quod illa certitudine sit fides certior scientia, quod falsum est. Ideo tentandum est eas dissolvere.

1. Ad illud verbum Augustini, quo dicitur, de certitudine, quam quis habet per fidem, sed quam quis habet de fide, quam habet in mente; et illa est certitudo scientiae, scit enim homo fidelis, se habere fidem.

2. Ad illud Philosophi, quod virtus est certior omni arte; dicendum, quod ipse loquitur de virlule 1 Epist. ad Tit. I, I: Et agnitionem veritatis, quae secunet arte, secundum quod comparantur ad idem. Multo enim melius scit aliquis invenire medium et obiectum per habitum virlutis quam per habitum purae cognitionis. Non est autem generaliter intelligendum, quod virtus sit cerlior circa proprium obiectum, quam aliqua scientia circa suum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod certius videtur quod videtur in lumine Veritatis increatae, quam quod videtur in lumine veritatis creatae; diceodum, quod illud verum est, quando lumen Veritalis increatae irradiat plene, sicut erit in patria. Quando autem semiplene irradiat, non est necesse, quod habeat veritatem; sicut patet, quia certius potest homo videre ad lumen candelae quam ad lumen solis, ubi sol non plene irradiat; sic et in proposito intelligendum est. Licet enim fiat irradiatio mediante fide ab ipsa Veritate aeterna, non tamen est irradiato plena, quoniam manet speculum et aenigma.

k. Ad illud quod obiicitur, quod cerlior est cognitio, cui non permiscelur error; dicendum, quod verum est; sed sicut fidei non permiscetur error, ita etiam nec scientiae, in quantum scientia, sed hoc est solum ex defectu a parte cognoscentis. Sic eliam contingit in ipsa fide a parte credentis, sicut patel in fideli, qui propter distorsionem intelleclus a cognitione fidei labitur in haeresim, dum credulitati verae intermiscet se credulitas falsa. Unde ex hoc non potest concludi, quod fides sit certior quam scientia. istud tamen verum est, quod doclrina fidei magis veraciter est tradita, quam aliqua scientia philosophica, quia Spiritus sanctus et ipse Christus, qui docuerunt veritatem fidei et sacrae Scripturae, in nullo falsum dixerunt nec in aliquo possunt reprehendi; quod de nullo philosopho arbitror vere posse dici in traditione alicuius doctrinae, immo inveniuntur veris multa falsa permiscuisse.

5. Ad illud quod obiicitur, quod quanto scientia nobilior est, tanto certior; dicendum, quod illud non habet veritatem. Nam, sicut dicit Philosophus s, melior quam ars, quia per artem est homo potens facere bo-

« maior est certitudo mathematicae scientiae quam divinae» — el tamen nobilior est divina quam ntathematica — hoc autem est propter defectum a parle intelligentis; quia, sicut dicit Philosophus, «sicut se habet oculus noctuae ad lucem, ita intellectus noster ad manifeslissima naturae»; unde illa quae sunt rertissiina in se. cognoscit aliquando dubie.

ccrlihntinem speculalionis; ct secundum hanc non negat ma-

Quinto quaeritur de descriptione fidei ab Apostolo assignata, quoniam ipsa inter ceteras est mafl- gis authentica. Definit autem Apostolus lidem sic, ad Hebraeos undecimo: Fides esl subslantia rerum sperandarum, argumentum non apparentmm. 0- stendilur autem ista descriptio inconvenienter assidefectum convertibilitatis, propter defectum evidentiae el propter defectum sufficienliae. — Quod i. auteni sit in ea defeclus veritatis, ostenditur:

1. Priino in hoc, quod dicit, fidem esse substanliam; aut enim ibi accipilur substantia proprie, aut communiler. Si accipitur bi proprie, cum substantia dividatur contra accidens, et fides sit accidens, falsum est, fidem esse substantiam. Si autem Rt lamen illa cognitio minus certa magis est nobilis et perfecta, quoniam est de re nobiliori. Melius est enini vel moilicum quid de Deo srire, quam caeleslium vel terrestrium notiliain habere. — tiones vero ad oppositam partem concedendae sunl; concludunt enim de certitudine speculalionis, sicut satis clarum est et pertraclanti apparet. iorein cerliludiiicni in scienlia esse posse, cum certitudo lidei 2i. i[. unica. substantia ibi accipitur communiter pro essentia, et essentia uniuscuiusque non differt ab eo, cuius est essentia, lides aulem differt a rebus sperandis; impossibile est, fidem esse substantiam rerum sperandarnm.

2. Item, videtur falsa esse in hoc, quod dicit, fidem non tanlum esse substantiam, sed etiam argumenlum, quoniam nulla virlus est argumenlum, nec e converso: si ergo fides est virtus, non ergo potest esse argumentum. Si lu dicas, quod argumentum sumitur ibi transsumtive; videtur, quod nec transsumlive, nec proprie debeat dici fides argumentum non apparenlium. Si enim proprietas argumenti est, quod arguit ipsam mentem et convincit eam de eo ad quod est, faciens illud esse clarum et apertum; videtur, quod sit ibi implicatio duplicis contradictionis, cum dicit, fidem esse argumentum non apparentium. Quae enim habenl argumentum, hoc ipso quod habent argumentum, apparent esse vera; quae etiam habent argumentum, hoc ipso quod habent argumentum, convincuntur esse vera: igitur ratio argumenli repugnat tam rei non apparenti quam ipsi habitui fidei: ergo est ibi implicatio opposilorum in praedicta descriptione: videtur igilur, quod praedicta definitio redargui possit de defectu veritatis.

3. Item, videtur, quod possil reprehendi ob de- 3. fectum convertibiliialis. Nam haec descriptio potest convenire ipsi spei. Spes enim est subslantia rerum sperandarum, et etiam argumentum non apparentium, quia per spem certificamur, nos esse habituros res, quas non videmus: ergo videtur, quodsi tota ista descriptio convenit spei, quod non convertatur cum ipsa fide.

4. Item, credere, poenam aeternam esse futuram, hoc pertinet ad ipsam fidem, ergo credulitas poenae aeternae fides est; sed credulitas poenae aeternae non est substantia rerum sperandarum, sed potius timendarum: ergo videtur, quod ista descriptio generaliter non conveniat ipsi fidei: ergo nec omni nec soli: videtur ergo posse reprehendi propter defectum converlibilitatis.

5. Item, videtur posse reprehendi ob defectum s. evidenliae, quia non debet prius definiri per posterius, nec ignotum per ignotius; sed fides prior est quam spes, fides etiam, quae est in corde, notior est, quam ea quae non apparent: ergo male definitur fides per res sperandas, et per res non apparentes.

6. Item, ad evidentiam definitionis spectat, quod priora praemittantur posterioribus: si ergo cognitio praecedit affectionem, et fides, in quantum argumentum, respicit cognitionem, in quantum vero substantia rerum sperandarum, respicit affectionem; videtur, quod praedicta definitio assignata sU sicut per posterius et confuse: et ita redargui posse videtur propter defectum evidentiae.

7. Item, reprehensibilis videlur propter defe- 4. clum sufficientiae, quia fides non tantummodo est de fuluris, verum etiam de praesentibus et praeteritis, ut dicit Augustinus 3: si ergo speranda solum- 1 Boeth., I. Dialog. in Porphyr. c. de Genere circa finem: modo sunt fulura, videtur, quod insufficienter definiatur, cum deflnitur solummodo per res sperandas.

8. item, fides non tantummodo est fundamentum spei, immo eliam caritatis et totius aedificii spiritualis: ergo ita est subslantia vel fundamentum caritatis et rerum diligendarum, sicut spei et sperandarum: videtur ergo insufficienter dixisse, cum dixit, eam esse fundamentum rerum sperandarum. Cum enim nobilior sit caritas quam spes, magis deberet definiri fides per res diligendas quam per res sperandas. — Et ita propter quatuor dictos defectus praedicta descriptio videtur esse penitus abiicienda et repudianda. Fidei definitio data ab Apostolo esl convenienter et secundum artem assignata.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod tunc definitio sive notificatio est recte assignata, quando nihil continet superfluum, dicalur et aperte manifestatur et ab omnibus aliis separatur; hoc autem est reperire in proposito, si quis attendat. affectus 6. Habet enim affectum stabilire et intellectum illuminare. Et in quantum a/fectum stabilit, dicitur substantia sive fundamentum; in quanlum autem inlellectum illuminat, dicitur argumentum. Ut ergo plene fidei essentia explicaretur, oportuit eam defmiri sive notificari, ut diceretur esse substantia simul et argumenlum; debet enim deQnitio totam essentiam definiti in se claudere.

Debet etiam nihilominus aperte noiificare; et quoniam habilus virtulis dupliciter notificari habet, videlicet per finem ullimum et per suum obiectum; finis autem ipsius fidei consistit in aelema beatitudine, quam speramus, et ita in rebus sperandis; obiectum autem consistit in verilale non visa, et ita in rebus non apparenlibus: ideo opportunum fuit, fidem definiri per res sperandas et non apparentes, ut sic DOtiflcatio Bdai noD solum essentiam deliniti explicaret plene per intellectum et ajfectum, sed etiam manifeslaret aperle per finem et obieclum.

Debet etiani defioitio dclluituui ab omnibus aliis Cuiuslibet allerius virtulis; a fide, inquain, informi distinguitur, in quantuin sustenlal fotain fabricain spiritualem, ab aliis aulem virtulibus, in quantum veritati non vistw facil adhaerere: ideo quanlum ad haec duo dicitur subslanlia rerum sperantlarum, ut dislingualur a fide informi, et argumentum non apparentium, ut distinguatur ab habilibus alinnim virtulum.

Et sic palet, quod praedicta nolificatio nihil continet super/luum, nihil dimitttttum; nec est in ea clausula oec dictio, iinmo etiain nec syllaba oliosa. Fatenduni esl igitur, ipsam esse convenienter et secunduin artem assignafam, ila quod in se liabet veritatem, conuertibililatein. evideiiliain et suff/cienliam adeo perfecle et complete. ul nec pcrilissimi philosophorum possent eam arlilicialius et completius assignare.

