Distinctio XXVI

Secunda vero pars principalis dividilur in partes duas. ln quarura prima determinat de ipsa spe per coinparationein ad alterius virtutis habitum. In seounda deterininal de ipsa in coraparatione ad proprium subieelutn, ibi: Posl haec superest investigare etc. In prima parte duo lacit. Primo eoinparat spem ad ipsam lidcin secundum con venientiam, se-

Ad intelligentiam autein luiius partis incidit bic quaestio de virtute spei. Et circa ipsius inquisitionein dupliciter procedendura est secundum processuin ipsius Magistri.

Priino enim quaerilur de ipsa spe secundura considerationera absolutara.

Secundo quaeritur de eadem secundum considerationem relatam.

Cirra priniuni quaeruntur quinque.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrura spes sit virtus gratuita. Et quod sic, videtur.

I. Ad Romanos octavo 2: Spe salvi facli sumus; quod autem uos facit pervenire ad salulein, illuil praecipue tenet rationem virtutis gratuitae: si ergo spes est huiusmodi, ergo est virtus gratuita.

-2. Ilem, in Psalino: Beneplacitum esl Domino super limentes eum, et in eis qui speranl super misericordia eius; sed quod reddit acceptura Deo vel est virlus gratuita, vel habitus excellentior ipsa, sicut habitus doni, vel beatitudinis: si ergo spes non computatur inter habitus donorum et bealitiidiuum, necesse est, eam computari inter habilus virtutum gratuitarum.

3. Uem, habitus directe repugnans culpae habet in se rationem virtutis gratuitae; sed spes undique repugnat culpae, quia repugnat praesumtioni et desperationi J: ergo etc.

4. Ilem, sicut difficile est credere quod est supra rationem, sic difticile est exspectare quod est supra omnem aestimationem; sed per spem exspe- 1 n plurimis codd. ilesunt verba et fides, in coii. bb verba cundo vero secundum differentiam, ibi: Distinguitur lamen fides a spe. Similiter et in parte reliqua duo facit. Primo inquit.it, utrum spes et fides fuerit in Chrislo. Secundo inquirit, utrum fuerit in illis Patribus, qui fuerunt in liiubo, ibi: De antiquis vero Patribus, qui apud inferos etc.

Primo quaeritur, utruin spes sit virtus gratuita.

Secundo quaeritur, utrum spes sit virtutis genus, an species specialissima.

Tertio quaeritur, ulrum spes sit virtus cardinalis, an theologica.

Quarto quaeritur, utrum aliquando sit virtus informis, an semper formata.

Quinlo quaeritur, ulrum in actu suo sit certitudinalis, an dubia. etatur illiul bonum. quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendil: ergo sicut fides est virtus, qua creduntur invisibilia; sic videtur, quod spes esl virtus, qua exspectautur iuaestimabilia, hoc est bona spiritualia et aelerna.

:>. item,quod maxime lirmat animara et rectificat et delectat, illud potissime habet ralionem virtutis gratuitae — virtus enim est habitus potentiae regulativus et confirmativus, qui facit ipsam animam gaudere circa ea quae recta sunt, secundum quod vult Pbilosopbiis 6 — sed spes esl huiusroodi — ipsa enim confirmat et delectat, secundum quod dicitur ad Hebraeos sexto: Fortissimum habemus solatium, per quod confugimus ad propositam nobis spem, quam sicut ancoram etc.; et ad Romanos duodecimo: Spe gaudentes — videtur igitur manifeste, quod spes sit in genere virtutis gratuitae.

Sed contba: 1. Nulla passio est virtus: spes est una de quatuor passionibus, secundum quod dicit Boethius de Consolalione: ergo spes non est virtus. Prima probatur per illud quod dicit Philocodd. A F H Iv N U bb animmn, codd. G I L V na animus. Aristot. sentenlin invenitur II. Ethic. c. 3.

sophus, quod « cum tria sint in anima: potentiae, passiones et habitus, virtus non est in generepassionis, sed in genere habitus ». Si ergo spes non est virtus, constat, quod nec virtus gratuita.

2. Item, sicut contingit exspectare futura, sic contingit rememorari praeterita; sed rememoratio de praeteritis non est virtus, nec circa eam consistit aliqua virtus specialis: ergo nec circa exspectationem futurorum aliqua virtus consistit. Sed exspeclalio futurorum vel est ipsa spes, vel procedit ab ipsa: ergo videtur, quod ipsa spes non habeat esse virtus.

3. Item, sicut conlingit sperare recte et non recte, sic contingit etiam timere recte et non recte; sed habitus, qui dirigit animam in timendo, non reponitur in genere virtutis, utpote timor s: ergo nec habitus, qui dirigit in sperando: ergo spes, etiam secundum quod nominat habitum, non est in genere virtutis.

