Distinctio XVI

Et est hic nolandum, Chrislum de omni slatu hominis aliquid accepisse, qui omnes venit salvare. Sunl eniin quatuor status hominis: primus anle peccatum, secundus post peccalum et ante graliam, tertius sub gralia, quarlus in gloria. De primo statu accepit immunitatem peccati. Unde Auguslinus illud loannis Evangelistae exponens: Qui desursum venit super omnes Habuit enim simul bona viae quaedam et bona pa-

Verumtamen magis movent ac

Supra egit Magister de passionibus in Christo repertis in quadam generalitate. In hac autem parte specialiter descendit ad determinandum de doloris passione et passibilitate. Dividitur autem pars ista in duas. In quarum prima inquirit, utrum passio doloris fuerit in Christo secundum veritatem!. In secunda vero, utrum fuerit in eo secundum patiendi necessitatem, ibi: Hic oritur quaestio ex praedictis etc, ubi signatur distinctio decima sexta.

Prima pars dividitur in tres partes. In quarum prima ponit Magister dubitationem circa passionem

doloris in Christo, quae ex verbis Hilarii habet or-

Ad intelligentiam aulem huius partis incidit hic quaestio de passione doloris in Christo, circa quam principaliter quaeruntur duo.

Primo enim inquirendum est de passione doloris, prout respicit animam et carnem communiler.

De passione doloris, prout

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum in Christo fuerit vera passio doloris. Et quod sic, ostenditur.

1. Isaiae quinquagesimo terlio: Vidimus eum virorum, virum dolorum et scientem infirmitatem; sed constat, quod non intelligit Propheta de scienlia simplicis notitiae: ergo intelligit

de scientia experientiae: ergo vere expertus est passiones doloris.

2. Item, in persona eius dicitur in Psalmo 4: Ego sum pauper et dolens; sed Christus vere fuit pauper et mendicus temporaliter: ergo vero dolore fuit afflictus.

S. lionav. — Tom. III.

34c afferunt quaestionem etc.

Similiter secunda pars, in qua agit de paliendi

Secundo vero, prout respicit animam specialiter.

primum quaeruntur tria. Primo quaeritur de doloris veritate. Secundo vero de doloris acerbitate. Tertio vero de dolendi sive patiendi necessitate.

el carnem communiter.

3. Item, anima coniuncta corpori passibili vere

4. Item, satisfactio facta est per poenam dolo-

5. Item, non est magnum quid habere patien-

6. Item, aut vere patiebatur et dolebat, aut non. Si sic, habeo propositum; si non vere patiebatur, et videbatur pati: ergo seducebat oculos spectantium in sua passione, pari ratione et in qualibet alia sua operatione; et si hoc, totum Evangelium esl mendacium, et eius miracula falsa, et fides christiana inanis per omnia: si igitur huiusmodi sunt falsa et erronea, restat etc.

Sed contra: 1. Hilarius in decimo libro de non est sine sensu poenae: ergo in Christo non fuit verus dolor.

2. Item, Dionysius ad Ioannem Evangelistam: «Absit, ut ego ita insaniam, ut credam, Sanctos aliquid pati, sed corporis passiones, secundum solum quod eas diiudicent, ipsos sentire credo»: si ergo hoc verum est, Sancti non sentiunt passiones nisi secundum iudicium, non ergo secundum experientiam: ergo patiendo non habent dolorem verum: ergo multo minus nec Sanctus Sanctorum, scilicet Christus.

3. Item, Moyses ieiunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus sine aliqua corporis laesione propter continuam contemplationem 4: si ergo perfectio contemplationis aufert passionem et sensum famis, pari ratione videtur, quod auferat sensum doloris in carne passibili. Sed in Christo fuit continua contemplatio et perfectissima: ergo videtur, quod nulla fuerit in eo doloris experienlia.

4. Item, ralione videlur. «Naturaagens praestantior est patiente6»; et natura assumta praestanlior est omni alio: ergo non videtur, quod ab aliqua alia natura possit affligi vel laedi.

o. Item, res> quae est ablativa laesionis et doloris, passioni doloris non est subiecta; sed manus Christi curavit alienos dolores solotactu: ergo videtur, quod nullum dolorem potuerit perpeti.

6. Item, si anima Petri poneretur in inferno, ab ignibus non cruciaretur, quia non habet in se causam, per quam debeat dolere: ergo si anima Christi nullam causam passionis in se habebat, videtur, quod nullum dolorem sentiebat in carne quantumcumque passibili. Si ergo dolor est passio ipsius animae potius quam carnis, sicut dicit Augustinus; videtur, quod in Christo non fuerit dolor verus.

Vera doloris passio fuit in Chrislo.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio, sicut Evangelium dicit, et fides calholica sentit, vera doloris passio fuit in Christo. In ipso enim fuit caro passibilis et perforabilis, fuil etinm virtus sentiendi, secundum quam anima compatitur corpori laeso. Quoniam ergo haec duo verum dolorem faciunt, scilicet vera laesio et verus laesionis sensus 8, et haec duo vere fuerunt in Christo; indubitanter tenendum est, quod in Christo fuil vera doloris passio. — Nam si aliquis aliter dicat, secundum quod quidam haeretici 9 dicunt, et est error antiquus Saracenorum, quod Christus, etsi videretur pati et dolere, non tamen veraciter habuil dolorem et passionis sensum; non solum evacuat fidem Chrisli et Chrisli Evangelium, sed etiam evacual redemptionem noslram et dicit, Christum non esse Christum. Dum enim dicit, ipsum non fuisse veraciter passum; dicil, ipsum non satisfecisse, ac per hoc non genus humanum esse redemptum. Dum vero dicit, ipsum simulasse se pati; dicit, ipsum esse mendacem, et ita nec vere fuisse Dei Filium nec Dei nuntium, et ita nec mediatorem, sed potius deceptorem. Et propterea qui dicunt, Christum non veraciter doluisse vel passum fuisse; etsi videantur ipsum exlerius honorare, secundum veritatem 10 blasphemant ipsum impiissime. — Rationes igilur probantes, ipsum veraciter doluisse, sunt concedendae.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur de auctoritate Hilarii, tripliciter respondetur. Quidam enim dicuntj Hilarium verba illa retractasse. Unde audivi, Parisiensem episcopum Gulielmum referre, se librum illius retractationis vidisse et perlegisse. — Aliter Cfr. de hoc arg. tom. II. pag. 465, nota 2. — In inilio arg. pro

potest dici, quod Hilarius in verbo praedicto et in aliis ibideni positis non excludit sensum doloris a Christo secundura humanam naturam, sed secundum divinam; unde verba illa referenda sunt ad Christi personam. Et hoc quidem confirmatur, quia, sicut dicit idem Hilarius, « intelligentia dictorum ex causis est assuinenda dicendi ». Hilarius enim in verbis praemissis excludere voluit errorem Arii, qui dicebat, Christum secundum se totum passum fuisse. 3. — Tertio modo respondetur, quod Hilarius non vult ostendere, Christum non habuisse verum dolorem, sed non habuisse causam doloris; et hunc quidem modum solvendi innuit Magister in littera 2, et satis est rationabilis, secundum quod in exposilione litterae melius apparebit.

2. Ad illud vero quod obiicitur de auctorilate Dionysii, dicendum, quod Dionysius non voluit dicere nec sensit, quod beatus Ioannes et alii Sancti non experirentur dolorem in tormentis, sed vult commendare constanliam mentis, quae non magis commovebatur ex experientia sensus, quam commoveretur ex sola consideratione et iudicio rationis.

3. Ad illud quod obiicilur de Moyse, dicendum, quod etsi dulcedo contemplationis quodam modo ipsum reficeret et a sensibus exterioribus abstraheret, adeo ut naturales virtutes quodam modo consopiret, ut non ita consmnerent et cibum requirerent; tamen quod tanto tempore ieiunavit sine aliqua sui laesione, hoc fuit per speciale beneficium et divinum miraculum. Et ideo hoc non habet locum in proposito, quia Christus in passione sua non exercuit miracula potentiae, sed potius usus est armis patientiae.

