Distinctio XIII

Praelerea sciendum est, 'Christum secundtim hominem ab ipsa conceptione gratiae plenitudinem recepisse. Cui spiritus datus esl non ad mensuram, et in vero habilat, ul ait Augustinus ad Dardanum, quod omni gralia plenus est; non ila habitat in Sanclis. Ut in nostro corpore inest sensus singulis membris, sed i. non quanlum in capite; ihi enim et visus est el auditus et olfactus el gustus et tactus, in ceteris aulem so- Unde Leremias recle dicit: Novum faciet Dominus super terram: mulier circumdabit virum; <n in utero Virginis perfectus vir exstitit, non solum propler animam et carnem.sed eliam propler sapientiam et graliam, qua plenus eral, nera secundum processum aetatis magis ac magis patefaciehat. Unde Gregorius in quadam homilia ait: quod ipse sapientior ex tempore esset, qui a prinia plus est; si divinus, ergo inulabilis per profectum. Quod enim proficit mutatur in nielius, sed quod divivinum. Sensus igitur proficiebal humaiuis. Sensum ergo Priusquam sciat puer vocare palrem aul malrem, accipiel spolia Samariae. Sapientiam enim Dei fulura et per humanam ulique impruclenliani, quod adhuc non Nunquid, cum in eo imaginem Dei crucemque veneraita sapiens sapientia naturali, quae ipse est. Anima

Praeterea sciendum est,

Supra egit Magister de humana natura assumta a Christo quantum ad conditionem naturae. In hac vero parte agit de eadem quantum ad plenitudinem graliae et sapientiae. Dividitur autem pars ista in duas. In quarum prima agit de plenitudine gratiae et sapientiae simul. In secunda vero specialiter de plenitudine scientiae, infra distinctione decima quarta: Hic quaeri opus esl, cum anima Christi etc.

Prima pars in duas dividitur. In quarum prima determinat veritatem. In secunda removet dubitatinnem sive dissolvit obiectionem, quae videtur veritati determinatae contraire, ibi: Huic autem videlur obviare elc.

i Ciip. 11,2. vero eius, sictil bona est et iusta bonitate vel iustilia lius el Spiritus sanctus. In quantuin vero eadem pereius expers cognilionis fuerit et patrem et malrem ignoraveril; quod nec Ecclesia recipit, nec praemissae sensus oslensionem Christus profecisse dicatttr. Profi- Item et matrem dicitur ignorasse in infanlia, quia ila se habebat et gerebal, ac si agnilionis esset expers.

secundum hominem etc.

Prima pars indivisa potest remanere ob brevitatem; sed secunda pars potest dividi in tres partes. In quarum prima Magister dissolvit et explanat auctoritatem Evangelii, quae contraire videtur praedeterminalae veritati. In secunda vero opponit contra suam solutionem et expositionem per auctoritatem Ambrosii, ibi: Alibi tamen scriptum reperitur etc. In tertia et ultima determinat, qualiter praedicla Ambrosii verba sane et pie possunt intelligi, ibi: Haec verba Ambrosii pia diligentia etc. Subdivisiones autem partium satis possunt trahi ex littera

Ad intelligentiam autem huius partis incidit hic quaestio de gralia Christi, quoniam infra quaeretur de scientia; et cum in praecedentibus habitum sit de gratia unionis, reslant hic duo quaerenda.

Primum est de gratia Christi ut singularis personae.

Secundum est de gratia, secundum quam est caput Ecclesiae.

Utrum in Christo gratia

Circa primum sic proceditur el quaeritur, utrum in Christo gratia singularis personae sit gratia creata, vel increata. Et quod sit creata, videtuf.

1. In nullo incipit habitare Spiritus sanctus nisi aliquem effectum graliae, qui de novo detur animae 2; sed in anima Christi habitavit Spiritus sanctus, et hoc non semper, sed ex tempore: ergo anima Christi habuit in se effectum gratiae, per quem sive secundum quem dicitur Spiritus sanctus inhabitare. Sed illud donum dicitur gratia singularis personae et est donum creatum: ergo etc.

2. Item, nulla anima placet Deo, nisi Deo conformetur el assimiletur per gratiam informantem ipsam et efflcientem deiformem; sed gratia animam informans et Deo conformans non potest esse nisi gratia creata: ergo nulla anima Deo placet, nisi graliam creatam in se habeat. Sed anima Christi Deo placuit per gratiam illam, quam dicimus gratiam singularis personae: ergo etc.

3. item, meritum dicit ordinationem ad aliquod maius per aliquod, quod reddit Deo acceptum 4; sed quod reddit acceptum non potest esse sine gratia, quod vero ordinatur ad maius non potesl esse nisi creatum: ergo meritum non est nisi per donum gratiae creatae. Sed meritum fuit in Christo: ergo habuit gratiam crealam, per quam meruit; et illa est gratia singularis personae: ergo etc.

1 Dist. 14.

Circa primum tria principaliter sunt quaerenda.

Primum est, utrum gratia singularis personae in Christo sit creata.

Secundo, dato quod sit creata, utrum sit linita et mensurata.

Terlio, dato quod sit finita, quaeritur, utrum sit gratia plena. personae sit creata, vel increata.

4. Item, Christus habuit duas voluntates, sicut inferius patebit, creatam scilicet el increatam, et constat, quod utraque fuit perfecta; sed perfectio volunlalis creatae esl per gratiam creatam, quae, inquam, dicilur gratia singularis personae: ergo in Christo non tantuni gratiam increalam, sed etiam creatam necesse est ponere.

Sed contra: I. Gratia creata non est nisi in substantia creata 6: ergo cum gratia singularis personae sit in persona, gratia singularis personae creata non est nec potest esse nisi in persona creata; sed persona Chrisli non est creata, sed increata: ergo in Christo non est gratiam creatam reperire, quae, inquam, sil gratia singularis personae.

2. Item, quia Christus est filius naluralis, non potest esse filius per gratiam adoptionis ex parte naturae assumtae: ergo cum Christus sit a Patre dilectus ut persona coaeterna, videlur, quod nulla sit ponenda in eo gratia creata, per quam fiat acceptus ut singularis persona.

3. Item, ad hoc datur nobis gratia singularis personae, ut per illam efficiamur Deo similes; sed ille non tantum est Deo similis, immo etiam Deus: ergo videtur, quod non egeat dono creatae gratiae 8.

4. Item, Verbum increatum, unitum animae Christi et eius potentiis, potest eas efficacissime regere et ad bona perficienda elevare; sed non opor- 6 Nam, ut II. Sent. d. 26. q. 3. exposilum est, gralia creata

let fieri per plura quod sufficienter et perfecte fieri potest per pauciora: videtur ergo, quod in Christo iion sit ponenda gratia creata. In Christo ponendum est donum gratiae, quae dicilur sinyularis personae, el quae est donum crealum.

Respondeo: Dicenduni, quod absque dubio in Christo est ponere donum gratiae, quae quideiu gratia dicitur gratia singularis personae; et hoc quidem donum esse creatum-. — Et ratio huius esl: quia lale donum gratiae aniinam Deo assimilal et ad bonas operationes et meritorias elevando habililat. Quoniam igitur anima Christi fuit deiformis et ad bene operandum habilis, alioquin nec fuisset idonea ad unionem nec ad meriti perfectionem 3; ideo necesse fuit, in Christi anima reperiri donum lalis graliae. — Et ex eadem causa necesse fuit, ipsum esse creatum, ut animam posset informare, tanquam perfectio suum perfectibile informare habet, el ut potentias habil.ilare possel, sicut qualitas stium subiectum habet qualificare 4. — Et ideo sunt concedendae raliones hoc ostendentes.

1. Ad illud autem quod primo obiicitur, quod gratia singularis personae creata est in persona creala; dicenduin, quod gralia singularis personae non dicilur, quod sit in persona secundum rationem personalilatis, in quantum persona, sed quia inest ei ralione alicuius partis; ita tamen, quod gratia sic dicta respicit illius personae merita propria. Quamvis aulem in Christo sit personalitas increata, tamen illa persona habet naturam creatam, animam videlicet et carnem; et nihil impedit, quin gratia creata possit esse in Christo secundum eius animam, quae creala est, et quae est eius pars ratione humanae nalurae. Ipse autem obiicit, ac si lalis gratia esset in persona non ralione alicuius parlis, sed ralione personalitalis.

scilicel secundum quod esl sinijularis homo (de quo agitur in

2. Ad illud quod obiicitur, quod filialio adoptionis non polest stare cum filiatione per naturam etc.; dicendum, quod non est simile, quia //- liatio est proprielas, quae respicit ipsam personam 5; el ilerum adoplio importat aliquam extraneitatem et imperfectionem; el sic non est de gratia singularis personae, quae respicit ipsam animam, et non imperfeclionem et extraneitatem, sed magis complelionem et deiformitatem importat. Et propterea nullam omniiio habet oppositionem ad illam aeternani acceplationem, sicut adoptio respectu filiationis naturalis. Et ideo non est siinile.