1. Ad illud ergo quod primo obiicilur in conautem dicitur: fides est substantia, hoc dod dicitur, secundum quod hoc nomen substantia sumitur in significatione propria, sed secundum quod sumitur in significatione transsumtiva. Dicitur eniin subslantia, quia est fundamenliiin fabricae spiritualis ad similitudinem materiae, quae praebet fulcimentum formis et accidenlibus. Et quod ita accipiatur, palet per notificalionem Damasceni, qui loco eius quod dicit Apostolus: Fides est substantia, dicil hi/postasis. Ait enim sic: « Fides est eorum quae speran- 1 Ul docel AristoL, VII. Melaph. text. 7. (VI. c. 3.). Cfr. tur, /ii/poslasis, et redargutio eaiuin rerum, quae non videnlur »:

a. Ad illud ipiod obiicitur, quod falso etiam dicilur esse aiguinentum; diceiiduin similiter, quoil argumentum dicitur dupliciter, videlicet proprie et modo dicifur argiiiiiculimi riUincinalio, secuiidiiiu quod dividitur in quatuor species, videlicet in si/llogismuut, inductionem, enthynientu el iremplum Alio modo dicitur argiiiiienluin prolixae sentenliae brevis collectio. Tertio modo dicitur arguinenlum ipsuin ntedium, in quo consislit tota vis argumentationis. Quarto modo dicitur argumenlum ipsa maxima propositio, in qua consistil firmitas totius il- Ralionis. In oinnibiis aiilem his acceplionibus an/umenlum dicitur, quia mentem arguit et illiiiiiiual ad aliquid inluenduiii et ei firmiter adhaerenduiii. lem arguit et illuiiiinai ad videndam aliquid occultum. Et lioc modo fides dicitur esse argumenlum reruin iinii apparenlium, quoDiam ita facit inteUectum eis assentire, sicut argiunenlum verum facit assentire conclusioni probatae. — El per hoc patel responsio ad illa quae arguebant praedictam definilionem ob defectum veritalis.

3. Ad illud vero quod obiicitur, quod in praeassignata definitione est defeclus convertibililalis; dicenibim, quod praedicta notificatio 11011 convenit spei, quoniam, etsi ipsa spes aliqno niodo possit dici *(//;- stnniia rerum sperandarum, non tamen potesl dici fiiudamentutn, sirul lides, quia non est prima virtulum. Licet autem hoc aliquo modo possit ei attribui, tamen sequens pars defiriilionis, quae est argumenlum non apparentium, convenit soli fidei, quae intellectum facit assentire ipsi Veritati; hoc autem nec spei competit nec caritati, licet eis competat quoddam genus certitudinis experimenlalis, maxime ipsi spei 4.

4. Ad illud quod obiicilur, quod credulitas suppliciorum non est substanlia rerum sperandarum, solvitur dubitatio, nihil est aliud argumentum quam medietatis

sed raagis timendarum; dicendum, quod fides dicitur esse substantia rerum sperandarum non tanquam svMecti, sed tanquam finis, sicut praedictum est. Quamvis autem credulitas suppliciorum sit rerum timendarum per modum obiecti, est tamen rerum sperandarum per modum finis. Ideo enim quis credit aeterna supplicia, ut assequatur bona speranda.

o. Ad illud quod obiicitur, quod est ibi defectus evidentiae, quia fides definitur per posteriora et ignota; dicendum, quod falsum est; definitur enim per finem et obiectum, sicut prius visum est. Licet autem finis ipsius Jidei, qui consistit in rebus sperandis, sit posterior ipsa fide quantum ad assecutionem, est tamen prior quantum ad intentionem 2. Licet eliam obieclum ipsius fidei, quod consistit in veritate non apparente, sit homini infideli incognilum, nihilominus cognitum est homini fidem habenti; quamvis etiam sit incognitum, quale sit, notum lamen est, ipsum non apparere. Et sic patens est, quod praedicta notificatio non est per posterius et incognitum, immo per prius et notius.

6. Ad illud quod obiicitur, quod in ea est praeposteratio, quia prius deberet dici argumentum quam fundamentum ob hoc, quod intellectus praecedit affectum; dicendum, quod etsi actus intellectus praecedit actum affectus, nihil tamen impedit,

quin intellectus aliquando sequatur affectum, utpote quando inclinatur ad assentiendum alicui rei secundum imperium voluntatis. Et hoc modo dictum est superius se habere in actu fidei, quae ideo habet rationem virtutis, quia assensus ille est a principio voluntatis; et ideo Apostolus rectissime ordinavit, quando illud fidei, quod respicit affectivam, praemisit ei quod respicit cognitivam.

7. 8. Ad illud quod obiicitur de defectu sufficientiae, quia deberet definiri per diligenda, sicut per speranda, ita per praeterita, sicut per futura; iam patet responsio: quia, quamvis 4 fides sit de praeteritis et futuris, sive etiam de sperandis et amandis, de solis sperandis est lanquam de fine, ad quem tendit; et per hoc, quod definitur hic fides per comparationem ad finem et complementum totius aedificii spiritualis, datur per consequens intelligi eiusdem aedificii tota fabrica. Et per hoc patent illa duo obiecta. Patet etiam, quare magis dicitur esse fundamentum rerum sperandarum quam credendarum, vel timendarum. Per hoc enim, quod dicitur sperandarum, magis datur intelligi finis virtutis, qui est ipsa beatitudo exspectata, quam per hoc, quod dicilur credendum, vel amandum, vel timendum. Nam isti actus non tantummodo sunt in finem, sed etiam in ea quae sunl ad finem.

tenus per se ipsam creditur ut revelala ii> actu exercito, eodem

Consequenter quaeritur de fide informi, circa quam quaeruntur quinque.

Primo quaeritur de eius genere.

Secundo quaeritur de eius origine.

Circa primum sic proceditur et quaeritur de fide informi quanlum ad genus suum, utrum videlicet sit in genere virtutis, an non. Et quod sit in genere virtutis, videtur:

1 Ab aliis: Prosperi Aquil. sententiae ex Augusl. delibatae Tertio quaeritur de eius subiecto.

Quarlo quaerilur de eius duratione.

Quinto et ultimo quaeritur de eius informatione.

1. Primo per illud quod dicit Augustinus in bro, qui intitulatur ab aliquibus de Vera Innocentia:: « Cum ceterae virtules possint bonis et malis esse communes, sola dilectio est propria et specialis 103. serm. I. n. 9. In textu origin. pro sola dilectio habelur dile.ctio Dei et proximi.

virtus piorura atque Sanctorum »; ergo fides virtus est communis bonis et malis; sed in malis non reperitur nisi fides informis: ergo fides informis est virtus.

2. Item, secundum quod vult Philosophus, circa difficilia et ardua necessaria est ipsi menti rationali ars et virtus: ergo cum articuli fidei difficiles sint ad credendum, ad hoc quod facile credantur, necessaria est ars, vel virtus; sed fldes informis facit, articulos facile credi, sicut patet in multis peccatoribus: ergo fides informis vel est ars, vel virtus; sed non est ars nec scientia I ergo videtur, quod sit virlus.

3. Item, maioris difficullatis est credere articulos fidei, quam continere ab actu libidinis, quoniam illud potest ratio non elevata; hoc autem, scilicet credere, non potest, nisi super se elevetur; sed continere, caritale circumscripta, est actus virtutis: ergo et credere. Sed illud credere est fldei informis: ergo etc.

4. Item, quod directe opponitur vitio et peccato virtus est 2; sed habitus fidei informis directe opponitur ipsi haeresi et infidelitati, quae sunt vitia et peccata, nec potest cum eis stare: ergo necesse est, fidem informem esse virtutem.

o. Item. humililas, qua quis humiliat se vel affectum suum sub mandatis divinae Maiestatis, habet rationem virtutis: ergo pari ratione et illa humilitas, qua quis se humiliat sub regulis divinae Veritatis, etiam praeter caritatem habet rationem virtutis; sed fides informis esl huiusmodi, per quam captivatur intellectus in obsequium Christi ad assentiendum ei in omnibus articulis: ergo fides informis est in genere virtutis.

Sed contra: 1. Lacobi secundoV Fides sine operibus mortua est; sed nihil, quod est mortuum, habet in se rationem virtutis: si ergo fides sine gratia et caritate caret operibus fructuosis et sic mortua est, iam ergo non habet rationem virtutis.

2. Item, sicut dicit Augustinus, et habilum est supra in secundo libro, distinctione vigesima septima: « Virtus est bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nemo male utitur »; sed fide informi non recte vivitur, et multi male utuntur: ergo fides informis sub genere virtutis non continetur.

3. Item, omnis virtus aut est cardinalis, aut theologica: si ergo fides informis est virtus, aut est cardinalis, aut theologica; sed non est theologica, cum non tendat in Deum, non est cardinalis, cum non sit circa bonum creatum: ergo non est in genere virtutis.

4. Item, quando unus haereticus credit decem articulos et alios discredit, quamvis illi articuli sint supra rationem, tamen fides, qua credil illos, non dicitur virtus esse: ergo si eadem flde, qua creduntur decem articuli, possunt etiam omnes credi, videlur, quod fides informis in malis Cbristianis nullo modo teneat rationem virtutis.

5. Item, cum discipulus credit et assentit magislro in his quae sibi non videnlur et sunt supra suum intellectum, quamvis assentiat in his quae sunt supra se, non tamen illa credulitas dicitur esse virtus: ergo pari ratione videtur, quod homo non indigeat aliqua virtute ad hoc, quod ipsi s primae Veritali assentiat; sed fides informis nihil aliud facit, nisi quod facit assentire primae Veritati propter se et super omnia: ergo videtur, quod fides informis non sit virtus.

Fides informis est in genere virtutem, proprie videlicet et communiter. Proprie namque dicitur virtus recta ratio perducens in finem 9; et hoc modo virtus est principium operis meritorii et dicitur solummodo de habitu gratia informato, sine quo non contingit pervenire ad finem gloriae. Alio modo dicitur virtus communiter habitus rectifi.cans potenliam aliqua rectitudine iustitiae et vigorans eam circa opus difflcile, quamvis non perducat eam in finem 10. Et hoc modo accipiendo virtutem, habitus polilici informes dicuntur esse virlutes; hoc etiam modo fides informis, quae quidem est in malis Christianis, habet esse in genere virtutis. — Per illum enim habitum quodam modo rectificalur intellectus hominis, dum captivatur in obsequium Christi ad assentiendum primae Veritati propter se et super omnia; vigoratur etiam, ut cre- « Vide infra d. 33. q. I.

dat vera non apparentia ct vilet erronea et ptiantastica; sicut apparet in mullis Christianis carentibus caritate, qni libenter et httmiliter audiunt verba spectantia ad doclrinam lidei el constanter et virililer aljliorrent haereticam pravilatein. Et sic concedi potesl, quod fnles infonnis sit in genere virtulis. seciindiun quod noinen virlutis accipitur large et extenditur ad habitum rectilicantem el vigorantem potentiain in his actibus, circa quos consistit via iustitiae. — Et quia hoc modo procedunt rationes ad parteiu primain, ideo concedendae sunt.

I. Ad illud quod obiirilur, quoil fides sine operibus mortua esl; dicendum, quod non dicitur mortua, quia careat omni utilitate et efficacia, sed quia caret vita gratuita, quae est vita perfecla; et idep QX hoc non potest concludi, quod non sit simpUciter virtus, sa quod non sit virlus proprie dicta.

