Distinctio XXIV

Post haec quaeri solel, cnm fides sit de non apparentibus et non visis, ulrum etiam sit de incognilis

audiias, quia non est somis; nee ad ullum seiisiim tequam credantur. Nec lamen sic intelliguntur modo, ut in futuro scicnliir; ct nunc cliam per lidcm, qua

Supra egit Magisler de fule quantum ad eius essentiam. In liac parte agit de ea quantum ad eius obiectum et materiam; unde inquirit, ulruin fides sit de his solum, quae sunt supra nostram cognitidnem, an de his quae sunt nostrae cognitiont subiecta. Et quoniam dtiplex est cognilio nostra, videlicet sensitiva et intellectiva; ideo pars ista dividitur in duas partes. In (uiarum prima inquirit Magister, utrum fides sil de his quae sensu percipiuntur. In secunda, utrum sit de liis quae intellectu cognoscuntur, ibi: Post haec quaeri solel, cum fides sit de non apparentibus etc.

Prima pars dividitur in Ires partes. In quarum muiidaiilur corda, amplius intelliguntur, quia, nisi per lidcm diligatur Deus, 11011 muiidaliir cor ad eum sciendum. Ilnde Augustinus in ootavo liliro de Trinitale e: meqiie percipere? Sed et priusquam valeamus perspimo credenle quod nondumscit, etsperante et amanle quod credit? Amalur ergd et quod ignoratur, sed lamcn creditur. prima movet principalem quaestionem, subiungens determinalionem. In secunda vero epilogat ad removendum incidentem dubitationem, ibi: Ex his aperte intcllig itur etc. In lertia vero exemplificat in speciali ad maiorem explanalionein, ilii: Si vero quaerilur, ulrum Pelrus fulem pussionis habuerit etc.

Secunda vero pars principalis potest dividi in tres partes. In quarum prima niovet quaestionem et determinat. In secunda auctoritate Augustini confirmat, ibi: Ul Auguslinus tradit dicens. In terlia vero elicit quandam divisionem circa ipsa credibilia, ibi: Ex his apparet, aliqua credi, quae non inlelligunlur etc.

7 Codd. et edd,, execplis 4, 6, 9 et Vnt., diligendo creda- 8 Libr. VIII. de Trin. c. i. n. 6.

1 Vnt. perpcrnm ijiiae sunt naturae cognilionis.

Ad inlelligentiam huius partis incidit hic quaestio de obiecto fidei. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur de obiecto fidei secundum rem.

Secundo quaerilur de ipso in comparalione ad noslram cognilionem.

Tertio quaerilur de ipso obieclo secundum nominis rationem.

Utrum fidei obiectum sit ita Circa primnm sic proceditur et quaeritur, utrum fidei obiectum sit ita verum, quod ei non possit subesse falsum. Et quod fldei possit subesse falsum, videtur.

1. Cuicumque subest contingens, polest subesse falsum, quia omne conlingens potest esse falsum; sed fidei subest verum contingens: ergo fldei potest subesse falsum. Maior propositio per se manifesta est; minor probalur: quia fides fuit de passione Christi et incarnatione; et utrumque fuit contingens — non enim eral necessarium, Christum interfici, nec Dei Filium incarnari, cum alio modo posset genus humanum liberari — restat igilur, quod conclusio est vera.

2. Item, habilus conformalur obiecto suo, circa quod versatur: si ergo habitus fidei versatur circa credibile, habet illi conformari; sed aliquod credibile, utpote Christum esse passurum, potuit falsificari, cum esset conlingens: ergo habitus fidei, quo illud credebatur, falsificari poluit: potest igitur fidei subesse falsum.

3. item, simus in medio tempore posl mortem Abrahae et ante incarnationem Christi; in illo lempore necessariam est, Abraham credidisse, Christum esse passurum, possibile etiam erat, Christum non pali; sed possibile compatitur se cum omni necessario 3: ergo ista duo poterant simul stare, videlicet quod Abraham credidisset, Christum esse passurum, Circa primum quaeruntur tria.

Priino quaeritur, utrum fides sit circa verum lantum, an fidei possit subesse falsum.

Secnndo quaeritur, utrum fides sit circa verum creatum, ah circa increatum tantum.

Terlio quaerilur, utrum sit circa complexum, an circa incomplexum. quod ei non possit subesse falsum. et quod Christus non esset passurus; et si hoc, tunc fidei subesset falsum: si ergo possibile fuit, fidei subesse falsum tunc, videtur pari ratione, quod et nunc. — Quod autem pro illo tempore possibile esset, Christum non pati, manifestum est, quia contingens erat, eum pati, cum penderet ex volunlate inlerficientium; et regula est, quod oppositum contingentis est contingens. Quod iterum necessarium essel, quod Abraham credidisset, manifestum est, quia omne dictum affirmativum de praeterito est necessarium. Si tu dicas, quod hoc verum est, quando non pendet ex futuro; ostenditur, sic esse in proposito: quia « credere non est aliud quam cogitare cum assensione 4 »; et postquam Abraham cogitavit de hoc dicto: Christum esse incarnandum, necessarium fuit de eo cogitasse; et postquam assensit, necessarium fuit, ipsum assensisse; et postquam exivit in actum fidei, necessarium fuit, ipsum exisse: ergo videlur, quod simpliciler necessarium fuit, ipsum credidisse: necessarium igitur videtur, quod fidei Abrahae poluit subesse falsum.

k. Item, omne quod subest spei, subest etiam fidei 5; sed spei potest subesse falsum, ut patet, cum aliquis praescitus in gratia existens sperat, se habiturum vilam aeternam: ergo necessario sequilur, quod fidei aliquando subest falsum.

o. Item, actus caritatis praesupponit actum fidei; sed actui caritatis potest subesse falsum: ergo et ante videtur inlerserit ergoj; edd., eliam omisso si, sic: ergo

actui lidei. Maior manifesta est, minor probatur per hoc, quod Apostolus ex carilate voluit ire ad llispanos, qui non ivit; et ego ex caritate volo, proxinium ineuin esse bonum, qui tamen non est bonus: et sic actui caritalis potest subesse falsum.

(i. Ilein, actus adorationis est ab actu fidei 2, ergo quod subslernilur adorationi siibsternitur ipsi (iilei; sed conlingil aliquando, adorationi alicuius fidelis subesse falsuin, sicut quando adorat hostiam non consecratam pro consecrata, adbibila debita diligentia, et talis adoralio meritoria est, et ila ortuin habet a fide et caritate: ergo si ei subest falsuin, videlur, quod et lidei.

Sed contiia: 1. Illius solius est fides in via, cuius erit visio in patria; sed visioni in patria non potest subesse falsnin: ergo nec lidei in via.

2. Itein, sicut se habet caritas ad bonum, ita se habet fides ad verum; sed carilas nunquam appetit nisi bonuni a: ergo fidos nunquani fac.it credere nisi verum: ergo fidei non subest falsuin.

3. Item, fides assentit primae Veritati propter se et super omnia iu credendo; sed prinia Veritas non potest ei diclare nisi verum: ergo ipsa non potest assentire nisi vero: ergo ei non potest subesse nisi veruin.

k. Item, euicumque cogniUoni subest falsum, illa cognilio polius est principium deceptionis quain illuminationis; sed lides est illuininatio mentis, sicut dicit Augustinus: ergo fulei falstim non potest subesse.

ii. Item, « virtus est certior omni arte 5 » atque scienlia; sed scientiae non polest subesse falsum: si ergo fides virtus est, videlur etc.

6. Item, fides, quae innititur principiis scientiarum, non potest lalsilicari: ergo multo magis illa, quae innititur Principio principiorum; et haec est fides catboliea: ergo nullo niodo potesl ei subesse falsuin. Fidei non potest subesse falsum, quia non possunt simul stare falsitas in credito et verilas in credente sive in fi.de.

Respondeo: Dicendum, quod cum habitus fidei ipsam mentem illuminet ad assentiendum veritali creditae secundum illustrationem 6 divinae praescien- «09 tiae; el divinae praescientiae non possit subesse falsum, quia ipsa non potest falsilicari: necesse est ponere, quod ipsi habilui lidei nec falsuin subsit nec subesse possit. — Quemadmoduin enim divina praescientia, quia ex rebus non pendet, certissiine cognoscit non solum ea quae ventura sunt necessario, sed eliam conlingentia, ita quod circa ea decipi non polest, sicut in primo libro oslensum liiit; sic et fides, quae cognitioni divinae pracsrientiae innititur, a qua etiam illuininatur ct dirigilur, certam crediilitalem el illuminationem habet de futuris eliam coutingentibus, ila quod, licet illa, quantuin est de se, possint non evenire, fides tainen nec potest decipi nec potest errare. Sicut enim de eo quod praescilum est evenire a Deo, concedi potesl, quod ipsuni possibile sil nnn evenire per sc et absolute, non est tamen coiupossibile cum praevisione sni, oppositi. — quia haec duo non possunt simul stare, quod Deus praeviderit unum, ct quod eveniat opposilum; tunc enim falleretnr divina praescientia — per hunc moduin intelligendum est in assensu fidei, qui l innititur divinae praevisioni. Unde qiiaiiivis crcditiun continycns in se possit non evenire, haec tamen duo non possunt siinul slare, quod non eveniat, et qtiod sit creditum. Et propterea concedendum est, quod fidei non potest subesse falstim, quia non possunt simul stare falsitas in credito et veritas in credenle sive iu fide. — Et concedendae sunt raliones, quae sunl ad islam partem.

1. Ad illud ergo quod obiicilur in quoil ctiicuniqne subest contingens, polest subesse falsum, quia omne contingens potest esse falsum; respondendum est per inleremptionem, quia divinae praevisioni subesse potest verum contingens, falsum tamen subesse non potest; praevidet enim Deus vera conlingentia, sed lamen illa quae praevidet, nunquam sunt falsa. Et sicut hoc habet instantiam in divina praecognitione, sic et in illuminatione, quae ab ea procedit, qualis est habitus fidei, sicut praedictum est.

± Ad illud quod obiicitur, quod habitus cognoscendi debet conformari ipsi cognoscibili; dicendum, quod istud habet verilatem, quando habilus cognoscendi pendet ab ipso cognoscibili secundum existentiam in proprio genere, sicut est scientia acqttisita secundum causas et rationes inferiores; sed de eo genere cognitionis, quod non pendet ab ipsa

re cognila, non est necesse, quod conformetur ipsi cognoscibili secundum existentiam sui in se, sed secundum existentiam sui in causa. Et talis est cognilio lidei et prophetiae et cuiuslibet revelationis divinae, quae non pendet ab eo quod creditur vel quod revelatur, sed ab illo lumine, per quod ad hoc cognoscendum illuminatur. Et quia illud lumen certum est etiam de re conlingente; hinc esl, quod cum habitus fidei conformetur ei, a quo dependet, quod non potest falsificari nec vacillare propter contingentiam crediti.

3. Ad illud quod obiicitur, quod contingens potest stare cum quolibet necessario; dicendum, quod verum est. Attamen ad illud quod subiungit, quod oppositum alicuius articuli esl contingens, sicut anle incarnalionem contingens eral, Chrislum i. non incarnari et non pali; respondent aliqui per interemplionem, pro eo quod de incarnalione et passione non est articulus quantum ad eventum, quod ita eveniat, sed quantum ad ordinem, quod ila congruat. Unde Abraham non credidit, Christum incarnari, sed Christum esse incamandum, ut fiat vis in verbo; quia incarnari dicit eventum, sed esse incarnandwm dicit ordinem congruum. Et quamvis Christum incarnari sil contingens quantum ad eventum, tamen quantum ad congruenliam necessarium est; impossibile esl enim, hoc non esse decens et congruum. — Sed hic modus dicendi stare non potest, quia sic fideles crediderunt, sicut Prophetae praedixerunt; et Prophetae praedixerunt, non solum esse congruum incarnari, sed etiam eventum futurum. Et rursus, sicut, nos credimus Christum incarnatum de praeterito, ita ipsi crediderunt Christum incarnandum de futuro.