3. Ad illud quod obiicilur, quod cum Christus sit Deus, nou indiget Deo assimilari; dicendum, quod ille non esset Deus, nisi corpus eius et anima assumerelur a Verbo; nec anima esset idonea, ut assunierelur a Verbo, nisi esset deiformis et Deo assiinilata perfecte per gratiam: et ideo hoc, quod ille homo est Deus, deiformilatem gratiae et gloriae non excludit, quin potius praesupponit. Et si tu obiicias de carne, ad quam non requiritur gratuita dispositio ad hoc, quod uniatur Verbo; ad hoc fuit supra responsum, quoniam caro habet congruentiam ad uiiioncm ex ordinatione sui ad aiiimam. Ideo non oporlet, quod dispositionis congruentia reperiatur primo in carne, sed sufficit, quod sit ex parle animae.

4. Ad illud quod obiicitur de Verbo unito, quod potest regere; dicendum, quod verum est, quanlum est ex parte ipsius Verbi uniri, sed defectus est ex parte liberi arbitrii, quod indiget debila dispositione ad hoc, quod regimini ipsius Verbi se valeat conformare; indiget etiam dispositione debita, ut possit ipsi Verbo uniri in una persona. Unde absque dubio deiformior est illa anima per abundantiam gratiae sibi datam, quam sit alia rrealura, ad hoc quod ad unionem sil idonea. — Ad haec autem intelligenda valent illa quae determinata sunt in priino libro de caritate, et iu secundo de gratia, ubi ostensum est, quae necessitas vel utilitas est ponere gratiam creatam. a. 2. t't passim), denique gralia gratisdatn. — lam notavimus

lidcm provocant ad ipsius S. Thomae verba (hic q. I. a. I.),

Secundo quaeritur, utrum in Christo sit gratia finita, vel iraraensa. Et quocl in Christo fuerit gratia sine mensura, videtur sic:

1. loannis tertio: Non ad mensuram dat Deus qq. hic q. unica. spirilum; et Augustinus dicit, quod illi homini datus est Spiritus non ad mensuram; sed quod caret mensura est immensum et inflnitum: ergo etc.

2. Item, Magister in liltera 2: «Sane dici po- 2 Hic circa initium. — In minori pro sed onini finilo potest edd. cum pluribus codd. sed cum finito possit (edd. I, 2

lost, ipsum tantam gratiae accepisse plenifudmem, nt ei cnnferre Deus plenius non potuerit»; sed omni linito potest Deus aliquid maius facere: ergo videlur, quod ille acceperit gratiam inflnitam.

3. Item, tanta est gratia, quanlum est meriinm procedens ex ipsa; sed meritum Christi fuit infinitum, quia nullatenus potest exhauriri. et suflecissel infinitis millibus hominum, sicut dicil Anselnws: ergo gralia, per quam meruit, videtur habere immensitatem.

4 Item, finiliun non excedit aliud finitum in infinitum in eodem genere: si ergo gratia Christi est linita, ergo proporlionaliicr exredit gratias aliorum huminum: ergo si alii homines possent 5 continue proficere, videtur, quod Christo possent adaeqnari per gratiam et ipsum excedere. Quodsi nullus unijnam ad perfeclionem eius potest attingere, quantumcumque proficiat; videtur, quod eius gratia sit immensa.

o. Ilem, tanla est gratia disponens, quanlum est, illud ad quod disponit secundum rectam habitudinem et prnporlionem; sed gralia illius hominis disposuit ipsura ad hnc, quod esset Deus; gratiae alinrum hominum disponunt ad hoc, quod fruantnr Deo: si ergo esse Deum est bonum inflnitum, et maius in infinitum esse Deum quam habere Deum; videtur, quod gratia illius hominis sit infinita in se et quod omnes gratias in infinitum excedat.

fi. Item, anima Chrisli aut polest ampliorem gratiam desiderare. aut non. Si potest desiderare ampliorem gratiam: ergo videtur, quod non sit perfecta, cum ei pnssil fieri additio. Si non potest: cum ergo omni finito possit aliquid maius desiderari, videlur, quod eius gratia sit immensa.

Sed contra: I. Omne creatum habet certum poiulus, numerum et mensuram, secundum illud quod dicilur Sapienliae undecimo; sed gratia illius hominis, scilicet Cliristi, est creata: ergo etc.

2. llem, quamvis gratia non semper respondeat naturalibus per aequalitatem, respondet tamen serunduin debitam proportionem, nbi non est defectus a parte suscipienlis; sed naturalia Chrisli non sunt inlinita nec excedunt in infinitum naturalia cuiuslibet hominis: ergo nec gratuita.

3. Item, infinitas iu creatura tollit bonum et perfectionem, quia quod est infinitum caret flne el termino, ergo bonitate et complemento; sed gratia haec duo praecipue habuit: ergo videtur, quod conditio flnilatis ei praecipue competat.

1 I.ibr. 11. Cur Deus liomo, <. 14.

4. Ilem, infinito nihil maiusest: ergo si gratia Christi, secundum quod homo, esset infinita; ergo gralia increata non essel maior illa: ergo Creator et creatura aeqnarentur in nobilitate et excellentia; quodsi hoc est impossibile. restat etc.

c o n c i. u s i o. Gratia Christi, secundum quod homo, in se considerata est finita; tamen in comparatione ad gratias aliorum hominum excedit in infinitum.

Respondeo: Dicenduni, quod aliquid mensura carere sive immensum esse dupliciter est: vel absolute in se, vel in comparatione. Si igitur loquamur de gralia Christo collata, secundum quod est singularis persnna, in se; sic, cum dicat donum creatum, necessano finitum esl el mensuratum. Finitas enim et mensuralio circa creaturam pntius dicit complementum quam imperfectionem — Si autem loquamur de ipsa in comparatione ad gralias aliorum hominum; sic improporlionabiliter excedit ralione uninnis ad personam Verbi, ad quam unionem gratia illa disposuit animam Christi. Gratia enim illa propter coniunctionem sunmiam cum Verbo aeterno habet excedere in infinitum, id est incommensurabiliter, gratias aliorum hominum tripliciter, scilicet quantum ad virtutum habitus et quantum proficere, quod tam nobilis et perfecti habitus sit capax, sicut anima coniuncta Deo in unitate personae. — Quantum ad usus virtutum: quia omnes virtutes in Chrislo habuerunt usus suos, qui spectant ad perfectionem; et propterea dicuntur fuisse in eo omnes sensus [a, quia usum habuit completum omnium donorum excellentiori modo, quam unquam ad hoc pertingi possit ab aliquo. — Quantum effeclum similiter improportionabiliter excedit Christi; quia propter hoc, quod ille homo erat Dei Filius, meritum illius pensatur secundum dignitatem illius personae, a qua exit opus; et propterea meritum passionis suae in infinitum excedit merita passionum nostrarum; et ob hoc, quod Deus erat, mors eius pensata fuit a Deo, quantus erat ille qui moriebatur. Et ideo quantum ad sufflcientiam, si infinita millia hominum essent reatu originalis astricta, per illius passionis effectum potirissent esse liberata.

Concedendum est igitur, quod gratia Christi, secundum quod homo, est flnita et mensurata, quia creata est in numero, pondere et mensura. Et concedendae sunt rationes ad partem istam.