-2. Ad illud quoil obiicitur, quod virtus est bona qualilas mentis etc; dicendum, quod uguslimis ibi definit virlutem proprie diclain, scilicet virtulem graluitam; et hoc modo concedendum est, fidein inforniem non contineri sub virtulis genere. Ex hoc tamen non sequitur, nullo modo eara contineri, secundum quod virlus large accipitur: immo est ibi locus sophisticus consequentis.

3. Ad illud quod obiicitur, quod omnis virtus aut est cardioalis, aut theologica; dicendiun, iuod illa divisio est virtulis formalae, secunduin quod proprie accipitur virlus cardinalis et theologica: et sic fides informis non continetur sub genere virtutis. — Posset tamen dici, quod sicut lides 4 habet rationem virlutis incompletae, sic habet ratinnem virtutis Theologicae, quia quodam modo in Deum dirigit, licet semiplene.

k. Ad illud quod obiicitur de haeretico, qui cre-

I. Haec et dtuae seqq. quaestiones inlime cobaerent; condit decem articulos; dicendum, quod etsi haereticus habeat aliquam illuininationem respectu illorum articulorum verorum, quos credit, et aliquam habilitatem ad illos credendos; illa lainen habilitas et credulitas non debet dici virlus, quia nec potentiam rectificat nec vigorat: non recli/icat potenliam, quia non captivatur intellectus eius plene in obsequium Veritatis summae; non vigorat, quia per illam non respuit falsitalein oppositam veritati. Et haec duo requirebantur ad hoc, quod habitus sortiretur noinen et rationem virtutis. — Non sic aulem est de fide informi, quae est mmalis Christianis, quia ipsi assentiuut et adhaerent primae Veritati propler se et super omnia, ita quod in illo habitu est reclilicatio et vigor, et ex hoc quaedani perlectio Unde sola illa fides informis est in genere virtutis, qua creiliinliir omnes arliculi vel explicite, vel implicite, qua etiam respuuntiir omnes errores. Haec enim sola est, quae habet in se quandam perfectionem rectitudinis et vigoris.

j. Ad illud quod obiicilur de discipulo assentienle magistro, quod non indiget habitu virtutis; dicendum, quod non esl simile, quia credulilas illa, qua discipulus assenlit magistro, ita potest esse via in falsitatem, sicut in verilatem, pro eo quod magister eius potest vera et falsa asserere. Non sic autem est de credulitale. qua quis assentit primae Veritati, quae nullo modo potest esse via nisi in veritatem et rectitudinem. Et propter hoc, quia de se est rectificativa mentis; et credulitas, qua Christianus assenlit Deo, esl via salutis, ita quod nullo modo de se ordinatur ad oppositum: ideo magis sortilur rationem virtulis quam illa credulitas, qua discipulus assentit magistro, quae quidem potest esse erroris occasio.

Secundo quaeritur de flde informi quantum ad originem, et quaerilur, utrum fides informis sil infusa, an acquisita. El quod infusa, videtur:

1. Primae ad Corinlhios duodecimo: Alii datur fides in eodem Spiritu etc.; et constat, quod Apostolus ibi loquitur de donis gratiae gratis datae: ergo loquitur de fide, circumscripta caritate; et haec est fides infbrmis: ergo fides informis esl a Spiritu sancto.

2. Item, primae ad Corinthios decimo tertio 2: Si habuero fidem, ita ut montes transferam; ibi Glossa: « Quae fides donum Dei dici potest, quia in malis quaedam dona Dei sunt »: si ergo illa est fides informis: ergo fides informis esl a dono Dei.

3. Item, ad Romanos octavo 3: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore; Glossa: « Est timor servilis et filialis, et uterque est a Spiritu sancto »: si ergo timor servilis est donum Spiritus sancti, et timor servilis oritur ex fide informi: ergo fides informis est donum Spiritus sancti.

4. Item, per nullum habitum naturalem, vel acquisilum elevatur intellectus supra se; sed per habitum fidei informis elevatur intellectus supra se, ut assentiat primae Veritali propter se et super omnia: ergo habitus fidei informis non est acquisilus, vel innatus; el est acquisitus, vel innatus, vel infusus: ergo est habitus infusus.

5. Item, quod potest in ea quae sunt contra naturam nec est a natura nec est ab acquisitione; sed habitus fidei informis polest in miracula facienda, sicut patet per Evangelia, quod mali faciunt miracula, et expresse dicitur Matthaei sepfimo et primae ad Corinthios decimo tertio: igitur fides informis nec est innata nec acquisita: sequitur ergo, quod sit infusa.

Sed contra: 1. Ad Romanos decimo: Fides est ex auditu; sed quae novimus audiendo ab aliis novimus per acquisitionem: ergo si fidem habemus per auditum, fidem habemus per acquisitionem.

2. Item, Augustinus: « Quod credimus, debemus aucloritati; quod intelligimus, rationi»; sed doctrina, quae auctoritati alienae innititur, ab alio acquiritur: si ergo cognitio fidei innititur auctoritati, videtur, quod per acquisitionem habeat in nobis oriri.

3. Item, alias virtutes informes possumus habere per acquisitionem, sicul continentiam et iustitiam: ergo pari ratione videtur, quod et fidem informem per acquisitionem similiter possumus habere.

4. Item, aliquis transiens de infidelitate ad haeresim credit aliquos articulos fidei, et hoc quidem sine aliqua infusione habitus, cum Deus non infundat haeresim, sed per solam acquisitionem doctrinae; sed qua ratione potest cognoscere unum articulum, eadem ratione potest cognoscere alterum: ergo si per acquisitionem potest cognoscere aliquos, eadem ratione videtur, quod possit cognoscere omnes: ergo videtur, quod fides informis de omnibus articulis per acquisitionem possit haberi.

o. Ilem, si fides informis est habitus infusus,

cnm habitus infusi ita infundantur parvulis, sicut adultis, ita erit habitus fidei informis in parvulo baptizato, sicul est in Christiano iam provecto; sed in Christiano iam provecto, si peccet mortaliter, nihilominus lamen remanet in eo lides informis, esto quod nihil ultra addiscat: ergo pari ratione parvulus, si peccet, cum ail adullam aetalem pervenerit, fidein informem habebit, si nihil ab aliis doceatur; et hoc esl manifeste falsum, quia si talis poneretur inter Saracenos, antequam aliquid didicisset, nihil plus haberet de fide, quam si minquam baptizatus fuisset.

c o n c i. u s i o. Fides informis quoad suum formale, et ut est virtus, esl donum divinum el habitus infusus.

Respondko: Ad praedictorum intelligentiam esl notandum, quod ctim credere, sicul dicit Augustinus 2, sit « cogitare cum assensione », ad hoc quod tam in fide informi quam in fide formata 3. Non enim dicitur informis, quia careat omni forma, sed quia caret forma graliae gralum facienlis.

Cum ergo quaerilur, utrum fides sit habitus acquisitus, vel infusus; respondendum est. quod si loquamur de fide quantum ad illud quod est materiale in ea, videlicet quantum ad cognitionem illam, qua cognoscimus, qui sunt articuli fidei, et scimus, i. « quid est quod per nomen dicitur »: sic concedendum est, quod fides est per auditum et per acquisitionem secundum legem comniunem. Nemo enim scit, qui et quot sint articuli fidei, nisi didicerit legendo vel audiendo, nisi forte hoc habeat per privilegium speciale.

Si autem loquamur de fide quantum ad formale, videlicet quanlum ad illud quod facit assentire; sic dicendum esl, quod quaedam fides informis est per acquisilionem, quaedam per infusionem. Nam quidam assentiunt veritati auditae, moli humana persuasione, utpote propter amorem et reverentiam dicentis, vel propter miracula 5, vel propter rationes et argumenta; et talis fides est simpliciter acquisita nec dicenda est habere rationem virlutis, quia nullius est vigoris nec roboris, sublata de medio ipsa hiiiiiana ralione. — Quidam autem assentiunt veritati (idei propter divinam illuslrutionem, sicut illi qni innitimtur primae Veritati super oninia et propterse, sicut mulli Christiani, qui caritatem non habent; ot in talilms (ides est per infusionem. Vbluntarie enim assentiunt, concomitante divina illuminatione, illuminatione, mqiiam. quae rationera elevat in his quae sunt supra ipsam. — Unde sicut illuminalioiieiii ad futura praecognoscenda dicimus esse infusain propter hoc, quod in ipsa elevalur anima supra ea quae sunl ei naturalia; sic intelligeiiduni est etiam in parte ista fi. — Concedendum est igitur, fidem informem, secundum quod virtus est, esse donum divinitus collatum et habilum infusum. Unde concedendae sunt etiam raliones, quae hoc ostendiiiit. illud dicitur de fide, non ratione eius quod est fbf*- male et completivuin, sed ratione eius quod est materiale, utpote ratione illius cognitionis, qua cognoscitur, « quid est quod per noinen dicilur », quae communiter non habetur uec in fide formata nec in informi nisi per acquisitionem. — Aliter etiam videtur aliquibus esse diceniluin, quod illud verbum Apostoli intelligitur de fide informi, quae innititur humanae rationi, quae quidem non habet in se rationem virlutis. Sed primus modus dicendi rationabilior esse videlur, considerato inlellectu Apostoli.

2. Ad illud quod obiicitur, quod credere debetur auctoritati; dicendum, quod credere, secundum quod esl actus fidei-virtutis, debetur auctoritati, non cuilibet, sed auctoritali divinae, cui quidem auctoritati nemo assentit propter se et super omnia, nisi per divinam illuminationem; et sic talis credulitas non est acquisita, sed infusa. Illa vero credulitas, quae innititur ralioni creatae principaliler, non spectat ad ipsam fidem, secundum quod fides est virlus; et de hac verum est, quod potest esse per acquisitionem. — Unde attendendum est, quod dupliciter potest aliquis per fidem suam inniti sacrae Scripturae: aut quia credit, sacram Scripturam a?" Spiritu sancto fuisse inspiratam et edilam, iuxta quod dicitur secundae Petri primo 8: Spirilu sancto inspirati, loculi sunt sancti Dei homines, et sic talis credulitas spectat ad fidem-virtutem; aut ideo credit sacrae Scripturae, quia patres sui crediderunt, a quorum semitis non vult recedere, et hoc modo humanam respicit rationem, nec est talis credulitas fitlei-virtutis, sed potius cuiusdam assuetndinis.

