Distinctio XXVII

Sed quae hac dilectione diligenda sint, iam inquiramus. « Non enim omnia, ut ait Augustinus 5, quibus per nos indigent, ut corpus », « quod ita praecipiendum est diligi, ul ei ordinate prudenlerque consulatur ». el spem non habuerit etc. Dividitur autem ista pars in partes sex secundum sex distinctiones, quas continet. In quarum prima agil de caritate secundum eius essentiam et deflnitionera. In secunda vero quantum ad diligibiuum numerum et dislinctionem. infra dislinctione vigesima octava: Hic quaeri potest, utrum illo mandato etc. In tertia vero quanlum ad diligendi ordinem, infra distinctione vigesima nona: Post praedicla de ordme caritatis etc. In quarta vero quantum ad meriti perfectionem, infra distinctione trigesima: Hic solet quaeri, quid potius sit plurisque meriti. In quinta vero quantum ad ipsius caritatis durationem, infra distinclione trigesima prima. Illud quoque praetermillendum non est etc. In sexta vero in comparatione ad aeternam dilectionem, infra distinctione trigesiraa secunda: Praedictis adiiciendum esl de dilectione Dei etc.

Prima pars, quae continet praesentem distinctionem, dividitur in partes duas, in quarum prima determinat Magister de ipsa caritate quantum ad eius essentiam et unilatem. In secunda vero quantum ad eius actum et modum, ibi: Consequenter modum utriusque dilectionis advertamus.

Prima pars dividitur in partes quatuor. In qua-

Ad intelligentiam autem huius partis secundum duo, quae tangit Magisler, incidit hic quaestio circa duo principaliter.

Primo enim quaeritur de ipsa caritate quantum ad habitum.

Secundo vero quaeritur de eadem quantum ad eius actum et modum.

Circa prinmm sex possunt quaeri.

Primura est, utrum caritas sil habitus creatus.

Secundum est, utrum sit habilus virtuosns.

Tertium est, utrum sit habitus ab aliis virtu-

Circa primnm dequatnor sic proceditur et quaerilur. utrura caritas sit habitus ab aliis virtutibus dislinctus, an oranibus virtulilms cominunis ''I generalis. Et qaod sit habitus omnibus comraunis, videtur:

I. Et primo auctoritate Apostoli [iriinae ad Corinthios decimo tertio 4, ubi Aposlolus dicit: Caritas 1 Cod. I ln quarla quaerit, si eadem caritate diligitur rum prima continuat partem istam ad praecedentis parlis inquisitionem. In secunda vero parte ponit caritatis defmilionem, ibi: Caritas est dilectio etc. In tertia vero comparat eam ad divini mandati duplicationem, ibi: Haec autem liabel duo mandata. In quarta vero removet dubitationeui. ibi: Hic quaeritur, si ex ea ipsa dilectione etc.

Similiter secunda pars principalis. in qua determinat de ipsa caritate quantum ad actum et modum, dividitur in partes quatuor, in quarum prima determinat, quis modus circa actum caritalis reperiatur. In secunda vero ostendil, ubi ille modus insinuatur, ibi: Dilectionis aulem Dei 2 modus insinuatur etc. In terlia vero inquirit, utrum ille modus in via impleatur, ibi: Istud autem praeceplum penitus non impletur etc. In quarta vero et ultima ostendit, qualiter unum praeceptum caritatis in altero implicatur. ibi: Cum aulem duo sint praecepta caritatis. Subdivisiones autem partium in littera satis sunt manifestae. tibus distinctus.

Quartum esl. utrum sit habilus in se ipso indivisus.

Quintum est, utrura sit habitus mere gratuilus.

Sextum et ultimum est, ulrum sit habilus aliquando informis, an semper formalus.

Sed quoniam duorum priinoruin verilas satis haberi potest ex his quae in primo libro s fuerunt determinata, ubi ostensum est, quod caritas sit virtus creata: ideo nunc restat determinare alia quatuor sequentia. paliens est, benigna est etc, el enumerat ibi quindecim opera virlutum; sed quidquid habel in se actus omiiiuni virliiluin. est ronimiiue el universale ail omnes virtutes; habitus autem caritatis est huiusmodi. secundum quod in praecedenti auctoritate habetur: ergo omnibus virtutibus est communis.

2. liein. ilii-riiiivniiis:: <( Ui breviter complectar (vide opera Hleronyml, Episl. 132.) n. 18: El ul penentlller

omnem definitionem virtutis, virtus est caritas, qua diligitur omne diligendum »: ergo cum definitio et definitum sunt aequalis ambitus, et virtus sit generalis ad omnes virtutes; videtur similiter, quod et caritas.

3. Item, Augustinus de Civitate Dei et Bernardus de Diligendo Deo dicunt, quod « virtus non est aliud quam ordo amoris vel amor ordinatus »; ergo cum amor ordinatus nihil aliud sit quam caritas, et omnis virtus nihil aliud sit quam amor ordinatus; omnis virtus estcaritas: ergo caritas non est ab aliis virtutibus distincta.

4. Item, sicul se habet praeceptum caritatis ad alia praecepta, sic se liabet habitus caritatis ad alios habitus virtutum; sed praeceptum caritatis omnia alia praecepta comprehendit, sicut dicitur ad Romanos decimo tertio: Qui diligit proximum Legem implevit: ergo videtur, quod habitus caritatis contineat in se habitus omnium virtutum, et non sit ab aliis distinctus.

5. Item, sicut se habet obiectum caritatis ad obiecta aliarum virtutum, ita se habet habitus caritalis ad alios habilus; sed obiectum caritatis est bonum sub ratione boni simpliciter: si ergo hoc.est commune obiectis omnium aliarum virtulum 3, videtur, quod habitus caritatis sit communis omnibus aliis habitibus.

6. Item, qui habet dilectionem caritatis in via habet omne quod necessarium est ad meritum, quia dicit Augustinus 4: « Tene caritatem, et fac quidquid vis »; simililer, qui habet dotem fruitionis correspondentem caritati, in patria habet sufficientissimum praemium: « Frui enim, secundum quod dicit Augustinus, est amore inhaerere»: ergo si caritas inchoata sufficit ad meritum, et caritas consummata sufficit ad praemium; videtur, quod habita caritate, aut ceterae virtutes supertluant, aut ipsa non diiferat ab habitibus aliarum virtutum. Sed constans est, quod aliae virtutes non superfluant: restat ergo, quod ipsa ab aliis virtutibus non distinguitur.

Sed contra: 1. Primae ad Corinthios decimo tertio 5: Nunc manent fides, spes, carilas, tria hacc. Quod recte connumeratur et superponitur ha- 1 Libr. XV. c. 22. Vide supra pag. 173, nota I. — Berbitis aliis virtutibus, dislinguitur ab aliis virtutibus; sed caritas connumeratur et superponitur aliis virtutibus: ergo ab illis distinguitur.

2. Item, hoc ipsum ostenditur ab obiecto: quia, sicut fides respicit Deum sub ratione veri, et spes sub ratione ardui, sic caritas sub ratione boni: si ergo bonum sub ralione boni et verum sub ratione veri dicunt diversas rationes movendi; et secundum diversitatem rationis movendi est distinctio in habitibus et actibus: videtur ergo, quod caritas differat ab aliis Iheologicis virtutibus: ergo multo forlius ab aliis, scilicet cardinalibus.

3. Item, hoc ipsum ostenditur ab actu proprio: quia constans est, quod diligere et credere et sperare actus sunt diversi, loquendo formaliter: si ergo penes diversitaSem actuum principalium necesse est esse diversitatem habituum; videtur, quod necesse sit ponere, habitum caritatis ab habitibus aliarum virtutum differre.

4. Item, penes diversitatem subiectorum est diversitas proprietatum; sed sicut fides est in rationali et spes in irascibili 7, sic caritas et amor est in concupiscibili: si ergo vis concupiscibilis distincta est ab aliis viribus, necesse est, quod habitus caritatis distinctus sit ab aliis habitibus.

o. Item, hoc ipsum ostenditur per comparationem ad suum oppositum: quia vitium directe oppositum caritati distinguitur 9 ab aliis vitiis, utpote odium ab infidelilate et desperatione: si ergo distinctio malorum et vitiorum est ratione bonorum, quibus opponuntur, cum sint privationes; videlur, quod si vitium caritati oppositum ab aliis vitiis distinguitur, consimiliter et habitus caritatis ab aliis habitibus.

6. Item, hoc ipsum ostenditur per comparationem ad praemium: quia quandocumque aliqui sic se habent, quod quando unus perficitur, alii evacuantur, necesse est, illos habitus per essentiam differre; sed habitus caritatis in patria perficitur et consummatur, habitus vero fidei et spei evacuantur, sicut dicit Magister, et habitum est in distinctione praecedenti 9: ergo necesse est, caritatis habitum ab habitibus aliarum virtutum distinaui.

C 0 N C L U S I 0.

Caritas est habilus virtulis ab aliis

virtutibus dislinctuS.

Respoxdeo: Ad praedictorum intelligentiam est notantlum. quod circa hoc reperitur triplex motlus dicendi.

Quidam enim dicere voluerunt. quod carilatis t. habilus est ab aliis virtutibus indistinetus. propter ipsorum habituum essentialem unitalem. Dixerunt enim, ipsos habitus virtutum ab invicem non differre per essentiam nisi sola relatione ad actus. Et hoc ipsum tlixerunt de potentiis animae. Et quod sint unum per essentiam inter se invicem. hoc probare niluntur propter mutuam ipsorum habituum denominationem. Cnm enim formae disparatae nullo modo possint se ipsas denominare; et una virtus aliam denominet. ut iustitia est prudens, el prutlenlia esl iusta, fides amat, et carilas credit: impossibile est igilur, habitus virtutum essentialiter inter se differre. Ex hac eadem ratione concludere voluerunt, quod non tlifferant a caritate. cum caritati attribuantur quasi omnium virtutum actus, sicut dicit Apostolus primae ad Corinthios tlecimo tertio 2. Et hoc ipsum dicunt sensisse Augustinuin in libro de Moribus Ecclesiae, ubi sic definit virtutem: «Nihil omnino esse virtnlein affirinaverim nisi sumnmm ainorem Dei. Xant illud quod qnadripartita dicilur virtus. ex ipsius amoris quodam vario affeclu. quaolum intelligo, dicitur».

Setl quanluincumque hoc innnerent auctoritates, ponere tamen, oinnes habitus virtutum a se invicem non differre nisi sola relatione, non videtur consonum ralioni nec eliam doctrinae communi. Quotl enim diversitas sii in potentiis animae et ipsarum haliiiibus, maoifestal ipsa diversitas actuum el obiectorum. El propterea, cum una virtus deimininal alteram. vel aclUS unius attribuitur alteri, boc non _. est mlelligeinluiii fien propter omnimodam ipsorum habiiuiini indifferentiam, sed propter mutuam circuinincessionem el concomitantiam; sicut dicimus de potentiis animae, quod se invicem circumineedunl.: supra se mutuo reflectuntur, non quia omnino 1 Viil II. Senl. d. -i. p. I. a. 2. q. I. — Puulo supcrius idem sinl. sed quia, cum sint in eodem et possint reflecti super illud. in quo sunt — quia anima intelligit se et amat se — per consequens et super se invicem reflectuntur. Et propterea, quia reflexio non tantummodo fit propter omnimodam indivisionem convenientiae, verum etiam propter eircnmmcessionem concomilantiae; ideo non cogimur ponere, nec potentias animae nec habitus, secundum id quod sunt. ab invicem non differre s. — Nee Augustinus in libro de Moribus Ecclesiae vull illud dicere. sed omnes virtutes alias vult ad caritatem tanquam ad fnndamenlum reducere-, sine qua aliae virtutes non sunt verae virlutes, quia ad veram beatitudinem non perducunt.

Esl et hicG alius motlus dicendi. vitlelicet quod caritas ab aliis virtutibus non distinguitur propler ipsius caritatis generalitatem. Voluerunt enim quitlam dicere, quod ipsa vis concupiscibilis diffunditur per omnes alias vires, pro eo quod omnes vires animae appetunt sua obiecta. Unde 7 amor reperitur in omnibus viribus. ul tlicunt, et amor ordinatus in cimnibus virtutibus; et quia caritas non est aliud quam ordo amoris: hinc est, quod tlicere voluerunt, caritatem ob suain generalitatem non distingui ab aliis virlutibus.

Sed nec illutl videlur rationabile usqueqnaque nec convenienter dici, cum Apostolus eam clislinguat ab aliis. Nec ratio, quam assignant, lmilliun est eflieax. pro eo quod concupiscibilis ila esl vis in se distincta. secundum quod rationalis et irascibilis: unde quod actus concupiscibilis ad actum aliarum virium concurrit, hoc non est propter identitatem el indivisionem in essendo, t propter citer: vel propter communitatem in praedicando, vel propter communitatem in causando; sicul sol dicitur causa universalis, non quia de aliis causis inferioribus praedicatur, sed quia alias adiuvat el movet. El ideo, sicut possibile esl. quod aliquid habeat ralionem generalis motoris respeclu aliorum, et tamen in se sit unum et ab eis distinctum in causis naturalibus; sic reperire contingit in animue potentiis et viribus. Et ideo, quamvis voluntas

imperet aliis viribus aniraae, et caritas aliis virtutibus, non oportet propter hoc ponere, quocl ab eis non distinguatur '-.

Tertius vero modus dicendi communis et usiet tatus rationi et auctoritatibus satis consonus est, quod caritatis habitus est ab habitibus aliarnra virtutum distinctus, sicut innuit ipse Apostolus. — Et eius distinctio ab habitibus aliis potest colligi ex mulliplici ipsius comparatione, sicut in opponendo 2 fuit demonstratum, primo videlicet ex comparatione ad obiectum, quod snb ratione movendi ab aliis distinguitur; secundo per comparationem ad actum, qui differt ab actibus aliarum 3; tertio per comparationem ad subiectum proprium; quarto per coraparationem acl oppositum, quod ei determinate opponilur, ita quod non habitibus aliarum virtutum; quinto per comparationem ad praemium, in quo perficitur, cum habitus spei et fidei evacuetur; sexto vero et ultimo per comparationera ad suura principium, quod repraesentat. Consistit enim imago recreationis in tribus virtutibus theologicis et unitate gratiae, sicut imago creationis in tribus potentiis et unitate subslantiae. Si ergo ipsae potentiae ad hoc, quod sint recte imago, a se invicem discernuntur, et una de allera non praedicatur; si in tribus virtutibus theologicis reperitur similiter ratio cuiusdam imaginis: opportunum est ponere, ipsas ab invicem distinctas esse. — Concedendum est igitur, habitum caritatis distinctum esse ab habitibus aliarum virtutum; concedendae sunt etiam rationes, quae hoc ostendunt.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in conbuuntur ipsi caritati non sicut elicienti, sed sicut imperanti et sicut motori primo, non sicut motori immecliato. El ideo ex hoc non potest concludi, quod carilas ab aliis virtutibus non distinguatur, quia non habet generalitatem ad illas in praedicanclo, sed solum in movenclo.