1. Ad illud aulem quod obiicitur primo, quod dalus est Christo spiritus non ad mensuram; dicendum, quod si intelligatur de datione aeterna, vel de datione per idiomalum communicationem, tunc privatur ilii mensura simpliciter. Si autem per spiritum datum intelligamus ipsam donationem donorum Spiritus sancti, sic non privalur ibi mensura simpliciter, sed commensnralio respectu noslri, quibus datur Spiritus sanctus ad usus aliquorum donorum delerminate secundum spiritus destribulionem, quemadmodum dicitur primae ad Corinthios duodecimo: Alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae etc. Sed Christo omnia dala sunt illa dona sino aliqua arctatione; et pro tanlo dicitur ei dedisse spiritum sine mensura.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Deus non potuit dare plenius; dicendum, quod Deus non posranlis, aut ex parte producti, aut certe propter limilationem suscipientis. Cum ergo dicitur, quod non potuit plenius conferre, hoc non est intelligendum propter immensitatem rei collatae, vel finitatem divinae potenliae, sed propter limitulionem potenliae susceptivae, quia, cum sit creata, est capacitalis finitae et non potest nisi flnitum suscipere s. El si lu obiicias, quod potuit dare capacitatem maiorem; dicendum, quod necesse est, quod creatura, eo ipso quod crea.tura est, habeat capacitatem finitam; et rursus, quia creatura est in tali specie vel genere, limitationem habet, ultra quam genus illud vel species se non potest extendere. Et sic in proposito intelligendum est.

3. Ad illud quod obiicitur, quod meritum Christi est infmitum; dicendum, quod infinitas merili consurgit ex unione illius animae ad personam divinam — ob quam unionem non tantum homo, sed etiam Deus mori dicitur — propter quod meritum illud est infinitum, non ratione gratiae creatae in se, sed ratione infinitae dignilatis personae. Unde et hoc vult Anselmus dicere, cum dicit, quod oportuerit illum qui satisfacere posset, esse Deum et hominem.

4. Ad illud quod obiicitur, quod finitum non excedit aliud finitum nisi finite; dicendum, quod illud habet veritatem, quando omnino sunt eiusdem generis; nam si non sunt eiusdem generis proximi, falsitatem habet, sicut palet, quod linea in infinitum excedit punctum, et supeificies lineam 5. Gratia aulem Christi non tantum disponit ad fruitionem, secundum quod aliae gratiae, verum etiam ad unionem. Et hinc esl, quod cum uniri cum deilate sit novus et singularis modus divinae exislentiae et habitationis in creatura, quantum ad hoc potest attendi excessus sine mensura.

5. Ad illud quod obiicitur, quod tanta est gratia, quantum est illud, ad quod disponit; dicendum, quod illud habere potest verilatem, si disponat per modum necessitatis sive condignitatis. sicut meritum ad praemium; sed gratia singularis personae disponit ad unionem dispositione congruitatis. Illa enim unio non tanlum gratuita fuit, sed inter onmes gratias, ut dicit Augustinus, potissime tenuit rationem gratiae, sicut habitum est supra distinctione quarta, quia nulla merita sufficientia potuerunt eam praevenire. Propler hoc non oportet, quodsi esse Deum sit bonum inflnitum simpliciter, quod gratia ad hoc praeparans sit infinila. — Posset etiam et aliter dici, quod esse Deum dupliciter dicitur de aliquo: aut praedicatione per essentiam, aut per unionem 8. Si praedicatione per essentiam, tunc praedicatum praedicat infinitum bonum in rectitudine. Si per unionem, tunc praedicat inflnitum bonuni non circa illud, de quo praedicatur, sed circa illud quod praedicatur. Unde cum dicitur: iste homo est Deus, vel: iste homo esl bonum inflnitum, idem est, ac si diceretur: iste homo est unitus Deo immenso in unitatem personae; et tamen homo remanet in sua fmitate, et Deus in sua immensitate. Quamvis enim humana natura exaltetur, non tamen desinit esse creatura.

6. Ad illud quod quaerilur, utrum anima Christi possit ampliorem gratiam appetere; dicendum, quod non, quia adeo per illam gratiam Deo unita (c. 9.), et lib. de Lineis insecabilibus. — Paulo superius post omniest, ut omnis eius appetitus sit in ipso bono immenso quielatus et terminatns quietatione perfecta. — Quod ergo obiicit, quod omni finitn potest aliquid maius appeti: dicendum, quod verum est de linito in se, sed de illo finito. quod ordinat et unit bono infinito innctura et ordinatione, perfecta, non habet veritatem, quia quietare potest et stabi-

I. Cemmuniter (heologi in duobus consentiunt, scilicet quocl

Tertio quaeritur, utrum gratia singularis personae in Christo fuerit gratia plena atque perfecta. Et quod sic, videtur.

1. Isaiae undecimo: Replebit eum spirilu timoris Domini — dicitur de Christo; constat, quod secundum humanam naluram — sed cetera dona gratiae sunt aequalia: ergo pari ralione replevit ipsum spiritu amoris, gratiae, et sic de aliis. Sed dona talia spectant ad gratiam singularis personae: ergo etc.

2. Item. loannis primo 3: Vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae el verilalis; sed Christus secundum divinam naturam non est susceptibilis gratiae, immo eius principium effectivum: ergo hoc dicitur secundum humanam naturam, quod habuerit in se gratiam plenam.

3. Ilem, capacitas carens pleniturline caret el perfectione, ergo nbi est ponere perfectionem est ponere plenitudinem; sed in Christo, secundum quod lire ratione eius a quo et ad quod. Unde sicut gratia, quamvis sit vanitas, in quantum creatura, habet tamen animam stabilire ratione eius boni, a quo procedit et a qno non separatur nec recedit, sic etiam quietare potest ratione eius, cui immediate et inseparabiliter coniungil. est singularis persona, est ponere omnimodam per fectionem virtutis et gratiae: ergo et gratiae plenitudinem.

4. Item, nullus potest aliis gratiam perfecte communicare et influere sine defectu et diminutione, nisi prius in se perfeclam habeat gratiae plenitudinem; sed de Christi plenitudine omnes accepimus, el omnes, si plures essent, possent accipere, nec aliquis defectus inlervenit: ergo videtur, quod Christus in se plenitudinem gratiae habuerit.

Sed contra: I. Plenitudo gratiae consistit in omnibus habitibus virtulum; sed Christus non habuit fidem et spem: ergo Chrislus non habuit omnis gratiae plenitudinem.

2. item, stalus viatoris esl ordinatus ad proficiendum; sed Chrislus fuit in slatu vialoris: ergo potuit prolicere. Sed qui potest proficere in gratia nondum est gratia plenus: ergo videtur, quod Christus in hac vita plenitudinein gratiae non habuerit.

3. Itein, Eilius Dei ideo naturam humanam asnon pauci codd. possunl, subinde pro nec cod. K nisi, et in

sumsit, ut daret nobis exemplum perveniendi ad patriam; sed 'via perveniendi ad gloriam est per ascensum de virlule in virtutem; sed qui de virtute in virtutem ascendit proficit paulative et non habet graliae plenitudinem: ergo etc. Si dicas, quod Christus videbalur proficere exterius, sicut dicil Gregoriuset Magister, etideo exemplum dabat; contra: aut ergo secundum veritatem proficiebat interius, aut non. Si sic: ergo non erat plenus gratia. Si non: ergo aliter oslendebat, quam res se haberet: ergo mendax erat. Sed hoc est inconveniens circa ipsam veritatem mendacium ponere: ergo etc.

4. llem, Christus multa bona opera faciebat, aut ergo veraciter in eo crescebat donum gratiae, aut non. Si non: ergo cum bonitas operum ordinetur ad profectum spirilus, frustra operabatur. Si proficiebal: ergo a plenitudine deficiebat.

5. Item, sicut anima Christi unita fuit Deilati, ita et corpus; et sicut ad perfectionem unionis requiritur perfectio gratiae, ita ad perfectionem naturae perfectio aetatis; sed Christus secundum corpus crescebat veraciter et implebatur quotidie nec habuit a. principio plenitudinem naturae, sive aelatis: ergo nec plenitudinem gratiae 3.