Et ideo aliler dicunt alii, quod licet ipsum cre- 2. ditum possit esse conlingens iri se, tamen habito respeclu ad divinam praescientiam, quae immutabiliter praevidit, necesse est.ipsum evenire; et ideo oppositum eius non potest stare nec cum aclu divinae praescientiae nec cum actu fidei nostrae'1. — Sed nec illud solvit, quia non est aliquod conlingens, quod Deus non praeviderit, si eventurum est; nec per praevisionem suam aufertur sibi aliquid de contingentia sua: ergo quantumcumque Deus praeviderit aliquid, necesse est ponere, quod conlingens cum 1 Libr. de Causis, propos. 12: Causatum ergo in causa osl quolibet necessario possit stare. Si enim non posset stare cum necessario, impossibile esset, ipsum evenire. cessario, et quod oppositum alicuius articuli est vel fuit conlingens. Sed illud quod opponilur tertio loco, negat, videlicet quod necessarium fuit, Abraham credidisse, Christum esse passurum. Et si tu obiicias, quod omne dictum de praelerito est necessarium; respondendum est ad hoc, quod verum est de eo dicto, quod transit omnino in praeteritum; sed illud dictum connotat futuriCm contingens; et quia omne dictum, quod claudit in se conlingens, contingens est: ideo illud tolale dictum, Abraham credidisse Christum passurum, contingens est. Licet enim principalw compositio sit de praeterito, connotalum tamen est de futuro.

Et hoc patet sic: quia credere dicit actum liberi arbitrii secundum directionem luminis conformantis inlellectum nostrum divinae praescienliae — rrnde sensus est: Abraham credidit, Christum esse passurum, hoc est: Abraham illuminatus fuit, ut assentiret et videret hoc quod Deus praeviderat evenire — et quia in praevisione eventus conlingentis clauditur sive connotatur futurum contingens: hinc est, quod in illo dicto de praeterito clauditur eventus futuri contingenlis, et ideo totum dictum iudicandum est esse conlingens. Et si tu obiicias, quod necessarium esl simpliciter, Abraham cogilasse de hoc et assensisse huic, ergo necessarium est simpliciter, Abraham credidisse; dicendum, quod verum est, quod necessarium est, Abraham cogitasse de hoc; sed non est necessarium, ipsum assensisse huic credito contingenti, et hoc assensu fidei. Fides enim sic in eo assentiebal, sicut Deus praevidebat; sed divina praevisio sic praevidet, quod quamvis actus divinae praecognilionis sit in se necessarius, tamen comparatio ipsius ad futurum contingens non est necessaria, sed contingens. Per hunc etiam modum intelligendum est, qrrod licet necessarium sit, postquam Abraham credidit, liberum arbitrium fuisse motum secundum regulam ets dictamen fidei; et necessarium sit, illum motum fuisse meritorium; ordinatio tainen ipsirrs ad futurum contingens contingens fuit, sicut est ordinatio divinae praescienliae,

eui cst conformis. Et quia vocabulum credendi et asscntiendi claudit in se illam ordinationem secundum conformitatera ad divinam praevisionem; hinc est, quod sicul contingens est, Deum praevidisse aliquoil futuruin eontiugeiis, sic contingens est, crcilidisse futurum contingens; contingens est etiam, ipsum assensisse; conlingens est etiam, aliquem Prophetam prophelasse. In omnibus enim his nna est responsio, quae fundatur super hoc, quod licet aclus transeant in praeleriluin, (licunl lamen ordinationem ad conlingens futurum; et ila connotant eventmn futuri contingenlis, el ex illa connolatione necesse est dictum totum iudicare conlingens, sicut in primo libro! ostensum fuit per tres regulas infallibiles in quaeslione de praescientia.

4. Ad illud quod obiicitur, quod spei Sllbest falsuni; dicendum, quod spei, secundum quod virtus est et virtuose movetur, falsum non Subest. Gum enim spes sit certitudo « proveniens ex gralia et meritis3», nullus sperat, se hahilurum vitam actcrnam, nisi cum praesuppositiona meritoniiii; et qtiia eflicacia inerili includit linalein perseveranliain: hinc est, quod in actu spei implicalur comlilio perseverantiae linalis. Omnis enim,qui recle sperat, sic vitam aeternain exspectat, si usque in finem perseveraverit in gratia; et hoc quidem verum est. et lides noslra dictat. Et ila respondeiitliim est ad illam ralionem per inleremplioncm minoris, quia praescilus non exspectat vilam aeternam simpliciter, sed sub comlitione. Quodsi aliquis praeter divinam revelalionem absque omni conditione speret, se habiliirum vitam aelernam; bic non est motus

I. Principia principalia ad solvendam lianc quaestionem iani!>11 pertinens ad fidein el spem, sed ad falsam aestimationem.

!). d illiul quod obiicitur, quod aclus carilatis praesupponit actum fidei; dicendum, quod verum est, quod praesupponit actum fidei utregukbntw el dirigentis eius acluin, sed non oporlet, quod praesupponat actun) fnloi ut concurrcnlis super illud obiectinn. Oinne enim, quod caritas appetit, fides dictat appetendiun esse, et ita dirigit eius actum. Non lainen onuie quod caritas uppHit, fides credil, quia de pluribus contingit dicere, quod sint bona; falverum dicit inliaerenliain el exislentiain artualein. llndo bonuin erat, Aposloliiin ire ad llispanos, iiiainvis non esset verum; et ideo erat appetibile, quainvis nou esset credibile. Quamvis enim falsitas possit stare cum obiecto caritatis, quia aliquid potest esse falsum et bonuin; non tamen polest slare cum obiecto fidei, quia non polest idem simul esse falsum el verum.

(i. Ad illud (piod obiirilur. quod adorationi DOlest subesse falsum; dicenduni, quod adorationi factae secundum directionem et regulam fidei nunquain subest falsum, pro eo quod liiles dicit.nihil ailoraiidum esse pro certo, nisi de quo habelur certa cognitio; de eo autem, de qno non habetur cerli- Indo, dicit adorandum esse, praesupposita conditione. Unile omnis fidelis recte adorans hostiam consecratain. adorat suh ea condilione, si perfecta sunt circa ipsam ea quae ad coiisecrationein sunt necessaria seciiiidum inslittitionem divinani; et sic nunquam decipitur nec errat.

solutio, quam lenet S. Bonav., negat maiorem, scilicet quod

Utrum fules sit circa verum

Secundo quaeritur, utrum fides sit circa verum creatum et increatum, an circa increatum tantum tanquam circa obieclum proprium. Et quod solum sit circa verum increatum, videtur:

1. Primo per hoc, quod fides est virlus theo- Omnis enim virtus theologica habet idem pro obiecto et fine: si ergo flnis virtutum l non esl quid creatum, sed increatum, videlur etc.

2. Ilem, hoc ipsum videtur per hoc, quod est virtus una: quia unica virtus unum debet habere obiectum: si ergo fides virtus una est, et creatum et increatum sunt diversa omnino; igitur si fides habet esse circa Verum increatum, non habet esse circa verum crealum sicut circa obiectum.

3. Ilem, hoc ipsum videtur per hoc, quod fides est virtus evacuanda per obiecti sui praesentiam et apertam notitiam; sed sola visio Veri increati est illa, quae virtutem fidei evacual — fides enim non evacuatur in vias — ergo videtur, quod fides solum sit in Verum increatum tanquam in obiectum.

4. Ilem, fides est virtus, qua assentitur ipsi credito propter se et super omnia; sed nulli vero est propter se et super omnia assentiendum, nisi quod est sumnium Verum et Verum increatum: ergo solummodo circa illud consistit fidei obiectum.

5. Item, hoc ipsum videlur per definilionem articuli a Kichardo dalam, qua dicit, quod « articuhis est indivisibilis veritas de Deo, arctans nos ad credehdum »: ergo si articulus est fidei obiectum, hic q. 2. et increatum, an circa increatum videtur, quod fides solum sit circa verum increatum et circa Deum. prium; sed in Symbolo non solum sunt articuli spectantes ad Deitatem, immo etiam spectantes ad humanilatem: ergo si humanitas est quid creatum, fides non solum consistit circa Veritatem increalam, verum etiam circa creatam.

6. Item, tantae ampliludinis est fides, sicul et caritas, vel maioris; sed caritas non tantummodo diligit Bonum increatum, sed etiam creatum, quia non tantummodo diligit Deum, sed etiam proximum: ergo lides non tantum est in Verum increatum sicut in obieclum, verum etiam in verum creatum.

7. Item, nullum verum futurum est verum increatum, quia Verum increatum est verum aeternum; sed fides nostra est circa verum futurum, quia credimus « carnis resurrectionem », quae nec est nec fuit, sed futura est: ergo videtur, quod fides non tantum sit circa Verum increatum, sed eliam circa creatum.

8. item, si quis pcrtinaciter assereret, esse falsum quod sacra Scriptura dicit esse verum, esset haereticus: ergo videtur, quod obiectum fidei extendatur ad omnia quae in sacra Scriptura scribuntur; sed in sacra Scriptura multo plura scribuntur de temporalibus quam de aeternis, de creatis quam de increatis, sicut quod Abraham genuit Isaac s, et consimilia: ergo videtur, quod obieclum fldei magis consistat in vero creato quam in increato.

9. Item, illuminatio lidei sequitur, vel coiuomitatur illuininationem propheliae; sed prophetia maxime et praecipue consistit circa verum creatum, cum sil praenuntiatio futurorum: ergo pari ratione videlur, quod et ipsa lides. Fidei obieclum proprie dictum sive formale, quod habet rationem molivi, est Verum increatum;

obieclum vero communiter dictum esl verum tum increatum, cui assentilur propter se, tum creatum, cui asscnlitur propter aliud ct quod kabcl rationem materialis.

Respondeo: Dicendum, quod obieclum alicuius habet rommuncm acceptionem; et obieclum per accidens, quod quitleni habet ralionem materialis; illud autein dicitur obieclum proprie et per se, quod quidem habet raliunein motivi.