2. Ad illud quod obiicitur de auctoritate Hieronymi, quod virtus non est aliud quam caritas;

1 Vide iiifra d. 36. q. 6. — Qiiac hic proponuntur, Guliel. dicendum, quod praedicatio illa est praedicatio causalis. Ideo enim omnes virtutes definiri possunt per caritatem, quia amor caritatis dat eis rationem merendi; qua ablata, non est, proprie loquendo, dicenda virtus esse in anima 5.

3. Ad illud quod obiicitur per auctoritatem Augustini, dicendum similiter, quod notificationes illae et consimiles per causam datae sunt. — Et si tu quaeras, per quod genus causae; responderi potest, quod caritas respectu aliarum in movendo quodam modo habet rationem efficientis, quodam modo formcdis., quodam modo finalis. Amor autem caritatis aliis virtutibus, ut in actus suos exeant, imperat el imperando informat et facit eos meritorios et informando iungit fini et in ipso quietat, dum facit nos Deo adhaerere et ipso frui; et ideo merito virtus gratuita per caritatis amorem est defmienda 6. — Posset eliam aliter dici, quod amor ille, qui cadit in definitione virtutis generaliler, non est amor caritcUis, quae est una de virtutibus theologicis, sed est amor omnibus et ceteris virtutibus communis et generalis. Et ideo in processu illo est sophisma consequentis a superiori ad inferius affirmando.

4. Ad illud quod obiicitur, quod praeceptura caritatis comprehendit omnia praecepta; dicendum, quod non comprehendit ea per omnimodam identitatera, sed per quandam reductionera; omnia enim praecepta reducuntur ad illam et in illa consummantur; et ideo ex hoc non potest concludi, quod habitus caritatis sit aliis communis nisi solum per radicationem, secundum quod dicit Gregorius 8, quod praecepta sunt multa per diversitatem operis et unum in radice dilectionis, « quia quidquid praecipitur, in sola caritate radicatur». Hoc autem non est, quia solius caritatis sit exsequi praecepta iniuncta, sed quia aliae virtutes sine caritate non exsequuntur divina praecepta secundum acceptionem divinam.

o. Ad illud quod obiicitur, quod obiectum caritatis commune est obiectis aliarum virtutum; respondendura est per interemptionem 9, quia obiectum caritatis non est quodcumque bonum, sed bonum summuni et bonum sub ratione boni; et iia obiectum caritatis distinguitur secundum substanliam ab obiectis virtutum cardinalium, quae babenl obiectum creatuni; ab obiecto vero aliarum virtutheologicarnm secuzulum substantiam non distinguitur, sed secundum ralionem movendi, quae quidem ratio movendi facit diversitatem in actu et habilu et potentia substantiae molae. sicut patet: quia, quamvis unum et idem sit verum et bonum. tamen cognitio et affectio, et potentia cognitiva et affectiva, et habitus scientiae et virtutis linbent ad invicem differentiam.

6. Ad illud quod obiicitur, quod caritas sutficii ad praemium el meritum; dicendum, quod caritas dicitur sufficere ad meritum et ad praemiura

oedit S. Thom., qui docel (loc. cil.): «Quidam nulcm dicunt,

Utrum habUus caritalis sit urvus Secundo quaeritur, utriiin habitus caritatis sit unus indivisns, an per species multipliealus. Et quod habeat per species mnttiplicari, videlur:

I. Primo per obiecla: quoniam circa diversa volita et obiecla diversae suiil voluntates; sicut enim vnli Augustinus, voluntates diversificantur secuniliim volila; sed caritas est amor Dri el proxinii: Si ergo Deos et proximus distant distantia infinita. necesse est, habitum regulantem aninium ad amanil Deum el amandum proximum esse alium et.iliiiin.

± Itein. Iinc ipsiiin ostenditur per praecepta:

1 Codd. A K T ted etiam. Paulo sunerlus anle praemio — In bOC Drg. Vat. bi< n»'i niiuiilules.mIiiihh rel nrhiles.

s. Bonao. - Tom. III. propter connexioneni aliarum virtulum et dotum. Qui enim habet caritatem habet alias virtutes, et ipii habet dotem sibi correspondentem habel alias doles, et ila siifiicientiani in merito et praemio, non ralione caritatis tantum. sed ratione aliarum virlutum annexarum. Et ideo ex hoc non polesl concludi, qtiod aliae virtutes superfluant, vel quod carilas sola sit virtus ab aliis non distincta. pro eo quod non habet suiTieienliam per se sola, sed prout est cum aliis coniuncta. Et per hoc patet, quod non potest aliquis sufficienter mereri, nisi speret et credat; nunquam autem potest aliquis esse expeditus et habilitatus ad credendum et sperandum nisi mediante lide et spe; similiter circa dotes praemii intelligendum est. i; Qq. disp. d e.iritile a. i. — R. Albcrt., hic a. 3.

an per species multiplicatus. quia, ubi sunt diversa praecepta, diversi sunt habitus habilitantes animam ad illa praecepta iraplenda, maxiine cum ipsis praeceptis praecipiuntor opera virtutum: si ergo circa actum caritatis duo consislunt mandata, videtur, quod virtus caritatis non sil IIIKI.

3. Itera, hoc ipsum ostenditur per modos diligendi: alius enim est inodus diligendi Deiun ipiani diligentli proximiun — Deuin eniin debet unusquistpie diligere plus quam se el c.r lnlii corde, seil piiixiniilin siciit se ipsum el e paiie - si ergo haliitiis virtutis datur ad inodilicaiiduiii actum, cum

alius et alius sit hinc et inde modus, alius et alius erit hinc et inde habitus.

4. Item, hoc ipsum ostenditur- per simile: quia sapienlia, quae est de aeternis, alius est habitus et aliud donum quam scientia, quae est de temporalibus: et similiter latria, quae est cultus Dei, esl alia virtus quam dulia, quae est honor proximi: ergo pari ratione alia et alia virtus erit, qua diligilur proximus, et qua diligitur Deus.

5. Item, plus differt vita activa a cdntemplativa, quam differant operationes eiusdem vitae ad se invicem: ergo similiter plus differt virtus, quae dirigit hominem ad vitam conlemplativam, ab ea quae dirigit ad vilam activam, quam duae virtutes, quae dirigunt ad vitam contemplativam. Sed carilas. secundum quod est amor Dei, dirigit ad vitam contemplativam, prout est amor proximi, ad vitam activam: cum ergo caritas, secundum quod est amor Dei, differat a fide 2, licet ulraque harum sit virtus dirigens ad vilam contemplativam; videlur multo forlius, quod amor Dei et proximi ab invicem distinguuntur.

6. item, amor amicitiae el amor concupiscentiae sunt diversae species amoris; sed caritas amat Deum amore concupiscentiae, quia facit Deum desiderare et appetere, proximum vero amore amicitiae: si ergo illae sunt diversae aifectiones et diversae dilectiones, videtur, quod virlus caritalis habeat multiplicari per species.

Sed coNTitA: 1. Sicut una est summa Veritas, una est summa Bonitas; et sicut fides omnino assenlit summae Veritati et propter illam credit quidquid credil, sic caritas omnino adhaeret summae Bonitati el propler illam amat quidquid amat: ergo sicut fides est una virtus et unus habitus respectu credendorum, ila et caritas respectu amandorum.

2. Item, sicut se habet rationalis ad verum, et irascibilis ad arduum, sic se habet concupiscibilis ad bonum; et sicut aliae duae vires habent unitatem in se, sic et ipsa concupiscibilis; sed ralionalis in credendo verum non habet perfici nisi una virtute, similiter et irascibilis in exspectando arduum: ergo similiter videtur, quod concupiscibilis in amando bonum non habeal nisi unam solam virtutem. Sed haec est caritas: ergo etc.

3. Item, quanto aliquid est magis unilivum, tanto magis habet in se unitatem; sed virlus caritatis inter ceteras virtutes est praecipue unitiva, cum ipsa sit vinculum perfectionis, sicut dicitur ad Colossenses tertio: ergo videtur, quod caritas inter ceteras virtutes teneat unitatem: ergo non habet subdividi per alias species.

4. Item, in omni genere, in quo contingit reperire ordinem motorum, necesse est esse statum in uno; sed caritas omnibus virtutibus animae imperal el omnes movet, tam theologicas quam cardinales: ergo necesse est, ipsam habere unitatem: non ergo multiplicalur per species. Habitus caritalis est unus alque indivisus secundum speciem, licet secundum numerum mulliplicetur.

Respondeo: Dicendum, quod habitus caritatis est unus et indivisus secundum speciem, licet secundum numerum plurificelur in diversis. — In diversis enim animabus plures sunt earitates, cum habitus et accidentia numerentur penes subiecta. In omnibus autem, in quibus est, est una caritas secundum speciem, propter hoc quod unitas habitus venil ab unitate obiecti et actus principalis; el hoc quidem est reperire in carilate, si quis diligenter velit attendere. — Aclus enim caritatis est diligere, diligere aulem idem esl, quod velle bonum. Cum ergo caritas diligit aliquem, bonum oplat ei quem diligit; istud autem bonum, quod caritas oplat, unum solum est, videlicet bonum aeternum et bonum summum. Istud autem summuni bonum aliquando homo per caritatem optat Deo, aliquando sibi, aliquando proximo. Secundum quod optat ipsum ipsi Deo, dicitur diligere Deum, quia vult, quod ipse Deus sit summum bonum et quod habeat omne bonum per essentiam. Secundum quod optat illud proximo, sic dicitur diligere proximum, quia vult, quod habeat illud bonum per gratiam et gloriam. Secundum quod optat illud sibi, sic dicitur diligere se ipsum. — Generaliler ergo in aclu dilectionis ipsius caritatis unum est bonum optatum, licet multa sint, quibus illud bonuin oplatur; et illud est obiectum prineipale ipsius habitus diligendi, quoniam ipsum propter se optatur a caritate, ita quod habet rationem obiecti principaliter inoventis et finis quielantis. Et quia illml est ununi soliiin, sive comparetur ad se, sive eomparelur ad eum qui habet caritalem, sive comparetur ad eius proximum; hinc esl, quod caritatis habitus habet esse unus. — El concedendae sunt raliones, quae hoc ostendunt

I. il illml vero quod primo obiicitur in contrarium, quod obiecta sunt diversa; iam patet responsio: quia. licet caritas diligat proximum, tamen proximus nou est principale obiectum, sed est illud, ad quod principale obiectum caritatis comparatur. Quia eniiii proximus esl imago Dei el capax ipsius Dei!; ideo virtus caritalis, quae desiderat, summum Bonum haberi ab omni eo qui potest ipsum habere et ipso frui, appetit, summum Bonum a proximo haberi. sicut et ab eo, in quo est; el lioc non est aliud quam amare proximum per caritatis affectum. Et si tu obiicias, quod caritas non tantum facit, quod homo velit proximo bonum, quod Deus est, sed etiam omne aliud bonuni: dicendum, quod hoc non esl principaliter et elicilive, sed quasi consequenter el imperative; et hoc nianifestabitur infra magis aperte, cum agetur de liis quae sunl diligenda ex caritate.

"2. Ad illud quod obiicitur, quod duo sunt praecepta caritatis; dicendum, quod illa duo praecepta non sunt diversa formaliter, sed solum materialiter, quia « ununi illorum clauditur in altero », secundum quod Magister dicil in littera. El propler hoc non sequitur, quoil habitus caritatis diversificetur secundum formam.

3. Ad illud quod obiicitur de diversitate modorum, dicendum, quod diversitas illorum modorum est ex diversitate comparationum illius suiniui Boni.qiuid potesl diligi vel optari sibi ipsi. et potesl optari creaturae, quae nala est in ipso beatificari: unde diversitas illorum inodonun non venil ex diversitate principalis obiecti, sed ex varia comparatione ipsius. Ei propterea non sequitur, quod sit diversitas in virlute modificante, quia diversitas comparalionis obiecti non sufficit ad faciendum habiiuin diversificari.

4. Ad illml quoil obiicitur de sapientia el scien- 1 Cfr. supra d. r.l... l. ij.:t. cl d. 2ii. n. I. q. -2. — Vot. tia, latria et dulia; dicendum, quod non est simile: quia sapientia negoliatur de aeternis secundum rationes aeternas, et scientia de temporahbus secunduin rationes temporales; et ideo diversas rationes habent, secundum quas diriguntur et in actibus suis regulantur 7. Sed caritas unam solam habet rationem moventem, videlicet ipsain summam Bonitatem, quae cum sit summe amabilis, et proul est in se et prout participatur a creatura, utroque modo caritas eam amat, et sic habet unani rationem motivam; et propterea non debet sic diversiticari sicut sapientia et scienlia. — Eodem-modo dicendum est de lalria et de dulia, siciit in praecedentibus est oslensum distinctione nona.

b. Ad illud quod obiicilur de differentia contemplativae et activae, dicendum, quod contemplativa el activa vita nominat slatum sive virtutis exercitium; diversitas autem status vel exercitii iion inducit diversitatem in habitu, sed diversitas principalis obiecti. Unde eaedem virtutes secundum diversos slatus et diversum exercitium dirigunt bominein in utraque vita, sicut lides dirigit hominem in contemplationem et operationem. Propler boc non sequitur, quod caritas, eo quod ad activam vitam et contemplalivam dirigat et habilitet. sit virtus duplex.

(i. il illud quod ulliino obiicitur de amore amicitiae et concupiscentiae, dicendum, quod sicul dictum est in praecedentibus de actu coufideutiae et exspectationis, quod unus habet ex altero oriri, et unus aliuin quodani niodo includit; sic amor amiciliae quodain inoito includit amorem coueuptscenliac. Qiu enim est amicus alu. optat ei aliquod bonuin: el diim optat ei illud bonum, et ipsum bonum optaiiini facit concupiscere et eidem facil adhaerere. Unde sicut spes innititur summae Immensitati sive Potestati, sic caritas adhaeret et adhaerere facit summai Bonitali; et iste esl eius aclus priiuus et unicus, ex quo oritur et in quo includitur amor concupiscentiae ct amor amiciliae. El propterea, sicut spes non diversificalnr propter actum confidentiae el exspectalionis, sic nec earilus prnplcr artiiin amicitiae et concupiscentiae. — Quod autem adhaerere Deo sit actus caritatis principalis, Xugustinus salis expresse dicil in libro de Moribus Ecclesiae. el Apostolus primae ad Corinthios sexto: Qui adhaeret Deo, unus spiritus est; et Dionysius de Divinis Nominibus: « Amorem sive divinum, sive naturalem, sive intellectualem unitivam quandam dicimus vir-

Tertio quaerilur, utrum habitus carilatis sit mere gratuilus, an aliquid addat ultra gratiam, sicul habitus aliarum virtutum. Et quod sit idem caritas omnino quod gratia, nihil addens ultra, videlur:

1. Per illud quod dicil Ambrosius: « Caritas est mater oninium virtutum, quia omnes informat, virtutum graluitarum, secundum quod graluitae sunt, est propriuiii ipsius gratiae gratum facienlis: ergo si hoc competit ipsi caritati, videtur, quod in nullo differat a gratia.