4. Ad illud quod obiicitur, quod natura agens praeslantior est patiente; dicendum, quod illud non

5. Dolorem sensibilem in Chrislo fuisse, ex ipsis s. Scriplurae oportet intelligi, quod sit verum simpliciler, sed solum secundum aliquam conditionem. Quia enim lapis laedit pedem, non oportet, quod lapis sit nobilior pede, sed sufficit, quod excedat in aliqua conditione, utpote in duritia et soliditate; et sic est in proposito. Quamvis enim clavus non esset nobilior carne Christi, erat tamen durior et solidior. Et si lu obiicias mihi de anima, quod non possit pati; dicendum, quod anima patiebatur per accidens, scilicet compatiendo carni. Vel secundum Augustinum in sexto Musicae 4, anima sumit occasionem patiendi ex carne; verunitamen patitur ex se; occasione accepta aliunde. — Potest etiam dici, quod illud buin habet intelligi secundum institutionem naturae, non secundum dispensationem misericordiae et punitionem iustitiae, quorum primum respicit animam Christi, reliquum animam peccatricem, sicut in quadragesima quarta distinctione libri quarti habetur expresse.

o. Ad illud quod obiicitur, quod manus Chrisli fuit curativa dolornm: dicendum, quod hoc fuit virtute latentis divinitatis; et secundum illam virtutem, concedo bene, quod pati non poterat nec dolere. Ex hoc lamen non sequitur, quod fuerit doloris expers. Erat enim ibi alia virtus creata, secundum quam dolere poterat, scilicet potentia animae sensitiva.

6. Ad illud quod obiicitur. quod anima Pelri non pateretur in inferno; dicendum, quod non est simile, quia anima Petri post purificalionem perfectam non est passibilis ex causa propria, nec ex dispensalione divina propter salutem alienam; non autem sic est de anima Christi, quae dispensative et voluntarie passibilitatem habuit, cum carni passibili coniuncta fuit, sicut ex lectione praecedenti a habitum fuit.

Secundo quaeritur de doloris acerbitate, et est quaestio, utrum in Christo fuerit dolor acerbissimus. Et quod sic, videtur.

1. Threnorum primo: 0 vos omnes, qui transitis per viam, attendite et videte, si est dolor, sicut dolor meus; hoc dicitur in persona Christi: ergo videtur, quod nullus alius dolor habeat illi aequari.

2. Item, in Psalmo: Omnes fluctus tuos induxisli super me, dicitur in persona Christi; sed non omnes induxit quantum ad varietatem: ergo omnes induxit quantum ad aequivalenliam et acerbitatem.

3. item, ratione videtur. Quanto cornplexio nobilior est, tanto passio doloris in ea est acerbior; sed Christus nobilissimam habuit complexionem — nobilitas enim complexionis respondet nobilitati animae 3 — ergo cum Christus nobilissimam animam habuerit, habuit ergo in patiendo maximam doloris afflictionem.

4. Item, quanto sensus tactus est vivacior, tanto dolor, qui est secundum sensum, est acutior, unde in illis membris, in quibus viget sensus tactus, est dolor acutissimus; sed in Christo fuit sensus tactus vivacissimus; « prudentissimum enim animalium est homo », ut dicit Philosophus, et inter omnes Chrislus, cum fuerit optime disposilus: ergo dolor, quem sensit, super omnes dolores fuit acutissimus.

5. Item, quanto maius est bonum, quod amittitur, tanto maiorem infert dolorem ei qui cognoscit et habet usum rationis; sed vila Christi erat nobilissima, et passio illa vitam perimebat: ergo dolorem illi animae acutissimum inferebat 5.

6. Item, tanto poena est acerbior, quanto velocius virtutem naturae deiicit, maxime ubi aliquod membrorum principalium non corrumpit; sed Christus in Cruce suspensus adeo cito fuit mortuus, ut etiam miraretur Pilatus: ergo videtur,quod dolor eius gravissimus fuisset.

Sed contra hoc I. Primo obiicitur a parte <?e- Ad neris poenae, quia poena ignis aculius affligit quam poena ferri; sed Laurentius et Vincentius exusti fuerunt in igne: ergo videtur, quod maiorem dolorem senserint quam Christus.

2. Item, hoc ipsum ostenditur a parte voluntalis paliendi, quia, quanto aliquis magis desiderat pati, tanto minus dolet in patiendo; sed Christus vehementer desiderabat pati pro genere humano, sicut dicitur in Lucae duodecimo: Baptismo habeo baptizari, et quomodo coarclor, usque dum perficiatur etc.: ergo videtur, quod dolor eius valde parum de acerbitate habuit.

3. Item, hoc ipsum ostenditur a parle adiutorii, quia quanto homo maiorem habet caritatem, tanto facilius sustinet crucialum poenae; sed Christus maximae caritatis fuit: ergo facillime tormenta portavit: ergo valde parum doluit.

4. Item, hoc ipsum videlur a parte boni amissi, quia, quanto maius esl bonum, quod perditur, tanto maior dolor est ei qui amittit; sed peccator perdidit Deum, qui est maius bonum, quam sit vita ista corporalis: ergo videlur, quod acerbior dolor sit in viro contrito et poenitente, quam fuerit in Christo patiente.

5. Item, hoc ipsum ostenditur a parte recompensalionis, quia, quanto alicui fit maior et melior recompensatio de bono amisso, tanlo mitior 8 est dp

lor; sed Christo pro dolore passionis et expositione vitae suae restitnebatur stola gloriae in se et in celeris membris suis: ergo etc.

6. Item, hoc ipsum ostenditur ex parte spei, quia quanto aliquis certius exspectat liberationem, tanto minus aflligitur in passione; sed Christus certissimus erat de liberatione proxima: ergo videtur, quod afllictio eius erat valde modica, Dolor passionis Christi inter ceteros dolores fuit acerbissimus et aculissimus.

Respondeo: Dicendum, quod dolor passionis Christi inter ceteros dolores et passiones fuit acerbissimus et acutissimus. Et hoc patet, si illa considerentur, quae doloris passionem acerbiorem red- Si consideretur causa, ob quam Christus passus fuit in eo doloris afilictio magna. Non enim patiebatur pro culpa propria, immo pro aliena; non.pro amicis tantum, sed etiam pro inimicis, et etiam pro his quos videbat ingratos. — Si autem consibus membris affligebatur, tum etiam propter continuilatem, quia suspendium eius continuabatur, et clavi adeo affligebant pendentem, sicut afflixerunt, quando manus eius et pedes confodiebantnr, in quibus maxima erat aftlictio propter nervos et musculos 2 ibidem concurrentes, in quibus praecipue viget sensus. — Si autem consideretur qualitas sive conpa- dilio patientis, maxima eral afflictio propter maximam complexionis aequalitatem et propter sensus vivacitatem. Unde quia nullus potuit ei aequari nec

quaeritur, utrum Christus necessitatem assumserit patiendi. Et quod sic, videtur.

1. Ad Hebraeos nono 8: Quemadmodum slatutum est hominibus semel mori,post hoc autem iudicium, sic et Christus semel oblatus est; Glossa: « Eadem necessitate et iure naturae »: ergo secundum hoc mortuus est Chrislus secundum statuni nain aequalitate complexionis nec in vivacitate sensus, dolor illius omnium dolorum fuit acutissimus 3.