6. Item, de ntilla re potest capacitas aliqua impleri, ex cuius adventu capacitas non minuilur, sed augelur; sed gratia adveniens non minuit, sed auget capacitatem animae: ergo videtur, quod nunquam posset ipsam implere: ergo nec in Christo nec in alio est reperire gratiae plenitudinem. Gratia Christi ab instanti suae conceplionis fuit perfecta et consummata secundum plenitudinem superabundantiae.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio in i. Christo secundum humanara naturam ab ipsius conceptionis primordio fuit gratiae perfecta et consummata plenitudo. Non enim decebat Verbum increatum uniri animae perfectissima unione, qualis est unio in unitatem personae, quin anima esset deiformis, secundum quod erat possibile. Et ideo non tantum deiformitatem habuit gratiae et gloriae, sed etiam super omnem gratiam et gloriam. Nec tan- 1 Psalm. 83, 8: Ibunl de virtute in virlutem. Stephanus plenus gratia et fortitudine; nec tantum plenitudo praerogativae, sicut io Virgine Maria, de qua plenitudine dicitur Lucae primo: Ave itfarza, gralia plena etc; nec tantum plenitudo numerosilos, ut adimplerel omnia etc.; sed etiam plenitudo superabundantiae, de qtia Ioannis primo: Vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Palre, plenum graliae et veritatis; plenum, inquam, plenitudine superabundanliae, propter quod subdit ad hoc probandum: Et de plenitudine eius nos omnes accepimus. — Concedendae sunt igittir rationes hoc ostendentes, Christum ab instanti conceptionis fuisse gralia plenum et habuisse in se plenitudinem gratiae.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur, quod non habuit fidem et spem; dicendum, quod fides et spes r habent secum iunctam imperfectionem, habenl et nihilominus aliquid perfectionis; et ratione eius quod habenl de imperfectione, plenitudini plus obviant, quam ad plenitudinem faciant — unde evactiantur in gloria — sed ratione eius quod perfectionis est in eis, si quid est reperiri, habent esse in Christo. Et ideo illarum virtutum absentia plus alteslatur plenitudini quam diminutioni.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Christus fuit in statu viatoris; dicendum, quod Christus fuit simul in statu viatoris et comprehensoris, sed in slatu compreliensoris secundum partera superiorem, in statu viatoris secundum partem inferiorem et secundum carnem. Et quoniam gratia secundum suam essentiam et complementum respicit partem superiorem et mentem; hinc est, quod Christus magis habuit graliam perfectam quam diminutam, quia gratia niagis respiciebat statum perfectum.

3. Ad illud ergo quod obiicitur de exemplo Christi, dicendum, quod Christus dedit nobis exemplum in operibus s exterioribus et in operibus virtulis perfectae; sed illa opera in Christo erant perfectionem indicantia, in nobis vero sunt ad perfectionem perducentia. Et quaravis opera exteriora praetenderent eius profectum, non tamen erat mendax, quia nullam perfectionem indicabant, quae non esset in eo. Si vero per opera non indicabat perfectionem suam summam, hoc non erat falsitatem praetendere, sed veritatem occultare; quod quidem licet el expedit propter nostram utilitatem.

4. Ad illud quod obiicitur, quod multa bona opera faciebat; dicendum, quod propter illa in gratia non crescebat; nec tamen operabatur fruslra, quia non propter suum incrementum, sed propter nostrum illa faciebat; unde et nos maximum commodum reportamus.

5. Ad illud quod obiicitur, quod corpus habuit defectum plenitudinis in aetate; dicendum, quod non est simile, quia defectus aelalis in corpore faciebat ad humiliationem et verae naturae oslensionem, et sic ad fidei contirmationem; sed defectus gratiae in anima in nullo nobis prodesset nec Deum deceret; el ideo non est simile. Praelerea, alia ratio est; quia dispositio ad unionem se tenet ex parte animae, non ex parte carais, sicut prius - ostensum est; ideo magis perfeclam oportuit esse animam quam carnem.

6. Ad illud quod obiicitur, quod gralia ampliat

Consequenter quaeritur de gratia capitis, de qua quaeruntur tria.

Primo quaeritur de ipsa quantum ad essentiam, quid sit.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, quid sit gratia capitis secundum essentiam, utrum videlicet sit quid creatum, vel increatum. Et quod sit quid creatum, videtur.

1. Omnis gratia, quae coepit esse in Christo, est crealum; sed gratia capitis coepit esse in Christo, quia Christus coepit esse caput, secundum quod dicilur ad Ephesios primo: Ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam: ergo etc.

2. Item, omnis gratia, quae est in Christo, secundum quod homo, est gralia creala; sed gralia rando. Eadem enim est polentia, quae gratiam suscipit et gratiae susceptae cooperatur. Si loquamur de ampliatione capaeitatis quantum ad virtutem cooperandi, sie verum est, quod gratia adveniens auget liberum arbitrium sive voluntatis bonam habilitatem et capacitatem 3. Si vero loquamur de possibililate in suscipiendo, sic habel falsitatem, quoniam gratia est sicut actus et complementum, et quanto plus datur alicui de actualitate, lanto plus recedit a possibilitate: unde et nos dicimus, quod quae multum habent de specie, cui competit agere, parum habent de materia, cui compelit pati et suscipere 4. Et quoniam in Christo ipsa habilitas ad bonum esl per gratiam perfectam ad complementum producta; hinc esl, quod eius capacitas est impleta; sicut dicimus de forma caeli, quod complet appetitum materiae, quia materia eius non appetit esse sub ulteriori forma, adeo forma ipsam statuit in actnalitate completa. Sic in gratia Christi suo modo intelligendum est; unde hic seducit mala imaginatio, quia non impletur anima dono gratiae, sicut locus vacuus impletur corpore, sed potius sicut possibililas materiae completur actualitate formae.

Secundo quantum ad differentiam, utrum differat ab alia gratia.

Tertio quantum ad intluentiam, utrum redundet in totam Ecclesiam. capitis est huiusmodi: ergo etc. Maior patet; minor probalur per hoc, quod gratia capitis inest Christo, secundum quod caput; sed unius naturae sunl caput et membra: ergo 8 Christus est caput secundum humanam naturam: ergo etc.

3. Item, illa est gratia capitis, de cuius plenitudine accepimus; sed de gralia Christi creata accepimus gratiam pro gratia — ipse enim omnibus meruit et pro omnibus salisfecil — ergo etc.

4. Item, illa est gralia capitis, secundum quam attenditur universitas sensuum — in Chrislo enim 5 Cfr. Arlstoi., I. Phys. (cxl. 81. (c. (I.), et I. dc Caelo et

sicut in capite omnes sensus reperiuntur — sed gratia, secundum quam allenditur diversitas sensuum et secundum quam colliguntur in Christo, est gratia creata: ergo etc.

Sed contra: 1. Nihil creatum influit motum et membra Christi: ergo gratia capitis non potest esse quid creatum.

2. Hem, nihil creatum unum numero est omnino incircumscriptum; sed Christus, in quantum est caput, est a quolibet suorum membrorum indivisus: ergo non potest esse caput secundum aliquid crealum. Si ergo caput est secundum aliquam gratiam, videlur, quod illa sit gratia increata.

3. Item, caput esl membrorum principium et origo; sed Christus non potest esse animarum principium nisi secundum divinam naluram: ergo est caput secundum illam: ergo si caput dicit quid increatum, videtur similiter, quod gratia capitis quid increatum sit secundum suam essentiam.

4. Item, caput est simul cum membris, vel antecedit membra: ergo gratia capitis gratiam membrorum vel praecedit, vel concomitatur; sed gratia Christi creata non antecessit gratiam lnembrorum — natura enim humaha in Christo non prius fuit, quam esset in multis Sanctis, sed longe post — ergo gratia capitis non potest esse gratia creala. Gratia capitis ratione conformitatis naturae et influxus per modum praeparantis, aut merenlis competit Christo ratione humanae naturae et dicit quid creatum; ralione vero principii et influxus per modum efficientis dicit quid increatum.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod caput in spiritualibus transumtive dicitur a capile in corporalibus; «omnes autem transferenles secundum aliquam similitudinem transsensus e.t motuss. El propterea in ipso reperiuntur omnes sensus perfectiori modo quam in aliis membris. — Omnes autem has proprietates est in sto reperire respectu bonorum; et ideo valde ralio- nabiliter sancta Scriplura dicil, Christum esse caput Ecclesiae. — Sed prima proprietas. scilicet conformitas, competit ei ratione humanae naturae. Unde Augustinus super Ioannem: « Unius naturae sunt vitis et palmites. Propter quod, cuni Deus esset, cuius naturae non sumus, factus est homo, ut in illo esset vitis humana natura, cuius et nos esse palmites possemus»; omnino enim idem est de capite quod de vite intelligendum.