2. Item, Augustinus deciino quinto de Trinitate 3 dicit, quod « excellentissimum inter dona Dei est caritas »; sed gralia gralum faciens est excellenlior quam gratia gratis data: ergo videtur, quodsi caritas est excellentissima inter cetera dona, quod ipsa sit mere et pure gratia gratum faciens, nihil habens ultra.

3. Item, Hugo de sancto Victore, in libro de Arrha sponsae 4: « Scio, anima mea, quod amor est vita lua »; sed animam vivificare quantum ad esse moris est proprium ipsius gratiae gratum facientis: ergo videlur, quod caritas sit ipsa gratia mere et pure.

4. Item, facere gratum et acceplum Deo est proprie propriuni ipsius gratiae; sed caritas, eo ipso quod caritas est, reddit hominem Deo carum et acceptum et opus facit meritorium: ergo videlur, quod nihil aliud in se habeat, quod super graliam gratum facientem aliquam additionem faciat, vel per quod a gralia differat.

5. Itein, omnis habitus virtutum, qui aliquid addit super gratiam gratum facientem, aliquo modo manet cum culpa nec tollitur totaliter per peccatum; sed caritas omnino tollitur per culpam 6: ergo nihil omnino addit super gratiam. tutem ». Et quia unum est illud bonum, cui principaliter caritas unit; hinc est, quod habitus carilatis unitatem habet, sicut prius oslensum est.

Contra: 1. Bernardus, de Amore Dei, secundo: « Voluntas crescit in amorem, amor in caritatem et caritas in sapientiam »; et paulo post: « Nihil enim aliud est amor quam vehemens in bono voluntas; per se enim bona voluntas simplex est affectus ». Si ergo affeclus vehemens est de essentia caritatis; et affectus huiusmodi aliud est quam gratia: ergo habitus caritatis addit aliquid ultra.

2. Item, nihil generale fit speciale nisi per aliquam additionem 8; sed gratia generalis et communis est ad omnem virtutem, caritas autem est specialis virtus: ergo necesse est, caritatem aliquid addere ultra gratiam.

3. Iteni, habitus, qui continue est in actu suo, differens est ab eo qui non est continue in suo actu; sed gratia esl continue in actu gratificandi 9, caritas aulem non est continue in aclu suo, qui est diligere: ergo caritas et gratia aliquo modo differunt: aliquid igitur habet in se caritas, quod est a gratia diversum. Cum ergo sit habitus gratuitus, videlur, quod aliquid addat super ipsam gratiam.

4. Item, habitus aliarum virtutum dantur ipsis potentiis ad ipsarum expedilionem ultra graliam gralum facientem1"; sed vis concupiscibilis adeo indiget expediri, sicut ralionalis, cum sit corrupta et infecla: si ergo virtus perficiens rationalem, ut fides, conlinet aliquid gratiae gratis datae; videlur pari ratione, immo multo fortiori, caritatem aliquid addere super gratiam gratum facientem.

i. Item, omnis habitus, qui per assuefactionem et frequenliam reddit potentiam faciliorem ad actum sine augmento gratiae gratum facientis, aliquid continet in se praeter gratiam gratum facientem; sed carilas est huiusmodi, sicut palet: ergo caritas aliquid addit super gratiam. Prima probatur per hoc,

quod tanto habitus est perfectior. quanto potentiam reddit faciliorem et expeditiorem ad actuin. Si ergo habilus carilalis aliquo modo potest proficere. non proficiente gratia gratum faciente. necessario oportet ponere, quod differat ab ea.

c o n c l r s i o. Caritas ullra gratiam gratum facientem dicit aliquem habitum, quo mediante ipsa potenlia diligendi apta fit ad aclum proprium; licet opposita sententia non careat probabililate.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod circa boc est duplex modus dicendi.

Quidam enim dicere voluerunt, quod caritas est i. omnino idem cum gratia per essentiam, differens sola relatione. Dicitur enim gratia, in quantum respicit lotam animam, caritas vero, in quantum regit et dirigit voluntatem. Et hoc videtur significare ipsum caritatis nomen, et Aposlolus videtur innuere, el ratio approbare. Nomen ipsum significare videtur: quia caritas dicilur a cbaris. quod apud Graecos idem est quod gratia. Unde cum haec virlus non babeat aliam nominationem a gralia, non videtur, quod aliquid addat secundum rem. — Apostolus auteni insinuare videtur. cum eam celeris virtulibus anleponit el superponit. Hoc enini non faceret, nisi magis pure haberet ralionem boni. Et hoc ipsuni ipsemet innuit. quod aliae virtutes possunt esse infructuosae et recipere adniixtionem mali, carilas vero minime; el proplerea videtur carilas secundum testimonium apostolicum esse mera el pura gratia gralum faciens. cum sit bonum purissiniuin et exeellentissimuin. — Ratio etiam approbare videlur: quia. cuin ipsa voluntas sit supremum in anima, a qua pendet tota rectitudo virium inferiorum. et quae immediate unitur ipsi Deo; ideo vindicat sibi totum principium rectitudinis; et hinc est, quod gratia, quae perlicit alias potentias animae, specialiori modo perficit voluntalem. Et propterea, licel alias potentias perficiat cum habilu gratiae gratis datae, ipsam polentiam diligendi perficit per se; et secunduin quod illam perlicit, sic caritas appelhilur. — Et sic videtur satis rationabile dicere. quod gralia et carilas idem svnt per essentiam, differentes sola relatione. Et ratione illius relationis connumeralur cum aliis virtutibus et ab eis distinguitur et quodam modo specilicalur. — Et per hoc declinari salis facililer videntur 8 rationes ad oppositum. quae ostendunt, quod caritas aliquid addat super gratiam. Non enim concludere videntur necessario, quod addat aliquid absolutuui. Unde ad omnia illa inconvenientia declinanda sufficiens videlur dicere, quod addat solum respectum ad opus deterniinatum.

Est et alius modus dicendi, quod caritas ultra gratiam gratum facientem dicit aliquem habitum, quo mediante assuescit ipsa potentia diligendi ad aclum proprium. El hoc quideni dicunt esse necessarium. tum propter essentialem di/ferenliam, quae est inter alias virtules et carilatem, quae quidem non polest esse per diversitatem, quae sit in gratia gralum faciente, cum ipsa sit una, sicut in secundo libro oslensum est; tum etiam propter actus ipsius specialitatem et difjicultatem, respectu cuius requirilur habilus specificans et determinans gratiam ad lalem usum et habililans potentiam, ul exeat in capitulo de Anmre Dei. quod « libera voluntas data est homini, quae, eum adiuvanti concordat graline. virtutis accipit profectum el nonieii et anior efficitur: cum vero sibi dimissa se ipsa frui vull. sui in se ipsa patitur defectum. et quot vitia. lol vitiorum sortilur nomina. ut riipidilatis. avaritiae. luxurine». Ex ipio innuitur, quod aliquid est ex parle volunlatis nostrae, quoil adveniente gratia iit virtus; et non est nisi virtus caritatis, de qua loquitur ibi: ergo habilus caritatis ultra gratiam secundum ipsum aliquid dicit. — Salis etiam videtur haec positio consona rationi: quia, sicut fides concernit assensum, sic caritas concernit afTectum; et sicut cognitio aliquid esl differens a gralia gratum faciente, sic eliam et dilectio; et sicut fides concernit cognilionem, ita carilas affectionem, secundum illud quod dicit Augustinus: «Caritas est rectissima animi affectio. qua diligilur Deus propler se et proximus videlur Iwc esse dicendum, scilicet quod, codd. BDNTaa

propter Deuin » Et idem ipsum dicitur in libro de Spiritu et anima circa principium: « Ordinandi sunt animi affectus ad illud quod debent, ut in virlutes proficere possint ». Et paulo post: « Amor per odium sui profio.it in amorem Dei et proximi». Salis igitur videtur rationi consonum dicere, quod sicut virtus fidei aliquem habitum concernit praeler gratiam gratum facientem, sic et habitus caritatis. Et hoc satis videntur rationabiliter ostendere rationes ad istam partem adductae. Si quis igilur velit hanc parlem sustinere, satis potest faciliter ad rationes, quae adducuntur in contrarium, respondere.

1. Ad illud enim quod primo obiicitur, quod caritas informat ceteras virtutes, quod est proprium ipsius gratiae; dicendum, quod est loqui de virtutibus quantum ad esse, et quantum ad bene esse, et quantum ad bene operari. Si loquamur de virtutibus quantum ad esse, sic quaelibet virtus habet in se ipsa propriam formam, per quam distinguitur ab alia, ut fides a spe. Si autem loquamur de ipsis quantum ad bene esse, sic informantur a gratia, quae facit ipsas gratuitas et Deo acceptas. Si loquamur de virtutibus quantum ad bene operari, sic informantur a caritate, quae est pondus inclinans et faciens tendere operationes omnium virtutum ad bonum finem 2. Et sic alio modo informat gratia, alio modo caritas; et propterea non sequitur, quod inler caritatem et gratiam nulla sit essentialis differentia.

2. Ad illud quod obiicitur, quod caritas est donum excellentissimum; dicendum, quod quia caritas non separatur a gratia, quamvis aliquid addat ultra ipsam; ideo excellentia gratiae gratum facientis attribuitur caritati; et hinc est, quod sortitur etiam nomen gratiae et praeponitur omnibus virtutibus ab Apostolo quantum ad eius excellentiam et dignitatem. Et proplerea non sequitur, quod ipsa nihil addat ultra graliam, quia in illa comparatione non comparalur ad dona gratuita, secundum quod gratuita sunt, sed secundum quod sunt graliae gratis

d. -27. a. I. q. 2, ubi in scholio amiqui magistri pro utraque datae; et in hoc illis praeponitur, quia nunquam caritas separatur a gratia, quamvis ab ea possint separari alia dona gratuita 3; et ideo dicitur donum excellentissimum esse inter cetera.

3. Ad illud quod obiicitur, quod amor est vita animi; dicendum, quod sicut in vitanaturae vivere dicitur dupliciter: uno modo, prout est actus pnmus, alio modo, prout est actus secundus; et primo modo est ab animafe essentia, et secundo modo ab animae potentid: sic intelligendum est in esse moris, quod vivere, prout est actus primus, est ab ipsa gratia vivificante ipsam animam totam; sed proul est actus secundus, est ab ipsa virtute. Et quamvis possit attribui omni virtuti gratuilae. utpole ipsi fidei, secundum illud quod dicitur ad -Romanos primo: Iustus ex fide vivit; potissime tamen attribuitur ipsi caritati propter magnam affinitatem, quam habet ad gratiam.

4. Ad illud quod obiicitur, quod caritas reddit Deo acceplum et gralum; dicendum, quod hoc facit ratione gratiae; sed ex hoc non sequitur, quod praecise sit gratia, quia caritas non tantummodo habet Deo acceptum reddere, sed etiam aliquam potentiam expedire et ad aliquem actum specialem et determinatum habilitare, ratione cuius aliquid addit ipsi gratiae, quod est ipsi gratiae substratum et materiale, sicut in praecedentibus 5 ostensum fuit de fide.

5. Ad illud quod obiicitur, quod caritas omnino destruitur per peccatum; dicendum, quod hoc non est, quia caritas nihil addat super gratiam gratum facientem, sed quia omne peccatum repugnat ipsi habitui substrato caritati. Et ideo sicut fides totaliter tollitur per infidelitatem, quia non solum repugnat ei quantum ad id quod est in ea gratiae gfatum facientis, sed etiam quantum ad habitum substratum 6; per hunc modum intelligendum est, quod caritas tollitur per omne peccatuni; illud autem in sequenti problemate clarius manifestabitur. tanquam probabilem; ipse tamen revera sequitur secundam.

III. Hinc certissima est aucloris conclusio (cfr. eliam I. Sent.

Ulrum habilus caritatis possit esse Quarto quaeritur. atrum habitus caritatis possit esse informis. au seniper sit formatus. Et quotl semper sii formatus, videtur:

I. Primo per Augustinum, in libro de Vera In-: « Dilectio Dei et proximi est propria et specialis virlus piorum alque Sanctoruni. eum ceterae virtutes lionis possint esse commnnes et ma- »; sed aliae virtutes non sunt communes bonis et malis, nisi quia possunt esse informes: si ergo carilas non potesl islo modo esse communis, videtur. quotl nullo modo possit esse informis. cliard. a Med. rem tangit hic n. 9. q. 2. informis, an semper sit formalus.

4. Item, virtulis caritatis est diligere Deum propter se et super omnia; sed istum actum nullus habere potest, qui liabet in se mortale peccalum, cum in omni inortali peccato aliquid diligatur contra Deum: si ergo sola illa virtus polest esse informis, cuius aclus potest reperiri in peccatore, sicut patet de fide; videlur, quod caritas nullo modo possit esse informis.

.'i. Item, sicul infidelilas repugnat fidei, sic libido et amor libidiriosus repugnat caritati; sed impossibile est, habitum fidei nec informem nec formalum sinuil stare cum errore el infidelitate: ergo impossibile esl, habilum caritatis nec informem nec formatum simul stare cum libidine. Sed omne peccatum est libido. vel ex libiiline. seciiiiiliiin quod dicit Augustinus 6: ergo impossibile est, habitum carilatis nec informem nec formatum reperiri in peccatore; ergo non reperitur nisi in viro iusto. Sed in illo non habet esse informis. sed semper l'ormatus: ergo etc.

Sed contra: I. taim aliquis peccat; qui in

Deum credidit et amavit, sicut in eo remanet credulitas, sic remanet in eo quaedam dilectio; sed non est minus nobilis illa dilectio vel amor. quam sit illa credulitas: ergo si credulitas illa sortitur nomen virtutis, pari ratione videtur, quod et illa dilectio. Sed non sortitur ralionem et nomen alterius virtutis quam caritatis: ergo caritas potest esse informis.