3. Ad illud quod obiicitur, quod aliae virlutes informes habentur per acquisitionem; dicendum, quod non est simile, pro eo quod actus aliarum virtutum concordant ipsi rationi secundum naturale dictamen. Unde iustitia naturalis dirigit ad opera virtutum politicarum; non sic autem est de fide, quae dirigit ad aliqua credenda, quae sunt praeter et contra et supra iudicium ralionis; ideo non sic subiacet nostrae acquisitioni, secundum quod aliae virtutes morales.

4. Ad illud quod obiicitur, quod aliquis de infidelitate transiens ad haeresim acquirit cognitionem aliquorum articulorum; dicendum, quod non est simile, quia, sicut idem ipsum potest amari amore divinitus infuso et amore etiam innato et libidinoso, et multum refert, utrum aliquid sic vel sic ametur: sic etiam intelligendum est in cognilione, quod idem ipsum aliter et aliter potest credi: vel ex persuasione veritatis humanae, vel ex illustratione Veritatis aelernae. Et haeretici quidem, si cognoscunt aliquos articulos, hoc est ex quadam persuasione humanae rationis, immo fictionis suae; et si secundum illam omnibus arliculis fidei assentireut, adhuc

Tertio quaeritur de subiecto fidei informis, et est quaestio, utrum fides informis sit in daemonibus. Et quod sic, videlur.

1. lacobi secundo: Daemones credunt et contremiscunt: si ergo fides, quae est principium timoris, haec est fides, quae est virtus informis; videtur, quod fides, secundum quod est virtus, sit in daemonibus.

2. Item, super illud ad Romanos primo: Justitia Dei revelatur ex fide in fidem; Glossa: « Fides daemonum est et nominetenus Christianorum »; sed in Christianis, qui sunt nominetenus Christiani, tamen virtutem fidei non haberent, cuius est intellectum in Christi obsequium captivare 2. Ideo non est simile de cognitione articulorum in viro lideli et in viro infideli; et pro tanto non sequitur, quodsi illa cognitio in haereticis est acquisita, quod propter hoc in fidelibus non sit infasa. — Si quis tamen de fideli et Catholico fiat haereticus et remaneat sibi cognitio alicuius articuli; non habet eam omnino per acquisitionem; nec tamen dicendus est habere virtutem, quia ibi illuminatio prior permixta est quodam modo falsitati erroris, et ideo non habet perfectionem competentem virtuti.

o. Ad illud quod obiicitur de parvulo, qui cadit de gratia 3, antequam aliquid de fide acquirat; dicendum, quod parvulus habet habitum fidei quantum ad illud quod est in ea formale; habet enim aliquid quo promptus erit et facilis ad assentiendum omnibus articulis fidei, si ei proponantur, cum ad adultam aetatem pervenerit. Caret lamen ea cognitione, quae est materialis respectu fidei, sine qua, etsi illud formale possit in animam parvuli infundi, non tamen potest radicari et stabiliri. Et propterea, si, cum ad adultam aetatem pervenerit, proponalur ei error sub ratione credibili, facillime expellitur habilus fidei, et ita de facili assentit, ac si habitum fidei nunquam habuisset, propter hoc quod liberum arbitrium propler inassuetudinem nescit illo uti, et ille habilus non fuit in potentia radicatus, quamvis esset in ea infusus. De hoc autem in quarto libro 4 habetur sufficientius 5. est fides informis tanquam in subiecto: ergo et in daemonibus.

3. Item, Marci primo s: Quid nobis et tibi, Iesu Nazarene? et saepe in Evangelio daemones clamabant, Christum esse Filium Dei; sed conslat, quod eius Divinitatem non poterant intueri, et hoc est super rationem, quod Deus fieret homo: ergo videtur, quod hoc non noverant nisi cognitione fidei: ergo videtur, quod habuerunt fidem.

4. Item, cognitio Trinitatis et Unitatis supra rationem est, sicut in primo libro ostensum fuit; sed daemones cognoscunt, Deum esse trinum etunum;

5 Vide scholion ad praecedentem quaesl.

el talis cognitio, qua cognoscitur Dens esse trinus el unus, vel est cognitio fidei, vel est cognitio comprehensionis: cum ergo daemones non habeant cognitionem comprehen.tionis de ipsa Trinitate, liabenl ergo cognitionem fidei.

Srd contra: 1. Super illud secundae ad Corinsexto: Quae convenlio Christi ad Bdial? dicil (Jlossa: « Sicut Christus omnia bene, sic diabolus oinnia male»; sed credere lidei informis est actus virtulis et actus bonus: ergo si daemonis est omnia male facere, videtur, quod ad ipsuin non speclet ipsum credere, ergo nec habere Mem informem.

2. Item, fides informis est liabitus infusus et donum Dei!: si ergo daemones babenl lidein, aut infusa est eis anle lapsum, aut post; ante lapsum non, quia lunc non erant in statu, in quo esset eis lides opportuna; post lapsum non, quia obstinali sunt. ut dona Dei non possint suscipere: ergo si nunquam habuerunt habitum lidei infusimi, et lides informis est per infusionem; non ergo habent lidem informein.

3. Iteni, credere, quod est actus fidei informis, est voluntarium, quia, « cum cetera possit honio nolens, credere non potest nisi volens3»; sed daemones, quantuin est ex parte voluntatis suae, repugnant omni veritati et omni bono: si igitur ipsa lides iiifoiniis facit credere voluntarie, videtur, quod daemones non habeant ipsain.

4. Itein, lides informis est principium timoris servilis, et timor servilis facit peccatum fugere: si ergo fides informis esset in daemonibus, esset in eis fuga alicuius peccati: si ergo nullum peccatuni fugiunt, videtur, quod habitus informis in eis non reperiatur. In daemonibus est aliqua fides informis, proul lamen caret non tanlum forma virlutis gratuitae, sed etiam forma habitus virluosi, infusi et voluntarii.

Respondeo: Dicendum, quod sicut ex praecedentibus palet, fides informis dicitur duobus modis: quaedam, quae innititur primae Veritati propter se, quamvis in ipsam non tendat amando; alia est fides informis, quae innititur ipsi veritati arliculorum propter aliquam rationem creatam. Et prima quidem dicitur fides informis, non quia careal forma fidei, secundum quod est virtus, sed solum secundum quod est virtus gratuita; et de hac dictum est prius, quod est habitus virtuosus et habitus infusus. Secundo vero modo dicitur fides informis, quia caret forma fidei, et serunilum quod virtus est, et secundum quod gratuita est. Nam illa credulitas, qua quis assentit articulis propler rationem creatam principaliter, non solum caret intentione habitus gratuiti, sed etiam intentione habitus virluosi. Nullius enim virtutis videtur esse credere, cum quis credit innitendo persuasioni. quam videt.

Si igitur hoc secundo modo accipiatur informis fides, sic concedi potest, eam reperiri in daemonibus. Habent enim aliquain notitiam el credulitatem de arliculis et eredibilibus, quae quidem fides potest dici sive credulilas, propter hoc quod non est in eis visio aperta. — Et illa quidem cognitio partim fuit eis indita a prima conditione, partim est ex acquisitione. A prima enim condilione sua habuerunt cognitionem aliquam de articulis pertinenlibus absentiam aenigmatis, peccato tamen supervenienle et aenigmate subsequente, illa cognitio inernit dici fideSj cum sit cognilio aenigmatica de his quae spectant ad divina. — Ouantum autem ad arliculos speexlorla necessitale quadain. Dum eniin daemones vident aperle, eos qui Chrislum credunt et ei conformanlur, non posse damnari; manifesta ratione coguntur credere, fidem credentium in Christuni veram esse; ac per hoc per consequens credunt, omnia esse vera, quae Chrisliani credunt; et ex hoc etiam perterrentur. propter quod dicit beatus lacobus, quod credunt et contremiscunt.

Si vero loquamur de fide informi, secundum quod accipitur primo modo, videlicet prout esl habitus virtuosus et habitus infusus et eliam volunlarius; hoc modo, etsi reperiatur in christianis viatoribus, non lamen potesl reperiri in daemonibus, tum quia ipsi non sunt apti ad suscipiendos habitus infusos, tum quia voluntas eorum magis prona est ad impugnandnm veritatem secundum pietatem, quam ad assentiendum ei. — Unde concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt.

1. 2. Ad illud vero quod obiicilur in contrarium de auctoritate Lacobi, et de Glossa, quod informis qualilas est in daemonibus; dicendum, quod in utrisque reperitur fides, sed tamen aliter et aliter, sicut prius dictum est. Christiani enim nominelenus voluntarie assentiunt, et illa fides potest eis esse via ad virtutem, et quodara modo reclificat eorum mentem, etsi non plene; non sic autem est in daemonibus, quia ipsi credunt coacti et quasi cum quodam murmure.

2. Ad illud quod obiicitur, quod confitebantur, Christum esse Filium Dei; dicendum, quod sicut dicit Augustinus in libro de Civitate Dei 5, « ipse Christus innotuit daemonibus non per id quod esl veritas el lux, sed per quaedam suae virtutis effecta ». Unde quia ipsi videbant miram Chrisli virtutem in suis effectibus, cui nullatenus possent resistere; cognoscebant, ipsum non purum hominem, sed etiam

Quarto quaeritur de ipsius fidei informis duratione, et esl quaestio, utrum fides informis omnino expellalur per adventum gratiae. Et quod sic, videtur.

1. Maior est convenientia fidei formatae ad gloriam, quam sit fidei formatae ad fidem informem, pro eo quod gloria non est aliud quam gratia consummata; sed gloria superveniens evacuat habitum fidei formatae, sicut vult Apostolus 5: ergo superveniente fide formata, tollitur fides informis et evacualur.

2. Item, maius lumen absorbet minus lumen: ergo si lumen gratiae gratum facientis superexcellit incomparabiliter lumen graliae gratis datae, videtur ergo, quod fides informis per gratiam supervenientem habeat expelli G.

3. Item, fides informis nunquam est nisi in peccatore, nam in omni iusto est fides formata; sed gratia gratum faciens nunquam potest esse cum pec- 1 Necessario ex Glossa liic supplendum erit: et in nominete- Deum esse. Illa tamen credulitas non erat fides informis, secundum quod fides informis est virtus, quia non adhaerebant ipsi primae Veritati propter se.

4. Ad illud quod obiicitur, quod cognoscebant, Deum esse trinum et unum; dicendum, quod illa cognitio in daemonibus erat derelicta ex cognitione, quam habuerunt ex prima sui conditione. Secundum enim quod dicit Dionysius in libro de Divinis Nominibus, capitulo quarlo 3: « Data daemonibus dona nequaquam ipsa mutata esse dicimus, sed sunt integra et splendidissima, quamvis ipsi non videant, claudentes in se boni inspectivas virtutes». Et sic non oportet in daemonibus ponere habitum fidei infusae, cum talem notitiam habuerint a prima naturali sua conditione, licet eam habeant quodam modo minus perfecte propter suarum mentium obcaecationem 4. cato: ergo nunquam potest esse cum fide informi: ergo necessario eam in adventu suo expellit.