Secunda autem proprietas, scilicet prineipianquod est omnium principium. Unde ad Colossenses primo 9: Ipse caput corporis Ecclesiae, qui est principium etc.; ibi Glossa: « Qui est principium secundum divinitatem, id est fundator Ecclesiae, quia omnes iusti, qui ab Abel usque ad ullimum iustum generantur, virtule divinitatis illuminantur ». Tertia vero proprietas, scilicet influendi et sensum, competit ei ratione divinitatis et ratione humanitalis. Dupliciler enim contingit sensum et motum gratiae influere: aut per modum praeparantis, aut per modum imparlientis. Si per modum praeparantis, sic est ipsius Christi ratione humanae naturae, in qua passus est propter nos et patiendo satisfecit et removit inimicitias et disposuit ad suscipiendam gratiam perfectam 10. Si per modum impartientis et conferentis, sic est ipsius Christi ratione divinae naturae, qui « solus Deus est, qui illuminat pias mentes », solus est,qui baptizat interius, pro eo quod « mens nostra immediate ab ipsa Veritate formatur», sicut saepe dicit Augustinus. Et ita influere per modum praeparanlis est Christi hominis, per modum impartientis est Christi Dei. — Vel per alia verba, et in idem redit, influere per modum merenlis, Christi hominis; per modum efficientis, Christi Dei; vel influere quantum ad remissionem poenae, Christi hominis, quantum ad remissionem culpae, Christi Dei. Et sic influentia uno modo respicit Christum secundum naturam creastimonium terminatur sic: cuius et nos homines palmiles esse

tam alio modo secundum naturam increatam. — Si ergo gratia capitis dicitur illa gratia, secundum quam Chrislus habet influere motum et sensum in membra; restat hoc esse ponendum, quod gratia capitis uno modo nominat gratiam increatam, alio etiam modo nominat non tantum increatam, sed etiam crealam, sicut ostendunt rationes ad primam partem; et ideo sunt concedendae.

1. Ad illud vero quod obiicitur, quod non potest esse gratia creata, quia non pussel influere; iam rie et dispositive secundum naturam humanam.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Christus, secundum quod caput, est indivisus; dicendum, quod est unio per unitatem nalurae, et esl unio per fidem et dilectionem. Dicendum est igitur, quod unio Christi ad corpus Ecclesiae est per fidem et dilectionem. Cum ergo dicitur, quod caput est indivisum a membris; dicendum, quod indivisio non privat distantiam localem sive separationem corporum, sed separationem et disconvenientiam mentium et affectionum. Et ideo ex hoc non ponitur, quod Christus, secundum quod capul, sit incircumscriptus, quia idem potest esse in uno loco tantum, et tamen per cognitionem et amorem in cordibus diversorum. Unde ad Ephesios tertio 3: Habitare Christum per fidem in cordibus noslrii.

3. Ad illud quod obiicitur, quod caput est membrorum principium; dicendum. quod ut caput sit principium quantum ad esse naturae, hoc est de veritate capitis et expressa proprietate; nec hanc est reperire in Christo secundum humanam naturam, sed secundum divinam, ut praedictum est supra. etiam secundum humanam naturam, quia nunquam aliquis fuit gratiam assecutus, nisi haberet Christum in corde ut fundamentum, quod collocatur per fidem. Fundamentum enim aliud nemo potest in membris Christi ponere praeter illud quod positum est, quod est Christus Lesus 5, et sine hoc fundamento nemo potuit habere gratiam, quia nunquam fuit alicui salus sine flde Mediatoris. Et hoc est quod dicitur ad Colossenses primo: Qui esl principium etc; Glossa: « Secundum humanitatem dici potest principium Ecclesiae, quia super fidem humanitatis eius Ecclesia fundata est ».

4. Ad illud quod obiicitur, quod gratia capitis, vel concomitatur, vel praecedit; dicendum, quod sicut dictum est de unione, quod caput spirituale non oportet uniri materiahter et naturaliter, sed spiritualiter per cognitionem et amoreni; sic etiam intelligendum est de antecessione. Unde ad hoc, quod Christus sil caput iustorum praecedenlium, non oportuit, quod comitaretur re, sed fide; et sic ulique fuit, quia fides Christi praecessit in cordibus salvandorum. — Et sic patet, quod capitis ratio et gratia similiter quantum ad perfectam similitudinem respicit in Christo aliquid increatum; respicit etiam aliquid creatum, ila quod ad perfectam rationem capitis intelligendam necesse est utrunique concurrere. loco « propria ratione dicitur capul per rationem influentiae...

III. Alex. Hal., loc. cit. m. I. a. I. — S. Thom., hic q. 3.

Utrum gratia capitis sil alia quam Secundo quaeritur de gratia capitis quantum ad differentiam, utrum videlicet sit alia quam gratia. singularis personae et gratia unionis. Et quod sil alia, videtur.

1. Communiter secundum doctores in Christo consuevit differentia gratiae poni, scilicet gratia singularis personae, gratia unionis et gratia capitis: si ergo divisio esse debet per opposita, vel saltem disparata; videtur, quod ista differentia gratiae ab aliis sit diversa.

2. Item, gratia capitis aliis communicatur z; graliam vero singularis personae, vel unionis Christus aliis non communicat, quia respiciunt ipsum solum: ergo sunt differentes gratiae.

3. Item, quod sit alia quam gratia singularis personae, videtur, quia, esto quod humanitas separetur a divinitate, adhuc tamen remanet gratia singularis personae; sed non remanet gratia capitis nec gratia unionis: ergo gratia capitis differt a gratia singularis personae.

4. Item, quod sit alia quam gralia unionis, videtur, quia gratia unionis non habuil esse nec efficaciam nisi in plenitudine temporum s, gratia capitis a primordio habuit effectum in Sanctis: ergo necesse est, eas ab invicem differre.

Sed contra: 1. In unica animauna est gratia faciens, sicut una est vita: ergo si anima Christi est una, aut gratia capitis non est gratum faciens, aut non differt a gratia unionis et singularis personae. Sed est gralutn faciens: ergo etc.

2. Item, idem est habitus scientiae, quo quis novit in se, et quo potens est docere alios ut magister: ergo pari ratione idem est habitus gratiae, quo in se perficitur et Deo unitur, et quo influit in membra et Biel, hic q. unica in fine. gratia singularis personae et unionis. eis unitur; sed primus habitus gratiae dicitur gratia singularis personae et unionis, secundus vero dicilur gratia capitis: ergo gralia capitis et unionis sunt una gratia cuni gratia singularis personae.

3. item, eo ipso est ille homo caput Ecclesiae, quo assumtus est a Verbo in unitatem personae; sed hoc est per gratiam unionis: ergo gratia unionis et capitis sunt una gratia. Minor manifesta est; maior probatur per illud quod dicitur ad Ephesios primo: fpsum cledit caput etc; Glossa: «Nullum maius donum praestare posset Deus hominibus, quam ut Verbum suum, per quod condidit omnia, faceret illis caput, ut esset filius Dei et filius hominis, unus Deus cum Patre, unus homo cum hominibus». Ex hoc expresse habetur, quod eo est ille homo caput, quo a Verbo Dei assumtus in unitatem personae.

4. Item, « qund per superabundantiam dicitur, uni soli convenit» '; sed «grath unionis est summa gratia », ut dicit Auguslinus derimo tertio de Trinitate, et habetur in principio praecedentis distinctionis: « In rebus per tempus ortis» etc.; gratia capitis est summa, sicut habetur in auctoritate praemissa: ergo gralia capitis non differt a gratia unionis.

o. Ilem, quod nec 8 a gratia singularis personae, videtur: quoniam Christus est caput secundum illam gratiam, secundum quam est in ipso sensuum inlegritas et perfectio; et hoc est secundum gratiam singularis personae: ergo etc.

6. Item, secundum illam graliam Christus est caput, secundum quam pro nobis satisfecit nobisque promeruit, graliam quantum ad motum et sensum ad nos derivari; sed hoc fuit secundum gratiam personae singularis, quia quanlum ad illam attenditur meritum: ergo idem quod prius.

Gralia capitis a gratia unionis el singularis personae secundum diversas comparationes vel differt, vel est eadem, sed ut habitus non importat alium habitum, sed alias comparaliones.

Rfispondeo: Ad praedictorum inlelligentiain est nolandum, quod gratia singularis personae proprie nominat habitum, secundum quem anima est Deo similis et accepta. Sed gratia unionis dicitur tripliciter, sicut praedictum fuit supra. Uno namque modo dicitur gralia unionis gratia faciens unionem; et sic nominat divinam essentiam, quae sola est illius unionis causa. Alio modo gralia unionis dicitur gratia dispoitens ad unionem de congruo; et sic nominat qualitatem crealam, scilicet habitum animae. Terlio modn dicilur gralia, unionis, id est ipsa unio gratis facla; et sic nominat ipsam relationem.