% Item, aut potest aliquis diligere Deum informiter, aut non. Si non: ergo cum homo sciat, se Deum diligere, homo sciet, se habere caritatem et esse in gralia, quod apud mullos est inconveniens 2. Si potesl; sed quales sunt actus, tales sunt habitus: ergo si actus diligendi potest esse informis, videtur, quod et habitus.

3. Item, ex fide formata oritur amor et limor, ulerque formalus: ergo cum ex flde informi possit oriri timor servilis, qui est timor informis, qui etiam habet rationem doni; videtur, quod ex ipsa possit oriri amor, qui etiam habet rationem virtutis: redit ergo idem quod prius, videlicet quod amor caritatis informis possil esse.

4. Item, caritas est virtus gratuita; constans est, quod haec differentia gratuita addit supra virtutem: ergo si remanere potest prius sine posteriori 4, videtur, quod caritate desinente esse gratuita, adhuc possit remanere virtus: ergo potest esse informis.

o. Item, homini cadenti in peccatum aliquid relinquitur in potentia rationali el irascibili, quo fit habilis ad resnrgendum, ut fides et spes 5: ergo pari ratione relinquitur aliquid in potentia concupiscibili, immo multo fortiori, cum ipsa magis indigeal; sed constat, quod illud non est minus nobile, quam illud quod est in aliis potentiis, cum ipsa habeat nobiliori virtule informari: si ergo aliae post lapsum in peccatum possident fidem et spem informem, videtur, quod et ipsa post peccatum habeat caritatem informem. Caritas nwiquam polest esse informis; in ajferendis lamen ralionibus non consenliunt doctores.

Respondko: Dicendum, quod secundum communem opinionem habitus caritatis semper esl formatus et nunquam habet esse informis. — Et hoc indicat ipsum nomen ipsius; nominatur enim nomine gratiae s. Si ergo virtus informis dicitur esse illa virtus, quae est privata gratia, dicere caritatem informem nihil aliud est dicere, quam gratuitum esse gralia privatum; quod esl falstim et non intelligibile, quia est ibi implicatio oppositorum. Et ideo communiter dicitur, quod carilas non potest esse est inter eos differentia.

Nam quidam voluerunt dicere, quod ideo caritas non potest esse informis, quia est ipsum num increatum, scilicet ipse Spiritus sanctus. Et huius opinionis fuit Magister Sententiarum. — Haec autem opinio communiter non tenetur nec est tenenda, sicut in primo libro fuit ostensum.

Alii vero dicere voluerunt, quod caritas non potest esse informis, quia est habitus mere graluitus, nihil habens ultra gratiam gratum facientem nisi solam relationem el ordinem ad aclum et finem. Aliae vero virtutes, quae habitus substratos habent, informes esse possunt; sola vero carilas esl, quae nihil absolutum addit: et ideo ipsa sola est, quae niabile. Difficile enim est sustinere, pensatis auctoritatibus et rationibus, quod caritas non addat ultra gratiam aliquem habitum, qui concupiscibilem potentiam habilitet ad amandum, sicut in praecedenfi problemate fuit ostensum. solum in quantum gratuita, sed etiam in quantum affeclio recta sive quantum ad habilum substralum repugnat omni peccato, sicut fides specialiter repugnat peccato sibi opposito. Dnde sicut fides simpliciter tollitur per errorem et infidelitatem, et spes per desperalionem, ita quod non remanet qualitas nec virtus informis, sic habitus caritatis per omnem culpam habet lolli; et ideo nunquam remanet in- (ormis.

Quod autem omne peccatum oppositionem habeat cum caritate ratione habitus substrati, manifestum est sic. Sicul enim habitus ipsius fidei habilital animam ad credendum omnia credenda et ad assenliendum primae Veritati propter se et super 5 Vide supra d. 23. a. 2. q. I. et d. 26. a. I. q. i. — Pro

imriii: sic et habilitat habitus oaritatis ad amandum oninia amanda et adhaerendnm primae Bonitati propler se et super omnia. Et ideo, sicut error eirra quemeumque articuluin oppositionem habet cum fidei habitu, sic amor libidinosus rirca ea quae amanda sunt, oppositionem habet cum ipsa caritate ratione habitus substrali -. Quoniam ergo omne peccatum consistit in deordinata dilectione alicuius boni creati et in quadam libidine, quae oppositionem habet cum recto amore, sicut error cum rera credulitate; hinc est, quod omne peccatum sinipliciter excludit caritatem. El ideo, sicut fides informis non potest reperiri in inlidelibus et haereticis; sic caritas informis non potest reperiri in aliquibus viris peccatoribus et iniquis; et 3 in solis illis habet reperiri virlus informis: hinc est, quod caritas nullo modo potest esse informis, quia secundum se totam opponitur culpae generaliter, quod non est reperire in aliqua alia virtute. — Et si tu quaeras rationem huius, Augustinus docet in decimo quarto libro de Civitate Dei 4, ubi dicit, quod « omnis affectio oritur ex amore »; ideo nihil potest obliquare aliquas affectiones animae, quin aliquo modo vel principaliter, vel ex consequenti opponatur ipsi amori et habitui affectum illum rectiiicanti — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes. quod caritas non potest esse informis.

I. Ad illud vero tguod primo obiicitur, quod quia ad hoc, quod aliquis habitus sorliatur nomen et rationem virtutis, necesse esl, quod habeat aliquam jjrrfectionem et vigorem quendam respectu actus et obiecti; hoc aulem habet credulitas in viro peccatore. Xain ipse peccator assentit primae Veritati propter se et super onmia et credit omnia credenda, secundum quod eredenda sunt. Xullus autem peccator est, qui diligat L)eum propter se et super oiiiuia et diligat omnia diligenda, secundum quod diligenda sunt; el ideo dilectio illa, quae est in peccatore, non ita habet rationem virtutis nec sortitur nonien caritatis, secundum quoil credulilas habet rationem virtutis et nomen fidei sortitur.

"2. Ad illud quod obiicitur, quod eontiiiyit diligere informiter; dicendum, quod veruni est; sed sicut crederr aliquem articulum inforiuiter, quamlo alii arliculi iliscredunlur, secunduni quod laciunt aliqui haeretici, non est actus virlutis informis, quia fides non est in eis virtus; sic diligere Deum in peccalore non est actus virtutis; deest enim ibi perfrrtio virtutis, quia talis non diligit omnia diligenda: deest etiam et vigor, quia per illmn actum non superat nec excludit ainorein libidiuosum sibi oppositum; sicut est de illo qui credit unum articulum sine alio, qui 8 per illam credulilatem nec perfecti credit, quia non oinnia credit, nec vigorose credit. quia errorem non conviiicit.

3. Ad illud ipiod obiirilur, quod ex fide informi debet generari amor informis, sicut et timor; dicendum, quod non est simile, pro eo quod maioris perfectionis est amor quam timor, et magis rectificatur anima in recte amando quam in recte timendo: et hoc, quia amor est piincipiiun omnium affectionum, sii-iit dictum et superius. Et ideo ex hoc non sequitur, quod quamvis fides generet timorem inlormem, quod possit generare caritatis amorem.

4. Ad illud quod obiicitur, quod caritas est virttis gratuita, et cs.se i/raluiliiin coarctat hoc quod est esse virtutem; dicenduni. quod quamvis sit in ininiis esse gratuiluni, quam esse virlulem; nihil tamen prohibet, aliquam differentiam ila adhaeieiv generi respectu speciei, quod eadein suhlala. aufertur per consequens quod ad essenliam generis spectat; sicut patet, quod honio est animal rationale et si desinat esse rationalis, desinit esse animal. Per hunc modiiin potest intelligi et in caritate, quod ita adhaeret hoc quod est gratuitum virtuti, quod enm desinit esse gratuita, desinit esse virlus. Ratio auteni. quari magis adhaeret in caritate qoam in alia virtule, tacla est supra.

.'i. Atl illud quod obiicitur, quod liomine cadeiile iu peccatum, ita deliet potentiae concupisciliili adiutorium remanere, sicut aliis virilms ariimae: dicendum, quod remanet sibi adiuloriuin aliquod S6-

cundum cursum communem. Multi enim peccant, qui habent affectionem dilectionis et pielatis erga Deum et homines bonos; verumtamen illud quod remanet eis, non sortitur nomen virtutis theologicae, secundum id quod remanet in aliis viribus. Et ratio huius est, quia ipsa facilius corrumpitur et deor-

Consequenter quaeritur de ipsa caritate quantum ad actum el modum. Et circa hoc quaeruntur sex.

Primo quaeritur, utrum actus caritatis per prius sit meritorius quam actus aliarum virtutum.

Secundo, utrum possibile sit, motuin caritalis esse mercenarium.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum motus caritatis per prius sit meritorius quam actus aliarum virtutum. Et quod sic, videtur:

1. Primo per illud quod dicit Apostolus ad Rodecimo tertio: Pleniludo Legis est dileclio; sed nullus plene adimplet ea quae sunt Legis, nisi qui meritorie eam observat: si ergo plenitudo Legis per Apostolum attribuitur ipsi caritati, videtur, quod efficacia merendi primo et principaliter circa actum eius consistit.

± Item, super illud ad Galatas quinto 4: Fructus autem Spiritus caritas etc.; Glossa: «Attende, quod in enuntiatione fructuum caput virlutum praemisit caritatem. Quae enim alia inter fructus Spiritus primatum tenere meruit nisi caritas, sine qua ceterae virtutes non reputantur esse virtutes, et ex qua omnia bona nascuntur »? Si ergo ex caritate omnia bona nascuntur, et hoc non potesl intelligi nisi de bonis meritoriis; quod primo nascitur ex caritate primo tenet rationem meritorii: ergo per prius est meritorius actus carilatis quam actus alicuius virtutis.

3. item, Gregorius: « Non habet aliquid viriditatis ramus boni operis, nisi maneat in radice caritatis »: ergo radix caritatis omnibus operibus tribuit viriditatem; sed haec viriditas non est aliud 1 Scil. vis concupiscibilis. — Post pauca pro aliae vires dinatur quam aliae vires. Unde quamdiu peccatum est in anima, virtus rectificans eius affectiones non potest esse in ea. Quamvis enim peccator, manens peccator, possit esse rectus in credendo, non tamen potest esse rectus in diligendo.

Tertio quaerilur, utrum idem possit esse motus dilectionis in Deum et in proximum.

Quarto quaeritur, quis eorum praecedat alterum.

Quinto quaeritur, utrum motus caritatis in Deum habeat modum.

Sexto et ultimo, utrum teneamur ad illum modum implendum. quam efficacia in merendo: si ergo hanc tribuit caritas aliis virtutibus per suum actum et motum, videtur, quod actus caritalis primo et principaliter sit meritorius inter omnes actus virtutum.

4. Item, merilum inest omni virtuti ex recta ordinatione in finem; sed caritas est virtus, quae immediate ordinat in finem, et mediante qua ceterae aliae ordinari habent: videtur ergo, quod circa actum eius primo et principaliter conlingit actum meriti reperire.

o. Item, nullum obsequium est meritorium apud Deum, nisi quod fit liberaliter; sed nihil fit liberaliter, nisi quod fit ex amore, quoniam amor est donum, in quo omnia alia dona donantur: si ergo efficacia merendi consislit in liberalitate, et liberalitas primo et principaliter reperitur in motu carilalis et amoris; videtur idem quod prius, videlicet quod motus caritatis primo et principaliter sit merilorius.

6. Item, actus fidei non est meritorius, nisi secundum quod fides credit in Deum — nam credere Deo et credere Deum commune est fidei informi et fidei formalae — sed quod fides credat in Deum, hoc habet ratione caritatis adiunctae — « credere enim in Deum, sicut dicit Augustinuss, est credendo et Supptementum Sum. Alex. Hal. collat. 60. a. I. alterius

amare » — ergo videtur, qaod actus lidei non sit meritorius nisi mediante actu caritatis. Si ergo actus est primus inter actus omnium virlutum, videtur. quod circa aclum caritatis primo et principaliter consistat meritum.

Sed contiia: 1. Omnis actus procedens a virtute lormata est Deo placitns et meritorius, quia quales sunt habitus, tales sunt actus; sed virtutibus existentibus formalis, per prius exit in actum fides quam aliqua alia virlus: ergo videtur, quod tclus eius primo sit meritorius.

-2. Item, in omni eo, in quo primo consistit ratio dirigendi. primo consistit ratio merendi; sed circa actum fidei primo consistit ratio dirigendi, cum ipsa sit directiva omnium virtutum!: ergo et circa ipsam primo consistit ratio merendi, non ergo circa actum caritatis.

3. Item, gratia in merendo movet conformiter libero arbitrio, et e converso 3; sed liberum arbitrium per prius iudicat, quam eligat; ergo gratia per prius videtur respicere actum cognitionis quain affectionis. Sed quod per prius respicit gratia primo habet rationem merilorii: ergo videtur, quod ratio merendi prius inveniatur in actu cognitionis quain affectionis, et ita prius in actu fidei quam caritatis.

4. Item, fides informis meretur operationem miraculorum de congruo in statu peccali; sed multo maioris efficaciae est fides formata respectu praemii assequendi. quam fides iiilorinis respecta miraculi impetrandi: si ergo impelratio miraculi primo el principaliler attribuitur actui fidei informis, videtur, quod actui fidei formatae primo et principaliter meritum vitae aeternae debeat attribui.

a. Item, quod magis est difficile et magis contra naturain, illud tenet magis rationem meriti in via; sed molus fidei magis est nalurae dissonus quam motus caritatis, quia Deum diligere non est contra ilictainen naturae, sicut credere multos articulos 5: ergo videtur, quod in actu ipsius fidei primo el principaliter consistat eflicacia merendi.

1 Cfr. lom. II. pag. 760, nola 6. — Quod aetns fldei prior (i. Item, sicut se habet prudentia respectu cardinalium, ita se habet fides respectu virlutum theologicarum; sed recta ordinatio per prius reperitur in actu prudentiae quam in actu virlutum cardinalium 6: ergo recta ordinatio per prius invenitur in actu fidei quam in actu aliarum theologicarum. Sed illud per prius est meritorium, in quo per prius reperitur ordinatio: ergo videtur, quod actus sive motus fidei per prius sit meritorius quam motus caritatis. Motias caritatis primo et principaliter est meritorius, non quidem prioritate originis, sed prioritate completionis.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est nolandum, quod aliqui voluerunt dicere, quod meritum primo et principaliter consislit circa actnni sive motum fidei, cum ipsa sit prima virtutum, et eius actus principium aliorum. — Alii vero econtra dicere voluerunt. quod actus caritatis primo el principaliter sit meritoriiis, cum ipsa secundum Gregorium et Ambrosium sit caput et radix omnium bonoruni. Et ulramque harum positionmn magni clerici sustinuerunt. Et si velimus sane intelligere, sibi invicem non conlradicunl, imnio utrique verum sentire poterunt.