Et ideo rationes, quae hoc ostendunt, concedamus; et ei gratias, quantas possumus et supra quam possumus, referamus, si quo modo donetur nobis, ut tam graviter patienti compatiamur. — Rationes vero, quae obiiciuntur ad contrarium, quae ostendunt mitigationem doloris Christi, non obviant veritati, si recte intelliganlur. Contingit enim esse acerbitatem in dolore quantum ad duo, videlicet quantum ad experientiam sensus et quantum ad repugnationem rationis. Licet autem in Christo fuerit maxima doloris afflictio quanlum ad experientiam sensus; ratio tamen Christi modicos reputabat omnes illos cruciatus, hoc tamen non auferebat acerbitatem, sed rationis subversionem.

2. 3. o. 6. Et per hoc patet responsio ad illas quatuor rationes, quae sumuntur ex parte voluntatis desiderantis, ex parte caritatis adiuvantis, ex parte recompensationis et ex parte exspectationis.

3. Ad illud quod obiicitur ex parte generis poenae, dicendum, quod ratio illa procedit ex insufficienti. Acerbitas enim poenae non tantum pensattir ex parte agentis, quantum ex parte patientis. « Actus enim activorum est in patiente disposito »; el quia qualitas in Chrislo reddebat ipsum ad maiorem dolorem dispositum, ideo bene concedo, quod clavus ferreus multo plus afflixit Christum, quam ignis Laurentium.

4. Ad illud quod obiicitur, quod dolor in contrito excedit dolorem in Chrislo propter quantitatem boni amissi; dicendum, quod damni/icalio per se non infert dolorem, sed sensus damnificationis; quamvis autem peccator maius bonum amiltat, quia lamen non magis sentit, sed minus, non sequitur, quod magis doleat, ut plurimum. Valde enim parum affligitur, quanivis magnam dolendi habeat rationem el causam 7. turae; sed qui sic moritur, moriendi habet necessitatem: ergo etc.

5. Item, Augustinus ad lulianum 0: « Si talem carnem, qualem habuit Adam in primo statu, assuinsit Christus, non solum caro Christi non esset caro peccati, sed nec similis carni peccati »: si ergo Chrislus fuit similis carni peccati, conslat, quod non

assumsit carnem secundum slatum naturae institutae, sed secundum statum naturae lapsae. Sed haec caro habet necessitatem moriendi: ergo etc.

3. Item, Boethius in libro de Duabus Naluris et una persona Christi l dicit, quod Christus de statu innocentiae assumsit peccati immunitatem, de stalu vero naturae lapsae assumsit passibilitatem; sed passibilitas, quae est secundum statum naturae lapsae, est paliendi necessitas: ergo etc.

4. Ilem, Spiritus sanctus, cuius virtule illud corpus fabricatum fuit de ulero Virginis, etsi purificaverit a foeditate corruplionis, non tamen puriflcavit a defectu passibilitalis 2: ergo passibilitatem habuit per eum modum, per quem Virgo, quae eum genuit, excepto reatu peccati. Sed Virgo habuit necessitatem moriendi et paliendi: ergo et caro Christi: ergo et Christus.

b. Item, Christi corpus ita fuit passibile, sicut fuit animale et terrestre; sed corpus Christi propter animalitatem et terrestreitatem necessitatem habuit naturalem sumendi cibum et tendendi deorsum, aliter enim stare non potuisset nisi per miraculum: ergo pari ratione propter passibilitatem necessitatem habuit ad patiendum et moriendum.

6. Item, Christus assumsit omnes defectus naturales et generales, exceptis his qui ordinant ad pectum; sed necessitas patiendi est defectus in nobis naturalis et generalis, nec tamen ordinat ad peccatum: ergo Christus eam assumsit.

Sed contra: 1. Ioannis decimo 4: Polestatem ego pono eam a me ipso: ergo pati et mori erat in libertate voluntatis Christi: ergo non videtur, quod Christus aliquam ad hoc necessitatem habuerit.

2. Item, Augustinus super illud loannis tertio: Qui desursum venit super omnes est: « Desursum venit, quia de altitudine humanae naturae anle peccatum accepit Verbum Dei humanam naturam »; sed in statu illo non habebat humana natura necessitatem ad moriendum: ergo nec prout fuit assumta a Christo.

3. Item, Anselmus in libro Cur Deus homo: « Quoniam voluntas Dei nulla necessitate facit aliquid, sed sola potestate; et voluntas Christi fuit 1 Cap. 8. Cfr. hic lit. Magistri, c. 4. volunlas Dei: nulla igitur necessitate mortuus est, sed sola potestate ».

4. Item, hoc ipsum ostendit alia ratione tali: «Omnis necessitas aut est coactio, aut prohibitio, quae duae necessitates convertuntur ad invicem contrariae, sicut necesse e.limpossibile; sed in Christo non fuit coactio ad mori, vel prohibitio ad non mori: ergo in Christo nulla fuit necessitas ad moriendum», et ila nec ad patiendum.

5. Item, quandocumque aliqua proprietas necessario inest alicui subiecto, comparatur ad illud sicut ad causam et subiectum s; sed passio non habuit causam in Christo: ergo non fuit necessarium, Chrislum pati: ergo Christus non assumsit necessitatem patiendi.

6. Item, quod necessario inest alicui inest ei, velit nolit: ergo si in Christo fuit necessitas ad patiendum, passus fuisset, vellet nollet; sed nihil tale est plene voluntarium et meritorium 9: ergo Christus in patiendo non habuisset plenum meritum. Quodsi hoc est falsum, restat, quod et primum, videlicet quod Chrislus habuit necessitatem ad patiendum. In Christo fuit necessitas paliendi, sed assumta, non contracta.

Respondeo: Ad praedictorum intelligenliam est notandum, quod ad hoc voluerunt aliqui respondere distinguendo necessitatem secundum quatuor genera causarum. Est enim necessitas secundum causam formakm, secundum quam dicitur: necessarium est calidum calere. Est etiam necessitas secundum causam materialem, secundum quam dicitur, quod necesse esl, calidum in summo converti in ignem. Est etiam necessitas secundum causam efficientem, quae dicitur necessitas secundum violentiam et coactionem; et secundum hanc dicimus, quod lapidem fortiter impulsum necesse est moveri. Et est necessitas secundum causam finalem, secundum quam dicimus, quod serram necesse est esse dentatam, quia est ad dividendum solida et dura 10. Secundum hoc, cum quadrupliciter dicatur necessitas, solo</wcw- 8 Cfr. supra d. 4. a. 2. q. 3. in corp.

to modo necessitas patiendi fuit in Christo, videlicet propter nostram redemptionem. Quantum enim in se fuit, necessitatem ad patiendum non habuil, quia nec fuit in eo humanae conditionis corruptio, nec potuit esse coactio; et ideo non potest ei convenire necessitas secundum alia tria genera causarum. — Hic autem modus distinguendi salis rationabilis est de in se et ad quaestionem propositam rationabiliter applicatur, si autem! quaeratur de necessitate patiendi in Christo, prout necessitas paliendi in Christo non tantum includit tempus posl assumtionem, sed etiam ante assumtionem; hoc est, si quaeratur, utrum necessarium fueril, Christum nostras poenalitates assumere; tunc enim verum est dicere, quod Sed Magister aliter tractat istam quaestionem in litlera. Quaerit enim. utrum iste defectus, qni est necessitas patiendi, cum sit in nobis per contraclionem, fuerit in Christo per voiunlariam assumtionem. Et ad hanc quaestionem dissolvi non potest per praedictam distinctionem. Et ideo aliter oportet dicere, non quia praedictus modns dicendi sil malus, sed quia non valet ad nostrum propositum. — Sequentes igitur senlentiam Magistri in litlera. dicere possumus, quod Christus assumsit istum defeclum. qni est necessitas patiendi. Quantum enim erat de lege naturae, corpus illud erat resolubile et mortale; et nisi fuisset conservatum miraculose, aliquando senio defecissel. — Attendendum esl lamen, quod non omni modo fuit necessitas patiendi '2. in Christo, per quem modum est in nobis, sed quodam modosic, quodam modo aliter. Habet enim necessitas patiendi comparari ad tria, videlicet ad causani et ad subiectum et ad virlutem corporis regitivam. Si consideretur per comparationem ad causam, sic est in nobis ex duplici causa. videlicet propter foeditatem corruptionis culpabilis et propter qualitatem naturalis compositionis. Ideo enim habemus necessitatem ad paliendum, quia realum originalis peccati contrahimus, et quia ex contrariis agentibus et patientibus conslituti sumus, ita quod continua in corpore nostro sit resolutio. Chrislus autem necessitatem habuil solum ex altera causa; passibilis enim fuit non propter realum peccati originalis, sed propler modum talis compositionis. — Similiter per comparationem ad subiectum, alio modo est necessitas patiendi in Christo el in nobis. In nobis enim est necessitas patiendi sive per com- 1 ll;i fere omnes rodd. et edd. I. 2 fmelius essel tamen); parationem ad naturam, sive per comparationem ad personam. In Christo autem necessitas erat ad patiendum non per comparalionem ad personam, quia nulla poterat astringi necessitate, quia omnia erant ei subiecta 3, sed per cnmparationem ad naturam assumtam. — Similiter per comparalionem ad virlutem. regitivam aliter est in nobis necessitas patiendi quam in Christo. Est enim in nobis virtus regitiva et a parte nalurae et a parte vounlatis regitivae 4; et respectu utriusque est necessitas patiendi in nobis. Etenim nec natura nec voluntas potest in nobis passionem prohibere; patimur enim, nolimus velimus. In Christo autem necessitas fuit respectu virtutis naturalis, sed non respectu voluntatis. Nihil enim invilus sustinuit nec sustinere potuit. quia non meruit.