5. Item, omnes virtutes simul infunduntur, ergo cum infunditur caritas, infunditur fides formata; sed impossibile esl, duo accidentia eiusdem speciei esse in eodem subiecto: ergo impossibile est, duas fides esse in eadem anima: ergo necesse est, fidem informem expelli ad adventum gratiae.

6. Item, aut lumen gratiae gratum facientis sufficit ad credendum, aut non; si non: ergo gratia gralum faciens non sufficit ad promerendum salutem; si sufficit, et superfluum est facere per plura, quod potest fieri per pauciora s: ergo videtur, quod superveniente gratia gratum faciente, superfluat habere fidem informem.

Sed contra: 1. Gratia non expellit nisi vel consequens ad culpam; sed fides informis nec est culpa nec consequens ad culpam: ergo fides inforrais non expellitur a gratia superveniente.

2. Item, sicut se habet actus ad actum, ita se habet habitus ad habitum; sed gratia gralum faciens facit credere in Deum, gratia vero gratis data facit Deo credere: si igitur credere in Deum non expellit credere Deo, sed potius praesupponit; videlur, quod gratia gratum faciens non expellat fidem informein.

3. Item, magis conveniunt dona infusa cum infusis, quam infusa cum acquisitis; sed gratia gratum faciens, cum infunditur, non expellit habitus acquisitos: ergo multo fortius non expellit habitum fidei informis, qui est infusus.

4. item, sicut se habet culpa ad fidem formatam, ita se habet gratia ad fidem informem; sed culpa, cnm superinducitur, elsi expellat formam fidei, non tamen expellit ipsam fidem, quia iain faceret hominem infidelem: ergo pari ratione gratia gratum faciens, cum superinducitur, etsi tollat informitalem fidei, non tamen tollit substantiam habitus.

5. Item, si habitus fidei informis tollitur in iustificatione impii, ergo cum aliquis recidivat in peccatum, aut efficitur infidelis, aut datur ei novus habitus fidei; sed infidelis non eflicilur, sicut patel, nec novus habitus datur, quia non decet, ut peccanti in ipso actu peccati infundatur donum gralis datum: ergo non videtur, quod habitus lidei informis per gratiam supervenientem habeat expelli. Fides informis per gratiae adoentum non expellitur quoad habitum el usum, sed lantum quoad defectvm.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod cum dico fidem informem, dico tripliciter intelligi, quod fides informis expellatur sive evacuetur per graliam supervenientem. Et secundum hunc triplicem modum intelligendi tres fuerunt circa hoc opiniones.

Quidam namque dicere voluerunt, quod a grai. tia supervenienle fides informis expellitur non solum quantum ad informilatis defeclum, sed etiam quantum ad usum et quantum ad habitum. Et hoc quidem dixerunt propterea, quia gratia superveniens secum fert omnes virlutes; et quia non est opporlu- 1 Cfr. hic lit. Magistri, c. 4. cl infra dub. 3. — ln fine nuin nec 5 est possibile, in uno et eodem esse duas lides; cuin lides formata superindiicatur cum gratia et quantuin ad formae complementum et quantuiii ad usum et quantuin ad habitum: ideo ad eius ingressum fides informis omnino expellitur. Et sicponunt, eam expelli propler inconipossibililateni et inutilitatem. Et si tu obiicias eis, quod tunc per culpam elficitur homo inlidelis; respondent breviter, quod Deus sua gratuita bonitate, quia non permitlit, hominem totaliter cadere, infundit ei habitum fidei informis, ne omnino pereat in eo fiindaiiientum spiritualis aedificii; unde sicut ex inalis eliciuntur bona, sic contingit, in culpae transgressione alicui infundi habitum informem.

Sed quia illud non videlur miilluin rationabile, quod Deus dona gratiae ipsi peccauti et se 7 a se avertenti inlimdat in ipsa aversione; ideo alius dus est dicendi, quod sicut per peccatum non introducitur habitus lidei informis, sed introducitur defeclus et alius credendi modus; sic etiam per gratiam non excluditur ipsius fidei informis habitus, sed solum usu-s et defectus. Et si tu obiicias, quod frustra eril habitus sine usu; respondent, quod non frustra est, pro eo quod cedit 8 in dispositionem respectu fidei formatae; et praeterea remanet, ut homo utilitatem habeat de eo in tempore opportuno. — quoniam aclus et usus fidei informis est credere et assentire primae Veritati in oinnibus articulis, et iste usus potissime competit usui graliae; cuin aliquid non tollatur nisi per suum oppositum, non videtur rationabile usquequaque dicere, quod per advenluin gratiae lollatur usus fidei informis, cum potius videatur in ea perfici et eompleri. mis per adventum graliae excluditur quantum ad solum defectum, salvo habitu et usu; et hoc quidem videtur satis rationabile, cum gratia opponatur habitui illi infuso solum ratione informitatis, sicut habitus opponitur privationi 9. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, habitum fidei informis per supervenientem gratiam non expelli.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in contranum, quod maior est convenientia fidei formatae ad gloriam quam informis ad gratiam; dicendum, quod maior convenientia dupliciter potest attendi: aut secundum comparationem aliquorum in genere gratuiti, aut secundum ordinationem habitus ad

actum. Si primo raodo; sic maior est convenientia fldei forraatae ad gloriam quam x ad fidem informem, quia utrumque est gratiae gratum facientis. Si secundo modo; sic maior est convenientia fidei formalae ad informem, quam fidei formatae ad gloriam, pro eo quod actus fidei informis non habet oppositionem cum actu fidei formatae, sed actus fidei formatae, qui quidem est credere non apparentia et videre per speculum et in aenigmate 2, magnam repugnantiam habet cum stalu gloriae; ideo non sic evacuat, sicut evacuatur. Hoc autem infra melius manifestabitur, cum de evacuatione fidei agetur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod maius lumen absorbet minus lumen; dicendum, quod illud non jntelligitur de luminibus, quae sunt ad invicem ordinata, sed de his quae habent quandam oppositionem et repugnantiam, nisi intelligatur absorbere quantum ad apparentiam. Et qttoniam lumen fldei informis ordinem habet ad lumen gratiae, non oppositionem; hinc est, quod ab ipso non absorbetur, sed magis in esse salvatur 3.

3. Ad illud quod obiicitur, quod fldes informis non est nisi in peccatoribus et cum peccato; dicendum, quod hoc verum est ea ratione, qua fides informis nominat defectum formae, non secundum quod nominat habitum. Et ideo ex hoc non potest concludi, quod per gratiam advenientem lollatur fi-

I. Haec et seq. (5.) quaestio intime cohaerent earumque sodei informis habitus, sed solum quod lollatur informitatis defectus.

4. Ad illud quod obiicitur, quod omnes virtutes simul infunduntur; dicendum, quod verum est quantum ad illud quod est in eis formale; quantum autem ad materiale sive ad habilum substratum, non habet veritatem, nisi quando non invenit habitum in subiecto, quem informet; et ideo cum gratia adveniens invenit habitum fidei informis, non oportet, quod superinducatur nova fides. — Praeterea, ratio illa in alio deficit, quia gratia gratum faciens cum gratia gratis dala non est eiusdera speciei; et ita procedit ex falsa suppositione.

b. Ad illud quod obiicilur, quod lumen gratiae gratum facientis debet sufficere ad credendum; dicendum, quod suflicit gratia gratum faciens, cum praesuppositione taraen gratiae gratis datae. Dona enim gratiae gratum facientis non excludunt dona gratiae gratis datae, immo magis illa in suo adventu complent et perficiunt, et quodam modo ab eis vigoranlur et perficiuntur. Ideo non sequitur, quod adveniente gralia gratum faciente, superfluat habitus fidei informis; nec remanente habitu informi, propler hoc lumen gratiae gratum facientis sit insufficiens. Unumquodque enim donum Dei sufficiens est secundum id, ad quod habet ordinem 6.

Quinlo et ulliino quaerilur de ipsius (idei informis formatione, et est quaestio, utrum, adveniente gratia, lides informis fl;it ibrmala. Et quod sic, videtur.

1. Antequam aliiiiis peccet, non habet nisi lidem, cuni aiilem peccat, lu.nc incipit liabere fidem iiiforiiiein: si ergo in peccando iion infunditur ei nova lides, necesse est, quod per peccatura fides formata lial informis. Si ergo fides inforinis ante fuit formata, videlur, quodsi aliiiuis reslitiialur in gradum prislinuni per adventum gratiae, quod lides inforinis fiat forniata.

2. Itein, gratia adveniens inlbrmat naliirain: si ergo fides informis plus approximat gratiae quam ipsa nalura, videtur per locum a minori, quod fides inlbrmis liabeat per gratiain inlbnnari.

3. llem, plus convenil habitus iufusus cum gratia, quae est inliisa, quani habilus acquisili; sed habilus acquisiti per advenluni graliae iiiforinanttir — quod patel, quia in eorum exercitio el usu homo meretur 2 — ergo mullo Ibrtius habitus fidei informis Ibrmatur per ipsain graliam supervenientem.

4. Item, opera morlilicata per adventum gratiae vivificantur, secundum quod communiter dicitur, ergo parj ratione el habitus mortuus: si ergo fides inlbrmis est buiusinodi, videtur, quod per adventum gratiae habeal inlbrmari.

!5. Item, nihil aliud est dicere, habitum vivunt esse, quam per illuni vitam aeternam inereri posse; sed credere lidei inibrmis, quod est assentire priinae Veritati propter se et super omnia, superveniente caritate, habet omne quod necessarium est ad meritum: ergo videtur, quodsi actus eius est meritorius, quod habitus sit vivilicalus. Quod aulem habeat omne quod necessarium est ad meritum, planum est. cuin ipsum opus de se sit bonum et rectum et sit 4 a carilate imperatum.

(>. Ilem, omne illud, quod dicitur esse mortuum ex solo defectu alicuius, illo supervenienle, vivificatur; sed fides informis dicitur esse mortua 1 Vkle (om. I. pag. 833, nota 5. ob deiectum gratiae et operationis fructuosae: ergo ipsis supervenienlibus, reviviscit. Sed cum re.viviscil, formatur: ergo fides informis potest fieri formata. Et Imc esf quod habetur in Glossa super illud lacobi secundo: Fides sine operibus mortua est; (jlossa: « Reviviscit ex operibus fides »; sed si fides ex operibus reviviscil: ergo ex adventu operum habet vitam et lbrinain.

Skdcontra: 1. Nulluin peccatum polest fieri formalum, ergo nulla virtus potest fieri informis, ergo fides formata non polest fieri informis: pari ratione nec informis polest lieri formata.