Propler quod notandum. quod secundum quod prras complemento ei definitione. Si loquamur de prioritate originis, ratio merendi per prius consistit iu aclu fidei, quoniam ipse esl origo inotuum aliarum virtutum; et cum procedit a virlute formata, dicere est, ipsum esse meritorium. Si ergo motus fidei fonnatae est meritorius et prior origine quam inolus aliarum virtutuin; loquendo de prioritate originis, efficacia merendi per prius attribuenda e?t 4 Epist. I. Cor. 13, 2: lit si habuero omnem fldem, ita

motui sive actui ipsius fidei. — Si vero loquamur de prioritate comptelionis, sic elflcacia merendi per prius attribuenda est actui caritatis, cum ipsa completissima sit omnium: virtutum, et in ipsius actu consummetur ipsum meritum.

Ratio autem, quare caritas excellentior est aliis, est, quia maxime nos efflcit deiformes, tum ralione liberalis exhibilionis, tum ratione conformis unibuit omnia dona, sic caritas liberaliter exsequitur 2. omnia obsequia et mandata. — Ralione conformis unitionis: quoniam, sicut Pater el Filius nectuntur nexu amoris et uniuntur, sic homo, per caritalem adhaerendo Deo, efficifur unus spiritus. Propter quod dicitur loannis decimo septimo 2: Ul sint consummati in unum, sicut et nos unum sumus. — Ra- 3. tione finalis quieiationis: quia, cum amor sit pondus, facit in Deuni tendere et in Deo quiescere, sicut corporalia per sua pondera in propriis locis situari habent el stabiliri 3.

His ergo de causis per caritatem elflcitur homo maxime Deo conformis secundum triplex genus causae, secundum quod creatura habet ad Creatorem referri, videlicet secundum rationem principii movenlis, formae exemplantis et finis quielanlis; et ratione huius primatum lenet inter ceteras virlutes, secundum quod dicit Apostolus. — Et proplerea, si loquamur de priorilate completionis, motus eius primo et principaliler est merilorius, sicut ostendunt auctoritates, quae ad primam partem inducuntur; et ideo concedendae sunt.

1. 2. 3. Ad illud vero quod obiicitur in contrarium primo el secundo et tertio, palet responsio: quia omnes illae tres rationes primae, sicut intuenti apparel, procedunt de originis priorilate; et ita non obviant veritati nec rationibus, quae ad oppositum habent adduci, Verum enim est, quod motus fidei primo exit a libero arbitrio gratia informalo quam motus aliarum virtulum; sed tamen non habet plenam et perfectam tendenliam et ordinationem in flnem, quousque adiungatur ei motus carilatis, qui det 1 In cod. A deest omnium, pro quo vocabulo non pauci ei pondus et inclinalionem; unde ex adminiculo caritatis inest ipsi fidei perfectio meriti. El propterea magis mensurari dicitur quantitas meriti secundum quantitatem caritatis quam secundum quantitatem alterius virtutis 6.

2. Ad illud quod obiicitur, quod fides meretur operationem-miraculorum; dicendum, quod hoc est, quia in fide est prima elevatio hominis supra se; ideo videtur impetrare a divina virtule, ut operetur aliquid supra vim naturae. Sed merilum praemii consummati non respicit principaliter primam elevationem, sed elevationem summam et completam; et hoc quidem non reperitur in aclu fldei secundum se, sed magis in actu caritatis.

b. Ad illud quod obiicitur, quod actus fidei est maioris difficultatis et magis contra naturam quam gis est contra, vel supra naturam 8 exsequentem, immo multo minus. Multo enim facilius est credere summae Veritati propter se et super omnia, quam ipsam propter se et super omnia diligere et ei soli adhaerere et omnia propter eam contemnere. Et quia hoc est maximum, quod homo possit Deo impendere; et hoc facit ipsa caritas: ideo prinio el principaliter vindicat sibi merendi efficaciam.

6. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod sicut se habet prudentia respectu virlutum cardinalium. sic fides respectu theologicarum; dicendum, quod non est omnino simile, pro eo quod virtutes theologicae, cum habeant obiectum increatum, lanto perfectiores sunl, quanto magis intime illi uniunt et coniungunt. Et propterea spirituale aedificium dicitur fundari in fide et erigi in spe et consummari in caritate, quia caritas inler virtutes theologicas est maxime unitiva, et ideo actus eius maxime facit homines deilbrmes. Et hinc est, quod respeclu obiecti increali nobilior est modus apprehendendi per modum tactus et amplexus, quam per modum visus et inluilus; econtra est circa corporalia et circa materialia; et ideo non cogit illa ratio.

q. I. a. 1.) cnm aliis magislris ita proponit: « Ulrtim in dile-

Secundo quaerilur, utrum possibile sit, uioltiivi caritalis esse iviereenarium. Et quod sic, videlur.

1. Lucae decimo quinto super illud: Quanti mcrceiuuii in iliiiiiu palris mei abunitant panibus, dicit Ambrosius. quod mulli sunt boni mercenarii, qui spe aeternorum Deo serviunt; sed nemo Deo bene servit, nisi qui servit ei ex caritate: ergo possibile esi. motum mercenarii ex caritate habere ortum. ctione Dei possit haberi respectus ad aliquam merccilem »; sed

2. Item. qui vult implere mandata Dei propter retribulioneni mercenarius est; sed de viro sanclo dicilur in Psalmo: Inclinavi o.or meuan ad fucicndas iusiificalioues tuas propter relributionem; et ad Hebraeos undecimo dicilur de Moyse: Aspiciebat in remunerationcm: si ergo lani iste quani ille iustus eral et ex caritate movebatur, videlur, quod motus carilatis possit esse mercenarius.

A. item. homo sanclus desiderat dissolvi et esse cum Chrislo, ut fruatur eo, secundum quod Apostolus desiderali.it. ad Philippenses primo; sed desiderium illud non potest esse nisi caritatis, cum nullus iiatnrali affectu desiderel mori: ergo si taJe desideriuni inliielur iropriuni cniiiiviodiiiii el delectationem, videtur, quod possibile sii. affecti aritatis esse mercenarium.

Seo contba: I. Primae ad Corinlhios decimo

tertio: Caritas non quaerit quae sua sunt; sed oranis mercenarius quaerit quod suum est: ergo motus caritatis nou potest esse mercenarius.

± Item, Bernardus, de Diligendo Deo!: « Etsi sine praemio non possit serviri, tamen sine intuitu praemii serviendnm est»; el paulo post: «Serviamus Deo in caritale, quae timorem expellit, laborem non sentit, praemium non requirit, meritum non intuetur»: si ergo omnis mercenarius requirit praemium, et caritas non requirit praemium: ergo motus carilatis non polest esse mercenarius.

3. Item, araor caritatis est amor gratuitus; sed gratuitum et mercenarium ex opposito dividuntur, quia quod fit gralis non fit ex mercimonia: si ergo caritati essentiale est esse gratuitum, videtur, quod motus eius et actus nullo modo possit esse mercenarius.

k. Ilem, timor, qui principaliter oculum habet ad poenam, est timor servilis, qui non est Deo acceptus 3: ergo et pari ratione amor, qui habet oculum ad praemium, non potest esse meritorius; sed talis est mercenarius; omnis autem affectus caritatis est meritorius: ergo nullus potesl esse mercenarius.

c o n c l u s i o. Motus aliquis caritalis non improbabUiter dici polesl mercenarius, quatenus respicit ad Bonum increatum tanquam ad /inale praemium.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est aspiceret non principaliter, non propter hoc mercenarius esset. Secundum hoc intelligendum, quod mercenarius, videlicel bonus et malus; et duplex mercimonia, una laudabilis et alia vituperabilis. Nam qui principaliter respicit ad mercedem creatam et temporalem, malus mercenarius est; et hunc vituperat Ioannis decimo 4 Dominus dicens: Mercenarius autem fugit, quia mercenarius est. Ille vero, qui aspicit principaliter ad mercedem aelernam, de qua dicitur Genesis decimo quinto: Merces tua magna nimis, bonus mercenarius est; et hic mercenarius « panibus abundat fidei, spei et caritalis», sicut dicit Ambrosius super illud: Quanti mercenarii etc.

De prima mercimonia intelligendo, non est dubium, quod motus caritatis non potest esse mercenarius, quia illa nec est a caritate nec cum caritale, cum caritati repugnet.

De secunda mercimonia dubium est, quod illa potest esse cum caritate; non est tainen omnino certum, utrum sit a caritate. — Nam quidam voluerunt dicere, quod non est a caritale, sed potius ab affectu naturae caritatem concomitante. Amor enim carilatis, ut dicunt, cum sit amor gratuitus, non inluetur praemium; immo liberaliter omnino facit hominem servire Deo, sicut filium patri suo. — Aliis autem videtur, quod talis affectus raercenarius possit esse a caritate. Desiderium enim habendi aeternam mercedem et fruendi aeterno bono est desiderium gratiae, nec est amoris naturalis nec acquisiti, sed potius amoris gratuiti, praecipue illud desiderium, quo dicebat Apostolus: Cupio dissolui et esse cum Christo. Ad affectum enim caritatis non tantum spectat amare Deum amore amicitiae, immo etiam amore concupiscentiae. «Frui enim est amore inhaerere8», et constat, quod frui Deo est per caritatem. Et ideo voluerunt isti dicere, et satis probabiliter, ut videtur, quod motus caritatis secundum aliquod genus mercimoniae possit esse mercenarius, scilicet secundum quod ccnslituit mercedem suam circa Bonum increatum, ad quod tendit sicut ad finale praemium et desiderat tanquam omne bonum. — Si igitur hanc positionem sustinere velimus tanquam probabilem, satis faciliniercenarius eris, si diligis Deum et servis ei, ut praemium

ler dissolvuntur rationes. quae sunt ad oppositam partem.

1. Ad illud enim quod primo obiicitur. quod caritas non quaerit quae sua sunt; dicendum, quod swum i L> i vocatur proprium bonum, ita quod excluditur bonum commune. Quod autem appetit Deum sicut mercedem suam non quaerit hoc modo quod suum est, quia illud bonum est omnibus commune. Quaerere enim et videre et amare Deum sicut suam mercedem et praemium non est quaerere bonum proprium, illo modo dicendi proprittm, qni sonat in vitium.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Deo sine intuilu praemii est serviendum; dicendum. quod duest molus iii carilate, videlicet motus amicitiae et motus concupiscentiae. Motus amicUme est ille quo quis desiderat Deo placere et servire; moconcupiscenliae est quo desiderat Deum habere et videre. Cum ergo dicit Bernardus, quod Deo sine inluitu praemii est serviendum, intelligit de amore amicitiae. Si enim per affectum amicitiae bomo servit amico et eum diligit sine intuitu praemii, sicut dicit Philosophus?, multo fortius amore caritalis homo vult bonum Deo sine intuitu alicuius retributionis; sed per hoc non excluditur, quin caritas amore concupiscentiae exoptet et desideret illam summani mercedem apprehendere, ad quam linaliter intendit pervenire.

Utrum idem motus dileclionis Tertio queritur, utrum idein inotus dilectionis possil esse in Deum et iu proximum. Kt quod sic, vide-tur.

I. Idem esl molus in lineni et in id quod est finem mcii imiii c-si;i caiiiaie ellecllve, sed n spe, concomlianle carfiaie.

3. Ad illud quod obiicitur. quod amor caritatis est simpliciter graluitus. ergo non potesl esse mercenarius; dicendum, quod illud argumentum bonum est de ea mercimonia, quae repugnat gratiae; sed mercimonia vitae aeternae non repugnat gratiae, immo illi consonat, quia ad eam specialiter ordinat. Unde sicut amor concupiscentiae non repugnat amori amicitiae in caritate. immo quanto niagis quis Deum recte desiderat, tanto magis ad honorem 4 eius anhelat; sic affeclus huiusmodi mercimoniae non repugnat gratiae.

4. Ad illud ijuod obiicitur de timore, quod ille qui principaliter habet oculum ad poenam, non potest esse Deo acceplus etc.; dicendum, quod non est simile. Nam cum poena nec sit Deus nec sil aliquid Dei: qui principaliter aspicit 5 poenam ad fmem ultimum non est recle ordinatus, cnm principaliorem intuitum habeat ad aliud quam ad Deum. Sed merces et beatitudo summa est ipse Deus: el ideo ipsam principaliter polesl quis aspicere, et tamen in finem recte ordinatus esse. — Et sic patet, quod nullum est inconveniens dicere, quod motus carilatis possit esse mercenarius, si dicatur mercenarius ex intuitu merredis aeternae el increatae. Kt hoc modo currunt rationes ad primam partein. Si autem alio inodo mercemtrius dicatur, raliones illae non cogunt nos fateri. motum caritatis posse esse meirenarium. esse in Deum el in proximum. ferentiam medii, sed extremj; sed molus caritatis est in Deum lanquam in finem, in proximuin solummodo tanquam in viam: ergo unus el idem molus potest esse in ulrumque obiectum.

5. llem. nbi est uinim dilectum. ihi est unus - Augusl., Epist. 211. (alias 109.; n. 12: Cnrilas ciiim.dc

motus dilectionis; sed cum diligitur Deus et proximus, unum est dilectum — nam, sicut dicit Augustinus, «in proximo non diligitur nisi Deus»: — ergo respectu utriusque unus est caritatis actus et motus.

3. Item, unus et idem est honor, quo honoratur imago beati Petri et ipse beatus Petrus, quia «honor imaginis refertur ad prototypum», sicut dicit Damascenus; sed dilectio proximi refertur ad Deum: ergo unus est motus dilectionis, quo amatur Deus et proximus.

4. Item, «ubi unum propter alterum, utrobique tantum unum», sicut vult Philosophus; unde qui tenet equum per frenum una tentione tenet utrumque: ergo pari ratione, cum homo diligat proximum propter Deum, una dilectione potest diligere utrumque.

o. Item, quamvis plures sint divinae personae, tamen una dilectione diligunlur a nobis, quia in eis est una ratio diligendi, scilicet Bonitas summa; sed similiter una est ratio diligendi Deum et proximum, videlicet ipsa summa Bonitas: ergo videtur, quod uno dilectionis motu simul amari possit Deus et proximus.

Sed contra: 1. Sicut vult Philosophus, «motus tripliciter, scilicet subiecto, tempore et termino sive obiecto»; sed alius est terminus sive obiectum dilectionis, cum amatur Deus, et cum amatur proximus: ergo motus dilectionis est hinc inde alius et alius.