Et sic patet, quod necessitas patiendi assumta fuit a Christo et in Christo fuit per assumtionem, tamen non eo modo, quo in nobis est per contractionem Ideo Christus quasi medium tenet inter nos et statum naturae institulae. Nam in nobis nalura et voluntas passioni subest; in Adam vero tam natura quam voluntas passioni praeerat; in Christo vero passioni suberat natura, sed praeerat voluntas. Et hoc est quod dicit Dainascenus, quod « in Christo etsi passiones fiebant secunduni legem nalurae, non tamen coacte, sed voluntarie». — Concedendum est igitur, quod in Christo fuit necessitas patiendi et moriendi non contracta, sed assumta. Concedendae ergo sunt rationes et auctoritates, quae sunt ad partem istain. dicendum, quod illud est verbum personae Filii Dei, cuius non fuit necessitas patiendi vel moriendi; nullus enim ipsum poterat laedere, nisi ipse voluntarie permilteret: unde verbum illud non intelligit ejfective, sed permissive, nec excludit necessilalem respeclu naturae, sed respectu personae.

2. Ad illud Augustini quod dicitur, quod assumsit carnem de altitudine huinanae naturae;dicendum, quod lioc intelligit Auguslinus, sicut exponit Boethius quantum ad peccandi iminunitalem, non quantum ad passibilitatem. Dicit eniin idem Boethius, quod « de omni statu aliquid assumsit: de slatu innocenliae peccati iniinunitatem, de slatu gloriae peccandi impossibilitatem, de statu naturae lapsae passibililatem »; unde secundum passibililatem plus assimilatur naturae lapsae quam naturae institutae

3. 4. Ad illud Anselmi de voluntate Christi iam patet responsio; non enim excludit necessitatem simpliciter, sed necessitatem respectu voluntatis divinae. — El per hoc patet responsio ad sequeDS, quod obiicitur, quod omnis necessitas aut est prohibitionis, aut coactionis; dicendum enim, quod hoc intelligitur de necessitate, quae repugnat voluntati, sicut dicit idem Anselmus; de ea autem necessitate, quae voluntati subest, non habet veritatem. Ideo ratio illa non probat, quod nulla fuit in Christo necessitas patiendi, sed quia non fuit aliqua eius voluntati contraria.

4. Ad illud quod obiicitur, quod proprietas, necessario inhaerens alicui, comparatur ad illud sicut ad subiectum et causam; responderi potest, quod verum est. Cum autem assumit, quod passio non habebat causam in Christo; dicendum, quod causa passionis dupliciter potest determinari: vel in genere mopassionis est meritum peccati in nobis; et hoc verum est, quod non fuit in Christo. Causa vero in genere naturae est compositio ex contrariis secundum statum pngnae et actionis mutuae, et huiusmodi in

Consequenter quaeritur de passibilitate et dolore ipsius animae Christi specialiter. Et circa hoc quaeruntur tria.

1 Libr. II. Cur Deus homo, c. 18, ubi inter alia dicit haec: Christo fuit mera voluntate; et pro hac causa dicimus in Christo fuisse patiendi necessitatem. Et hincest, quod patiendi necessitas in Christo voluntatem non excludit, sed potius includit.

6. Ad illud quod obiicitur, quod illud quod necessario inest alicui inest ei, velit nolit; dicendum, quod illud non habet veritatem nisi de ea necessitate, quae est contra voluntatem, non de ea quae est ex voluntate et subest voluntati; et talis necessitas non diminuit de ratione meriti, sicut ponit Anselmus! exemplum de eo qui voluntarie se obligavit ad opera supererogationis. Et si obiiciatur, quod ista duo non possunt simul stare, quod aliquid sit necessarium et voluntarium, cum voluntarium possit sic et aliter se habere, necessarium vero rainime; dicendum, quod illud verum esl de voluntate, quae habet secum annexam vertibilitatem, sed de voluntate invertibili non est verum. Christus enim voluntarie benefecit, et tamen necessarium fuit, ipsum bene facere; sic et voluntarie passibilitatem nostram assumsit, ita quod impossibile fuit, eum poenitere de hoc, quod assumseral defectum talem. cet quod in Christo necessitas fuerit respoctu virlulis naturalis, Prirao quaeritur, utrum Christus passus fuerit secundum rationem, an solum secundum sensualitatem.

Secundo, dato quod passus fuerit secundum rationem, quaeritur, utrum passus fuerit secundum partem inferiorem et superiorem.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum Christus passus fuerit secundum rationem, an tantum secundum sensualitatem. Et quod secundum rationem passus fuerit, videlur.

1. Anima passa est, patiente corpore, quia unit.tur corpori sicut perfectio; sed anima rationalis est perfectio corporis non tantum secundum sensualitatem, sed etiam secundum ralionem: ergo utroque modo passa fuit, corpore patiente.

2. Item, maior est coniunctio virium animae ad invicem, quam sit animae ad corpus; sed patiente corpore, patitur anima: ergo patiente una potenlia, patitur alia: ergo dolore existente in sensualitate, necesse est esse in ratione.

3. Item, maior est unio potentiarum animae in ipsa anima, quam sit membrorum corporis in ipso corpore; sed patienle uno membro, compatiuntur cetera: ergo si patitur potentia sensualis, necesse est, quod compatiatur et rationalis.

4. Item, quod inest animae secundum substantiam suam et essentiam per consequens redundat in omnes potentias; sed anima Christi paliebatur, patiente corpore, propter essentialem unionem ipsius ad corpus: ergo necesse fuit, eam pati secundum se totam: ergo secundum parlem sensualem et rationalem.

5. Item, Christus sua passione non tantum nos liberavit a passione, qua patitur coniunctum, sed etiam a passione, qua patitur anima separata; sed anima separata non tantiun patitur secundum sensualitalem, sed etiam patitur secundum se totam, praecipue secundum partem intellectualem, cuius habet usum et operationem. Si ergo Christus pro Tertio, dato quod secundum utramque, quaeritur, utrum poenalius passus fuerit secundum rationem quain secundum partem sensualem. nostra liberatione in se suscepit huiusmodi passiones, videtur, quod non tantum passus fuerit secundum sensualitatem, verum eliam secundum rationem.