Secuiiduin hanc duplicein acceptionem dupliciter conlingit loqui de obiecto fidei. Nam uno modo polest dici obiectum fidei, circa quod ipsa fides versatur, tanquam circa illud quod credit esse verum, sive illi assenlial propter se, sive propler aliud. El i. hoc modo non tantummodo est circa Verum iocreatum, verum etiam circa verum creatum, quia fides non tanlum credit ipsi divinae Veritati in se, sed etiam in bis quae sibi ah ea dictantur, quae sunt multa vera creata. — Si autem loquamur de obiecto fidei secundum propriam acceptionem, prout th- 2. cilur obiectum, quod habet rationem molivi; sic obiectum lidei est Verum increatum. — El sicut contingit intelligere iu visu, quod lucidum dupliciter niovel visum, vel prout est absolatum, vel prout est terrenae materiae incorporatum; sic ipsa divina Veritas dupliciter movet ipsum intellectum per 3. fidem illuminatum: vel per sc, sicul in articulis speclanlibus ad ipsum Deum seciindiiin Divinitatem, vel ut est unita creaturae, sicut in illis articulis respicientihus ipsum Deum in sua humanitale assumta, vel in operatione ab ipso creata, sicut in creatione, reparatione et glorificatione. — Concedendum igitur S. Bonae. — Tom. III. est, quod obiectum lidei proprium, secuniliun quotl habet ralionein motivi, est Verum increatum; et quia hoc probant raliones ad priinain parlem inductae, ideo concedendae sunl. tem, sicut quidam Divinitatem; iain patet responsio, quia ilh arliculi, tui sunt de humanitate et circa huinanitatein, eiiiiiitiantur de divina persona, circa quain consislit Veritas increata, et ex illa parte habent ralionein movendi. Nam ex illa parte, qua consistunl circa veritatem crealaiu, habent solum rationem materialis. Unde sicut una est psrsona in duabus naturis, creala videliret el increata; sic una cst Veritas movens, quae tenet ralionein obiecti, sive in articulis, qui respiciunt Divinilalem, sive iu his qui respiciunt huiiianitatein, tpiae quidem est Veritas increata.

2. Ad illud quod obiicitur, quod ad tot se extentlit lides, ad quot sc extendit carilas; dieeinliun, quod etsi caritas videatur esse circa Itoiniin increatum el circa honiiiu creatuin tanquain circa ohiectiiiu proprium, tamen obiectum eios proprium, sicut infrac inanifestahilur, non est nisi circa lltinum increatura.

3. Atl illud quod obiicilur, quod lides est tle vero futuro; dicendom, quod resurrectio carnis futura non est ohiecluin fidei proprium, nisi in quantum coinparalur ad divinain virtulem et iustiliam, quae corpora resuscitabit, ut relrihutio fiat secunduin merila; et sic ratione Veri increati iinplicati habet rationem obiecti; quod quitlem Veruin increatum, quanlum est de se, abstrahit a ratione praeteriti et fuluri, licet praeterilio et futuritio notetur circa eius effectuin, qui, quantum est de se, habet soliini rationem materialis in comparatione ad fidei assensum, secunduin quod in praecedentibus fuit tacluin.

4. Ad illud quod obiicitur, quod haerelicus iudicarelur qui perlinaciter negaret quae in sacra Scriptura dicuntur; dicendura, tpiod hoc non est, quia omnia quae in sacra Scriplura coiilinentur, teneant rationera obiecti proprii et molivi respeclu ipsius fidei; sed hoc est, quia eonsequuntur ad eius obiectura proprium. Quia enim sacra Scriptura edita est ab ipsa Veritate increata et a Spiritu sanctos; qui contradiceret sacrae Scripturae contradiceret ei cui fides asseulit propter se, videlicet ipsi summae

Veritati. El ideo ex hoe non potest concludi, quod fldes circa verum crealum habeat versari sicut circa obieclum proprium.

5. Ad illud quod obiicitur de illuminatione prophetica, dicendum, quod prophetia non habet pro principali obiecto et motivo ea quae propheta praenuntiat, sed solum habet pro obiecto materiali, circa quod ipsa prophelia versatur. Unde Propheta non assentit ei quod praenuntiat, propter se, sed propter Veritatem ipsum illuminanlem et erudientem;

de quibus est fides; quia res arctat seniper ct per se ex natura

Ulrum fides sil circa Tertio quaeritur, utrum fldes sit circa complexum, an circa incomplexum. Et quod sit circa complexum, videtur.

1. « Credere enim, sicut dicit Augustinus, est cum assensione »; sed assensus rationis non est supra incomplexum, sed supra complexum: videtur ergo, quod fides sit circa complexum, sicut circa proprium obiectum.

2. item, fides credit aliquid, quia verum, et respuit, quia falsum; sed verum et falsum sunt circa et ex hoc non potest concludi, quod fides sit circa vera creata, nisi tanquam circa obiecta materialia. — Posset tamen dici, quod non est simile de fide et prophetia, quia fides in sno obiecto, cui assentit, requirit aliquid, quod habeat rationem molivi; sed prophetia nihil lale requirit in prophetato, sed totam rationem suae cognitionis sumit ab inspirante. Ideo non sequitur, quodsi prophetia est de aliquo, quod de illo debeat esse fides sicut de obiecto. liic a. S. — Richard. a Med., liic q. 2.

, an circa incomplexum. complexionem 3: ergo videtur, quod et habitus fidei ipsum complexum sive enuntiabile respiciat ut obiectum.

3. Item, fides est media inter opinionem et scientiam, secundum quod vult Hugo 4; sed lam opinio quam scientia est circa complexum: ergo cum medium suscipiat naturam extremorum, videtur similiter, quod et fides.

h. Item, fides est opposita errori; sed nullus errat nisi ex hoc, quod altribuit aliquid alicui, quod

non est attribiiendiun. vel removet quod non est renaovendum; hoc autem non flt nisi in complexione: ergo omnis error circa complexiouem consistit. Si igitur « opposita nata sunt consistere circa idem », videtur similiter, ipiod et fides verum complexum habeat pro obiecto.

5. Item, si ipsum veruin incomplexum est obiectuin fidei, cum ergo ludaei credulilateni habeant de inrarnatione, ludaei lideni haberent incarnationis; quod est manifeste falsum, iinmo errant circa articiiluin illum; siiniliter illi qui crederent resurrectionem iam factam, haberent tidem de resurrectione, quos tanien circa resurrectionem constat errare: restat igitur. quod aliijuid incomplexum non habet esse ipsius fidoi obiectom; et est complexum. vel mcomplexum: ergo complexum.

Si:d contra: I. Super illud priniae ad Corinthios decimo: Omnes eundem potum spiritualem biberunt; Glossa Augustini: « Tempora sunt mutata, sed tamen non est lides variata »: si igitur non est fides variata, nec obiectum (idei: cum ergo enuntiabilia, quae crednnliir, variata sunt, quia illi credebant, Chrislum esse passurum, nos, passum esse; illi, incarnandum, nos, incarnatum esse: restat igitur, quod lides non est circa enuntiabile sive circa complexiim tanquain circa obiectuni.

2. Ilem, obieclum fidei est Verum increatum, sicut prius fuit ostensum — unde Richardus de sancto Victore dicit, quod « articulus est veritas de Deo » — si ergo Deus est simplicissimus, et in simplici nulla cadit coinplexio vel compositio; videlur, quod obiectum fldei non sit verum complextim, sed

3. Item, de eodem et circa idem est fides, circa quod est visio futura; sed visio est circa verum incomplexurn et per modum incomplexionis — erit 4 enim visio simplex inluitus summae lucis — ergo videtur, quod lides simililer consistat circa verum incomplexum per modum incomplexi.

4. Item, spes et caritas sunt circa res incomplexas el per modum incomplexionis, quia spes ex- 1 Aristot., de Praedicam. e. de Oppositis, et II. Topic c. 3. spectat beatitudinem, et caritas amat Deum: ergo cum virtutes theologicae idem habeant pro obiecto secunduni rem, videlur, quod et ipsa fldes circa verum incomplexum consistat.

;>. Item. si fides consistat circa veruin complexum; cum tempore passionis paucissimi scirent, Christum pali, et in tempore incarnationis paucissimi scirent. Christum incarnari, paucissimi habnissent fidem; Cornelius etiam fidem non habuisset, qui nesciehat, Christum esse incarnatum nec passum, et tamen de illo legitur, quod eleemosynae eius placuerunl Deo — sine /ide aulein, ut dicitur ad Uebraeos undecinio, impossibile est placere Deo — si igitur ista inconvenienlia essent, inconveniens est ponere, quod fides consistat circa eoniplexionein. Fides proprie consistil circa verum complexum.

Rkspondko: Ad praediclornni intelligenliam est notaiulum, quod circa hanc quaestionem diversi diversimode senserunt.

Quidam enim dicere voluerunt, quod fides consistit circa incomplexum, sicul circa proprium ohiectuni; et isti dixerunt, quod articuli fidei non sunt enuntiabilia, sed res, utpote incarnatio, passio et resurrectio; et ista quidem omni tempore sunt eadein, sicut et ipsa lides. Quod aulem actus fldei transit super ipsum credibile sicut super complexuin, hoc est propler defectum intellectus, qui non potest totum simplici aspectu intueri, sed primo hoc intuetur et postea illud, componens unum alteri.

Sed quoniam ipse assensus fidei est proprie super complexionem; et ad perfectionem fidei non lantum oportet cogikire de incarnalione, sed eliam oportet credere, incarnalionem iain fuisse: ideo dixerunt alii, quod arliculi sunt enuntiabilia, et quod fides consistit rirca compkxum, maxime cnm fides quanlum ad aliquos articulos simul respiciat increatum et creatum, et de nullo creato possit esse, articuli fidei, scilicet credere nativitatem, credere passionem,

nisi secundum quod componitur ipsi increato, secundum quod prius habilum est: si ergo intellectus illud non capit nisi per modum complexionis, rationabilius videtur illud ponere et dicere, quod fides sit circa verum complexum sive sub ratione complexi. Et quoniam errans circa verum complexum quanlum ad differentiam temporis simpliciter iudicatur haereticus, sicut si aliquis crederet resurrectionem iam factam, vel incarnationem futuram; ideo non solum dixerunt, fidem esse circa verum complexum, sed etiam circa verum complexum sub determinata differenlia temporis. Et si lu obiicias eis de mutatione fidei propter mutationem istorum enuntiabilium; respondent secnnduro Nominales, quod enuntia.biha non sunt mutata, quia le esse cursurum, te currere, te cucurrisse, in diversis temporibus prolata, idem significant, et unum est enunliabile, quia una est res, quam signifirant, et unum est lempus, pro quo proferuntur; et ideo unum sunt secundum rem et verilatem, quamvis videantur vocaliter esse diversa. — Aliler etiam respondent. Isto quod ista enuntiabilia sint diversa, quia tamen nna est Veritas, cui fides assentit principaliter, et ratione cuius isla enuntiabilia credit, quae quidem non mutatur secundum diversitatem temporis, licet ipsa enuntiabilia diversificenlur; non propter hoc fides mutatur et diversificatur, immo in diversis temporibus fides non mutata consislit.

Sed quia posilio illa Nominalium, quae dicebat, primo libro fuit ostensum; similiter nec alius modus dicendi sufficit, quod ad immutabilitatem fidei sulficiat immulabililas rationis credendi — si enim articuli sunt enuntiabilia et dicuntur immulabiles propter rationem credendi immutabilem, pari ralione omnes dicerentur unus articulus propter unicam ra- 3. tionem credendi, quae est in eis — ideo est tertius modus dicendi, quod cum fidei habilus faciat mentem assentire credibili sive credito; et assensus animi non feratur supra incomplexum, sed supra i. complexum: ponere oportet, quod ipsum obiectum fidei, secundum quod supra illud fertur fides, habet ralionem complexi. Et quia dupliciter contingit, fldem ferri in obiectum suum, scilicet aut implicite, ant explicite; ideo secundum duplicem modum dicitur complexum esse obiectum fidei, sive fides consislere circa complexnm. Nam fides quantum ad 2. suam substantiam respicit complexum sive enuntiabile, non concernendo determinatam tentporis differentiam, immo aliquod dictum, quod est commune et indifferens ad omne tempus, sicut Christum fuisse passurum. Fides autem explicila respicit complexum sub differenlia temporis determinata, sicut nunc oportet credere, incarnationem fuisse, et resurrectionem futuram esse. Sicut ergo explicatio accidit fidei nec mutat essentiam fidei 5; sic et variatio temporis determinati non variat fidem, ut sit alia et alia secundum speciem. — Et hic quidem modus dicendi satis est probabilis. Hunc igilur sustinendo dicere possumus, quod fides proprie consistil circa verum complexum. — Et concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt. bile, quod non concernit determinalam lemporis differentiam, in diversis temporibus non mutatur, et hoc est, circa quod habet fides consistere, secundum quod fides; sed illa enunliabilia solum variantur, quae concernunt determinatam temporis differentiam, et circa hoc consislit fides, secundum quod explicita. Et ex hoc non potest concludi, quod fides sit alia et alia, sed quod fidei explicatio sil variata in diversis temporibus.