2. Item, nullus diligit aliquid deliberative nisi praecogitans; sed nullus simul et semel potest Deum et proximum intelligere, quia, sicut dicit Philosophus, «intelligimus unum solum»: ergo pari ratione simul et semel non potest utrumque diligere: ergo alio molu dilectionis amatur Deus, alio proximus.

3. Item, unus et idem motus non potest esse intensior et remissior; sed motus dilectionis in Deum est intensior quam motus in proximum: ergo motus iste et ille est alius et alius.

4. Item, magis conformatur in ratione diligendi Petrus et Paulus, quam Deus et proximus; sed non potest unus motus dilectionis esse in Petrum et Paulum, immo secundum proprias rationes diversis motibus diliguntur: ergo alius et alius motus dilectionis est in Deum et in proxiranm.

S. Item, praeceptum respicit virtutis actum et usum; sed duo sunt praecepta caritatis, secundum quod dicitur Matthaei vigesimo secundos: unum respectu Dei, et aliud respectu proximi: ergo videtur, quod motus et actus dilectionis respectu illorum duorum habeant distingui et numerari. Motus caritatis in Deum non potest idem esse, nisi quando in Deum est ut finem ultimum, in proximum vero ut obiectum; vel quando utrumque obiectum respicit sub diversa ratione, scilicet Deum ui bonum, quod optat, proximum vero, cui optat.

Respondeo: Dicendum, quod motus dilectionis in Deum et in proximum potest esse dupliciter: aut ita, quod in utrumque sit tanquam in obiectum et terminum; aut ita, quod in unum sit tanquam in obiectum et in alterum lanquam in finem ultimum. Si est in unum tanquam in obiectum et in alterum tanquam in finem ultimum; sic potest esse unus et idem motus in proximum et m Deum, ut patet, quia uno actu dilectionis diligitur proximus propter Deum, et est ille motus quasi collativus. — Si autem sit in utrumque sicut in obiectum, hoc potest esse dupliciter, quia, cum actus caritatis sit diligere, et diligere sit « velle bonum alicui 10», dupliciter secundum hoc habet obiectum caritatis assignari, videlicet ut illud bonum dicatur obiectum, quod optatur, et ille etiam, cui optatur. Potest ergo motus caritatis ad Deum et proximum comparari in ratione obiecti dupliciter: vel sub eadem ratione et uniformi, ita quod utrumque diligat sicut illud, cui optat bonum; vel difformiter, ita quod unum respiciat sicut illud bonum, quod optat; et aliud sicut illud, cui optat. — Si respiciat difformiter, sic adhuc idem potest esse motus dilectionis in Deum et in proximum. Caritas enim in illo motu, quo diligit proximum, optat proximo Deum. — Si autem respiciat uniformiter, sic necesse est, motum dilectionis esse alium et alium in Deum et 7 Cfr. Iiic lit. Magistri, c. 4. seq. — Edd. quam motus diin proximum. Alius enim niotus dilectionis est, quo volo bonum Deo, alius, quo volo bonum proximo, quia alius et alius est dilectionis terminus; et unus est intensior. et alius remissior. El secundum hoc circa actum dilectionis consistunt duo praecepta. — Et secundum hanc viam rationes ad istam partem adductae procedunt, et ideo concedi possunl.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in conop- trarium, patet responsio: quia procedit, secundum quod aclus dilectionis est in proximum sicut in obiectum, et in Deum sicul in finem; et sic non recipit numerationem, sed quandam relationem et rectam ordinationem.

2. Ad illud quod secundo obiicitur, quod est ideni ulrobique dilectum; similiter patet responsio: quia procedit secundum alteram viam, videlicet secundum quod Deus dicitur diligi, cum optatur proximo; sed si intelligamus de dilecto, ut illud dicatur dilectum, cui bonum optatur, non est idem dilectum, cum diligitur Deus, et cum diligitur proximus.

Ad illud quod obiicitur, quod eadem est adoratio, qua adoratur imago 1'etri et 1'etrus; di-, nuod non est simile hinc inde, quia aliter refertur dilectio proximi ad Deum, aliter honor imaginis refertur ad prolotypum. Honor enim imaginis refertur ad prototypnm non solum sicut ad finem, sed etiam sicut ad obiectum. Unde totali-

I. Ad luinc quaesdonem respondet Guliel. Anlissiodorensis lia se extendat ad dilectionem Dci ut obiectum principale, et

Quarto quaeritur, quis istorum moliium praecedat reliquum. Et videtur, quod prius sit motus dilectionis in proximum quam motus in Deum:

I. 1'rimo per illud quod dicitur primae loannis quarto: Qui non diligil fralrem suum, f/uem videt, Deum, quem non videt, quomodo potest <liligeref Secundum hoc ergo ad destructionem dilectionis proximi seqoitur destrnctio dilectionis Dei: ter refertur honor in illum qui per imaginem signatur; non enim adoralur signum, secundum quod res, sed solum ipsum signatum. Xon sic autem est in dilectione, quia, cum diligitur proximus propter Deum, vere afficitur homo circa proximum, et aliter quam circa Deum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod ubi unum propter alterum, ibi tantum unum; dicendum, quod illud verum est in bis quae non possunt invicem separari; sic autem non est in proposito. Nam sic potest homo atflci circa Deum, quod nihil cogitet de proximo; sic etiam potesl affici circa proximum, quod tune non afficiatur circa Deum; et ideo consideratio illa non habet hic locum.

'i. Ad illud quod obiicitur ultimo, quod eadem est ratio diligendi utrobique, sicut in divinis personis; dicendum, quod non est simile: quia in divinis personis est una ratio diligendi et eodem modo comparatur ad illas tres personas dilectas; non sic autem est in dileclione Dei et proximi, quia, quamvis utrobique sit una ralio diligendi. differenti tamen modo habet ad Deum et ad proximum comparari. Et quia ex diversitate comparationum consurgit pluralitas actuum, ex unitate rationis principaliler moventis consurgit unilas habitus; hinc est, quod habitus, quo amatur Deus et proximus, est unus, licet motus eius in Deum et in proximum sit alius et alius 6. mcntalores Magislri (cfr. S. Thom., S. II. II. q. 26. a. I. 2.). si ergo ad destructionem posterioris non sequitur destrnclio prioris, sed e converso: ergo prior est inotiis dileotionis in proximum quam in Deum.

-2. Item, primae ad Corinthios decimo quinto: l'rius quod animale e.il, deinde quod spiritunlr; sed dilectio proximi sensibilior est, dilectio Dei spirilualior: ergo prius opnrtct alTectum inclinari ad diligendum proximum quam ad diligendum Deum.

r Vldfl supra a. I. q. 2.

3. Item, processus est ab inferioribus ad superiora et ab imperfecto ad perfectum secundum rectum ordinem, non e converso: si ergo dilectio Dei perfectior et superior est quam dilectio proximi. dilectio proximi est via ad illam. Sed via prior est quam terminus: ergo per prius est motus dilectionis in proximum quam in Deum.

4. Item, prior est actio quam contemplatio secundum rectum ordinem 2; sed dilectio proximi facit hominem versari circa vitam activam, dileclio Dei circa vitam contemplativam: ergo secundum rectum ordinem prior est motus caritatis in proximum quam in Deum.

Sed contra: 1. Secundum eum modum carilas ad diligendum Deum, secundum quem Deus praecipit; secl Deus praecipit amari se, et deinde amari proximum, quia primum et summum mandatum est: Diliges Dominum Deum tuum. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum, secundum quod dicitur Matthaei vigesimo secundo 3: ergo prius movet caritas ad amandum Deum quam ad amandum proximum.

2. Item, « causa prior esl suo effectu 4 »; sed dilectio Dei causa est dilectionis proximi, quia ideo diligit homo proximum, quia diligit Deum, cuius proximus est imago: ergo etc.

3. Item, diligibile, quod prius est in intentione, prius est in affectione; sed intenlio per prius est respectu finis quam respeclu eius quod esl ad flnem 5: ergo et dilectio. Si ergo Deus diligitur in ratione finis, et proximus in ratione eius quod est ad finem; necessario videtur, quod dilectio Dei praeambula sit ad dilectionem proximi.

4. Item, amor inclinat ad illud prius, ad quod inclinat ardentius, quia affectus sequitur inclinationem maiorem; sed caritatis amor ardentius inclinat ad amandum Deum quam proximum 6: ergo prius facit exire in illum motum quam in istum. Motus caritatis in Deuin quoad inclinationem et dignitate et origine prior est quam in proximum, sed quoad exerciiationis perfectionem prior est dileclio proximi quam Dei.

Respondeo: Dicendum, quod dupliciter contingit comparare istos motus dilectionis ad habitum caritatis: aut secundum primam ipsius habitus inclinalionem, aut secundum exercitii perfpctionem. Si secundum primam eius inclinationem, sic concedendum est, quod motus dilectionis in Deum prior est, quam motus dilectionis in proximum, quoniam caritas prius inclinat ad Deum quam ad proximum, cum Deus sit obiectum principalius, et inclinatio respectu ipsius Dei sit causa inclinationis respectu proximi. Caritas enim Deum facit diligi propter se, et proximum propter Deum, ita quod propter dicit habitudinem causae finalis et causae moventis et inducentis. Secundum ergo primam carilatis inclinationem prior est non solum dignitate, sed etiam origine motus dilectionis in Deum quam motus dilectionis in proximum. — Si vero loquamur secundum exercitalionis perfectionem; cum exercitatio circa motum 8 dilectionis in proximum respiciat vitam activam, exercitatio vero motus dilectionis in Deum respiciat vitam contemplativam; et ille status sit isto inferior et imperfectior: prior est dilectio proximi quam dilectio Dei. Qui enim vult esse perfectus amator Dei prius debet se exercere in amore proximi, sicut qui vult esse bonus contemplativus prius debet esse bonus activus, sicut docet Gregorius. — Et in huius rei signum bis datus fuit Spiritus sanctus, et primo in terra, Ioannis vigesimo; secundo de caelo. Actuum secundo; quia prius oportet amorem caritatis exerceri in his quae videmus, ut per amorem visibilium « in amorem invisibilium rapiamur ».

4 AristoL, II. Poster. c. 17. (c. 14.): Causa enim prius est

Et secundum hanc viara procedunt rationes, quae ad oppositam partem inducuntur, sicut patet aspicienti. Ex his igitur patet responsio ad quaestionem propositam, patet etiam responsio ad rationes

Quinto quaeritur, utrum actus dilectionis in Deum habeat modum. Et quod sic, videlur.

1. Sapientiae undecimo 2: Omnia in numero el et pondere disposuisli, Domine: ergo molus caritatis in Deum mensuram habet; et omne quod habet mensuram, habet modum: ergo necesse est, motum dilectionis in Deum esse modificatum.

-2. Item, omne finitum est terminatum 3, et omne terminatum est mensuratum, et onine tale est modificatum: ergo a primo omne finitum habet modum; sed motus caritatis in Deum est fmitus, cum sit creatus et a virtute finita: ergo necesse est, ipsum habere modum.

3. Ilem, sapientia est supra caritatem, sicut dicit Bernardus in libro de Amore Dei 4, quod « amor proficit in carilatem, et caritas in sapientiam »; sed sapienliam oportet habere moduni, secundum quod dicit Apostolus ad Romanos duodecimo: Non plus sapere, quam oportet sapere etc.: si ergo sapientia debet habere moduin, pari ratione videtur, immo multo fortiori, quod ipsa caritas habeat modum.

4. Ilem, modus, species et ordo ad se invicem comparantur, sicut unum, verum et bonum 5; sed bonum praesupponit verum. el verum praesupponit unum: ergo pari ratione ordo praesupponit speciem, et species praesupponit inodum. Sed molus caritatis in Deum est ordinatus: ergo et modificatus.

Sed contba: 1. Bernardus de Diligendo Deo:

diligendi Deum Deus est, modus est sine « Causa modo diligere »; el iterum: « Mihi fides tanlo plus dicit Deuin amandum, quanto me pluris ipsum aestimauduni intelligo»; sed intelligo, quod ipse plnris aestimandus est quam ego in infinitum: ergo in infinitum esl diligendus. Sed niliil lale liabet modum: ergo motus caritatis non habet niodum.

2. Item, ratio diligendi Deum esl ipsa sunima Bonitas; sed summa Bonitas est infinita, non ha- 6H ad utramque parlem adductas; procedunt enim secundtim diversas vias, secundum quas utraeque verum concludunt, sicut patet ex his quae praedicta sunt. bens moduin neque mensuram: ergo et habitus, qui movere et inclinare habet secundum rationem illam: videtur ergo, quod motus dilectionis in Deum non habeat terminum neque modum.

3. Ilem, caritas est aequa ponderatrix, cum sit affectio ordinata; sed qui aequaliter et ordinate ponderal appretiatur et amat unumquodque, quantum est appretiandum et amandum 8: si ergo summum Bonuni in inlinitum excedit onine bonum creatuni. videtur, quod niotus caritatis in Deum in infinitum excedat motum caritatis in proximum: ergo non videlur, quod habeat iiioduni.

4. Item, omne quod habet niodum per sui excessum potest vitiari: ergo si motus caritalis in Deuni modum haberet, per suum excessum vitiari posset. Sed nemo vituperabilis est, qiiantumeuiiiqiie diligat Deum alTecluose et intense: si ergo motus caritatis in Deum non polesl vitiari per excessum, videtur, quod in se non habeat modum.

c o n c l u s i o. Actus dilectionis erga Deum habel modum ex virtulis limitatione et debitarum circumstantiarum addilione, sed non modv/m ex mediatione inter superfluum et diminutum. milationem quantum ad se ipsum; alio modo per aggregationem circumslantiarum; (ertio modo ex mediatione 10inter superfluum et diminutum. Primo modo esl dicere, quod modmii habet actus oiimis virtutis creatae. Omnis enim virtus creata finita est et limilala; et ideo omnis actus eius finilateni habet et moduiii, loquendo rJe limitatione et finitate non secunduin possibilitatem, sed secundura actum.

8 Bernard., Episl. 86. n. 3: o Domine, qui illuminas lu-

— Secundo vero modo est dicere, modum esse circa actum virtutis moralis et meritoriae, quia nullus actus fit laudabiliter, nisi ad eum concurrant debitae circumstantiae. — Tertio modo est dicere, quod modum habet actus omnis virtutis cardinalis sive politicae. Omnes enim in medietate consislunt inter superfluum et diminutum, ex lioc ipso quod habenl obiectum creatum et flnitum.