Secundum hoc etiam intelligendum, quod gralia capitis polest his tribus modis accipi. Uno modo potest nominare principium effectivum sensus et motus spiritualis in membris Chrisli; et sic nominat ipsum Deum et per appropriationem Spiritum sanctum. Alio modo nominat ipsum, quod disponit per modum merili et praeparationis ad inlluentiam motus el sensus respectu cuiuslibet membri; et sic noininat habitum animae Chrisli. per quem Christus nobis meruit. Tertio modo gratia capitis potest dici ipsa gratuita. praesidenlia, quam Deus gratis fecit, dum Verbum suum nobis praeposuit, sicut caput membris. Omnibus his modis in diversis Sanctorum auctoritalibus et Glossis invenitur gratia capitis accipi.

Si igitur gratia capitis et unionis nominat principium effectivum illius coniunclionis et nostrae san- Deus, vel Spirilus sanctus; et est differentia solum quanlum ad connotatum, quia gratia unionis connotat effectuni circa Christum, gratia capitis effectum circa membra Chrisli; et differunt a gratia singularis personae, sicut increatum a creato, sicut divina essentia ab habilu gratiae, quein infundit. — Si vero, dicatur gralia unionis et capitis ipsa unio gratuita et praesidenlia; sic sunt diversae relationes et comparationes, quae tamen non sunt fundatae super aliud et aliud, sed super idem. Homo enim ille eo ipso est caput aliorum hominum, quo est Verbo Dei 1 Dist. 2. a. 3. q. 2. ad 6. — Ptiulu supcrius pro secununitus. Et hoc modo differt gratia unionis et capitis a gratia singularis personae, sicut illud, ad quod ordinatur dispositio, differt ab ipsa dispositione 3. Gratia enim singularis personae sua perfectione reddit illam naturam idoneam, ut Deo uniatur, ac per hoc ceteris Sanctis praeficiatur, sicut caput membris. — Si vero gratia unionis el capitis dicalur habitus disponens ad unionem et aliorum sensificationein 4, sicut gralia singularis personae dicitur habitus faciens aniinae et Dei assimilationem; hoc modo ista triplex gratia non est triplex ratione diversilatis habituum, sed ratione diversae comparationis eiusdem habitus. Nam ille habitus dicitur gratia singularis personae, in quantum disponit ad Dei assimilationem el in quanlum facit animam deiformem, et per hoc ipsum consequenter 5 disponit ad unionem personalem, et dicitur gratia unionis; et consequenter per hoc ipsum disponit ad redundanliam sive influentiam molus et sensus in cetera meinbra Christi, et sic dicitur gratia capitis. — Et sic patet, quod gratia capitis, in quantum habilus, non differt a gralia singularis personae, vel unionis secundum habituum diversitatem, sed secundum comparationum inultiplicitatem 6. — Unde concedendae sunt rationes ad hanc partem. triplicem differentiam; dicendum, quod illa divisio non est dala penes differentiam gratiae quantum ad diversitatem habituum, sed quantum ad diversitatem comparationum atque respectuum, sive effectuum consequenter se habentium, qui non diversificant essentialiter habitus.

2. Ad illud quod obiicitur, quod gratia capitis communicatur; dicendum, quod gralia capitis non sic communicatur aliis, ut eis sit gralia capitis, sed sic, ut efficaciam habeat circa alios; et hoc quidem absque dubio competit gratiae singularis personae et unionis, quia ratione eius nobis meruit et pro nobis satisfecil. Quamvis autem gratia Christi, quocumque modo dicta, efficaciam habeat in nos, tamen non quocumque nomine datur intelligi eius efficacia in nos, sed solum per hoc nomen, quod est gratia capitis. Sic enim nominatur propter virtutem et efficaciam influendi.

3. Ad illud quod obiicitur, quod remaneret gratia singularis personae, si deponeretur natura assumta, sed non gralia capitis; dicendum, quod verum est; sed ex hoc non sequilur, quod capitis ab illa differat per essentiam; sed verum est,

quod aliquam comparationem et efficaciam dicit, quam, inquam, non esset reperire post separationem. Gratia enim capitis, quae altenditur in influentia et praesidentia Christi respectu aliorum, naturali ordine praesupponit unionem, ratione cuius ille homo ceteris ineffabiliter antecellit.

4: Ad illud quod obiicitur, quod gratia unionis habet efficaciam solum in fine temporum; dicendum, quod si efficacia gratiae unionis attendatur in hoc, quod animam Christi reddat idoneam ad unionem,

aliique communiter. — Ex solut. ad 3.-4. licet arguere,. quod

Tertio quaeritur de gratia capitis quantum ad influentiam, et est quaestio, utrum mediante illa gratia Deus influat sensum in omnem aliam creaturam habenlem gratiam, sive angelicam, sive humanam. Et quod sie, videtur.

1. Ad Ephesios primo: Proposuit omnia in- 5 towrare in Ckristo, quae in caelis, et quae in terris sunt; Glossa: « Quae in caelis sunt, id est numerum Angelorum diminulum implere; et quae in terris, id est homines, qui per peccatum depravati erant, renovare»; sed illi mediante Christo sensum et motum suscipiunt. qui per ipsum instaurantur in esse perfecto: ergo si haec sunt caelestia et terrestria, homines et Angeli medianle ipso suscipiunt gratiam, el gralia capitis in hos et illos redundat.

2. Ilem, p:iulo post ibidem: Ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam; sed caput influit in omnia membra: ergo Christus homo per suam gratiam in totam Ecclesiam habet influentiam. Sed Ecclesia communicat suas illuminationes Angelis, sicut dicitur ad Ephesios lertio: Ut innotescat Principali- 1 Pro quod non pauci codd. et edd. 1, 2 per. Paulo infeverum est, quod solum in plenitudine temporura efficaciam habuit. Si aulem efficacia gratiae unionis attendatur, quantum 2 ab aliis creditur, qui mediante illa flde iustificantur, sic efficaciam habuit a principio, et hoc ipso gratia capitis potesl appellari. Et sic palet, quod gratia capitis secundum unam suam acceptionem, quae communior est, secundum essentiam habitus non differt ab aliis, sed solum secundum comparationem, ut visum est. q. hie q. 3. bus et Potestatibus per Ecclesiam muU.iformis sapienlia Dei: ergo videtur, quod influentia gratiae Christi ad omnes electos habeat exlendi.

3. Item, malitia principis tenebrarum non tantum se extendit ad daemones, immo magnam efficaciam habet in homines — unde illorum per superbiam efficitur princeps — si ergo bonitas gratiae Christi est multo excellentior et efficacior et commiinior, videtur, quod ad omnes electos se extendit per efficaciam, sive sint homines, sive Angeli, sive viatores, sive beati.

k. Item, « iste est ordo divinae sapientiae et legis, ut dictat ratio, et vult Dionysius, scilicet infima reduci per media, el media per suprema» — unde el Angeli ordinum inferiorum suscipiunt purgationes et perfectiones ab Angelis superiorum ordinum — sed Christus est super omnes tam Angelos quam Archangelos, sedet enim a dexlris Dei, tanlo melior Angelis effectus, quanto prae illis differentius nomen hereditavit: si ergo omnibus electis praeeminel excellentia perfecta, videtur, quod in omnes sralia eius habeat efficaciam et influentiam.

Sed contba: 1. Caput non influit iu cor, sed magise converso: si ergo secundum rectam transsumtionem gratia illa, quae in alios redundat, dicitur gra,- tia capitis; non videtur, quod influat in tolum corpus Ecclesiae; aut si in totum influit, potius deberet gratia cordis quam capitii appellari.

2. Item, gratia capitis non influit nisi in eos qui iam sunt membra; et nulli sunt membra, nisi coniungantur ei per fidem et caritatem: ergo in nullos influit nisi in habentes fidem et caritatem. Sed habentes fidem et caritatem habent motum et sensum:

videtur, quod gratia capitis in nullos influat nec motum nec sensum; nec est aliud dare, quod influat: ergo etc.

3. Item, gratia capitis in eos solos influit, respectu qiiornm habens gratiam est caput; sedCnristus secundum humanam naturam non est caput Angelorum, quia unius naturae sunt caput et membra: ergo nullam habet in Angelos influentiam.

4. Ilem, esto quod Filius Dei non esset incarnatus, Angeli essent beati; nec propter Chrisli incarnationem sunt aliqui ex eis redempti et liberati: ergo videtur, quod nihil eis conferat gratia Christi.

5. Item, nihil agit, nisi dum est; sed Christi gratia non fuit ante adventum Christi: ergo videtur, quod in illos qui Christi adventum praecesserunt, gratia illa nullum habuit effectum.