2. Ad illud quod obiicitur, quod fides est circa Verum increatum, circa quod nulla est complexio; dicendum, quod sicut in primo libro dictum fuit, quamvis Deus sit simplicissimus, tamen circa ipsum vere contingit enuntiare hoc de hoc per modum complexionis, pro eo quod illam complexionem non ponit intellectus circa rem, sed circa se ipsum intelligentem; nec tamen errat, quia non potest simplicilalem divini esse nisi sub tali compositione et collalione capere. Et per hunc modum intelligendum est in fide. — Praeterea, fides non tantum est de Vero increato in se, sed etiam prout comparatur ad veritatem crealam, sicut dictum est supra s; et illa comparatio sub quadam complexione est, et propterea illa ratio non cogit.

3. Ad illud quod obiicitur, quod de eodem est fides in via et visio in palria; dicendum, quod unum et idem potest apprehendi per modum incomplexi et per modum complexi, sicut patet in apprehensione sensus et intellectus. Sensus enim, dnm apprehendit rern albam, apprehendit per modum cuiusdam incomplexionis, quia non novit sensus exterior componere nec dividere; sed intellectus, dum illud idem apprehendil, quod sensus apprehendebat, sub niodo complexionis accipit, praedicans hoc de hoc, componens hoc illi et dicens, hoc esse album; et

iia complexum et incomplexum non faciunt diversitatem a parte rei comprehensae, sed a parte modi eamprehendendi, quia ununi et idem potest apprehendi sub modo complexionis et incomplexionis. Et propterea non sequitur, quod si visio est de eodem, de quo est lides, et visio non est sub ratione romplexionis, ergo et lides; iinmo est ibi /iyura diclionis, vel etiam accidens, quia proceditur ab nnitale rei ad unilatem modi. Et si tu quaeras, quare fides non assentit obiecto suo per modum incomplexi, sicut visio; salis plana est responsio: quia visio patriae uno et simplici aspectu faciet,.videri et cognosci multa propter perfectionera glorjaes; non sic aulein est de rognilione secundum slalum viae, (]uem quidem statum respicit ipsa fides.

4. Ad illud quod obiicitur de spe et caritale, dicendum, quod non est simile: quia proprie intellectus est negotiari circa complexum, sed affectus est negotiari circa ipsam rem; et quia res in se ipsa habet ralionem ineomplcxionis, sed prout est in in-

De obieclo fidei in

Consequenter quaerilur de obiecto lidei in comparatione ad nostram cognitionem, et circa hoc quaerunlur tria.

Primo quaeritur, utrum fides sit de his, de quibus habelur visio sensibilis.

Utrum fides sit de his, de Circa primum sic proceditur et quaeritur, ulrum fides sit de bis, de quibus habetur visio sensibilis. Et videtur, quod sic.

1. loannis vigesimo: Quia vidisli me, Tho-!J17 lellectu, liabel rationem complexionis a: hinc est, quod quamvis virlutes respicientes affectum sint circa obiectuin suum praeter ralionem complexionis, non tamen propter boc fides, quae est regula intelleclus. — Nec valet, quod si idem est obieclum virtuluin theologicarum j propter hoc, in quantum est fidei, careat complexione, sicut in quantum esl aliarum. Complexum enim et incomplexum non dicunl variationera a parte rei, sed solum a parte modi, sicut prius visum est; et quamvis virtutes theologicae habeant idein obiectum secundum rem et subslantiam, habent tamen dilferens secundum raliqnem et modum.

2. Ad illud quod obiicilur de Cornelio, iam palet responsio: quia Cornelius habebat lidem implicitam, et ideo non credebat incarnalionein vel passionein 5 sub differentia temporis determinala; et propterea non errabat, sed explicatio fidei sibi deerat, ad quam faciendam misit Domintis Ecclesiae architectum.

ad noslram cognilionem.

Secundo, ulrum sit de liis, ile ipiibus habetur opinio probabilis.

Terlio. utrum sit de his, de quibus habetur cognitio scientialis.

habetur visio sensibilis. et de eodem habebant sensibilem cognitionem; redit ideni quod prius.

3. Ilem, Aposloli viderunt Chrislum patienlem et Christum ascendentem, et conslat, quod Christum esse passum et ascendisse, sunt arliculi: si ergo Aposloli fidem et meritum quantum ad hos articulos non amiserunt, videtur, quod circa idem possit esse fides et visio exterior.

4. Item, beata Virgo sensibili experimento novit, se concepisse de Spiritu sancto absque virili semine; sed constans est l, quod propter conceptionem Filii Dei nihil demplum est fidei suae: ergo

simul stabant in ea cognitio fidei et cognitio sensibilis experimenti.

Sed contba: 1. Super illud Ioannis decimo quarto: Vado parare vobis locum; Glossa Auguslini:

-ii « Eat Dominus et patet locum: eat, ne videatur; lateat, ul credalur»: si ergo ad credere necessarium est latere, videlur, quod impossibile sit, visionem corporalem circa idem stare simul cum fide.

2. Item, Augustinus definiens fidem dicit: «I'ides est credere quod non vides »; et in praecedenti distinctione 2 habitum est, quod « fides esl virtus, qua creduntur quae non videntur »; et Gregorius in quadam homilia Paschali: « Quae videntur fidem non habent, sed agnitionem »: ergo non videtur, quod de eisdem possit esse fides interior et sensus exterior.

3. Item, visio patriae evacuat fidem et eius meritum propter manifestationem veritalis creditae; sed visio corporalis Christi ita manifestat eius humanilatem, sicut visio palriae eius Divinitatem: ergo sicut fides Divinitatis non potest esse circa visum visione gloriosa; sic videtur, quod fides humanitalis non potest esse circa visum visione sensitiva.

4. Ilem, actus credendi, secundum quod ad virlulem spectat, est quid difficile et voluntarium 4; sed credere quod homo videt oculis exterioribus, hoc est facile et necessarium: ergo non videtur, quod aliquid possit esse simul et semel exterius visum et interius creditum. Fides et visio sensibilis possunt esse simul circa unum, quamvis non secundum idem.

Respondeo: Dicendum, quod quaedam sunt, quae subiiciunlur sensui exteriori simpliciter et totaliter; et illa videre est clare et perfecte cognoscere, et circa talia non potest simul et semel esse habitus sive cognitio fidei cum visione exteriori, pro eo quod visio sive cognitio illa excludit omne aenigma el cognitionem aenigmaticam 5. — Quaedam autem sunt, quae sic subiacent sensui secundum aliquid sui, ut secundum aliquid sui lateant ipsuin sensum; et circa talia bene potest simul et semel 1 Vers. 2. — Glossa August., a Strnbo ct Lyrano ut ordiesse visio secundum unum, et credulilas fidei secundum aliud: visio secundum id, secundum quod patent; credulitas fidei secundum id, secundum quod lalent.

Nam Et hoc modo est in Christo intelligere. Christus secundum naturam assumtam et corpoream Apostolorum sensibus apparebat, secundum autem divinam naturam omnem sensum latebat; et eadem persona et hypostasis secundum diversas naturas simul erat visui cognita et incognila; ideo simul poterat esse visa et credita. — Et illud est satis facile intelligere, si quis attendat: quoniam circa idem potest esse certitudo et dubitatio secundum diversas naturas et diversos respectus et diversas conditiones. Esto enim, quod hic sit Christus coram oculis meis; etsi visu cognoscam, ipsum esse hominem, nunquam tamen per visum cognoscam, ipsum esse Filium Dei; ideo alius habitus necessarius est ad hoc, quod cognoscam, ipsum esse Deum. El hoc est quod Dominus dixit Petro, quando dixerat; Tu es Christus, Filius Dci vivi: Caro et sanguis non revelavit tibi etc. — Concedendum est igilur, quod fides et visio possunt esse circa unum et eundem, quamvis non secundum idem. — Et hoc est quod Augustinus 8 et Gregorius de Thoma, quod « aliud vidit, et aliud credidit, hominem vidit, et Deum confessus est dicens: Dominus meus et Deus meus-n. Et sicut de Thoma dicitur, ita etiam de ceteris Apostolis et de beata Virgine, quae, quamvis certitudinali experientia sciverit, se concepisse sine virili semine; tamen se concepisse personam Verbi novit mediante fide. El breviter: quia in omnibus articulis implicatur aliquid divinum; quia « articulus est verilas de Deo », et illud quidem latet: ideo concedendae sunt raliones ostendentes, quod visio corporalis fidem non excludit.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in contrarium, quod fidei necessana est lalentia; dicendum, quod latentia Divinitatis haec est, quae necessaria est fidei; sed latentia humanitatis non est de fidei necessitate, facit lamen ad maiorem actus fidei puritatem. Purius enim Apostoli moti sunt motu fidei et molu dilectionis in Chrislum post eius ascensum vel abscessum, quam in eius praesentia. Et Dominus, loannis vigesimo, magis laudat fidem eorum 5 Cognilio acnigmaticn essentialis est fidei. Cfr. I. Cor.

qui uon viderunt et creclidernnt, quam fulem Thomae; et beattis Pelrus in primae Canonicae priino commeiulat eos qui Chrislum non viderunt, et tamen in euin crediderunt; et hoc est quod vult illa Glossa dicere, quod Domini absentia corporalis faceret ad fidei proiuotionem: et ex hoc non sequitur, quod corporalis visio tollat ipsam fidein.

2. Ad illud quod obiicitur de auctorilate Augustini et Gregorii, dicendum, quod verba Augustini et Gregorii sunt intelligenda per se. Quod enim dicitur lides esse de non apparentibus et non visis, hoc dicitur, quia fides de illis est secundum eam naturam, secunduin quam non apparent; et eo ipso est de ipsis, quae non apparent, quia secunduin aliquid sui latenl. Sed ex hoc non excluditur, quin quasi per accidens et per concomitanliam possit dici, quod fides sil de aliquibus. quae apparent, pro eo quod unum et ideni, sicut prius ostensum est, potest simul apparere et latere.

3. Ad illiid qtiod obiicitur, quod visio palriae tollit (idem Divinitatis; dicendum, quod non est simile. pro eo quod visio palriae excludit omne aenigma et aufert oinneni lalentiam; non sic visio viae.