Quoniam ergo caritas est virtus creata et virtus gratuita et virtus theologica; hinc est, quod i. actus eius modum habet ex virtutis limitatione; modum etiam habet ex debilarum circumstantiarum additione, ut patet, quia modus, qui est circa actum caritatis, esl, ut quis diligat Deuni super omnia et propter se ex toto corde, ex tota anima et 2. ex tota mente. Sed modum illum, qui est ex mediatione inter superfluum et diminutum, non habet, quia obiectum eius est immensum et infinitum.

Ex his palet responsio ad quaestionem propositam: quia motus dilectionis in Deum quodam modo accipiendi modum, modificari habet, quodam modo vero minime. — Et secundum hoc currunt rationes ad oppositas parles. Nam rationes, quae ad primam partem inducuntur, quae ostendunt, motum caritatis habere modum, concludunt de modo, qui consistit in limitalione actus quantum ad se ipsum. — cta est a sapore, ita quod uno modo consislit in cognitione, alio modo in affeoiione. Et secundum quod consistit in affectione, sic dicit Bernardus, quod « caritas crescit in sapientiam »; et hoc modo non habel vitiari per excessum. Secundum autem quod consistit. in cognitione, sic potest vitiari per excessum et curiositatem perscrutationis; sed hoc modo non est superior ad caritatem nec illa dignior: et ideo non sequitur, quod motus carilatis in Deum habeat modum, secundum quod modus dicit medium

inter superfluum et diminutuin. — Aliae vero tres rationes verum concludunt, et ideo concedendae sunj,.

1. Ad rationes vero quae ad oppositum adducuntur, similiter plana est responsio. Nam illud Ber- r nardi de Diligendo Deo, quod Deus diligendus est sine modo; non tollit modum debitae circumstantiae, vel finitatem virtutis creatae; sed hoc tollit, quod nemo debet sibi terminum infra virtutem suam praefigere, quia nemo potest superflue Deum diligere, et ila aufert modum tertio modo dictum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod ratio diligendi Deum est Bonitas infinita; dicendum, quod licet caritas moveat conformiter illi ralioni, secundum quod potest, nunquam tamen facit aequalem; et ideo, quamvis ipsa summa Bonitas sit infinita, non tamen propter hoc oportet, quod affectio caritatis, quae movetur secundum illam, habeat inflnitalem et careat omni mensura; pro eo quod, sicut lux claritatis divinae, quam sumus visuri in patria, est in se infinila, tamen finite cognoscetur a nobis, et claritas cognoscibilis in infinitum excedet claritatem nostrae cognitionis: sic etiam intelligendum est ex parte affectionis, quod multo maior erit bonitas illius summi Boni amabilis, quam sit affectio amantis.

3. Ad illud quod obiicitur, quod caritas est aequa ponderatrix; dicendum, quod verum est; hoc etiam verum est, quod in infinitum plus diligit Deum quam creaturam; sed tamen non propter hoc sequitur, quod diligat Deum omnino infinite sine mensura, quia linea in infinitum excedit punctum, et tamen ipsa in se finita esl.

4. Ad ullimum quod obiicitur de excessu, patet responsio: quia obiicit de modo, qui.non solum est ex parte virtulis moventis, sed etiam ex parte obiecti, qui etiam medium locum tenet respeclu superflui et diminuit: et hunc non est reperire circa actum dilectionis Dei, sicul prius tactum est, propter immensitatem ipsius obiecti 9. sensum aliis verbis resolvit S. Thomas (hic q. 3. a. 3; cfr. S.

Sexto et ultimo quaeritur, utrum teneamur ad illum modum implendum, quem Dominus in praecepto implicat Matthaei vigesimo secundo: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde luo el ex lota anima tua el ex tota mente lua. Et quod non, videlur:

1. Primo auctoritate Augustini, quae habetur Deus»; sed necesse est, in hac vita esse aliquid carnalis concupiscentiae: ergo impossibile est implere illttd praeceptmu in hac vita. Sed nullus tenelur ad impossibile: ergo non tenemur ad eius impletionem.

2. Item, «impossibile est, aliquid moveri simul et semel oppositis motibus»; sed anima, dum esl in carne, habet moluin reflexum ad corpus, quia carpus, quod corrumpitur, aggravat animam: ergo non potest totaliter ferri in Deum; et si homo, quamdiu est in vita, non polest Deum diligere ex loto corde: ergo non tenemur modo illo Deum diligere.

3. Item. in hac vita diu esse non possumus sine veniali peccalo 4; sed cum peccat quis venialiter, movetur molu, qui nec est in Deum nec ad illum ordinatus: ergo impossibile est-, quod homo in hac vit.t omnes motus suos ad Deum referat. Si 1 Vers. 17. ergo nemo tenetur ad impossibile, nemo tenetur ad illius modi impletionem. cimo nono: Si vis ad vilam ingredi, serva mandata: ergo si hoc est praecipuuni omnium mandaloruin, homo tenetur praecipue ad illud servandum: ergo tenetur ad illius modi impletionem. Si tu dicas, quod hoc non cadit sub praecepto; contra hoc est, quia, si snb praecepto non cadit, ergo potius inodus ille debuit poni inter consilia quam inter praecepta.

4. Item, cuni Deus praecipit aliquid alicui. ut faciat lali tempore, non soltun lenetur ad illud opus, sed etiain ad teinpus, similiter etiam, el cum vovet: ergo pari ratione, cum Deus praecipit aliquid fieri, determinans modum, non solum tenetur quis ad actus exsecutionem, sed etiam ad modi impletionem. Si lu dicas, quod homo excusatur a tentione propter impossibilitatem praecepti implendi; contra hoc est quod dicit Hieronymus: «Anatherna sit qui dicit, Deum praecepisse impossibile»; et Augustinus: « Servum pigrum non damnaret. si ea quae nullo modo fieri poterant, imperarel ».

5. Item, diligere Deum ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente secundum Bernardum n. i. — Pro praecepU (cod. D praecepta) imptendi codd. A K

est diligere «dulciter et sapienter et fortiter»; secundum Augustinum est diligere « sine errore, sine contradictione et sine oblivione»; sed hoc totuin potest homo et tenetur facere in statu viae: ergo tenemur ad huiusmodi mandati impletionem. Si tu dicas, cjuod Augustinus intelligit non tantum privative, sed etiam positive, ut omnis motus intellectus et affectus feratur in Deum; adhuc videlur posse impleri, quia praeceptum afflrmativum non obligat ad semper, et illud simpliciter dicitur posse impleri, quod potest impleri pro loco et tempore; sed aliquando potest homo cogitare solum de Deo et circa ipsum affici: ergo videtur, quod modus ille dilectionis in via simpliciter debeat et potest impleri.

Iuxta hoc quaeritur: si modus ille non potest sicut dicit Augustinus, quod hoc est, ul sciamus, quo lendere debeamus; pari ratione ergo videtur, quod Deus debuerit praecepisse, ut videamus eum facie ad faciem; quod si non debuit facere, non videtur illa ratio sufficiens, quam Augustinus assignat. Praeceptum de diligendo Deo datum ita tenemur implere, ut excludatur a corde nostro omnis affeclus contrarius; non lamen ita, ut excludalur penitus omnis affectus extraneus.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est dicant, non posse impleri; ex hoc admonemur, i. si utrumque videre possumus, quod uuo modo ad praedictum modum obligamur adimplendum, alio modo excilamur ad ipsum desiderandum; unde modus praedictus uno modo est dispositio meriti, alio modo est dispositio praemii.

1 Vide hic lit. Magislri, c. 3. in fine. — Mox pro ad sem- Hoc autem est secundum duplicem modum totalitatis cordis, animae et mentis. Dupliciter enim potest intelligi, quod amor Dei possideat totum cor: aut ita, quod excludat omnem affectum exlraneum; et tunc dominatur plene et perfecte cordi. Hoc autem est, quando omnes motus cordis per amorem referuntur in Deum; et haec totalitas ponit dominium plenum. Alio modo dicitur amor Dei totum cor possidere, quando excludit omnem affectum conlrarium, hoc est, quod nihil diligatur supra Deum, vel aequaliter ipsi Deo; et sic diligit Deum ex toto corde, qui diligit eum propter se et super omnia. — Prima totalitas, quae excludit omnem extraneum motum, est perfecti dominii nec potest haberi ante adeptionem gloriae, ubi ad ipsum Deum aspiciemus et in ipsum feremur continue. Secunda vero totalitas potest haberi per infusionem gratiae, quae est expulsiva omnis mortalis culpae.

Si ergo in illo praecepto intelligatur Deus diligi ex tota anima et ex toto corde et ex tota mente quantum ad primam acceptionem totalitatis; sic modus ille non obligat ad sui impletionem; sed exprimitur in praecepto, ut sciamus, quo per amorem debeamus tendere, et ut nemo se perfectum arbitretur, quousque illam perfectionem fuerit assecutus 6. Si vero dicatur diligere ex toto corde secundum secundam acceptionem; sic tenemur ad illum modum implendum. — Et quia secundum utramque acceptionem voluit Spiritus sanctus intelligi praedictum mandatum; hinc est, quod quidam dicunt, ipsum posse impleri in via, quidam vero dicunt, quod non potest impleri, quousque perveniatur in patriam. — Et secundum hoc procedunt rationes ad partes oppositas. aliis praeceptis; responderi potest, quia plenitudo Legis est dilectio et finis praecepti est caritas, et mandatum dilectionis est primum el summum secundum divinum testimonium; ideo disposuit Spi- ritus sanctus circa ipsum exprimere perfectionem

et complementum, ad quod singula bona et mandata ordinantur. magis quam in aliquo praeceptorum. Et per haec patent omnia quae circa hoc quaeruntur.

Si quis autem contendat. niodum illum simpliciter posse impleri in via quantum ad aliquod tempus, in quo potest homo totaliter ferri in Deum, ita ut nec sint in eo motus caritati opposili nec i. etiam extranei; responderi potest. quod licet hoc possit esse et aliquando sit in aliquibus personis excellentibus. non tamen communiter reperitur in i. iustis onmibus. — Praelerea, licet sit ibi totalitas motuum ul nunc, non tamen est simpliciter. Et ideo defectus est a perfecta totalitate, quae esl to-

Dub. I.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et primo quaeritur de illa defmitione. quam ponit qua dicit: Carilas est dileclio, qua diligitur Deus propter se, el proximus propter Deum; et quaerilur iuxta hoc, cum multae inveniantur definiliones de caritate — cum « unius rei unica sit definitio 5 » — quomodo ab invicem dislinguantur. Praeter eniin praedictam deliniliorieni invenitur ilefiniri ab Auguslino in libro de Moribus Ecclesiae sic: « Caritas est animi reclissima affectio. coniuiigens nos cum Deo ». — Item. Augustinus in Soliloquiis:: « Caritas est virtus, qua Deum videre eoque perfrui desideramus ». — Item, in libro de Spiritu et aninia: « Caritas est vita copulans amantem cum amato ». — Postremo, delinitur ab Apostolo primae ad Tiniollieuni primo 9: Finis praecepti esl caritus corde puro, conscientia bona et fide nou ficta.

Contra primam defiriilionem sic obiicilur: idem talitas moluum et temporum; et haec est, quae simpliciler excludit motum extraneum. Et ita, quamvis aliquo modo impleri possit modus ille. non tamen omnino. sicut insinualur in illo praecepto. Kt hoc innuit Augustinus, cum dicit: « f.um aliquid adhuc est carnalis concupiscentiae, non onini modo ex tota anima diligitur Deus». Et hoc ipsum vull dicere Magister, cuin dicit, «quod impleri potest hic modus praedictus secundum perfectionem riue, quae est perfectio currenlis, non secundum perfectionem palriae, quae est perfectio pervenientis»; et ila vult. quod impleri possit « ex parte », non tamen omnino perfecte et integre. — Item, amori naturali in stalu innocentiae conveniebal ista definitio: ergo non videtur esse convertibilis cum caritate.

Contra secundam defmitionem obiicitur sic: fectio animi est ab ipsa anima; caritas autem non est ab ipsa anima, sed a Deo1?: ergo male dicitur caritas affectio animi. — Item, haec definitio potest competere spei: ergo non recte assignatur de caritate.

Contra tertiam obiicitur sic: quia visio respondet ipsi (idei, et frui commune est ad omnem virtulem: ergo male definitur carilas per videre et frui. — llem, desiderium esl rei absenlis 15 et quodani modo imperfectum: cum ergo caritas sil perfectissima. male definilur per actum desiderandi.

Contra quarlam obiicitur sic: Dionysius in libro de Divinis Nominibus definiens amorem generaliter, dicit, quod est « virtus unitiva »: ergo copulare amantem cuin amato non est proprium caritalis. cum sit commune aniori nalurali et animali. — Itein, vita est perfectio absoluta 1:, copulatio amantis cum amato est qualitas respectiva: ergo male dicitur caritas esse vita copulans.

Contra Ultimam obiicitur sic: caritas est radix virtutum et principium merendi et pondus, quo quis inclinatnr et tendit ad finem: ergo non videtur, quod caritas debeat dici finis.

Item, quaeritur de illis tribus membris, quae adduntur, pro quibus stant, et quomodo distinguuntur? — Item quaeritur, quare cordi attribuitur puritas et conscienliae bonitas et fidei stabililas, cum puritas cordis sit ex flde, Actuum decimo quinto: Fide purificans corda eorum? — Et quare fides ponifur ultima, cum ipsa sit prima?

Respondeo: Dicendum, quod caritas secundum et sic assignatur defmitio prima, posita a Magistro. — Potest iterum considerari per comparalionem ad finem ultimum; et sic definitur ab Augustino in Soliloquiis. — Potest etiam comparari ad actum proprium, qui est unire et adhaerere; et sic definitur ab Augustino in libro de Moribus Ecclesiae et in libro de Spiritu et anima, per actum uniendi et copulandi amantem cum amato, videlicet affectum nostrum cum Deo. — Potest iterum comparari ad habitum sibi adiunctum, qui quodam modo est ipsius caritatis principium; et sic definitur ab Apostolo, cum dicitur: Caritas est finis praecepti etc. Et hoc patet ex ipsius notificationis explanatione. Nam caritas comparala ad habilus aliarum virlutum theologicarum, quia unit eas fini, principatum tenet inter eas, et ideo movet et informat et terminat sive consummat 4; et propterea dicitur esse finis praecepti; et quia finis est aliarum, actus aliarum disponunt ad actum caritalis, et ipsa caritas immediate elicit. Et ideo tres ponuntur ibi conditiones, et per priinam, qua dicilur esse caritas de corde puro, tangitur conditio ipsius caritatis, cuius est depurare affectum cordis ab omni terrenitate. Per secundam, scilicet de conscienlia bona, tangitur conditio spei 5; per tertiam conditio fidei; et secunduni hoc ordinantur, secundum quod principalius ad actum caritatis disponunt. Et sic palet distinctio et intellectus praepositarum definitionum.