Sed contra: 1. Quod nullius partis corporis est actus non patitur, corpore paliente; «animasecundum partem rationis nullius partis corporis est actus», ut dicit Philosophus: ergo nunquam patitur, corpore patiente: ergo anima in Christo, si passa fuit, non fuit passa nisi solum secundum sensualitatem.

2. Item, quod non corrumpitur ad corruptionem alterius non patitur ad passionem allerius, quia passio est via ad corruptionem 6; sed anima Christi secundum rationem non potuit corrumpi ad corruptionem corporis: ergo nec pati, corpore patiente.

3. Item, quod nullo modo habet contrarium aliquid nec habet aliquid superius non polest pati ab aliquo agente vel laedi; sed anima Christi secundum rationem nec habet aliquid contrarium nec habet aliquid creatum se ipsa superius: ergo nullo modo secundum rationem pati potuit vel allligi.

4. Item, nihil idem et secundum idem de eodem gaudet et tristatur de eodem 8; sed anima Chrisli secundum rationem gaudebat de doloribus et passionibus, quas corpus perferebat, alioquin non mereretur: ergo patiente corpore, non patiebatur nec affligebatnr.

5. Ilem, cum passio attingit usque ad rationem, non tanlum est propassio, immo est completa et perfecla passio, quae non potest cadere in sapientem, iuxta quod probat Seneca 9 et Hieronymus dicit. Aut igitur Christus sapiens non fuit, aut si fuit, anima eius secundum rationem carni compassa non fuil.

Anima Christi passa est tum dolore, qui inest animae secundum se, tuin eo qui ipsi inest ex carne, quatenus ratio consideratur ut natura.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod, sicut dicit Augustinus de Civitate Dei, duplex est dolor in anima: unus, qui inest i. carne. Et utrumque dolorem constans est in aninia Christi fuisse; et de illo quidem dolore, qui inest animae secundum se, non est dnbium, quin Christus fuerit passus secundum rationem. Compassus enim fuit et doluit pro peccatis nostris; et iste dolor in voluntate rationali erat procedens ex consideratione rationis, videlicet ex recognitione peccatorum nostrorum 2.

De alio autem dolore, qui inest animae ex carne, non est usquequaque evidens. Distinguunt tamen raagjstri nostri communiter, quod ratio dupliciter habet considerari, videlicet ul ratio et ut natura. Si consideretur ut ratio, sic passiones, quae ei altribuuntur, sunt consequentes ipsam deliberationem; 2. et hoc modo anima Christi corpori patienti non compatiebatur, immo multum gaudebat et gratulabatur; vehementer enim placebat ei pati pro salute generis humani. — Si autem consideretur ratio ut natura; sic, cum habeat naturalem appetitum et inclinationem ad corpus, utpote perfectio ad perfeclibile, patiebatur, corpore patiente. Anima enim rationalis non tantum est perfeclio corporis humani secundum potentias sensibiles 4, cum corpus humanum sit ordinatum ad nobiliorem perfeclionem, quam sit corpus brutale; sed secundum se lolam, hoc est, secundum complementum suae essentiae et suarum potentiarum universitatem, est corporis perfectio et habet ad ipsum naturalem appetitum et inclinationem et coniunctionem, ac per hoc delectalionem 5 et compassionem. — Concedendum est igitur, quod anima Christi fuerit compassa corpori secundum ralionem, secundum quod consideratur ralio ut natura, cum passio corporis fuerit acerbissima, sicut ostensum fuit supra e. — Unde concedendae sunt rationes, quae sunt ad partem islam.

1. Ad illud vero quod obiicitur primo in con> trarium, quod anima secundum ralionem nullius partis corporis est actus; dicendum, quod Philosophus in illo verbo non vult negare naturalem coniunclionem ipsius intellectus ad corpus, sed hoc vult dicere, quod inlelleclus non determinat sibi organum, in quantum egreditur in actum proprium. Et ex hoc non potest inferri. quod corpori non compatialur; compassio enim illa non habet ortum ex determinatione organi, sed polius ex coniunctione vel unione naturali.

2. Ad illud quod obiicitur, quod nihil compatitur alii patienti, quod non corrumpalur cum illo; dicendum, quod Augustinus negat illud vigesimo primo de Civitate Dei tanquam falsum; instantiam enim habet in spiritu rationali. Unde illud verbum non habet veritatem nisi de illa passione, quae « magis facta ahiicit a substantia » patiente, vel compatiente.

3. Ad illud quod obiicitur, quod anima Christi secundum rationem nec habet contrarium nec habet superius; dicendum, quod habere contrarium vel superius est dupliciter, videlicet per se, vel per accidms. Quamvis aulem nihil adversetur el conlrarietur animae Christi secundum se, adversatur tamen et contrariatur ralione unili corporis; quod enim laedil perfectibile laedit et per consequens ipsam perfectionem.

4. Ad illud quod obiicilur, quod anima Christi secundum rationem gaudebat de passionibus corporis; dicendum, quod nihil impedit, quod ratio de aliqno gaudeat ut ratio, et contristetur 10 ut nalura, pro eo quod aliquid potest repugnare voluntati secundtim appetitum naturalem, et consonare voluntati secundum appetitum deliberativum. Frequenter enim volunlate liberi arbilrii refugimus quae natura appetit, et appetimus quae natura refugil; sic et in proposito habet intelligi.

5. Ad illud quod obiiritur. quod passio, quae attingit ralionem, non cadit in sapientem; dicendum, quod rationem attingi per modum rationis repugnat perfectioni sapientiae, non autein attingi per modum naturae. Hoc enim est, quod facit hominem cadere a stalu et perfectione sapientiae, videlicet quod eius ratio cedat et succumbat passionibus, non autem quod sentiat passiones; et ita pati per modum natwrae non aufert rationem propassionis. Aliud enim est passionem experiri, aliud a passionibus

stilia, nisi ut est portio inferior. — Nolandum atilem est,

Utrum anima Chrisli passa fuerit Secundo quaerilur, ulrum anima Christi passa fueril secundum superiorem portionem rationis. Et quod sic, videtur.

1. Christus «assumsit totum hominem. ut totum »; sed totos nos curavit, et quantum ad superiorem porlionem ralionis et quantum ad inferiorem, et hoc quidem per passionem: ergo passus esl quantum ad omnem partem rationis.

2. Item, ubi esl culpa, ibi debet esse poena; sed culpa Adae fuit in superiori parte rationis propter completam aversionem: si ergo Christus poenam sustinuit pro culpa Adae, ergo poenam sensit in suprema parte ralionis.

3. Item, plus iungitur ralio superior inferiori, quam iungatur inferior sensualitati; sed ratio inferior patitur, patiente sensualitate: ergo ratio superior patitur, patiente inferiori.

4. item, ratio superior 5 unionem habet ad deitatem et unionem habet ad carnem; sed propter 1 Cod. 7. addil sic. Pmxime posl pro altiniji mulli codd. perlurbari. Perturbari enim est subiici, experiri autem potest aliquis passiones et eis superferri. Et sic fuit in anima Christi, quae secundum ralionem ut naluram passiones corporis experiebatur dolore acutissimo, secundum rationem ul deliberativam passionibus corporis superferebatur gaudio virluoso. dolorem compassionis.

superiorem porlionem ralionU. unionem sui ad deitatem, in qua est promptuarium deleclationis, necesse est, eam delectari: ergo pari ratione propter unionem sui ad carnem patienlem necesse fuit, eam pati.

Sed contra: I. Paulus in raptu suo propler A<i plenain conversionem rationis ad Deum abstractus fuit omnino a passionibus et delectationibus carnis, sicut ipse dicit: Nescio, utrum in corpore, an extra corpus; sed superior portio rationis in Christo omnino fuit ad Deum conversa: ergo videtur, quod nihil de afflictione carnis sentiebat.