I. Cum inanifesliim sil, quod tinum el idom secimdiun ali- 31!) Quamvis enim Chrislus apparerel quantuin ad naturam humanam '-', latebat tamen quantum ad personam. Unde Christo demonslralo, islum pati. erat visum et ereditum: visum, in quauttim demonstrat suppositiiin humanae naturae, sed crcditmn, in qiianluin demonstrat personain sive hypostasim divinae naturae.

h. Ad illnil quod obiicilur ultimo, quod credere esl dillicile et voluiitariuin; dicendum, qttod visio corporalis, sicut tlictum est, quia non tollit latentiam. itleo non tollit di/pcultatem; nec tollit arbitrii libertatem ex ea parte, ex qua latet. Cnm enim dicit, quod non est di/pcilc nec voluntarium credere quod quis videt; dicendum, quod verum est secundum id, secunduin 3 quod videt; sed tamcu totus Chrislus secunduin oinnem sui naturain visioni non subiacebal; el ideo ratione illius naturae et personae voluntarium et di/pcile erat credere. I;acile eniin erat credere, quod ille homo pateretur, ab his qui videbant Christum pali; sed diiTicilliinum erat credere, quod Deus esset qui paterettir; nec hoc credebat aliquis, nisi qui volebat, et quem illurainatio fidei adiuvabat.

ralionabilius, nihil sapientialius, nihil verius neque divinius vi-

Ulrum fides sit de his, de Secundo quaeritur, utrum fides sit de his, de quibus habetur opinio probabilis. Et quod sic, videtur.

1. Primae Pelri tertio: Parati omni poscenti rationem de ea quae est in nobis fule et spe; sed ratio probabilis esl generativa opinionis: si ergo fides compatitur secum probabilem rationem, compatitur ergo et probabilem opinionem.

2. Item, Petrus, archiepiscopus Ravennas: « Non est tutum credere sine ratione »; ergo ratio probabilis facit ad fidei utilitatem et securitatem: si igitur opinio generari habet ex probabili ratione, videtur etc.

3. Item, donum scienliae, intellectus et sapientiae simul potest stare cum fide; sed «quod credimus, debemus auctoritati, quod intelligimus, rationi3»: ergo ratiocinalio potest simul stare cum fide. Sed cum quocumque stat probabilis ratiocinatio, stat etiam et opinio: ergo elc.

4. Item, doctrina theologiae stat simul cum fide, cum sit fidei explicativa, et circa ea est, circa quae fides consislit: si ergo in doctrina theologiae multae fiunt probabiles raliones, videtur, quod rationis probabilitas simul cum fide maneat: ergo pari ratione et probabilitas opinionis ex rationibus generatae poterit esse in eodem et respectu eiusdem, in quo et respectu cuius est ipsa fides.

Sed contiu: 1. Ad Hebraeos undecimo: Fides est argumentum rerum non apparentium; sed ea, de quibus habetur opinio probabilis, sunt apparenlia — «probabile enim est quod videtur omnibus, vel pluribus» — ergo videtur, quod opinio probabilis et fides circa idem simul esse non possunt.

1 Vers. 15. — De minori cfr. Aristot., I. Poster. c. 26. (c. Med., hic q. 6.

habelur opinio probabilis.

2. Item, acceptio opinionis probabilis colligitur ex humana ratiocinatione; sed, sicut dicit Gregorius, « fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimenlum»: ergo videtur, quod probabilis acceptio auferat meritum ipsi fidei: ergo non potest se compati cum habitu ipsius fidei.

3. Item, « opinio est acceptio unius partis cum formidine alterius7», igitur ubi est opinio, ibi est vaciUatio; sed fides excludit omnem vaciUationem, dum facit firmiter adhaerere: ergo lides non polest simul stare cum opinione.

4. Ilem, opinio adhaeret rationi 8 propter se, unde deficiente probabilitate rationis, deficit probabilitas opinionis; sed fides adhaeret ipsi Veritati propter se et super omnia: ergo fides et opinio habent repugnanliam: ergo non videtur, quod simul possint esse in anima circa eandem materiam.

c o n c i. u s i o. De eodem polest esse fules el opinio probabilis, non qualenus habet dubitationem annexam, sed qualenus dicit acceplionem generatam et derelictam ex rationibus probabilibus. «acceptio unius partis cum formidine alterius»; alio modo dicitur opinio acceptio animae generata ex rationibus probabilibus, secundum quod consuevit dici, quod syllogismus dialeclicus generat opinionem, syllogismus vero demonslrativus generat scientiam.

Si igitur opinio dicatur primo modo, prout

1. habet secum annexam formidinem el vacillationeni, sic non potest siniul stare cnm habitu fidei circa eandein niateriain, pro eo quod lidrs facit plene ronsentire in alteram partem, ita quod oinnino reputat eius oppositum falsuin et erroncum, nec propter aliquam rationem supervenientem posset ad oppositum inclinari; et ideo, quia tollit fluctuationem opinionis, isto modo dicendi opinionem opinio simul cum fide non polest se compali. — Si autem 2. opinio dicatur secunilo modo, scilicet acceptio derelicta ex rationibus probabilibus; sic dicendum est, quod circa idem siinul et seniel polest esse opinio et fi.des, quoniam inulti lideles habent ad ea quae credunt, multas verisimiles rationes et multas dtobahiles, quae habent generare opinionem quantuiii ad secundum modum dicendi opinionem; et illa quidem acceptio generata fidei non repugnat, iramo subservit et famulalur. Est eiiim in (idei fomentum qiiantiim ad infirmos el in obkclamentum quantuin ad perfectos.

Ex his patet responsio ad quaestionem propositam, patet etiam responsio ad ohiecla. Opinio enim probabilis secunduin unum modum dicendi potest stare simul cum lide, sicut raliones ad priinam partem ostendunt; inimo multum confert fulei prohahilitas rationum, sicut dictum frril in principio primi libri. Secundum aliuni modum dicendi, in quantum sonat in imperleetionein, videlicet prout liicit vacillationem et innilentiain ipsius assensus super probahilitatem rationis principaliter, sic habet re-

Utrum fides sit de his, de Tertio quaeritur, ufrum fides sit de his, de quibus habetur cognitio scientialis. Et quod sic, videtur tali ralione.

1. Philosophus aliqnis sciens rationibus cogen- Deuin esse rrnum, creatorem omnium, potest venire ad fidem, ita quod non ohliviscatur illarum rationum; sed sciens illas rationes habet scientiam: ergo videtur, quod possit de eodem simul habere fidem et scientiam.

2. Item, aliquis cognoscens aliquid per demonpugnantiain cum fide; et sic procedunt raliones ad secundain partem, maxime duae ultimae, quarum una sumla est ex ipsius opinionis incerlitudine, altera vero ex ipsius opinionis futcimenlo, quia prinripaliter innititur rationi prohanli 3.

3. Ad illud vero quod primo obiicitur dr verbo Apostoli, quod lides est arguiuentum non apparentium; dicendum, quod Apostolus removet ihi a credihili apparentiam non quamcumque; non enim removet apparentiam probabUis apvhionis, sed cerliiudinalis appre/iensionis, sicut apparet Deus lieatis.

4. Ad illud quod obiicitur de verbo Gregorii: Fides non habet meritum etc.; dicenduin, quod hoc intelligit Gregorius, quanda credulitas fidei omnino innititur experimento ralionis probabilis; et hoc modo fides vera non stat ciim opinione, ita quod innitatur apinioni tanquam fundamentn, immo mullo magis acceptio illa prnbabilis, ex ralionihus acquisita. de qua dirliun esl, quod potest opinio dici, innititur ipsi fidei lanquam firniiori. El liuius signuin est, quia niultae rationes videntur nobis prohahiles et valde rationabiles circa (idem, quae videnlur esse abusiones quaeilam hominibus iulidelibus. Ideo magis illa acceptio innititur fidei quain e converso, licel aliquo modo illa fidem foveat et delectet, sicut dictum est.

:?. h. Ad duas rrltimas raliones non oporlet ivspondere; quia proceduiit de ipsa opinione secrrnduin alleruin modum dicendi, secundum quem non potest simul stare ctim fide, sicut prius tactum est.

habetur cognilio scientialis. strationem quia sive per ejfecium, si incipiat nosse per causam sive per denionslrationein propter quid, non propter hoc amiltit priorem cognitionem, quamvis liaec secunda sit nobilior illa: ergo duae cognitiones possunt Iraberi de eodem, quarum una nobilior est quam alia, et una non expellit aliam nec evacuat. Et si hoc verum est, tunc videtur. quod simul possit aliquid cognosci ratiocinatione acquisita et illuminatione infusa: ergo de eodem simul potest haberi fides et scientia.

3. Itera, cognitio intellectiva superadveniens non tollit cognitionem sensitivam, licet una illarum sit dignior et perfectior et nobilior altera J: ergo pari ratione videtur de fide et scientia, quod simul possunt haberi de eodem et circa idem.

4. Item, «experientia est principium scientiae»; sed de uno et eodem potest haberi fides et experientia: ergo de uno et eodem potest haberi fides et scientia. Maior probatur per Philosophum; minor probatur in beata Virgine Maria, quae fide et experientia cognovit, se concepisse de Spiritu sancto.

Sed contba.: 1. Sicut caritas diligit Deum propter se et super omnia, sic fides assentit primae Veritati propter se et super omnia; sed quia caritas diligit Deum super omnia et propter se, impossibile est, quod ipsa compatiatur secum dilectionem, qua quis diligit Deum propter terrena principaliler: ergo pari ratione impossibile erit, quod fides secum compatiatur cognitionem, quae principaliter adhaeret ratiocinationi acquisilae. Sed talis est cognitio scientiae: ergo impossibile est, fidem circa idem esse cum scientia simul et semel.

2. Item, visio patriae tollit fidem propter certitudinem et evidentiam in cognoscendo: si igitur quod cognoscitur per scientiam est cerlum et apertum, videtur, quod impossibile sit, aliquid esse simul scitum et creditum.

3. Item, animus noster nullo modo potest dissentire ab eo quod novit habitu scientiae — non enim potest non credere, quod triangulus non habeat tres angulos aequales duobus rectis, si scit illud demonstrare — sed quae fide creduntur voluntarie creduntur, et sicut possunt credi, ita et possunt discredi: ergo videlur, quod notitia scientiae non possit simul stare circa idem cum ipsa fide.

4. Item, quae scientia cognoscuntur subiacenl rationi; sed quae fide creduntur sunt supra rationem, quoniam fides est illuminalio rationem elevans supra se: ergo si idem non potest esse infra rationem et supra rationem, non videtur, quod possit simul cognosci per scientiam et fulem.

c o n c l u s i o. Scientia apertae comprchensionis non compatitur secum fidem; sed scientia, quae est a manuduclione ratiocinationis, simid stat cum fide, ita ut fides sit principale et scienlia subservicns.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod duplex est cognitio 6, scilicet apertae comprehensionis et manuductione raliocinationis. — Si loquamur de scientia aperlae comprehensionis, quo modo cognoscitur Deus in patria; sic non compalitur secum fidem, ut simul idem sit scitnm et creditum, pro eo quod talis cognitio simpliciter excludit aenigma; et hoc melius apparebit infra, cum agetur de evacuatione virtutum, quare videlicet el qualiter fidei actus per visionem excludatur et evacuetur. Et de hac scientia Sanctorum auctori: tales dicunt, et communis opinio magistrorum tenet, hoc esse verum, quod idem non potest esse simul scitum et creditum.

Si autem loquamur de scientia, quae est a manuduclione 8 ratiocinationis, sic voluerunt quidam dicere, adhuc esse verura, quod non potest siraul stare cum fide, quia per talem scientiam assenlit intellectus ipsi rei cognitae propter ipsam rationem principaliter, assentit etiam necessario, assenlit etiam sicut rei, quae esl infra se; cuius contrarium reperitur in fide, quae assenlit primae Ver-itati propler se et voluntarie, elevando rationem super se. Et ideo dixerunt, habitum fidei el scientiae rautuo sese excludere, secundum quod carilas illum amorem excludit, quo quis amat Deum propter temporalia principaliter.