Ad illud ergo quod primo obiicitur contra definitionem Magistri, quod idem est dilectio et ritas; dicendum, quod etsi sint idem re, tamen aliqua differentia rationis est; dileclio enim in plus esl quam caritas. Unde consuevit assignari differentia, quod amor esl naturae, dilectio est voluntatis deliberativae, et caritas gratiae. — Alia etiam est differenlia, quia carilas nominat habitum, sed dileclio nominat aclum; et ita defmitur caritas per dilectionem, tanquam minus commune per magis commune, et habitus per suum actum 6.

Ad illud quod obiicitur, quod illa notificatio convenit dilectioni in stalu innocentiae; dicendum, quod differentia est in modo diligendi Deum propter se, secundum quod dicitur de dilectione naturali et ipsa caritate, sicul in secundo libro ostensum fuil. Et ideo ex hoc non ostenditur illa ratio non esse bene assignala.

Ad illud quod obiicitur de notificatione Augustini de Moribus Ecclesiae, quod caritas est animi affeclio; dicendum, quod ibi est praedicatio materialis 8; ideo in ratione illa est sophisma secundum accidens. — Ad hoc vero quod subiungit, quod illa notificatio convenil spei; dicendum, quod spei,proprie loquendo, non convenit unire, sed magis erigere; fidei enim est dirigere, et spei est erigere, et carilatis adhaerere.

Ad illud quod obiicitur de definitione Augustini de Soliloquiis, quod caritas non debet definiri per videre, et frui; dicendum, quod sicut fides cognoscit sibi et aliis virtutibus, sic caritas desiderat sibi et aliis. Et quoniam perfectio mercedis consistit in visione et fruitione Dei; hinc est, quod caritas definitur per desiderium utriusque, non quia videre sit eius proprium, sed quia desiderium habendi Deum est propriuin caritatis.

Ad illud quod obiicitur, quod desiderium est rei absentis et imperfectus motus; dicendum, quod ius etiam nomen eo usque extollitur, ut ipse Deus caritas apdefinitur ibi caritas viae, quae habet secum annexam imperfectionem. — Posset etiam nihilominus tlici, quod desiderium, prout excludit faslidium, non solummodo est rei absentis, immo est praesentis; et hoc modo large accipitur in proposito.

Ad illud quod obiicitur contra delinitionem Augustini, de Spiritu el anima, quod caritas est vita copulans; dicendum, quod etsi copulare conveniat orani amori quodam modo, tamen hoc totum, quod est vita copulans, est proprium ipsius caritatis; quia nullus est amor, qui animam proprie habeat vivifieare, nisi amor gratuitus, qui copulat cum Deo ipsam animam vivificante 2.

Ad illud quod obiicitur, quod non possunt illa dno simul stare, vita et copula; dicendum, quod quamvis vita, prout est actus primus, sit perfeclio absoluta, tamen, prout est actus secundus, habet respectum ad obiectum extra, sicut patet: quia secundum Philosophum 3 alimenlo uti et intelligere sunt dilTerentiae ipsius quod est vivere; et caritas est vita, secundum qtiod vita dicitur actus secunius, ut in praecedentibus 4 fuit ostensum.

Ad illud quod obiicitur de notificatione Apostoli, quod non debet dici finis, cum sit principium; dicentluiu, quod cuni nihil prohibeat, tres causas coiniu unum 5, sicul patet in Deo respectu creaturae; nullum est inconveniens, caritatem simul esse radicem, formam et finem, secundum romparationem triplicis causae, cum nos perfecte faciat Deo fonformes, secundum quod superius habilum est.

Ad illud quod quaeritur de sulllcientia et nusecundo libro determinata sunt, distinctione trigesima octava, quae non oportet ad praesens repetere. Et ideo de illa notifieationtt Apostoli et de aliis sufficiat ad praesens tantum dixisse.

Dlb. II.

Itein quaeritur de hoc quotl dicit: Pro quo etiam duo sunt mandata. Videtur enim, quod 1 Vide supra pag. 585, nota 13. — Paulo superius pi-o seunum solum debeat esse mandalum, quia unius operis secundum unam rationem unum debet esse mandatum; sed una est ratio diligendi in Deo et in proximo: ergo unum debel esse mandatum in utroque. — item, si mandata numerantur secundum numeruni diligibilium, cum quatuor sint diligenda ex caritate 9, quatuor deberent esse mandata. — Item, qui diligit proximum Legem implevit, sicut dicitur ad Romanos decimo terlio; et ibidem dicitur, quod omne aliud mandatum in illo verbo iustauratur: ergo videtur, quod unuin solum debeat esse mandalum.

Respondeo: Dicendum, quod cnm mandata diversificari habeant secundum ordinem ad Deum et proximum, sicut patel per distinctionem primi.e tabulae a secunda; ideo, cum caritas habeat ordinare respectu utriusque, oportuit praecepla distingui; verumtamen, quia una est ratio diligendi. unum potuit iu altero implicari.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod mandata distinguuntur penes rationem ipsius habitus; dicendum, quod falsum est, immo penes modum ordinandi ad alterum.

Ad illud quod obiicitur, quod quatuor debent esse mandata; dicendum, quod in mandato proximi satis includitur dilectio sui; et quia ad hoc est homo ordinatus per naturam, non oportuit ad hoc imluci per praeceptionem tlivinam 12.

Ad illutl quod obiicitur: qui diligit proximum Legem implevit; patet responsio: quia Apostolus loquitur ibi de impletione secundae tabulae. Praeterea, in mandato de dileclione proximi includitur mandatum de dileclione Dei. Quamvis eniin unum in allero includatur, non tamen potesl inferri, iuod unum ab altero non disfmguatiir; hoc enim est propter connexionem et ordinem, quae non excludit tlistinctionem.

Dub. III.

Item quaerilur de hoc quod dicit: Sic coudita esl niens humana, ut. nunquam sui non meminerit etc. Contra primum obiicitur sic: memoria est

rei absenlis el praeteritae; anima nunquam est sil>i absens et praeterita: ergo nunquam meminit sui. — Item, contra illud quod sequitur, quod nunquam se non intelligit; obiicitur, quod anima intelligit alia a se; et impossibile est, quod siinul plura intelligat: ergo tunc non intelligit se. Praeterea, multi credunt, se non habere animam, quae sit substantia spiritualis: ergo videtur, quod in talibus anima non intelligat se ipsam. — Item, contra tertium quod dicit: Ut nunquam se non diligat; obiicitur sic, quod multi se ipsos inlerficiunt et vitam suam odiunt: ergo videtur, totum illud esse falsum. Praeterea, in auctoritate sequenti 3 statim subditur contrarium: Qui diligil iniquitatem odit animam suam.

Respondeo: Dicendum, quod illa tria, quae tanguntur in littera, dupliciter possunt attribui animae, videlicet actu vel liabilu. Si liabilu, sic vere et semper attnbuuntur ei, quomam amma per se ipsam nata est sui meminisse, se intelligere et se diligere. Si autem intelligatur in actu; sic non semper sibi attribuuntur, quia non semper se cogitat nec semper super se convertitur. Augustinus ergo loquitur quantum ad habitum, non quantum ad aclum.

Ad illud quod obiicitur, quod memoria est respectu praeteritorum; dicendum. quod Auguslinus largius accipit memoriam quain Philosophus, sicut in primo libro 5 fuit ostensum.

Ad illud quod obiicitur, quod non semper se cogitat, immo de aliis; iam patet responsio: quia non loquitur de intelligere, secundum quod dicit actualem cognitionem et conversionem super se.

Ad illud quod obiicitur de dilectione; dicendum, af- quod diligere est dupliciter, ajfectu scilicet et effectu. A/feclu nullus est qui se ipsum odiat, immo si se ipsum interimit, hoc est, ut quietem maiorem inveniat; si peccat, hoc est, quia appetit delectalionem suam. Si autem loquamur de dilectione quantum ad ejfeclum, sic multi se ipsos odiunt, quia inordinate se diligendo faciunt sibi ipsis malum et inimicantur, sicut multi, qui volentes fugere confusionem vel tribulationem, se ipsos interficiunt corporaliter; et qui volunt satisfacere desideriis carnis interficiunl se ipsos spiritualiter et inimicantur sibi valde crudeliter.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Dileclionis modus insinuatur, cum dicitur: ex toto corde, id esl ex toto intellectu; ex tota anima, id esl ex lota voluntate; ex tota mente, id est ex tota memoria. Diligere enim pertinet ad affectum, non ad intellectum: ergo male dicitur diligere ex intellectu et memoria. — Item, Bernardus de Amore Dei s: « Quid est amor nisi vehemens et bene ordinata voluntas »: ergo videtur, quod ex quo dixit: ex tota anima, superfluat addere alias conditiones. — Item, beatus loannes non ponit nisi duas conditiones, primae Ioannis lertio: Diligamus opere et veritate: ergo videtur, quod in istis tribus conditionibus sit superfluitas. — Item, videtur, quod sit diminutio, quia Deuteronomii sexto 10 ponitur ista conditio: Et ex tota fortitudine, quae non ponitur hic. — Item, Marci duodecimo additur ista conditio praeter conditiones praedictas: Ex tola virlute tua: ergo videtur, quod ibi sit diminutio, vel hic superfluitas. Similiter Lucae decimo additur ista conditio: Ex omnibus viribus tuis. — Quaeritur ergo de illorum triuni distinctione et ordine, numero et sufficientia.

Respondeo: Dicendum, quod quamvis caritas immediate respiciat actum concupiscibilis, circaquem primo consistit, nihilominus tamen actus aliarum virium respicit ut disponentes. Unde omnes vires animae quodam modo ordinantur ad ipsam dilectionem, sicut ad illud quod habet rationem completionis respectu omnium virtutum 13. Et quoniam superiores vires animae tres sunt, ideo tres apponuntur conditate dicenda csl, qua sibi praesto est, ut sua cogitalione postiones. — Et rursus, quia lernarius virium animae dupliciter habet distingui, ita quod unus illorum modorum non discordat ab alio; ideo conditiones modo distinguuntur vires animae. secunduni quod in eis consistit iinago, et dicuntur in mente esse tres polentiae, videlicet memoria, intelligentia et voluntas; el sic secundum istas tres vires apponuntur tres conditiones, quarum uua respicit inleUigentiam, scilicet ex toto corde; altera votu ntatem, scilicet ex tota anima; terlia memoriam. videlicet ex lota — lit sic assignantur islae tres conditiones in Matlhaei vigesimo secundo et exponuutur ab Augustino sic: ex toto corde, id est ex toto intellectu sine errore; ex tola anima, id est ex tota voluntate sine contradictione; ex tola mente, id est ex tota memoria sine oblivione.

Atio niodo dislingutintur vires animae sic: in rationalem, irascibilem et concupiscibilem; et secundum has tres appoiiuntur conditiones. quarum una respicit rationalem, videlicet ex tolo corde, et

Cap. I. Si iubemur totum proximum diligere et nos lolos.

Hic potest quaeri, iitrtiin illo mandato dilectionis proximi loiuni proximum, id est aiiiiiiani et corpus, nosque ipsos lolos diligere praecipiamur. — Ad qupd dicimus, omne genus diligendaruin reriiin illis duolms mandatis couiincri. Qualuor enim diligenda sunt, ut ail Augtistinus: itiiiiiii, quotl supru nos esl, scilicet Deus; allerum, tpiod nos suinus; tertium, quod iuxla esl, scilicet corpus. De secundo et quarlo nulla praelale, reinnnet illi dileclio sui el diloclio corporis sui, viri iusti, qoi corpus suum cruciant, non corpus, sed Augusiiniis tradere, quod ex praecepU) 11011 tencainiir alia concupi.scibilem, videlicet ex tola aniina, et tertia irascibilem, videlicet ex tota fortitudine. — Et sic assignantur in Deuteronomii sexto - et exponuntur a Bernardo sic: ex loto corde, id est sapienter; ex lola anima, id est dulciter; ex tota fortitudine, id est fortiter; ut non seducamur fallaciis, non abducamur blandiliis, non frangamur iniuriis. Et ad haec tria reduci possunt illa tria, quae tanguntur primae ad Tiinotheum primo: Ex corde puro, et ipsa memoria conformantur in actu; et ideo una virtus est utriusque reformaliva, et una dos utriusque perfecliva, el unam respicit principaliter et aliam ex consequenti. El ideo, ubi in Deuteronomio dicitur ex tota fortitudine, in Matthaeo dicitur ex tola mente. Et haec est ratio, quare haec conditio ex lota menle ultimo loco ponitur. — Et sic patet suluYienlia, numerus et distinctio illorum quae assignantur circa modum dilectionis, et quod nihil est superlluum et nihil diminutum; patet etiam solutio obiectorum 5. non omne genus diligendariun rerum illis duobus prne te tolum intelligere debes. Unde Auguslinus in eodein: « Si le toliun intelligas, itl est animam el corpus, et proximum loluin, itl e<i animam et corpus — homo eniin ex nniinn constnl et corpore — nulluin

ctio continetur.

Cap. II.

Quod in dileclione proximi includitur dilectio Angelorum.

«Oritur aulem hic de Angelis quaestio, ulruni ad jiiud praeceptum dilectionis proximi etiam dilectio Vade, el tu fac similiter »:

Cap. III.

Quis sit proxintus.

« Ut eum proximum inlelligamus, cui vel exhiesse, cui misericordiae negandum sit officium, quis non videat, cum usque ad inimicos eliam porrectum

De carilate quoad

Hie quaeri potest, utrum illo

Supra egit Magister de caritate quantum ad essentiam et definitionem. In hac parte intendit agere quantum ad diligendorum numerum et distinctionem. Dividitur autem pars ista in tres partes. In quarum prima inquirit, quae et quot sint diligenda, et qualiter exprimantur per duo mandata. In seximi vero nomen ad aliquid est, nec quisquam esse non quanlum Deum, debemus diligere, quia in quanlum est homo, minor est Deo.

Cap. IV.

Quibus modis dicitur proximus.

Hic notandum esl, « proximum dici diversis modis, scilicet conditione primae nativitatis, spe conversionis, propinquitale cognationis, ratione beneficii exhibitionis ». numerum et distinctionem. mandato dilectionis proximi etc, cunda vero parte removet quaedam dubia, ibi: Oritur autem hic quaestio de Angelis etc. In tertia vero parte subiungit quandam distinctionem, quae facit ad praemissorum maiorem evidentiam, ibi: Hic notandwn est, proximum dici etc.