2. Item, « contraria non possunt esse in eodem et secundum idem »; sed gaudium et dolor sunt affeclioiies contrariae: ergosi Christussecundum portionem rationis superiorem continue gaudebat, ergo videtur, quod secundum illam dolorem non experiebatur nec sentiebat.

3. Item, « albius est quod est nigro impermixtius »; ergo ubi est summum gaudium, ibi nullus

est dolor; sed in superiori portione rationis Christi summum gaudium erat, quia perfectissime Deum comprehendebat: ergo videtur, quod nihil de dolore secundum illam partem sentiebat.

4. Item, sicut culpa opponitur gratiae, ita beatitudo opponilur miseriae; sed culpa non potest stare in eodem et secundum idem simul cum gratia: ergo nec beatitudo et miseria secundum eandem animae porlionem. Sed beatitudo erat in Chrislo secundum portionem animae superiorem: ergo impossibile fuil, secundum illam partem inesse Christo aliquem dolorem.

5. Ilem, potentia illa simplex erat, ergo ad quod se convertebat secundum eandem partem, totaliter ferebatur!: si ergo quantum ad superiorem portionem semper erat conversus ad Deum, a quo hauriebat gaudium; videtur, quod secundum illam portionem nullum sentiebat cruciatum.

6. Ilem, superior portio rationis distinguitur ab inferiori in hoc, quod ipsa aspicit ad superiora, haec ad inferiora: si ergo Christus nullam materiam doloris habebat a superiori, sed solum ab infimo; videtur, quod superior portio rationis nullo modo pateretur in ipso. Christus passus est etiam secundum portionem superiorem rationis, quatenus portio illa consideratur per modum nalurae.

Respondeo: Dicendum, quod secundum commui. nem sententiam magistrorum passio Christi non solum stetit in sensualitate nec tantum pervenit ad rationem inferiorem, sed extendit se usque ad superiorem porlionem. Sicut enim anima nostra ex coniunclione sui ad corpus infectum tota corrumpitur et tota inficitur secundum omnem sui vim et secundum omnem partem, scilicet lam superiorem quam inferiorem 2; sic anima Christi ex coniunctione sui ad corpus patiens et affliclum tota patiebatur et affligebatur, ut per illam passionem et dolorem illum tota peccatrix aniina curarelur. Et sic dolor fuit et passio in Christo secundum supremam rationis partem, my- quamvis in ea fuerit gaudium fruitionis. — Licet autem kQc teneatur tanquam verum, difficile lamen est ad intelligendum, qualiter in anima Christi secunduin eandem potentiam et secundum eundem statum potentiae fuerit dolor et gaudium, nec dolor superveniens discontinuavcrit gaudium; immo fuerunt 3 simul; nec iterum, quod maius est, dolor intensus valde fecerat, gaudium esse minus perfectum.

1 Cfr. supra p;ig. 311, nota I. et pag. 299, nota 3. — Ad haec autem intelligenda tria oportet nere, quae sunt vera et probabilia, videlicet quod gaudium fruitionis et dolor passionis non sunt affectiones contrariae, quia non sunt respeclu eiusdein nec omnino eodem modo insnnt eidem, sed unum inestper se, allerum per accidens: quia gaudium inest propter coniunctionem graluitam ipsius cum Deitate, sed dolor propler naturalem coniunctionem ipsius cum carne; et quia non sunt affectiones contrariae, possunt in anima esse secundum eandem partem.

Altera suppositio est, quod non lantum modi dolor et gaudium non sunt contraria, sed unum est materiale respectu alterius; et ideo simul eidem inesse poterant, sicut in viro 4 poenitente videmus, quod simul dolet et de dolore gaudet. Sic et anima Christi secundum naturam corpori patienti compatiebatur, tamen de illa passione et compassione laetabatnr.

Tertia suppositio est, quod Christus simul vialor et comprekensor, ita quod vialoris cognitio non impediebat comprehensoris cognitionem, nec affectio aflectionem 5; et illud fuil in Christo singulare propter officium mediatoris, quo debebat experiri et divina et humana. Unde sicut simul et semel poterat perfecte converti ad Deum et converti ad nos, ita quod una illarum conversionum alteram non impediebat nec retardabat; sic potuit secundum eandem partein animae simul et semel gaudere in Deo et compati corpori suo, ita quod nec dolor a gaudio, nec gaudium a dolore paleretur aliquam diminutionein sive remissionem. — Concedendum est igitur,. Christum secundum superiorem portionem doluisse in passione, in quantum lamen ratio illa consideratur per modum naturae. Et concedendae sunt rationes ad hanc partem inductae. Ad rationes vero ad oppositum facile est per ea quae dicta sunt, respondere. Paulus non sic poluit habere usum viatoris et comprehensoris, secundum quod Christus, qui erat homo et Deus.

± Ad illud quod obiicitur, quod contraria non possunt inesse eidem; dicendum, sicut dictum est, quod dolor et gaudium in Christo non habebant contrarietatem, immo unum erat materiale respectu alterius, quia ex hoc ipso Christus gaudebat in Domino, quo sentiebat, se pati et dolere pro Domino.

3. Ad illud quod obiicitur, quod gaudium dolori impermixtum est magis intensum; dicendum, 5 Cfr. supra d. U. n. 3. q. I. seq. — Cod. K sic prosequitur:

quod illud verum est de dolore opposito gaudio; sed de dolore, qui dat occasionem gaudendi, non oportet illud habere veritatem; et ideo in proposito non concludit illa ratio.

4. Ad illud quod obiicitur, quod beatitudo opponilur miseriae, secundum quod gratia culpae; dicendum, quod verum est, quod beatitudo miseriae opponitur secundum legem communem, et non reperitur in aliquo simul gloria cum miseria. Et ratio huius est, quia unusquisque est in uno statu, non in duplici; sed quoniam Christus in duplici statu erat, vel quasi ralionem lenebat duplicis personae; sicut in Cliristo stalus est compossibilis statui sine repugnantia, sic beatitudo cum miseria. Nec est simile omnino de gratia et culpa, quia non respiciunt diversos status, sed directe habent oppositionem et incompossibilitatem; nisi forte quis intelligat de culpa veniali, quae in eodem simul polest reperiri cum gratia, quae non habet oppositionem directam; expelleretur autem omnino venialis culpa, cum perficeretur 3 gratia; sic et a Christo ablata fuit passionis miseria, quando consummata fuit eius gloria.

Tertio quaeritur, in qua parte animae Christi fuerit dolor intensior, utrum in parte rationali, an in parte sensuali. Et quod in parte semuali videtur.

1. Illud magis patitur ad praesentiam affligenlis, quod magis est passibile; sed sensualitas in Chrislo erat magis passibilis quam ipsa ratio, erat enim e fragilior: ergo videtur, quod inagis affligebatur anima Christi secundum sensualitatem, quam atHigeretur secundum rationem.

± Ilem, omne illud, quod magis in patiendo a consolatione elongatur, magis patitur et afiligitur; sed sensualitas plus recedebat a gaudio in passione quam ipsa ratio, sicut manifestum est: ergo etc.

3. Item, ubi inagis viget passio timoris, ibidem magis inlenditur passio doloris; sed Christus plus timebat secundum sensualitatem quam secundum rationem — secundum enim rationem securus erat, licet sensualitas formidaret w — ergo pari ralione plus dolebat ex parte sensualitatis quam ralionis.

1 Codd. A K L aa lib ijaudii.

b. Ad illud quod obiicitur, quod potentia illa simplex est; dicendum, quod quamvis per naturam potentia simplex non possit ad diversa converti, tamen per deiformitatem gloriae possibile est adeo ampliari, ut simul possit et ad diversa converti et circa diversa affici; et sic in patria erit aliquando, et inlelligendum etiam est fuisse in Christo 4.