Aliorum vero positio est, quod de uno et dem simul potest haberi scientia manuductione ratiocinationis cum habitu fidei, iuxta quod dicit Augustinus decimo quarto de Trinitate, exponens illud Apostoli: Alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae: « Huic scientiae tri- 5 Vide supra pag. 501, nota S.

Imii illiul quo fides saluberrinia, quae ad veram beatitudinem ducit, j;i*jctiitiii-, nuiriiur, dclcndilur, rohoralur; qua scientia non pollcut plurimi lideles, licet habeant lidem». I£l Kichardus de sancto Victore dicit, quod « ad ea quae lidei sunt, non lan- Iiiiii possunt liabcri rationes probabiies, sed etiam necessariae, licet eas intcnluin ronlingat nos latere ». Unde aliquis credens, Deuni esse unuin, crealorcin oinniuiii, si ex ralionibus necessariis incipiat ipsuin idein nosse, nou propter hoc desinit fidcin habere; vel si etiain prius nossel, (ides supcrveniens talcui cognitioncin nou expelleret, sicut per experientiam patel.

ltatio auteni, quare talis scientia simul potest esse de eodem cum ipsa fidc, ila quod una cognitio alterain non cxpcllat, cst, quia scientia manuductione ralioviim.iion.is, licel aliquam eeiTiliidineni faciat et cvidentiain circa divina, illa taiiien cerlitudo el evidentia boo e&tomnino vlara, qtiaindiu suiniis i.u via. Quamvis eniin aliquis possit ralionibus necessariis probare, Deuin esse, el Deuni esse uiiuni; laiiien vernere ipsuin divinuin esse et ipsam Dei uiiilaleni, et qualiter illa unitas non excbulat pcrsonaruin [iliiralitatcin, non potest, nisi « per iustiliam fidei emiiudelur 3 ». Unde illuininatio et cerliludo lalis scientiae non est tanta, quod habita illa, superfluat illuininatio fulei, immo valde est cuin illa periiecessaria. — Et liuius signum est, quia, licet aliqui philosophi de Deo sciverint uiiilla vera, tamen, quia fide carueruiil. in multis erraverunt, vel eliam defecemnt. — Unde sicut in praecedentibus'1 dictum est, quod lides polest slare cum visione exleriori, quia illa habet coniunctam laten- 3. tiam circa personam Christi; sic intelligendum est circa habitum fidei et talem inodum sciendi,quod possunt se simul in eodem et respectu eiusdem compati. — Unde concedendae sunt rationes, quae sunt ad istam partem.

I. Ad illud vero quod primo obiicitur in coni. spouderi potest, quod iion est simile: quoniam amare Deu.m propter creaturam finaliter pertinet ad amorem iniquum el libidinosum, qui habet repugnantiam ad amorem rectum; sed assenlire alicui vero probato propter rationem probanlem, duin illatio I anle se pusse compati.

m sit vera et necessaria, iiec hoc dicit peccalum nec dicit errorem, et ideo non sic habet rcpiignanliain ad lidem; propterea non est simile. — Sed adhuc illud non solvit plene, quia, quidquid sit de caritate, ista duo non videntur simul se posse compati. quod aliquis assentiat veritali credilae propter se, et (iiiod assential ei propter ali.ud. — 1'ropter quod nolanduin, quod haec praepositio propter dupliciter potest accipi: uno modo, prout nolat vausam finalem; alio modo, prout dicit ratioiteiu inoventem. Si prout dicit causam finalem, sic non polest uniiin et ideiu vredi propter se et propler aliud, sicut amari non potesl propler se el propter aliud. Si dicat ratioiiem moventem, ciun plures possint esse rationes moventes ad assenlicinliiiii uni et eidem. sicut polesl una conclusio probari per vausam cl per effectum, potest etiain probari per alii/uid e.rtrinsecus et per alii/uid inlrvnsecus; sic non est inconveniens, quod aliquis assentiat alicui verilali propter se et propter aliud, diversis tainen habilibus et coDsiderationibus. — Sed nec adhuc illud plene solvit, quia dicitur loannis tpiarlo:, < j l locl ibxcrunt Sainarilaui credentes: Jain nou prupler verbum luum aredimus; quod est verbuin liilci, et il.i videlur, quod assensiis lidei uon coiiipaliatur secinu assensum scienliae, qui principaliter innititur ralioni. — Et proplerea voluerunt aliqui dicere, quod elsi non lollalur cognitio quanliiiii ad habilum, tolliliii tamen quantum ad actum, quia non liabet iam illius usum, nec niotum. — Islud tainen non oportet dicere, nec videtur esse conveniens, quod aliquis habet habitum, et non possit habere usum, inaxime ciun non habeat potenliam ligalain per aliquod impcdiiiientuni.

Et proplerea potest dici, quod quando aliquis simul est sciens et cre.dem, habitus lidei tenet iu eo principalum; et ideo talis assensu fidei asscntil ipsi Verilali propter se, ita quod propler dicit rationem principaliter inoventem. Assensu eliam scienliae assenlit eidem propler ralionem, ila quod propter non dicit rationem principaliter ipsum moventem. Quamvis autein non possitunum et ideiu credere propter se et propter aliud, ita quod sic et sic credat principaliler; tainen propter se et propter aliud bene possunt se compati ad invicem, ita quod ununi sit principale, et aliud sit subserviens. Untle illud

quod dixerunt fideles: Iam non propter loquelam tuam credimus; intelligendum est principaliter.

2. Ad illud quod obiicitur de visione patriae, quod tollit fidem; dicendum, quod non est simile: quia, cum omnem excludit latentiam, iam credulilas fidei non est necessaria: non sic aulem est de scientia, quae habetur per rationem inanuductivam.

3. Ad illud quod obiicitur, quod sciens non potest dissentire ab eo quod scit; dicendum, quod verum est quantum ad id quod de eo cognoscit, quantum lamen ad id quod latet, ex illo dissenlire potest; et ratione illius esl necessaria sibi credulitas fidei, sicut aliquis philosophus sciens probare, Deum esse unum, ratione necessaria, ab hoca non potest dissentire; dissentiret tamen ab hoc, si quis diceret, quod illa unitas potest compali secum pluralitatem; quod quidem eum lalet et excedit vires cognitionis suae et scientiae.

4. Ad illud quod obiicitur, quod fides est de his quae sunt supra rationem, el scientia de his quae sunt infra; dicendum, quod sicut nihil impedit, unum et idem esse latens et patens; sic nihil impedit, unum et idem secundum alium et alium cognoscendi modum esse infra et supra; et ita sciluni et creditum. Licet enim sempiterna virtus et Divinitas nosci possit per scientiam acquisilam,

Consequenter quaerilur de obiecto fidei quantum ad nominis rationem; consuevit enim nomine articuli censeri. Et c.irca hoc duo quaeruntur secundum duplicem rationem articuli. supra rationem est et supra scientiam. Si quis enim iudicio rationis et scientiae innitatur, nequaquam crederet possibile, quod summa Unilas secum compatiatur pluralitatem personarum; nec quod summa Maiestas uniri possit cum nostra humilitate; nec quod summa Virtus de non operante fiat operans sine sui mutabilitate, et cetera consimilia, quae videntur repugnare coinmunibus animi conceptionibus secundum philosophiam. Unde valde parum attingit scientia cognilionem divinorum, nisi fidei innitatur; quia in una et eadem re apertissimum est fidei quod occultissimum est scientiae; sicut patet de altissimis et nobilissimis quaestionibus, quarum veritas latuit philosophos, scilicet de creatione mundi, de potenlia et sapientia Dei, quae latuerunt philosophos et nunc manifestae sunt Christianis simplicibus. Propler quod dicit Apostolus, slultam fecisse Deum sapienliam huius mundi; quia omnis sapientia de Deo in via absque fide magis est stullitia quam vera scienlia. Deprimit enim perscrutantem in errorem, nisi dirigatur et iuvetur per fidei illuminationem; unde per ipsam non expellitur, sed magis perficitur. quenteni obnubilationem phantasmalum non excludit fidem; a Med., hic q. 5. — Durand., hic q. I. — Biel, hic q. unica.

Primo quaeritur de ratione articuli, quae assignatur a Richardo.

Secundo de illa, quae assignatur ab lsidoro.

Circa primutn sic prnccditnr et quaeritur de illa Riehardi, quam pbnit de articulo, deliniens sic articuluin: « Articulus est indivisibilis veritas de delicet ratione liuius, quod dicitur indwisibilis verilas dc. Deo.

1. Nullum eniin verum couiplexum est verum indivisiliile; sed articulus esl ernm coinplexum, ut enuntiabile, sicut in praecedentibus - 1'uit oslensum: ergo non est verilas indivisibilis.

± Itein, una tantum est veritas indivisibilis circa Deum: ergo si articulus est verilas indivisibilis de Deo, unus lantum esl articulus; sed hoc est lalsum: ergo et illud, ex quo sequitur.

3. Item, nihil quod est ipse Deus, est verilas de Deo; sed obiectuin fidei est ipse Deus: ergo obiectum (idei non est veritas de Deo. Sed articulus est obiectum fidei: ergo inconvenienter dicitur articulus verilas de Deo.

4. Item, resiirreclionein esse futuram, est artirnlus; et hoc non est verum de Deo, sed est verum de carne: ergo illud non convenit generaliter 5: ergo non videlur, quod primum niembrum praedictae definilionis conveniat ipsi articulo generaliler nec vere.

Conlra-secundam parlem noliRcalionis, qua dicitur aretans ad credendum, opponitur sic.

;j. Nihil (]iiod est supra rationein et occultum rationi, arctat eam ad credeiiduin; sed articulus latet ratioueni et est supra rationem: ergo non videtur, quod arctel eam.

(>. Ilem, ad nihil, ad quod mera volunlate inclinamur, per aliquid arctamur; sed ad credendum m mera voluntale inclinamur: ergo per nihil arctainur ad credendum: ergo articulus non arctat nos.

7. Item, sicut se habet obiectum fidei ad actum c.redendi, sic se habet obiectuiii caritatis ad aclum amandi; sed obiectum carilatis non arctat nos ad aiiiaiiiluin: ergo nec obiectum lidei ad credendum.

8. Item, sicut articuli ordinantur ad aclum credendi, ita praecepta ordinantur ad ellecluin 8 obediendi: et sicut arctainur ad credendum credibilia, ita arclamur ad exsequendum mandata: ergo sicut credibik dicitiir articulus, ita praeceplum debet dici articulus: si ergo praeceptum non sorlitur nomen arliculi, videtur siniiliter, quod nec ipsum obiectum lidei debeat dici articulus.

De/initio articuli a IUchardo assiynata esl conveniens.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est dupliciter habet intelligi, aclive videlicet et passive. Dicilur enim articulus, quia est tptid in se arclalurn; el dicilur urticulus, quia alios arclal. Prout pussice dicitur urtirnlus quid in se arctatttm w, est terminus rcsolulionis; prout autein aclive dicilur, esl priiiripiiim ilistinctionis et discretionis. — F.t non resolvuntur in alias, sed in eis stat resolutio, sicut dicuntur arlicttli digitorum. In quantum vero articulus dicitur principluin distinctionis, consuevit

distinctum, faciens discretionem quanlum ad genera et quantum ad casus et quantum ad supposita; et in rhetorica articulus appellatur distinctio, quae flt in sententia et in prolatione.