2. Ilem, nullum opus mortuum polest fieri vivum — opera enim, quae in peccato facta sunt, nunquam revivificantur per gratiam, ut sint digna reinuneralione vitae aeternae — ergo si lides informis inorlua est, videlur, quod per gratiam non habeat vivificari, ergo nec informari.

3. Ilem, nullum accidens potest alterari, serundum quod vult Boethius; sed fides informis est accidens: ergo alterari non polest. Sed omne quod de inibrmi iit formatum, alleratur: ergo impossibile est, fidem inlbrmem lieri formatam.

4. Item, ex his quae sunt diversa genere, non potest lieri unum per essentiam 9; sed fides formata dicit habilum unuin per essentiam: ergo impossibile est, ipsam constare ex gratia gratum faciente et gratia gratis data. Si ergo fides informis est donum graliae gratis datae, videtur, quod impossibile sit, ipsam (ieri formatam, supervenienle gratia.

o. Item, fides inibrmis per adventum gratiae non transmutalur nisi accidenlaliler: ergo si per adventum gratiae ellicitur virtus formata, accidit fidei, quod sit formata: si ergo nullum genus accidit speciei, fides non est species virtutis proprie dictae. Quodsi hoc est falsum: ergo et illud, ex quo sequitur. videlicet quod habitus fidei informis per adventum gratiae formelur.

6. Item, sicut se habet anima ad potentias suas, ubi circa finem illaverba: » maxime vero substanliae proprium

sic se habet gratia ad virtutes; sed quotiescumque anima infunditur, fert secum potentias suas: ergo quotiescumque infunditur gratia, fert secum virtules suas: ergo cum infunditur gratia, infundilur simul fides formata: ergo fides formata non est eadem cum illa quae prius erat in anima. Et si hoc, restat, quod fides informis per adventum gratiae non formetur.

c o n c l v s i o. Fides informis formatur per ipsius graliae adventum, ita ut ex utraque fiat unum per quandam ordinationem et relationem.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod praeter illas positiones, quae dicebant, fidem informem ad adventum gratiae excludi!, secundum illos qui dicunt, ipsum habitum ficlei informis remanere cum gratia superveniente, triplex est adhuc modus dicendi. — Quidam enim dixerunt, quod habitus fidei informis non formatur a gratia superveniente nec ab aliquo, quod sit a gratia, vel cum gratia. — Alii vero dixerunt, quod quamvis non formetur a gralia, formatur tamen ab aliquo, quod infundilur simul cum gratia. — Tertii vero dixerunt, quod ipse habitus fidei informis formatur a.b ipsa gralia.

Ralio aulem liuius diversae positionis. est propter diversum modum intelligendi infusionem graliae portat suas potentias, et cum egreditur, simul trahit; sic et de gratia dicere voluerunt, quod gratia simul secum fert virtutes ipsas, quibus inlormantur potentiae, simul etiam secum trahit. Unde nulla virtus formata efficitur informis, nec aliqua 4 informis efficitur formata; infundilur enim quaelibet virlus plene et integre cum ipsa gratia, ita quod nihil extrinsecus intrat eius essentiam, nec quantum ad materiale nec quantum ad formale. — Sed quoniam experimento videmus, aliquam virtutem, quantum ad id quod est in ea materiale, minime infundi, ut contingit videre in parvulo baplizato, qui post gratiae infusionem indiget adhuc articulis fidei erudiri ad hoc, quod in actum fidei exeat; non videtur iste modus intelligendi infusionem gratiae et virtutuin omnino esse conveniens, videlicet quod cum ipsa gratia virlutes infundantur quantum ad ipsarum totalilatem et integritatem, hoc est, quantum ad id quod est in eis materiale et formale. formale omnium virtulum in genere gratuiti, quod quidem essentialiter differt ab ipsa gralia, sicut potentia animae essentialiter dilfert ab eius substantia. Et illud quidem formale virtutis cuiuslibet, infusum cum gratia, potens est suum materiale educere de potentia in actum, si non sit adhuc in aclum eductum; si vero iam est in actum eductum, potest ipsum facere gratuitum et vivum. Et isli dicunt et sentiunt, quod habitus fidei informis formetur per ipsam virtulem fidei, quae simul cum gratia infunditur, et simililer efficitur informe, quando illud quod formale fuit in fide, simul cum gratia recedit et expellilur. Et secundum hanc positionem gratia, qua virtus dicitur gratuita, differt ab ea, qua anima dicitur Deo grata.

Sed quoniam in una anima una sola est gratia gralum faciens, secundum quod in secundo libro 6 ostensum fuit, per quam accepta est Deo anima et videtur esse probabilior et facilior quam praedicti, videlicet quod ipsa gratia gralum faciens tur ad habitus virtutum subslratos, sicut tur lux ad colores. In hoc tamen est differentia, quod lux ista corporalis non ita efficaciter potest colores educere de potentia in aclum quantum ad esse, qvloA habet color in genere coloris, secundum quod ipsa gratia existens in ipsa anima potest facere germinare habitus virtutum. Ipsa enim gralia, adveniens in animam carentem habitibus virtutum, se habet quasi originale principium illorum quantum ad esse primum. Unde sicut pluvia infusa terrae habenti in se seminarium facit eam germinare, donec veniat ad fructum completum; sic intelligendum est de gratia respectu habituum ipsarum virtutum quantum ad ipsorum esse primums. Non sic autem potest facere lux superinfusa exterius respegratuiti; tunc est similitudo expressa: ut, sicut multi colores in una domo tenebrosa existentes efficinntur luminosi per unam luminositatem supervenienlcin ct ab iita informanlur et dccoranlur et i. veniislantnr; 910 liabitus virlutum informes, existentes in anima venuslantnr et deroranlur ab nna gralia siipervenicnte. — Et secundum liunc nioduin intelligendi infiisionctu gratiae et virlulnni facile esl intelligere, qualiler lialiitus lidei inforniis fornielur per ipsius gratiae adventum: dicilur eniin fonnari, sicut color tenebrosus fonnalur ad luminis ingressum. Et sicut ex colore el liunine siiperinfusn non lit itmnn pcr essentiam, sed unum per ordinutio- 2. nem quandam; sic nec ex gratia gratum faciente et inforini lide inlelligitur lieri unum nisi secunduin qiiandani ordinalionem el relationem, quia lides informis per adventuni gratiae incipit completa ordinari in linein et in Deum lendere ct eidem complaccre. — (loneedendae sunt igilur rationes ostcndenlideni uiformem lieri foraoalam per ailvcniinii gratiae.

1. Ad illud vero quod primo oliiicilur in conop- trarium, quod nulluin peccatum ellicitur formatum, ergo etc.; dicenduin, quod non est simde. racihus enim est, aliquid deformari quain informari, quia plura exigiinliir ad bontim quam ad inaluin; ideo uon sequilur, quodsi habitus substratus virtutis possit obliijuari, quod peccalum et vitium possit rectificari. Et ex eadem causa non sequilur, quodsi peccatuin non putest fieri formatum, quod virtus non potesl fieri informis. — Aliter etiam polest dici, quod peccatum dupliciter potest accipi, videlicet abs- Iracle et concrele. Si abstracle accipiatur, impossibile est, percatnm posse furmari, cuin sit malitia pura; si autem accipiatur concretc, ut dicatur peccatum aliqua hahililas animae, in qua est deformalio maliliae — utpote cum aliquis abstinel propler vanam gloriain, ipsa abslinentia efiicitur ei culpa — hoc modo ratione talis habitus subslrati, qui deformatur a culpa, potesl informari a gratia. Et per hunc modum dicimus virtutem formatam effiei informem, ralione videlicet habitus substrati, qui indifferens est ad stalum culpae et gratiae.

2. Ad illud quod obiicilur, quod opus mortuum non polest fieri vivum; dicendum, quod non est simile. Opus enim transit nec manet nisi in sua radice; ideo impossibile est, aliquod opus vivificari, quod a radice vivente ortum non sumserit. Et pro tanto dicimus, opera facta in caritate posse reviviscere, quae autem extra caritatem factasunt, vivilicari non posse; gratia enim illa non posset attingere, ctim simpliciter cesserint in praeteriluin K Nod sic aulein est de habilibus virlulum infurmium, quae manent in anima post ipsius graliae adventum et per ipsam gratiam possunt venustari et decorari et in linem ordinari.

3. Ad illuil quod obiicitur, quod nulluni accidens potest alterari; dicenduin, quod hoc verum est secundum propriam inulalionem; sed nihil prohibet intelligere, alterationem fieri in accidenle ralione allerationis factae in subinio; sicut albedo modo est clara, modo obsiura ratione alterationis factae in subieclo proprio; et color inodo est tenebrosus, niodo est luininosus ratione Iransinutatioiiis factae in perspicuo sibi coniuncto. Sic lides modo est informis, inodo fonnata ratione alterationis lactac in anima, quae modo habet gratiam, inodo privaluc ipsa per culpaiu.

4. Ad illiul quod obiicitur, quoil cx his quae sunt diversorum geiieriiin, non lit unum per essenliam; iain patet responsio; quoniam, sicut pracililineni. Nam proprie loquendo, accidentia non habent inaleriam et formam; sed qtiod dicitur habilus informis esse malitia fidei, et illud quod superimlucilur, esse forma, hoc est secunduin quaiidain coinparationem, sicut prius dictuin est de luinine et colore. Unde sicut, quando ilico colorem iUuminatum, dico duo, lamen per inodnm unius, propter lioc quod ordinantur ad uiiuin actuin, videlicet ad movendum visum; sic, quando dico fidem forma,- tam, duo dico, videlicet fidem et gratiam, tamen per moduin unius, propter hoc quod ordinantur ad unum opus meriloriuin, scilicet ad credendum in Deum.

5. Ad illud quod obiicitur, quod fides informis non transmutalur nisi accidentaliler; dicendum, quod Iransmutatio accidentalis in genere naturae polest esse essentialis in genere morum; sicut patet de aliquo actu, qui per priuationem alicuius circumstantiae accidentalis est in genere vitii, et per positionem est in genere virlulis. Pec hunc modum est intelligendum in proposilo. Quamvis enim illi habitui accidat esse cum gratia, vel sine gratia; essentiale tamen est ei esse cum gratia, prout est principium meriti. Praeterea, ipse habitus fidei informis, etiam gratia circumscripta, tenet rationem virlutis; ideo 2. q. 3. — Pro cesserinl edd. I, 2 cum plurimis codd. perpeex hoc non potest concludi, quin fldes sit sub genere virtulis tanquam sub proprio genere.