6. Item, si ita influebat ante adventum Christi in Sanctos, qui praecesserunt, sicut nunc in nobis habet effectum 4: ergo sicut illud dicitur tempus gratiae propter redundantiam a plenitudine Christi, ita videtur, quod tempus illud deberet tempus gratiae dici; quod si non dicitur, videtur, quod influentia gratiae Christi non se extendat ad illos qni praecesserunt. Gratia Christi influit in omnes, lam in Angelos, quam in homines, lam in eos qui praecesserunt ipsum, quam in eos qui secuti sunt, tamen non eodem modo, sed secundum magis et minus.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod sensus in spiritualibus attenditur quantum ad cognitionem, motus vero quantum ad affectionem et dilectionem, quae esl pondus inclinans S. lionau. — Tom. III. unumqiiemque spirilum et trahens ad locum sibi debitum Influere ergo motum et sensum est causare in nobis fidem et dilertionem, sive fidem operantem per dilectionem, sive cognitionem et amovero, in qua consistit substantia praemii, et haec dicitur gloriosa; quaedam, quae est utrique annexa, quae nec est de essentia meriti nec praemii, sed de bene esse.

Secundum hanc triplicem differentiam cognitionis et dilectionis est dicere, quod gratia capitis influat in membra gratia increata effeclive, sed gratia creala meritorie et dispositive. Nam propter meritum passionis Christi promissum Patribus tibus dedit Dens gratiam reconciliationis; et propter exhibilum dat nobis gratiam reconcilialionis dantius. in qua quidem gratia est sensus cognitionis et motus affectionis; et rursus, propler illam passionem aperta est ianua, ut omnihiis membris Christi detur dilectio et cognitio gloriosa, in quibus consistit perfectio motus et sensus. — Ex hoc eodem Angelis mysteria multa revelantur, et. gaudia inulta conferuntur de restauratione sua, quae invenitur facta per Chrislum s. Et ideo etiam ipsi accipiunt motum et sensum; non, inquam, illum qui est de essentia gratiae et gloriae, sed qui est de bene esse ac perfectione.

Concedendum est igitur.quod gratia capitis redundat in omnes cives supernae lerusalein, licet secundum plus et minus: nam magis in homines, qui redimuntur, quam in Angelos, qui reintegraiitnr; magisque in eos qui sequuntur eiusadventum, quam in eos qui praecesserunt, quia clarius vident et credunt et charismalum donis amplius perfundiintur, propter hoc quod, si passio promissa tantum ilhs valuit, ut illos per viam salutis perduceret, aniplius passio exhihita et soluta hoc debuit facere. — Propter hoc concedendae sunt rationes ad primam partem inductae.

1. Ad illud vero quod obiicilur, quod generalior est influentia cordis quam capitis; dicendum, quod generalior est seeiindum veritatem, sed tamen influentia capitis generalior est secundum manifestationem, pro eo quod in capite omnes sensus apparent et eminenliorem situni habent, et in eo sunt cellulae non d. II. a. 2. q. 2.

aptae ad cognoscendum et nervi apti ad sentiendum et movendum; ita quod nervi apti ad sentiendum a parte anteriori videntur egredi, et nervi apti ad motum a parte posteriori. Et quoniam transsumlio ad manifestandas proprietates spirituales latentes sumi debet a re manifesta; hinc est, quod propter generalem influentiam magis dicitur Christus caput, quam dicatur cor; propter quam etiam evidentiam medici discordant a naturalibus. Dicunt enim physici, quod principium motus et sensus est in capite, licet naturales, qui considerant principia rerum intimius, dicant, quod horum principium est cor 2. Et sic patet illud.

2. Ad illud quod obiicitur, quod caput non influit nisi in unita membra; dicendum, quod hoc 3. habet verilatem in eo capite, quod habet determinatam potentiam et non potest sibi membra unire et de non-membro membrum facere. Et ideo hoc non habet locum in capite Christo, qui potest secundum divinam naturam de non-membro membrum facere, et secundum humanam naturam potest hoc mereri et impetrare, et ita primo sensum et molum influere et continuare.

3. Ad illud quod obiicitur, quod Angeli non sunt membra, quia non sunt conformes in natura; dicendum, quod etsi Angeli non debeant dici membra, tamen nihilominus influentia potest esse a Christo.in Angelos non solum secundum divinam natui. ram, secundum quam est caput omnium, sed etiam secundum naturam humanam, per accidens tamen; quia influendo et redimendo membra sua reparat Chrisfus ruinam angelicam. Quando ergo dicitur, quod gratia capitis non influit nisi in membra; si intelligantur membra proprie, sic non habet veritatem, nisi arctetur influentia ad influentiam proprie dictam, cuiusmodi est influentia gratiae et gloriae.

k. Ad illud quod obiicitur, quod Angeli essent beati, etiam si Christus non esset incarnatus; dicendum, quod hoc non cogit, quod Christus nullo modo influat, sed quod non influit primum motum et sensum, qui sunt essenliales gratiae et gloriae. Aliquo lamen modo potest influere quod facit ad bene esse, sicut prius ostensum est.

5. Ad illud quod obiicitur, quod illud non po- test influere, quod non habet esse; dicendum, quod verum est de influentia per modum principii effeclivi, de influentia aulem per modum meriti non habet veritatem. Sufficit enim, quod sit in fide et dilectione credentis; ac per hoc, dum creditur et amalur, ab ipso credens et amans vivificetur, et dum eliam promittilur, ex ipsa promissione divina severitalis rigor aliquatenus placetur, ut benevolentiam suam reddat.

6. Ad illud quod obiicilur, quod lempus praecedens deberet dici tempus gratiae; dicendum, quod in tempore praecedenti gratia Christi non defuit;attamen non debet illud tempus gratiae, sed umbrae dici, quia non erat tanta redundantia gratiae, quae velamen figurarum effugaret et onus Legis alleviaret. Nunc autem, cum manifesta est veritas, et per amorem alleviata sunt mandata, vere dicendum est tempus gratiae advenisse. Unde Christus efficaciam habuit in his qui praeibant et sequebantur 4, ut botrus in palo portabatur ab antecedentibus et sequentibus, sed praeeuntes ferebant et non videbant, sequentes vero el ferebant et aperte videbant: sic similitudinarie in proposito intelligendum esl. partibus, in una carum medici a mngno philosophorum [i. e.

dum divinam pracdestinalionem; quinlo viro eorum qui r po-

Dub. I.

In parle ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit: Chrislus est caput, in quo sunt omnes sensus, in Sanctis vero i/uasi solus lactus. Sed conlra: Origenes super Leviticum distinguit quinque sensus spirituales, correspondentes quinque corporalibus. Et ibidem dicit, quod omnes illi sensus sunt in viris sanctis et spiritualibus: ergo nihil dicit, quod in Sanctis est solus tactus. — Uem, in spiritualibus laclns est sensus nobilior et perfectior, pro eo quod magis iungit de proximo ei, in quo est suinma nobilitas, utpote Deo: ergo videtur, quod nmlto magis quam tactus deberent alii sensus in viris sanctis reperiri.

Est igitur quaestio, quid Augustinus hic vocet Respondeo: Dicendum, quod sensus nominat usum alicuius polenliae existentis in re vivente et a re vivente secundum naturam. Per hunc etiain a. 2. q. 2. modum in spiritualibus sensus dicit usum donorum gratuitorum, quae quidem dona sunt eo vitalia, quo sunt gratuita. — Potest igitur sensus accipi pro quocumque usu gratiae perfecto el evidenti. sic accipit Augustinus in littera, cum dicit, quod in Christo fuerunt « omnes sensns, in aliis vero solus laetus»; quia Christus habuit dona gratiarum quantum ad habitus et eorum usus in omnimoda plenitudine numerositatis et perfeclionis; alii vero habent, quanlum sufficit ad usum vitae spiritualis. Et quia tactus est sensus maxime necessarius vitae 4, ideo dicit, quod in aliis Sanctis est solus tactus. Unde sicut animal perfectum excedit animalia iinperfecta in nobilitale vitae et integritale sensuum; sic Christus in gratiae plenitudine excellentiam habet respectu omnium Sanctorum.