Quoniam igilur aliae scienliae deserviunt theologiae, sumit et ipsa proprietatem suorum vocabulorum iuxta illud, quod invenit in aliis scientiis recte dictum. Quoniam ergo fides nostra dicit plurium cognitionem, et illa quidem cognitio lerminata est et distincta; necesse est, circa ipsum obiectum fi- craoc est ciem,um reperiri aliqua, ad quae reducantur omnia credenda lanquam ad illa, in quibus stet resolutio omnium credendorum, et lanquam ad illa quae sunt pri.ncipia directiva in omnibus quae creduntur; et illa sunt, quae principaliter fides credit, et quae proprie sunt obiectum fldei. Et pro isla duplici ratione debent censeri nomine articuli, videlicet quia sunt terminus resolutionis, et quia principium distinctionis.

Et propterea Richardus ipsum articuLum definiens ve describens notificat ab hac duplici proprietate. Nam in hoc quod dicit primo: «articulus est veritas indivisibilis de Deo», insinuatur, quod articulus est terminus resolutionis; resolutio enim stat ad indivisibile. In hoc vero quod subiungitur: «arclans nos ad credendum». insinuatur, quod est principium discretionis et directionis; arctat enim sicut regula directiva respeclu omnium eorum quae communiter sunt credenda. — Et sic ista notificatio recte est assignala, quia non tantum est realis dcscriplio, sed etiam nominis inlerprelalio.

I. Ad illud ergo quod primo obiicilur in conculo non privat omnem divisionem, sed privat eam divisionem, quae quidem consistit in credibilium distinctione, quia articulus non distinguitur in alios articulos, ibi enim stalus est. — Polest etiam aliter dici, quod ipsi complexioni subiacet veritas indivisibilis. Sicut enim dictum fuil prius, intellectus circa ea quae Dei sunt et in Deo, quae sunt omnino simplicia, negotiatur et intelligit sub complexione quadam; et quamvis totum, quocl est Deus, sit ipse Deus, tamen inlellectus, dum intelligit aliquid rln Deo, intelligit illud in ratione subiecti et attribuit ei aliquid in ratione praedicali. El quia diversas ei attributiones facit, hinc est, quod ipsam Veritatem primam, quae una est, multis modis intelligit et multis modis enuntiat.

2. 3. El per hoc palel responsio ad duo sequentia: licet enim indivisibilis Veritas sit una, lamen articuli sunt plures, quia articulus non solum est ipsa Veritas in se, sed prout comparatur ad aliquam attributionem, respectu cuius Deus est in ratione subiecti, sicut Deum esse creatorem, Deum esse trinum, Deum esse unum. Et ratione huius dicitur esse veritas de Deo et plures arliculi, quia plura enuntiabilia sunl de Deo et circa Deum, quae necessarium est credere ipsi fidei.

3. Ad illud quod obiicilur, quod carnis resurrectio non est de Deo; dicendum, quod immo, in quantum tenet rationem arliculi; sic enim comparatur resurrectio nostra et carnis resnscitatio ad virtutein divinam. Unde credere carnis resurrectionem non est aliud quam credere, qubd Deus corpora noslra resuscitabit, exigente hoc sua iustilia, et faciente sua potentia.

b. Ad illud quod obiicitur contra secundam partem, quod articulus non arctat rationem, cum sit supra eam; dicendum, quod articulus definitur hic iu comparatione ad intellectum non quemcum- que, sed intelleclum informalum fide; et lioc nolatur, cum dicitur arctans nos, scilfcet fideles. Quamvis aulem articulus sit occultus intellectui, qui quidem non habet fidem, et etiam supra ipsum; non tamen est supra intellectum, in quantum fide illuminatur el elevatur.

6. Ad illud quod obiicitur, quod credere est per meram voluntatem, et ita non per arctationem; dicendum, quod est arctatio, quae repugnat libertati, et est arctatio, quae repugnat ambiguitati; et cum dicitur articulus, quia arctat ad credendum, hoc non dicitur per coactionem voluntatis, sed hoc dicilur per remotionem ambiguitatis, quia in ipsa veritate articuli determinate figilur mens credentis, ul nullatenus ad partem aliam inclinelur. Unde sicut dicitur vox articulata, quae ad significandum aliquid est determinata, cum prius in se indifferens 3 Val. verilas mentis indivisibilis.

essel ad signilicaiidiun diversa; sic articulus dicitur, quia ipsum oportet delerininale credere et ei assenlire, oinni remota ambignitate et vacillatione.

7. 8. Ad illud (iiod obiiritur de obiecto aliariini virlulum, et etiam de praecepto, quod arctat:ul obciliciidiun; iliceiiiliun, quod non est simile: qoia., sicut prius diclum esl, articulus non taiitum

Sectuido quaeritur de nolilicatione Isidori 3, quae talis est: «.Vrtinilus esl perceplio divinae Veritatis tendens in ipsam ». Contra partem primam definilionis opponitur sic.

1. Nulla veritas est sua perceptio; sed articulus est divina Veritas: ergo haec est falsa: arlictilus est perceptio divinae Veritatis.

2. Ilem, fides est perceptio divinae Veritatis: ergo si articulus est perceptio divinae Veritatis, fides est articulus.

3. Item, visio gloriae est perceptio divinae Veritatis: ergo videtur, quod visio gloriae sit articulus lidei; quod simpliciter est absurdum.

4. Item, in articulis non tantum exprimitur tlivina Verilas, sed etiam divina Bonitas et Chrisli budicilnr, quia arctal obligumlo, sed quia arctat dislinguendo et discernendo, et quia ad ipsum slat resolutio; et quoniam hoc proprie convenit ipsi lidei, quae esl virlus perficiens ipsum intelleclum, ad quem spectat principium et regula discrelionis: hinc est, quod solum obiectum fidei vindicat sibi nomcii arliculi. Albertum: « siguiiicat ipi.ind.im conptolionem ollquarum pnr- Scnt. (I. 25. a. I. q, I. — Diuanil., III. Sent. (1. 25. q. 2. manitas: ergo non videtur, quod primum membrum delinilionis omni articulo generaliter 5 conveniat.

.'i. Njhil quod est ipsa divina Veritas, tendit in ilivinam Veritalem; sed articulus est ipsa Verilas divina: ergo non est tendens in ipsam Veritatem.

(i. Ilem, articulus coinmunis est respectu fidei bonorum el maloruni; sed mali, quamvis percipiant primam Veritatem, non tamen tendunt in ipsam 6: ergo tendere in divinam Veritatem non est commune omni articulo.

7. Ilem, aliqui philosophi babneriint cognitionem de Deo cum quadam dileclione. ergo 7 habtierunl simul divinae Veritalis perceptionem cum quadam tendentia in ipsam; et tamen nec fidem nec fidei arliculos habuerunt: ergo non videtur, quod praedicta notificatio de articulo recte assignetur.

8. Item, cum unius rei una sit detinitio, videtur, quod ad notificationem articuli sufflciat notificatio sive definilio Richardi: superfluil ergo ista Isidori. — Quaeritur ergo, quae sit diversitas inter utramque.

c o n c m s i o. Deftnilio articuli ab Isidoro assignala conveniens esi, prout est fidei formalae.

Respondeo: Ad praedictorum inlelligentiam est chardi est quasi quaedam nominis interpretatio, haec autem est realis notiftcatio. — Secundo vero differt in hoc quod, cum articulus dupliciter habeal considerari: et prout est iri se et prout est apud animavi-, notificatio ipsius Richardi respicit ipsum articulum, prout est in se; notiflcatio ipsius Isidori respicit ipsum articulum, prout est ens apud anim avi; ideo dicit, ipsum esse perceptionem diviin sua generalilale et de fide formata, dupliciter etiam contingat articulum considerari: aut prout est obiectum fidei generaliter, aut prout est ftclei formatae; Richardus defmit articulum, prout est obiectum fidei generaliler, et ideo dicit, quod est « arctans nos ad credendum »; Isidorus autem definit ipsum, prout est obiectum fidei formatae; et ideo dicit,quod est «perceptio veritatis lendens in Deum». Et quoniam fides formata respicit intellectum pariter et affectum, quia intellectum illuminat ad credendum et affectum excitat ad tendendum in Deum; hinc est, quod Isidorus definit articulum primo per comparationem ad actum intell.eclus, cum dicit: « Articulus est perceptio divinae Veritatis »; secundo per comparationem ad actum affectus, cum subiungit: « lendens in ipsam ». Et quia 5 ad utrumque actum comparalur in ratione inotivi, hinc est, quod praedicta definitio intelligenda est dari secundum 1 ClV. supra png. 501, nota 2. — De definitione articuli a praedicationem causalem, ut sit sensus: « articulus est perceptio » etc., id est, articulus est illud quod illuminat nos ad divinam Veritatem percipiendam, et quod excitat nos ad tendendum in ipsam. Unde dicitur perceplio tendens, quia facit nos percipere et tendere, et movet nos ad percipiendum et tendendum. — Et per hoc patet responsio fere ad omnia quae obiiciuntur 6. verum esl praedicatione essenliali, sed non est verum praedicatione causali.

2. 3. Ad illud quod obiicitur, quod fides est perceptio et etiam visio gloriae; dicendum, quod non est simile: quia illud dicilur praedicatione formali, sed illud AcUv praedicatione causali. Fid.es eniin et visio est perceptio sicut habitus perceptivus; sed articulus est perceptio sicut obiectum motivum virlutis percipientis. — Posset etiam dici, quod sicut intellectus aliquando nominat potentiam, aliquando habitum, aliquando actum, aliquando obiectum, sicut manifestum est in diversis auctoritatibus s; sic et perceplionis nomen potest extendi ad habitum, aclum et obiectum. Ideo aliter dicitur de fide, aliter de arliculo.

3. Ad illud quod obiicitur, quod articuli non tantum spectant ad veritatem, sed etiam ad bonitatem, nec tantum ad Veritatem divinam. sed eliam ad humanam; dicendum, quod etsi articulus concernat aliquo modo bonum, concernat etiam aliquid creatum, secundum illud tamen non habet rationem mot.ivi, sed eo ipso, quod habet in se rationem veri et Veri suvvmi, cui fides propter se et super omnia assentit. Et quia defmitur hic articulus, in quantum est motivus ipsius fidei, ideo sufficit tangere hic in eius notificatione Veritatem divinam, a qua est tota et principalis ratio movendi.

4. Ad illud quod obiicitur de tendentia, patet responsio: quia praedicatio a. causaliter est intelligenda. Articulus enim lerminando facit tendere; terminat enim in quanlum finis, et movet in quantum obiectum; et ideo facil tendere.

5. Ad illud quod obiicitur de flde malorum, dicendum, quod hic definitur articulus in comparatione ad fidem formatam, licet etiam fides malorum

in Deuin actu non tendat, tamen retldit quodam inodo liabilem ad lendendum, licet semiplene.

7. Ad illud quod obiicilur, quod cognitio philosophoruni erat perceptio cum tendentia; ilicenduni, quod non eral illa tendenlia, quae esl ex fide; nunquam enim per illam cognitiunein poterant pervenire ad salutem; ideo, ut verius loquamur, potius iacebant, quam tenderent.

Dun. I.