6. Ad illud quod obiicitur, quod sicut se habet anima ad suas potentias, sic se habet gralia ad virtutes; dicendum, quod ista non est omnimoda similitudo, pro eo quod non est tanta diversitas ipsius gratiae ad virtules quantum ad earum principium formale, sicut animae ad suas vires, quemadmodum in secundo libro ostensum fuit, ubi fuit haec quaeslio pertractata. Virtutes enim non dicuntur esse virtutes ipsius gratiae, per quas ipsa gratia operetur, sicut anima operatur per suas potentias. — Nec esl intelligendum, quod gralia et virtus 2 sint in diversis subiectis. Haec enim ducunt in imaginationem falsam, in hanc videlicet, quod gratia omnino ita veniat in animam et eius potentias, sicut anima venit in corpus et eius organa. Tunc enim necessario oporteret, quod gratia abeunte per peccatuin, expellerentur omnes habitus virtutum, quos secum defert; quod ex ipsa experientia planum est esse falsum. Et ideo ratio illa non concludit, quia accipit pro simili quod valde est dissimile.

Potest autem accipi simile de infusione gratiae et colore. Si enim una pluvia adveniat in terram, in qua sunt plantata diversa semina, quae non germinaverunt, facit illam germinare et secundum diversitatem seminum diversas plantas producere. Si vero iam alias germinavit, sed propter defectum 1 Dist. 27. a. I. q. 2. aquae iam arefactae sunt plantae; tunc pluvia denuo veniens facil illas plantas virescere. Sic gratia adveniens in animam, in qua sunt seminaria habituum virtutum, facit ipsam germinare, ita quod, ipsa habita, habentur per consequens et virtutes, et continue facit illa germina 4 crescere, quousque perducat usque ad perfectionem. Et si contingat merito peccati, humorem gratiae auferri, habitus illi virtutum efficiuntur quasi aridi; et postmodum, si restituatur pluvia et humor gratiae, non oportet, quod anima iterura de novo germinet; sed illa quae germinavit, per humorem gratiae advenientem iterum reviviscunt. — Sic satis aperte intelligi potest, qualiter gratia cum virtutibus simul infundatur in animam, et quare aliquando simul dicitur infundi cum habitibus substratis, aliquando vero minime, cum tamen gratia, quantum est de se, infundatur semper uniformiter.

Quod autem seminaria virtutum quantum ad De habitus substratos sint plantata in natura mentis ralionalis, expresse potest haberi ab Augustino in multis locis 8, et a Bernardo in decinio capitulo de Amore Dei, et in libro de Collationibus sanctorum Patrum, et in aliis locis pluribus. Quidquid tamen sit de hoc, quia quaestio ista alibi habet locum, ad praesens tantum sufficiat dixisse de quaeslione proposita, quod iuxta sententiam et opinionem Magistri illa positio videtur esse verior, quae dicit, quod fldes informis per advenientem graliam fiat formata, sive formetur ab ipsa gratia mediate, sive immediates. magis gratiae. Vis enim quaedam est ex natura; ut autem vir-

Dub. I.

In parte ista sunt quaestiones circa litleram, et primo quneritur de illa notificalione, quam Magister ponit: Fides est virlus, qua creduntur quae non videntur. Videtur enim ista definitio minus recte assignari, quia loannis vigesimo dictum est Thomae: Quia vidisli me, credidisli; constat, quod Thomas credidit vera lide: ergo ista definitio non convenit a diversis doctorilms assignantur. Videtur enim, quod minus recle, quia, cum « uiiius rei unum sit esse »; et « definilio est ratio indicans quid est esse»; videtur, quod fidei unica tantuin debel assignari definitio 2. Quaeritur ergo, penes qtiid, et quomodo differenler assignantttr?

Respondeo: Dicenduin, quod virtus fidei, secundum quod multipliciter habet considerari, habet diversimode nolilicari. Consideratur enim fides quani. tum ad genus proprium; et sic definitur ab Atigti- Stino 3: « Fides est virlus, qua creduntur quae non videntur».

Consideratur secundo quantuin ad finem ultimum; et sic definilur ab Apostolo: « Fides est substantia sperandarnm rermn, argumentum non apparentium »; et haec definitio explanatur a Damasceno in libro suo: « Fides est eorum qttae sperantur hypostasis, rerum redargutio, quae non videntur».

Consideratur tertio quantum ad obiectum et s. principium molivum; et sic deflnitur ab Augustino ad Consentium 5: « Fides est illuininatio mentis ad summam Veritatem ».

Consideratur iiihiloniiniis quantuin ad actum proprium; et sic delinitur a Damasceno: « Fides est non inquisitus consensus » circa primam Veritatem; vel secttnduin alios affirmatioe: « inquisitus consensus», quia in diversis translationibus utrumque reperitur; et utrumque potest intelligi vere, quia, quamvis videantur dicere opposittim, una tamen explanat alteram. Cum enim dicitur fides consensus inquisilus, lioc est dicere, id est consensus non quaesilus; el tunc in tenetur privative et tantum valet qiianluin consensus non inquisitus, hoc est assensus, quo quis libere assenlit Veritali, non innitens alicui rationi.

Consideratur etiam in ordine ad subiectum; et sic definitur a Dionysio in libro de Divinis Nominibus, capitulo septimo 7: « Fides est unicum credentium fimdamerilum, eos collocans Veritati».

Consideratur etiam in comparatione ad /taft*- tu-s alios quantum ad assentiendi modum; et sic definitur ah Hugone in libro de Sacramentis: « Fides est certitudo quaedam de rebus absentibus, supra opinionem et infra scienliam constiliita ».

Ex his patet, quod (ides habet diversimode notificari, secundum quod habet diversimode considerari, videlicet in contparatione ad genus proprium, ad finem ullimum, ad obieclum, ad actum proprium, ad subiectum et ad habilum disparatum.

Ad illud quod primo obiicitur de Thoma, quod el vidit et credidit; dicendum, quod aliud credidit, nilio allata, sed cruitur ex iis quae S. Doclor ibi c. 1-4. n. 4-18.

scilicet Divinitatem, et aliud vidit, videlicet humanitatem. Sed.hoc melius infra determinabilur, cum agetur de obiecto fidei.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod fides accipitur tribus modis. Videtur enim, quod insufficienter dislinguat ipsam fldem; videnms enim, fidem aliquando accipi pro ipsa conscienlia, secundum quod dicitur au Romanos decimo quarto 2: Omne quod non est ex fi.de, peccatum esl; quod non continetur sub aliquo praedictorum. — Iuxta hoc quaerilur, de quot modis fides dicatur. pro sponsione; prima ad Tiinotheum quinto 3: Pr.imam fidem irritam fecerunt. — Aliquando pro fidelitale; [eremiae seplimo: Periit fides et Sanctus de lerra. — Aliquando pro conscientia; ad Romanos decimo quarto: Omne quod non est ex fide, peccatum est. — Aliquando pro Sacramento fidei, secundum quod dicit Augustinus ad Bonifacium quod non est aliud parvulos habere fidem quam habere fidei Sacramentum. — Aliquando pro acceptalione conclusionis per ralionem probatae, secundiun quod dicit Boethius 5: « Argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem». — Aliquando pro cognitione comprehensionis, secundum quod clicitur ad Romanos primo: Iuslitia Dei revelatur ex fi.de in fidem; Glossa: « in fidem speciei », quae dicitur fides, quia fidentissima et certissima est. — Aliquando pro habitu fidei informis; Lacobi secundo: Fides sine operibus mortua est. — Aliquando pro habilu fidei formatae; ad Romanos primo: Fusius ex fi.de vivit.

Aliquando pro actu fidei, secundum quod dicil Augustinus 8: « Fides est credere quod non vides». — Aliquando pro ipso obiecto fidei, secundum quod dicitur in Symbolo Athanasii: « Haec est fides catholica » etc.

De omnibus aulem his modis contingit dicere fidem secundum quandam analogiam, pro eo quod iu omnibus reperitur quaedam ratio assensus et credulitatis cuiusdam, licet non uniformiter. De his autem decem modis Magister solum tres assumit, quia illi sunt, qui faciunt ad suum propositum principale, videlicet ad praemissae definilionis explanationem 10.

dub. m.

Ilem quaeritur de hoc quod dicit: Aliud est credere in Deum, aliud credere Deo, aliud credere Deum. Si enim habitus distinguuntur per actus, videtur, quod non sit unius (idei omnia ista facere, sed diversarum; quod falsum est, quia una fide omnia haec tria facimus. — Item, videtur, quod male defmiat credere in Deum, cum dicit, quod credere in Deum est credendo amare etc. Si enim credere et amare sunt actus disparati, videtur, quod unus per alterum non habeat definiri. — Item, videtur esse inculcatio verborum, cum dicit: credendo amare, credendo in eum ire 13, credendo incorporari; idem enim videtur per verba illa dici.

Respondeo: Dicendum, quod sicut dicit Magister, aliud et aliud est sive alius et alius inodus credendi: credere Deo et Deum et in Deum. Et isti quidem actus possunt ad diversos habilus pertinere, possunt etiam pertinere ad eundem, quoniam non sunl sic diversi, quin habeant ad invicem ordinem. Nam credere Deum respicit divinam Veritalem ut obiectum; credere Deo, ut motivum; credere in Deum, ut finem ultimum, Et istae tres comparationes circa eundem habitum reperiri habenl. Et quoniam fides non perfecte tendit in Deum tanquam in finem 14, nisi prout est iuncta caritati; ideo actus credcndi in Deum definitur pet actum araandi, uon iungitur caritati, secunduin quadruplicem comparationem; ideo quatuor ponit iri eius notificatione. 1'ides enim, prout iuncta est caritati, ordinat ad amandum Deum, ad faciendum bonum, ad suslinendum malum, ad diligendum proximum. Et iuxla haec quatuor, quatuor ponit actus in illa notificatione, videlicel credendo amare quantuin ad alTectum, credendo ire quantum ad bonuni opus, credendo ei adhaerere quantuin ad tolerantiam inali, credendo incorporari membris quantuin ad dilectionem proximi. — Et sic patet responsio ad illa quae quaercbanliii

Dcb. IV,

Item quaeritur de iioc quod dicit Auguslinus: Fidem ipsam videt quisque in corde suo esse. Si enim virtutes ad invicem connexae sunt, ct aliquis scit, se habere fidem; videtur per consequens, quod sciat, se habere caritalem; cuius eoiitrarium in primo libro ostensum fuit dislinctione decima septima. — Item, si fides videtur et certissime cognoscitur, eo quod essentialiter sit in anima, cnm caritas et grabentur.

Iuxla hoc etiam quaeritur de modis visionis, miios assignat Augustinus in lillera; videtur enim illa divisio esse superflua, cum super Genesim ad lilteram in libro duodecimo et iu Glossa secundae ad Corinlhios duodecimo non dislingiiantur nisi tria genera visionum.