6. Ad illud quod obiicitur, quod ratio superior non dicitur, nisi in quantum convertitur ad superiora; dicendum, quod hoc non est verum, pro eo quod ad superiorem portionem ralionis spectat regere inferiorem, et penes ipsam residet regimen et imperium respectu omnium potentiarum animae, quae sunt aliquo modo rationi obaudibiles 5; et ita per modum naturae colligatur potentiis aliis et ipsi corpori hmnano tanquam perfectibili; et ideo pati habet, corpore patiente. Quod autem dicitur, quod ratio superior attenditur secundum aspectum ad superiora; hoc dicitur quantum ad eius principalem aclum, non quod excludatur conversio et colligantia ipsius ad inferiora 6.

7. Item, sicut gaudium est in coniunctione convenientis cum convenienti, ila dolor est in separatione: ergo ibi est maior dolor, ubi est separatio magis convenientis; sed anima plus convenit cum carne secundum sensualitatem quam secundum rationem, sicut dicit Augustinus in libro de Spiritu et anima: ergo etc.

8. Ilem, quod magis alligatur alicui el plus indiget illo magis patitur et allligitur in illius corruptione et amissione; sed sensualitas magis alligatur carni et plus indiget carne ad suam operationem exercendam quam ratio: ergo carne patiente, plus affligebatur '- anima in sensualilate quam in ratione.

Sed contka: I. Sicut dicit Auguslinus de tate Dei: « Dolor est testimonium bonae naturae», ergo in meliori natura inlensior est dolor; sed melior est natura animae secundum ralionem quain secundum sensualitalein: ergo intensior est dolor ex parte ralionis quam ex parte sensualitatis.

-2. Item. quod ex pluribus causis dolet intensius dolet, quam quod ex una tantum; sed dolor erat in sensualitate tantum ex. carne, ratio vero non tantum condolebat carni, sed etiam sensualitati et nobis: ergo videtur, quod intensior erat dolor in ratione quam in sensualilate.

3. Item, ubi est intensior amor, ibi est intensior dolor; sed Christus magis diligebat in nobis vitam gratiae, quam in se diligeret vitam naturae: ergo magis dolebat de hoc, quod nos amiseramus vitam gratiae, quam de hoc, quod ipse amittebat vitam naturae. Sed primus dolor erat in ratione, secundus in sensualilate: ergo magis doluit secundum rationem quam secundum sensualitatem.

4. item, in ea parte intensior est dolor, quae habet maiorem rationem dolendi; sed sensualilas non habebat rationem dolendi nisi propler afflictionem carnis suae, ratio vero habebat rationem dolendi propter dehonorationem maiestatis divinae; sed magis dolendum est de Dei inhonoratione quam de carnis afflictione; et Christus dolebat, secundum quod debebat: ergo inlensior dolor erat in Christo quanlum ad partem rationalem quam quantum ad parlem sensualem.

5. Item, Christus diligebat alios sicut se ipsum, quia perfectain habebat caritatem: ergo tantum dolebat de separatione aliorum a Deo, quantum si ipse separaretnr ab ipso; sed constans est, quod omnis anima recla plus doleret de separatione a Deo quam de separalione a corpore proprio: ergo anima Christi plus compatiebatur aliis quam propriae carni. Si ergo compassio respectu aliorum erat in ratione, compassio respectu carnis erat in sensualilate; ergo intensior dolor erat secundum parlem rationalem quam secundum sensualitatem. Quoad dolorem passionis Christus magis doluit in parte sensuali, quoad dolorem compassionis magis in parte ralionali; ipse autem dolor compassionis fuit intensior quam dolor passionis.

Respondko: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod in Christo duplex dolor fuil, secundura quod dicunt Sancti, videlicet dolor passionis et dolor compassionis, el uterque dolor intensns fuit et acerbus. Multum enim in se doluit, et multum nobis condoluit; et ulerque istorum dolorum et in sensualitate fuit et in ralione, sed ordine permulato. Nam dolor passionis el carnis primo attingebat aniinam secundum sensualilatem, et deinde secundum alias vires. Dolor vero compassionis primo erat in ratione, et ex ratione redundabat in sensualitatem. Sicut enim, ratione nostra dolente pro peccatis nostris, gemit sensualilas et lacrymatur; sic et Christus, quia multum pro peccalis nostris doluit, de peccatis nostris flevit

Cum ergo comparamus dolorem sensualitatis ad dolorem rationis, hoc potest esse in duplici genere; et si quidem intelligatur de dolore passionis, cum ille primo sensualitatem attingeret; concedendum est, animam Christi secundum partem sensualem magis doluisse, sicut ostendunt rationes ad primam parlem — Si vero intelligatur de dolore compassionis, quo interius afficiebalur propter scelera nostra; cum ille orlum et originem habeat a ralione, concedendum est, ipsum magis secundum rationem doluisse, sicut ostendunt.raliones ad partem sequentem inductae. — Et sic patet responsio ad quaestionem propositam, patet etiam responsio ad obiecla. Membra enim huius quaestionis habent se sicut excedentia et excessa, et obiecta verum concludunt secundum diversas vias. excedant, quis eorum fnerit intensior in Christo, utrum videlicet dolor passionis, vel compassionis; responderi potest, quod dolor compassionis fuit inlensior. — Et ratio huius est: quia, quamvis magna causa esset dolendi in sensualitate propler separationem ipsius a carne, magna etiam esset dispositio ad dolendum propter optimam complexionem; in dolore tamen compassionis amplior erat ralio dolendi propter inhonorationem Dei et separationem nostram a Deo, maior etiam erat dispositio ad dolendum propter dilectionis nimietatem. Secundum enira quod dilectio maior est, secundum hoc sunt plagae compassionis maiores. Unde mullo plus compassio Christi excessit aliorum compassiones quam passio passiones, sicut fuit in eo maior excellentia dileclionis quam passionis respectu aliorum, licet in utroque multum excederel. — Et quod si- ille dolor intensior fuerit, colligitur ex duplici signo. Unum est, quod maluit animam suam a corpore separari, quam quod nos essemus a Deo separari. Aliud vero signum est, quod flevit pro peccatis nostris, sed non flevit pro poenis corporis sui, sicut Bernardus dicit; planctus autem signum est amaritudinis et doloris. Et ideo hoc eleganter exprimit

Dub. I.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et incidit quaestio circa verba Hilarii, quae videntur esse falsa et dubia et erronea; quae si dicamus esse retractata, iuxta quod prius tactum fuit, semota erit omnis calumnia; quia lamen scriptura huius retraclalionis non est propalata, ideo sunt verba Hilarii, secundum quod possumus, verificanda.

Primo enim est dubium de illo verbo, quod dicit: Passus quidem Chrislus dum caedilur, dum suspenditur, dum moritur etc. Videtur enim dicere duo contraria, quod in corpore Christi fueril vera passio, et tamen non fuerit verus dolor, quod non videtur esse intelligibile, quod corpus animarum vere patiebatur, et tamen vere non dolebat. — Et si tu velis dicere, quod hoc intelligat quantum ad personam Verbi; hoc nihil est, quia, sicut dolor est alienus a persona Verbi, ita el passio; et Hilarius 5 dicil, quod « passus fuit, licet non doluerit ». — Simililer si tu dicere velis, quod non doluit, id est, non habuit causam et meritum doloris; simililer potes dicere, quod non habuit meritum passionis.