In parte ista sunt dubitationes circa lilteram, ct priino quaeritur dc boc quod dicit: llacc esl la.us fuiei, si iiiiod creditur non videtur. Sed conlra: carere lumine polius est ad vituperium quain ad laudem, secundum illud Psahni: J/omo, cum in honore esset, non intellexit, comparalus est etc.: ergo videtur, quod privatio visionis potius reddat fidem vitnperabilem quam commendabilem. — llem, si in hoc consistit laus fidei, quia credit quod non videt; cum in gloria nihil credatur, nisi illud quotl videtur, videlur, quod laudabibor sit fitles in via, quam gloria in patria, quod absurdum est dicere. — Item, si in hoc consistit laus fidei, quia credit quod non videt; sed omnis, qni stulte el falso cretlit, credit quod non videt: ergo qui stulte cretlit, laudandus esl.

Respondeo: Dicendum, quod privatio visionis farit ad laudem credulitatis, praesupposita tamen rectitudine in ipsa credtilitale; et boc ex dUplici primb, propter humilialionem et captivationem iiilelleclns, quae admodum est laudanda, sicut superbia inlellectus admodum est vituperanda; secnndo, quia lalis credulitas est a mera voluntate, non ab aliqua necessitate. Nullus enim cogitur credere quod non videt; et quia laus et vittiperium consislunt circa opera voluntaria: hinc est, quod Auguslinus dicit. quod laus fitlei est credere quod non vides: non propter privationem visionis tantuin, sed piropter positionem humilitatis et libertatis: humilitatis ex parte intellectus, et libertatis ex parle voluntatis. — Et per hoc patet responsio ad illud quod obiicilur primo.

Ad illud quod obiicitur secunilo de gloria, similiter patet responsio: quia Augustinus non lo- «29

8. Ad illud quod obiicilur, quod unius unica est delinilio; dicendum, quod veruin est secunduni unicain coinparalionem et considerationem; sed secundinii quod aliquid niulliplieiler habet considerari, multipliciter babel nolilicari. Itleo Richardus et Isidorus diversimode notifiraveriiiit, qtiia diversimode consideraverunt; diversitas autein eorum fuit quantum ad tria, sicut oslensum est supra. quitur de laude quacumque, sed de laude merili; el haec laus est in statu viae, non palriae. et circa actus viae, non circa actus patriae. — Simililer patet ulliinuni: quia boc non dicitur de quacumque crednlilale, sed de credulitate recla et vera, non stulta el falsa.

Dun. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Cum fides sit ex auditu non modo exleriori, sed etiam interiori. Videtur enim hoc inconvenienter dici, quia, cum sensus visus plurimas reruin differentias nobis ostendat et nobilior sit 9, videlur, quod niagis fides debeat esse ex visu quam ex auditu. — Item, fides Apostolorum fuit ex visu ita, sicut ex auditu: ergo si omnis fitles subsequeiitiuin derivata fuit a fide Aposloloruin, videtur, quotl magis debeat dici ex visu quam ex auditu. — Item, cum lides sit habitus infusus, videtur, quod nulln modo habeat ex (iiulitu esse. licet per inventionem et per iloctrinam. Et sensus quidem visus maxime deservit illi modo addiscendi, qui est per invenlionem; sensus vero auditus illi modo, qui est per doctrinam. Quoniam igitur ea quae fide novimus, non cognoscinms per invenliocorporis, sed eliam Spiritus sancli loquenlis per aurem cordis; hinc est, quod in littera dicitur, quod fides non tanlum est ex auditu exteriori, sed etiam interiori. Et quamvis Apostoli multa ditliceriut videndo Christum, mullo tamen plura didicerunt audiendo ipsum qui loqueretur exterius, et qui lo- 7 Codd. A K nam.

queretur eis interius per Spiritum sanctum. — Et per hoc patet responsio ad primum et secundum obiectum.

Ad illud vero quod obiicitur, quod fides est per infusionem, non peraudilum; dicendum, quod fldes quantum ad suum formale per infusionem est, sed quanlum ad materiale, videlicet quoad notitiam illam, qua cognoscitur, « quid est quod per nomen dicitur », est per auditum, ita quod unum est per auditum cordis, et aliud per auditum corporis. Ideo generaliter dicit Apostolus, fidem ex auditu esse, magis principaliler ratione auditus interioris quam exterioris. Et sic dicit Gregorius, quod in vanum laborat sermo praedicatoris, nisi adsit illustratio doctoris interioris.

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Alia sunt quae, nisi inteUigamus, non credimus; aliaquae, nisi credamus, non intelligimus. Primo videlur, quod ista divisio sit insufficiens, quoniam ipse Augustinus in originali 3 addit tertium membrum, videlicet quod « quaedam sunt, quae creduntur et nunquam inlelligunlur »: ergo videlur Magister insufficienter ponere divisionem credibilium. — Item, videtur implicare falsum, quod quaedam sunt, quae prius creduntur, quam intelligantur. Si enim « credere est cogitare cum assensione 4 », et cogitare est inlelligere; videtur, quod omne credere praecedat intelligere. Si tu dicas, quod Auguslinus intelligit de intellectu, qui innititur rationi; luae videtur, quod falsum dicat, quod quaedam sunt, quae prius intelliguntur, quam credanlur, quia dicitur Isaiae septimo 5 secundum aliam translationem: Nisi credideritis, non inteUigelis: ergo illud intelligere semper sequitur ipsum credere.

Iuxta hoc etiam quaeritur, quae sunt illa crementur.

Respondeo: Dicendum, quod intelligere dicitur dupliciter, secundum quod Magister innuit in litlera. Uno modo intelligere dicitur large nosse, « quid est quod dicitur per nomen »; et illud intelligere semper praecedit assensum fldei, nec aliquid creditur, quin isto modo prius intelligatur. Alio modo inteUigere, hoc est ratione praevia cogitare; iuxta quod dicit Auguslinuss: « Quod intelligimus, debemus rationi; quod credimus, auctoritati ». Et de isto intelligit Augustinus, cum dicil, quod quaedam sunt, quae prius creduntur et postea intelliguntur, sicut sunt arliculi fidei, qni sunt supra rationem. Quaedam sunt, quae non prius creduntur, quam intelligantur, sicut sunt anlecedentia ad fidem, et ea quae sunt de dictamine iuris naturalis, sicut Deum ratione probari, « sicut est historia, humana gesta percurrens ». Nemo enim probare potest per rationem, quod Abraham genuit Isaac, sed solum per auctoritatem. — Et sic patet, quod intelligere aliquando praecedit fidem, aliquando sequitur secundum istum modum accipiendi 10, quamvis secundum primum semper praecedat.

Et per hoc palet responsio ad omnia quaesita. Nam quod primo obiicitur de. insufficientia divisionis, dicendum, quod Magister non intendit hic dividere credibilia, sed ostendere, quomodo fides et intellectus circa idem possunt se compati, et qualiter circa idem habeant ordinari. — Ad aliud similiter palel responsio, quia procedit de inlelligere, secundum quod primo modo accipitur. — Ultimum simililer patet.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicil: Quid est Deum scire, nisi eum menle conspicere frmiterque percipere? Hoc enim videtur falsum, quia aut loquitur de conspeclu mentis, qui est per speciem, aut de eo qui est per speculum et in aenigmate 1!. Si de eo qui est per speculum, videtur falsum, quia hoc non est scire, sed potius credere. Si de eo qui est per speciem, hoc videtur similiter falsum, quia tunc 5 Vers. 9; verba sunt secundum translationem factam a

non sciretur Deus nisi in patria; Damascenus autein dicil, quod cognitio existendi Deum omnibus est inserta. — Item dicil Augustinus duodecimo de Civitate Dei, iuod « quidquid scitur, scientis compreliensione finilur »: ergo si Deus nullo modo scientis comprehensione liniinr, videlur, quod nulln modo possit sciri. — Item Dionysius dicil, secunduin illud Psalmi, ipiod Deus posuit (enebras latibulum suum: igitur videtur impossibile Deum inente conspicere.

Respondeo: Dicendum, quod Augustinus bic quidem perfecle, sed in via imperfecte; neulra tamen habetur nisi a mundis corde. Unde haec scientia sapientia est, quia secuni habet iunctum saporem; et per hanc illuminalur inlellectus, et stabilitur affeclus. Et ideo dicit, quod Deum scrm non est aliud quam mente conspicere firmiterque percipere.

Ad illud ergo quod obiicilur, quod non potesl intelligi de cognitione viae nec de cognitione patriae;

Cap. i.

De fide antiquorum.

Praedictis adiiciendum cst de sufficientia fldei ad salutem. Illis qui praecessernnt adventum Christi, el i. magna dicitur cognitione el urticulorum quanlilate, vcl stolus: Oportetj accedentem ad Deum credere, quia quaerilur, ulrum lioc credere anle adventum, vel anle slat cerlissime hoc non sufficere; oportet enim unigine, cognoscitur et in effectu graliae, cognoscitur etiam per iiilimam unionem Dei et aniinae, iuxta quod dicit Apostolus: Qui adhaeret Deo unus spiritus cst. Et haec est cognilio excellenlissiina, quam docet Dionysius, quae quidem est in ecslalico amore et elevat supra cognilioneui lidei secunduin slatum conmiunem; et de bac intelligit liic Auguslinus et Magister.-

Ad illml quod obiicitur, quod scire est comprehendere; dicendum, quod Augustinus deflnit ibi scire, secundum quod competit Deo:et Dens, quidquid scit, scit scientia comprehensionis, quia totam rem plene cognoscit; boc autem modo non scitur Deus a nobis.

Ad illud Dionysii similiter patet responsio, quia vull dicere, quod Deus non conspiciatur in via in claritate suae essenliae, sed quod conspicitur in effectu gratiae et experienlia suavitatis suae per ipsam anagogicam unitionem. adventum nec ante Legem videlur hoc sulTccisse, quia cuius hominis ciiisdemqiie Dci saluhcrriina lidc eliam illi iusli salvi facti sunl, qui, priusqiiain veniret in carnem, crediderunt iu carnem venturum. Eadem enim fides est anlc incarnationem sive post, nec vixerinl ncc vivant nisi ex lidc incarnationis Chrisli; profecto quod scrioporteat salvari nos, cx illo lempore valet ad salvan- B. Albert., hie a. II.

1 Edd., exceplis I, 8, ndiiciunt enim. — Duo prima capiper Adam, nisi per fidein Iesu Christi ». Idem: « Eafaciebat antiquos, pusillos cum magnis, quia, sicut creresurrexisse, ita illi resurreclurum; el nos et illi, ad super Ezechielem 2: « Et qui praeibanl et qui sequequi nunc in Ecclesia sunt, in Medialorem Dei et ho- Apostolus, sed non sufflcit.

Cap. II.

Be fide simplicium.

Quid ergo dicetur de illis simplicibus, quibus non eral revelatum mysterium incarnationis, qui pie credebant quod eis traditum ftiit? — Dici potesl, nullum fuisse iuslum vel salvum, cui non essel facta rev.elatio rio: dislincla, ul Abrahae vel Moysi 3 aliisque main myslerio docebant, qunlis forte fuit vidua Sareptana.

Cap. III.

Quae ante adventum credere sufficiebat.

Sed quaerilur, cum sine fide Mediatoris anliquis non fueril salus, sicut nec modernis, ulrum oportueril illos credere oinnia illa de Medialore, quae nunc credimus. — Quibusdam videlur, quod suffecerit illis quatuor tanlum credere, scilicet nativitatem, morlem.regelio dubitasse videtur, sccundum expositionem Gregorii, quando inlerrogavit per discipulos: « Tu es, qui venturus es, an alium exspectamus? quasi: Es lu verit, sed pietatis affeclu compassum esse Chrislo et eius humililalem admirando insinuasse.

Cap. IV.

Be fule Cornelii.