Alio modo sensus potest dici stricte; et sic sen- sei sus spirilualis dirilur usus gratiae inlerior respectu ipsius Dei secundum proportionem ad quinque sensus. Et sic accipit Origenes et Bernardus, qui distinguunt quinque sensus interiores, quorum numerum

facile est assignare. Quilibet enim illorum sensuum, sicut vult Bernardus, radicem habet in intelkctu et affectu, pro eo quod cognitionem experimentalem dicant. Sed quidam se magis tenent ex parte intelleclus, ut visus et auditus; quidam ex parle ajfectus, ut odoratus, gustus el tactus. Et sufficientia patet sic: quia ex parte intellectus contingit dupliciter circa cognitionem alicuius exerceri: aut proprio inluilu, et sic est visus; aut aliena excitatione sive instruclione, et sic auditus. — Circa affeclionem vero triplicem conlingit reperire statum: aut in remotione, et sic odoratus; aut in approximalione, et sic gustus; aut in unione, el sic tactus, qui est perfectior inter omnes sensus et spiritualior propter hoc, quod maxime unit ei qui est summus spirilus; propter quod dicitur primae ad Corinthios sexto: Qui adhaeret Deo unus spiritus est. — Ex his palet littera et responsio ad quaesita. en-.. ugusljnus accipit sensus quam Origenes et Bernardus. Patel etiam illud quod ultimo quaerebatur!..

Dcb. H.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod Sanclis dat Deus spiritum ad mensuram. Conlra, Lacobi primo a: Qui dat omnibus affluenter elc.; Glossa: « Omnia dat omnibus non in raensura »: ergo etc. — Item, eadem largitate et liberalitate dat graliam membris, qua dat gratiam capili; sed primum fecit largitate immensa: ergo et secundum.

Respondeo: Dicendum, quod cum dicitur Deus dare spirilum non ad mensuram sive non in mensura, hoc dupliciter potest intelligi: vel quia flat privatio mensurae respectu doni dati; et sic accipit Augustinus, cum dicit, quod Sanctis non convenit illud quod dicitur de Christo, quod dalus sil ei spiritus non ad mensuram. Alio modo potest intelligi privatio mensurae respectu largitatis ipsius impar- Uentis; et sic intelligitur illa Glossa praedicta, quoniam non intendit dicere, quod gratia collata unicuique sit sine mensura, cura dicat Apostolus: Unicuique, sicut mensus est Deus mensuram fidei; sed hoc vult dicere, quod illa gratia confertur ex liberalitate immensa, cuius signum est, quod omnibus dat afjfluenter et non improperal. Et sic patet responsio ad obiecta. — Posset etiam dici, quod Augustinus intelligit respectu singularis personae, sed praedicta Glossa respeclu totius Ecclesiae; et ideo non est conlroversia, quoriiam in Ecclesia est pleniludo numerositatis, quae excedit mensuram cuiuslibet Sancli, sicut diclum est supra.

Dub. III.

Ilem quaeritur de hoc quod dicit: Acceperunt de pknitudine non secundum essenliam, sed secundum similitudinem. Videtur-enim falsuin dicere, quoniam secundum hoc posset dici, quod accepimus de plenitudine gratiae Petri secundum similitudinem; habuimus enim gratiam similem ei. — item, huic expositioni videtur littera sequens in textu Evangelii repugnare, cum additur: Lexper Moysen data esl, gratia et veritas per lesum Chrislum facta est; sed Moyses illam eandem Legem communicavit aliis, quam suscepit: ergo Chrislus eandem graliam. — Item, nos participamus carni. et sanguini eius per verilatem el subslantiam 8: ergo pari ratione et gratiae; aul si non, quaeritur: quare non?

Respondeo: Dicendum, quod cum dicitur aliquis accipere de aliquo, de potest importare habituilinera partis ad tolum, sicut aliquis accipit de vino, quod est in dolio; vel potesl importare habitudinem principiati ad principium, sicut, si aliquis accendal candelam ad ignem alterius candelae, dicitur accepisse de eius luraine. In ulraque autem harum comparationum haec praepositio de importat aliquam unilatem et convenientiam; sed in prima nolat convenientiam in substantia et natura, in secunda vero notat convenientiam in conformitate quadam, quae attendilur secundum aliquod commune. — Quoniam ergo gralia Christi non fuit transfusa in nos per decisionem parlis a parte, sed efficaciam habuit. ul Deus nobis consimilem gratiam daret merito gratiae Christi; hinc est, quod Magister dicit, nos accepisse de gralia Christi; non quantum ad essenliam,< sed quanlum ad similitudinis convenientiam, nolens per hoc excludere redundanliam et influentiam gratiae capitis, sed volens auferre divisionem et transmutationem gratiae ab uno subieclo in aliud, ne falso intelligatur illud verbum evangelicum. — Nec est simile de Lege et corpore a<i Christi respectu gratiae, quia lam Lex quam Christi corpus potest transferri de manu in manum, non 6 Supra a. I. q. 3, et d. 4. a. 2. q. 2. ad 2. — De hoc

sic gratia de subieclo in subiectum. Et per hoc patet totum.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Sanepotest dici, ipsum secundum hominem a conceplione accepisse gratiae plenitudinem; quoniam super illud Lucae quarto: Hodie implela est Scriptura, dicit Glossa: « Prae omnibus Sanctis unclus est unctione spiriluali, quando descendit super euni Spiritus sanctus in specie columbae »: sed hoc fuit. quando iam erat triginla annorum: ergo non ab ipsa conceptione. — item, si ab ipsa conceptione habuit plenitudinem, fruslra ergo descendit super eum Spiritus sanctus, dum baptizatur a loanne, sicut dicitur Lucae lertio et Matthaei tertio 3.

Respondeo: Dicendum, quod est loqui de plenitudine secundum existentiam et secundum apparentiam et secundum redundanliam. Dico ergo, quod in Christo ab inslanli conceptionis fuit plenitiulo secunilum existenliam, quia omnem habuit gratiae perfectionem. — Secundum aulem apparenliam fuit in descensu columbae, ubi testimonium habuit de snpernis, quod ipse esset unigenitus Filius Dei; et tunc apparuil, quod omni gralia plenus fuit, cum Spiritus sanctus in columbae specie super eum requievit. Unde in temporibus retroactis per opera exteriora apparebat proficere, sed lunc apparuit omni bono replelus esse 5. — Secundum redundantiam fuit ex tunc et deinceps, quia ex tunc aliquos sanctificavit et verba vitae disseminavit et nostrae postmodum reparationis mysterium consummavit. — Et sic palet, quod non est controversia, quoniam illa Glossa intelligitur quantum

Cap. I. Si anima Ckrisli habuit sapienliam parem cum Deo, et si omnia scil, quae IJeus. piens sapienlia graluila, ulrum habuerit sapientiam aequalem Dco sive omnium rerum scientiam babucril vel babeat, id est, otium omnia sciat, quae Deus scit. ad redundantiam, vel apparenliam; non sic littera praesens.

Dub. V.

Item quaeritur de illa responsione Magistri, qua explanat verba Ambrosii, ultimo capitulo dicens: Proficiebat humanus sensus in eo secundum ostensionem el aliorum hominum opinionem. Videtur enim insufficienter dicere, quod ita possit dici de sensu Dei, quod proflciebat secundum oslensionem. — Item, non videtur ista expositio sufficere ad inlellectum Ambrosii, quia Ambrosius vult probare duas naturas et duos sensus in Christo, per hoc quod Christus proficiebat. Si ergo veritas naturae non probatur nisi per veritatem profectus, oinnino videtur velle intelligere Ambrosius, quod Chrislus profecerit veraci profectu.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio Magister veritatem dicit; sed aliquid plus voluit dicere Anibrosius, non tamen tanlum voluil dicere, quanlum verba sonare videntur. Videtur enim in his verbis sensisse, quod Christus secundum humanam naturam habuit ignorantiam, quae expulsa fuit per scientiam acquisitam. Propter quod sciendum, quod non vult illud dicere, sed hoc vult dicere, quod sensus exterior profeceril veraciter quantum ad cognitionem experientiae. Unde si dicat, illum puerum ignorasse, non est aliud dicere quam inexpertum esse; et per hoc satis probatur veritas humanae naturae, quia talis experientia competit ei secundum naturam assumtam. Sed haec melius erunl manifestanda, cum agetur de Christi scientia, quod quidem flet in dislinclione proxima. — Quibusdam placet, qttod uec parem cum Deo banisi Spiritus Dei, qui solus scrulalur omnia, eliam 3. clare ac perspjcue omnia capit, ut Deus; et ideo non sancti sine mensura habuit, ergo et sapienliam. Omnia mensura scientiam habuit: scit igitur omnia. Fulgentius etiam in sernione quodam multa inducit, quibus asserit, animam illam rerum omnium scientiam habere, thesauri sapientiae el scienliae abscondili. Quod el.iam anima ignorat; sed Christus secundum omnium concesergo scientiam sui creatae, sed non sui creandae, quia non est creanda, sed creata.

Cap. II.