Responueo: Dicendum, quod ista verba Hilarii, etsi videantur esse contra fideni, tanien pro fide Christum omnino succubuisse passioni et a passione esse superatum; contra quos dicit Hilarius, quod etsi Christus vere passus fuerit, non tamen doluit, hoc est, passionibus non suceubuit. Nou enim vult negare sensum el e.rperimentum passionis, sed vim cancellarius Philippus in quadam prosula valde notabili et devota. Ait enim sic:

Tam ingrnlum dum te experior. et dominium passionis. Et quod iste sit intellectus. patet ex modo loquendi et ex serie verborum et ex proprietate verborum: quia dolor dicit comparationem ad voluntatem, secundum quod dicit Augustinus decimo quarto de Civitate Dei, quod « dolor est dissensus ab his rebus, quae nobis nolentibus accidunt». Quoniam ergo nec voluntas Christi divina nec voluntas creata passionibus succubuit; ideo non concedit Hilarius, Christum doluisse, hoc est, ipsum nolentem passionibus subiaciiisse. Unde cum dicit: « Virtus corporis sine sensu poenae vim poenae in se desaevientis excepit» etc.;virtus corporis dicitur volunlas rationalis, regitiva illius corporis; haec excepit vim poenae sine sensu poenae, hoc est sine dissensu a poena, quia voluit pati. — Et hoc ostendit series litterae sequentis. Probat enim, quod corpus illud non potuit dolere, quia « potuit undis superferri ». Constat enim, quod corpus Christi non superferebatur undis per naturam ipsius corporis, quod 9 ponderosum erat, sed per imperium voluntatis. — Hoc ipsum patet per aliam rationem, quam subdit: quia « caro Christi concepla fuit de Spirilu sancto, ideo ille homo fuit habens corpus ad patiendum, sed naluram non habens ad dolendum». Ex cuius rationis et litterae intellectu manifestatur, esse verum quod prius dictum est. Quia enim caro illa concepta fuit de Spiritu sancto, ideo passibilitatem habuit, oon contra voliintatein, sed ex voluntate; et hoc est quod dicit: « habens corpus ad patieiiduin, passus est», scilicet ex voluntale; « sed naturam non habens ad dolendum», id est ad patiendum conlra dissensum volunlatis 10.

Dub. II.

Item dubitabile est de hoc quod dicit: Nec fieri potest, ut eius limor significelur in verbis, cuius fiducia continetur in factis. Videtur enim contradicere ei quod dicitur Marci decimo quarto: Coepit Lesus pavere et taedere. Videtur eliam contradicere aliis Sanctis, qui dicunt, eum vere timuisse. Videturetiam contradicere sibi ipsi, quia dicil, quod « Christus pro Apostolis tristatus fuit usque ad mortem». Si tristis fuit, quare non similiter timuit?

Respondeo: Dicendum, quod Hilarius non intendit removere timorem a Christo, secundum quod timorem ei attribuit Scriptura, et Sancti, sed secundum quod allribuebant haeretici, qui dicebant, eum timuisse ex defectu securitatis; et talis est timor pusillanimitatis, de quo indubitanter verum est, quod non fuit in Christo. Unde valde attendendum est, quod Hilarius a Christo non removet trislitiam, removet tamen timorem, quia timor consuevit consurgere ex defectu virtutis el pusillanimitate, tristitia vero surgit frequenter ex virtute et pietate. — Et quod iste sit intelleclus, palet ex probatione sequenti. Probat enim, quod in Christo non fuit infirmitas, nec fuit pusillanimitas. Pusillanimitas non fuit, quia «armatis obvius prodiil»; infirmitas non fuit, quia «ad eius occursum consternata persequentium agmina, supinatis corporibus, conciderunt». Unde non excludit a Chrislo timorem, sed timorem obviantem voluntati; sic etiam dolorem, sicut patet aspicienti seriem litterae.

Dub. III.

Item dubitabile est tertio de hoc quod dicit in illa notula tracta de Synodis: Pati potuit el passibilis esse non potuit. Videtur enim verbum illud implicare contradictionem in semetipso, quia «cuius est potentia, eius est actus5»: ergo si fuit passibilis, potuit pati; el si potuit pati, fuit passibilis. — Praeterea, passibile nihil. aliud est quam potens pali: ergo videtur, quod in praedicla locutione idem removetur a se.

1 Vers. 33. — Testimonia Sanctorum de timore Chrisli hareferatur ad Verbum increatum, de quo concedit Hilarius, quod potuit pati, sed non esse passibile, quia, « licel passionibus se subdiderit, non tamen est demutatum patiendo8». — Alio modo polest exponi, sicut exponit Magister. ut per hoc quod est passibile, notetur disposilio consurgens ex culpae merito, quam removet Hilarius a Christo, quamvis in eo vere fuerit passio. — Tertio modo polest exponi, ut per hoc quod est passibile, notetur plena subieclio patientis 9 respeclu passionis; et huiusmodi in Christo non fuit, cuius mens, ratio et voluntas passionibus superferebatur. Et quod iste sit intelleclus, palet per litteram sequentem. Ait enim sic: « Pati potuit, passibiiis esse non potuit, quia passibilitas naturae infirmae est significatio, passio autem esl eorum quae sunt illala perpessio». Et sic vult Chrislo atlribuere p:issionis sufferentiam et removere subiacentiam.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod ultimo dicil, Christwn de omni statu hominis aliquid accepisse; quia secundum hoc videtur, quod Chrislus fuit in quadruplici slatu. Nos autem non ponimus, Christum fuisse nisi in statu viatoris et comprehensoris. — Ilem, falsum videtur dicere, cum dicit, quod Christus de terlio slatu assumsit plenitudinem gratiae: quia gralia non perficitur nisi per gloriam, iuxta illud quod dicit Apostolus primae ad Corinlhios decimo tertio: Cum venerit quod, perfectum est, euacuabitur quod ex parte est: ergo pleniludo gratiae non fuit assumta secundum statum viae, sed secundum statum patriae.

Respondeo: Dicendum, quod ille quadruplex status reduci habet ad duplicem. Sub statu"enim viae comprehenduntur tres status, sciliret innocenliae, naturae lapsae et status sub lege gratiae. Illos autem quatuor status enumerat Magister ad maiorem declarationem conditionum ipsius naturae assumtae.

Ad illud quod obiicitur, quod pleniludo gratiae non habetur nisi secundum statum gloriae; dicendum, quod est plenitudo gratiae vel simpliciter, vel respectu operis meritorii: pleniludo gratiae simpli-

Cap. I. Si omnis Christi oratio, vel volunlas impleta sit.

Posl praedicta considerari oporlel, ulruni Christus aliquid voluerit vel oraverii, quocl factum non sjl. Hoc enim aesliinari polesl per id quod ipse ait: Paler, lunlntem suam a Palris voluuiaie discernere videtur.

Cap. II.

De volunlatiLiis Christi secundum duas naluras.

Quocirca ambigendum non est, diversas iu Christo concupiscit adversus spirilum». « Caro aulem dicla est enim nihil nisi per animam concupiscit; sed concupiciter spectat ad statum gloriae, sicut obiicit: plenitudo vero respectu operis meritorii spectat ad statum viae. Et de hac intelligit Magister in littera, sicut patet aperte. ram suscepit quae ipsius sunt suhiie debuit. Ideoque lam molestiam nolens est ductus, nolens ad eam venit, xil, volebat non mori et calicem transire orabat. Unde Unde alibi: Non veni facere volunlalem meam, quam, Palre». — Hic aperte dicil, duas in Christo fuisse aulem infirma, trans inlelligi, hic duas voluntates exin Chrislo unain lanttnn volunlalem. Hic aiilem ostendit humanam, quae propler infiriniiatein carnis recusat passionem, et divinam, quae pronipia est perficere

dispensationem ». Augtistinus etiam duas in Christo asserit voluntates, dice.ns: « Quantum distat Deus ab homine, tantum volunlas Dei a voluntale hominis. Unde liominem gerens Christus ostendit privatam quandam hominis voluntatem, in qua et suam et nostram flguvult esse hominem et ad Deum dirigi, subdit: Non te in me, quia potes aliquid proprium velle, ul Deus Verumtamen, non sicut ego volo, sed sicul tu. Ambroquid ergo peliil? Ul membris formam praeberet, imminente turbatione, clamandi ad Dominum et subiiaudilur ad salutem corpqralem. Bonum quidem peliil, scilicel ut non moreretur, sed melius erat, ut moreretur; quod et factum est.