Hespondeo: Dicendum, quod secundum verbum qui habet; sed nescit, utrum in ea perseveret 6. Dicunt enim, lioc esse generaliter verum, quod de omnibus, quae sunt essentialiter in anima, habet anima certaiu scientiam, quia cognoscit ea per eorum essentiam, sive sit habitus gratiae, sive caritalis, sive alterius virtutis. — Sed haec responsio contrariatur ipsi cognitioni experimentali. Multa enim sunt in nobis, quae nos latent; et multae animae sunt deformes, quae suas deformitales nullo modo noveriinl; et niulta suiit in nobis, quae patent. Et propterea non est dicenrbnn, quod omnia quae sunt in aninia essentialiter, teneantur visione et cognitione certa. Et de caritate et gratia salis est planum, quia pauci vel nulli sunt, qui sciant certitnrlinaliter, se esse in gratia; et hoc melius scitur, si inquiratur a viris sanclis et bonis.

Ideo aliter dicunt alii, quod dupliriter scitur quid, videlicel scientia notiliae el scientia discrelionis, secunduni qtiorl traditur ab Augustino in libro de Trinitate, quod aliud est rem nosse, aliud cosaeus, qui dicebat: Gralias tibi ogo, Domine, quia non sum

gilare et dislinguere. Dicunt ergo, quod omnia quae essentialiter sunt in anima, certissime sciuntur scientia nolitiae; qua quidem scientia dicit Augustinus quod anima non potest se ipsam ignorare; el sic cognoscuntur tam fides quam caritas quam etiam alia. Sed si de scientia discrelionis loquamur, sic non habet veritatem, pro eo quod ea quae essentialiter sunt in anima, etsi scientia notitiae cognoscanlur, tamen ab aliis non semper discernuntur, sicut dicit Augustinus 2 de ipsa anima, quod etsi non possit se ipsam non nosse, nescit lamen aliquando se ab aliis discernere; sicut patet de illis qui posuerunt, animam esse corpus, vel aquam, vel ignem. Et hoc modo non habet quis notitiam de caritate, quae est in se, nec de gratia gratum faciente, quia nescit eam discernere a dono gratiae gratis datae, propter ipsius mentis obnubilalionem ex phantasmatum involulione 3. — Sed nec adhuc istud sufficit, quia non solum cognoscit quis habens fidem ipsum habitum scientia notitiae, sed etiam discretionis et cognitionis; discernit enim ipsum ab aliis habitibus virtutum.

Et propterea aliter dicendum, quod cognitio, «t qua anima cognoscit illud quod habet in se, est coau gnitio cuiusdam experientiae; per hoc enim cognoscit aliquis, se habere fidem, dum ad se ipsum introrsus ingrediens experitur, utrum sit promptus ad credendum; sic de aliis habilibus virlutum et aliis omnibus, quae latent introrsus. Quoniam igitur anima non potest habere experienliam, nisi de eo quod est in potestate sua, et de eo quod respicit aclum animae, cum experientia dicat usum alicuius potenhioc est, quod quando aliqua sic sunt in anima, quod reddunt eius potentiam habilem ad alicjuocl opus, vel circumstant alicui operi interiori, talia possunt cognosci ab ipsa anima certitudinaliter. Unde si aliquis est habilis ad aliquod opus, certissime se novit habere illum habitum, sicut fidelis habitum credendi, et amans habitum amandi, et sic de ceteris. Quando vero aliqua sic sunt in anima, quod ipsa principaliter non respiciunt usum alicu- Non ilaque velut absentem se quaerat cernere, sed praesentem ius polentiae, sicut character, vel sicut deformitas culpae praeteritae, vel quae sunl supra potestatem ipsius animae, sicut gratia, in quantum reddit acceptum Deo, et caritas similiter; quia de talibus non potesl habere anima experientiam, non potest habere certam notitiam. Ideo cum dicitur, quod illa quae sunt essentialiter in anima, certitudinaliter cognoscuntur; hoc inlelligitur de illis, de quibus potest sumere anima certum experimentum; de his autem, de quibus non polest sumere experimentum 5 nisi per coniecturam, non cognoscit nisi coniecturando. Et quoniam de fide, secundum quod reddit habilem ad credendum, certissima potest haberi experientia; secundum autem quod suum credere est Deo acceptum, certa experienlia haberi non potest, sed solum coniectura: hinc est, quod fides quantum ad habitum substratum certissime videtur ab anima; in quantum autem est formata, non cognoscitur nisi per coniecturam; et sic est aliis connexa. — Et per hoc patet responsio ad illud quod obiicitur de caritate et gratia.

Ad illud quod obiicit de sufficientia illorum dorum, dicendum, quod mod.i videndi possunt dupliciter distingui: vel a parte virlutis cognoscentis, vel a parte medii. Si a parte virtulis cognilivae 6, cum illa sit triplex, scilicet sensitiva exterior, imagividelur ab anima, aut videtur per sui essentiam, aut videtur per sui speciem, aut videtur per rem aliam, ab ipsa simpliciler differentem. Si per sui essentiam videtur, sic est unus modus, qui ponitur sexto loco. Si per sui speciem, hoc potest esse tripliciter: nam illa species aut est omnino concreta materiae, aut abslracla, aut partim concreta, partim abstracla. Concreta est, prout apprehenditur a sensu exteriori, licet sit ibi aliqua abstractio s; simpliciler abstracta, prout apprehenditur ab inlellectu; medio modo, prout apprehenditur ab imaginatione; et oppos. allatum. — Paulo superius pro et de eo edd. et ideo

sunt tres primi modi. — Si autem res habet cognosci per rem ab ipsa dijferenlem, boc potest esse dupliciter: aut quia comparatur ad ipsain sub ras, tione similis, aut in ralione effeclus. il sie duo sunt modi, videlicet quartus et quinlus. Kt si tu obiiaias, quod aliquid potest comparari ad allerum in ratione disparali, vel in ratione conlrarii; diceniluiu, quod nec disparatum nec conlrarium facit cognoscere aliquid, nisi iu quantuni innuit aliquem inoduin in ratione similis. Unde qui cognoscit. quod « album disgregat», per consequens cognoscit, quod « nigrum congregal», quia « simililer se habet oppositum ad oppositum, sicut projiosilum ad propositum ».

Dhb. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Probatur futura resurrectio, quia ila crediderunt Pulriarchae el alii Sancti, et propter hoc vult dicere, quod fides dicatur argumentum. Hoc enim videtur potius ad opposilum quam ad propositum. Si eniin probafiw. istud quod creditur per auctoritatem Palruin, lunc videtur, quod fides non sit argumenlum, iinino polius conciusio: ergo si lides est argumenlum, videtur, quod non recte dicat, quod resurrectio probatur per fidem Patrum. — Item, si locus 06 auctoritate est incertissimus:, et fides trahit fundamentum a loco ab auctoritale: ergo videtur, quod fides sit inrerlissima.

Rkspondeo: Direndum, quod secundum aliquos de illa, quae cst inspirala et quae numeratur inter spiritualia cbarismata. — Sed illud non satisfacit, quia Magister lioc dicit ad exponendain illam definifide omittunl cum non paucis codd. quae est.

:,(i:, tionem, quam Apostolus assignat; ct constat, quod Apostolus loquitur de fide formata.

El propterea dicendum est aliler, quod secundum (iiod Magisler b dicit, illud quod creditur fidem, « per ipsam fidem probatur ». Ipsum enim. ijuod creditur, probatur per auctoritatem; auctoritas autem nullius cst efficaciae in probarjdo nisi per lidem: et ita tota lirmitas argumenti ad fidem redit. Unde si aliquis quaerat, ulruin resurrectio sit fulura, probalur ei per auctoritates sacrae Scripturae el per verba Prophetarum, qui ila dixerunt. Sed si quaerat ulterius, ul probem ei, quod ipsi veruni dixerunt; respondebitur ei, quod scimus, ipsos verum dixisse, quia a Spiritu sancto illuminali fuerunt, et ita certificati fuerunt per lidcm, cjuam a Deo acceperunt; ct nos certificamur de corum certilicatione per fidem, qtiam ab ipso Deo accipimus. — Et sic palet, quod expositio Magistri bona esl, quia per hoc non vult dicere, quod fides prubetur, sed magis, quod lides probel, ita quod vere ct proprie dicalur ab Ajiostolo « argumentum ».

Dud. VI.

Item quaerilur dc hoc quod dicit, quod fidea carilatem praecedit. Hoc enim videtur esse falsum, quin, sicul dicit Ambrosius, « carilas est maler virtutum » et caput; et inater praecedit illud cuius est maler. — item, Glossa super illud Psalmi,n: Noli aemulari, dicil,-quod « sjies est introitus ad fidem »: ergo videtur, quod lides non sil prima inter virtutes theologicas, secunduin quod dicilur in littera. — Item, omnes virlutes simul infunduntur: ergo non videtur, quod reperiatur in illis aliquis ordo.

Respondko: Dicendum, quod est loqui de lide et aliis virtutibus dupliciler, scilicet quantum ad ha- 4 Hebr. II, I: Esl aulem fitles spcrandarum substantia re- 6i

bitum et quantum ad aclum. Si quantum ad habilum, sic est ibi simultas; si quantum ad actum, sic est ibi naturalis ordo, pro eo quod aclus fidei praeambulus est ad actum spei et caritatis. Nemo enim aliquid sperat, vel amat, nisi illud cognoscat et aliquo modo credat.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod caritas est mater; dicendum, quod illud intelligitur quantum

Cap. I.

Quomodo inleUigilur quod scriptum est: Ul, cum factum fueril, credatis.

Hic quaerilur, si fides lantum de non visis est: Deum praesentem contemplabimur; quae lamen non nifeslam se conlemplandam Sanclis praebebit Dei sapienfidei merces, ad quam cretlendo pervenietur % ut ex fide verborum transeat iuslus in fident rerum. ad rationem merendi. Praeterea, caritas dicitur esse mater virtutum, non quia illas generet, sed quia illas fovet et nutrit, ut perveniant ad statum perfectionis 2.

Ad illud quod obiicitur de Glossa, dicendum, quod fides non accipitur ibi pro fide-virtute, veleius actu, sed pro illo quod fidei succedit, videlicet pro ipsa beatissima visione.

Cap. II. Si Pelrus liabuil fidem passionis, quando vidit, hominem illum pati. habuerit, cum hominem Christum oculis pati cernebat; Ueus esse qui paliebatur. Unde Augustinus super illum Psalmi locum: Respondit ei in via virtulis suae: «Laus fidei cst, non quia credit hominem illum mortuum, quod et paganus creclit, secl quia credit eum quia credimus, hominem-Deum mortuum esse.

Cap. III.

Si aliqua sciunlur, quae creduntur.