4. Item, « omnis virtus moralis consistit circa bonum et difflcile », ut vult Philosophus 3, ergo multo forlius gratuita; sed in exspectatione bonorum promissorum nulla est difficultas: ergo cum spes non consislat circa difficile, non videtur esse in genere virtulis gratuitae.

5. Item, nulla virtus gratuita in suo actu repugnat perfectioni meriti; sed spes in suo actu perfectioni meriti repugnat — ex imperfectione enim procedil, quod quis servit Deo propter relributionem futuram, quia, secundum quod dicit Bernardus, « caritas praemium non intuetur » — si ergo spes facit exspectare retributionem futuram, videtur perfectioni meriti repugnare: ergo non est in genere virlutis gratuitae.

c o n c l u s i o.

Spes est virlus graluila, immo gratuitarum virlulum ancora et sustenlamentum.

Respondeo: Dicendum, quod nomine spei polest intelligi affectio animae, iuxta illud quod philosophi Polest etiam nomine spei intelligi ipsa res exspectata, iuxta illud ad Titum secundo: Exspeclantes beatam spem. Potest nihilominus sumi pro habitu, qui dirigit animae motum et affectum in illud quod exspectandum est. Et isto tertio modo dicendi spes non tantum est virtus gratuita, immo etiam virtutum gratuitarum sustentamentum et ancora. — Virtus quidem gratuita est, quoniam in hoc, quod facit, animam exspectare ea quae sunt supra omnem aestimationem humanam et ea quae promisit largitas divina, facit omnino confidere et inniti summae et immensae largitati, sicut fides facit assentire primae Veritali, et caritas facit adhaerere summae Bonitati; et dum anima ipsi immensae largitati innititur propter se et super omnia, rectificatur et super se elevatur et Deo accepta efficitur. Necesse est ergo, quod habitus, quo mediante fit illud, rationem habeat virtutis gratuitae. — Et quia, cum anima innititur ei qui non potest deficere, quamvis ipsa in se sit deficiens et vacillans, fundatur tamen per spem quasi super firmam petram 8; et propterea dixi, quod spes non tantummodo est in genere virtutum graluitarum, sed eliam est earum ancora et sustenlamentum. — Unde concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt. quia nomen spei aequivoce accipitur, videlicet pro ipsa affectione et pro habilu regulante illius affectionis motum. Unde spes, secundum quod est virtus, est habilus, qui est principium motus, qui est ab anima; passio autem magis est ad animam; et secundum quod motus exspectationis sive spei ab anima est, sic potest fieri recte et non recte, secundum imperium liberi arbitrii. Et quantum ad hoc habet circa ipsum attendi perfectio virtutis, vel deformatio vitii.

2. Ad ilhid quod obiicitur, quod sicut se habet

exspeclatio ad futura, sic rcinemoratio ad praeterita; dicendum, quod non 884 usqiiequaque siinile de rememorutione praeteritoruin et de exspectutione l'n t n rori iii). Non enini sic consistit rectilicatio et obliqualio aniinae principaliter circa ea quae sunt praeterita, sicut circa ea quae sunt 1'utnra, nisi ex consequenti. Virtus eniin proprie magis ordinat ad id iUod agendum est, quain ad id quod aclum est. — Praeterea, alia dissimilitudo est, quia rememoralio respicit actum cognitivae, exspeclutio autein inotiun affectivae; rectitudo autem virtutis uon sic attenditur penes ea quae sunt cognitionis, sicut penes ea quae sunt affectionis. Unde etiam remernoralioni, secundum quod iungilur affectioni, anneclitur actus virtutis, utpote prudentiae, vel poenitenliae, vel caritatis sive benevolentiae: secundum quod recordatur praeteritoruin factorum, ut futura melius agat, vel praeteritorum malorum, ut doleat, vel 3 praeleritorum beneficiorum, ut gratias agat.

3. Ad illud quod obiicitur, quod timor non est in genere virtutis etiam in quantum habitus, ergo nec spes; dicenduin, quod non est simile, qaia affeclio ipsius limoris consistit in ipiadam rcsilitione, sed atTeclio spei consislit in qnadain protensione; et ideo affeclio limoris plus habet de pussionc, afltectio vero spei plus habet de uctione. Et quoniain habitus virtulum dirigunt animam in uctibus, in quibus consistit rectitiulo vitae, iuxta illud ipiod dicitur, quod « virtus est bona qualitas mentis, qua recte vivilur4»; hinc est, quod spes magis est in genere virtutis quam timor.

El ex hac eadem causa patet, quare magis circa alTectionem spei consistit habitus virtutis, quam circa in aliquam aliarum trium affeetiouum. Gaudium enim et dolor, quia habent obiecta sibi coniuncta, magis sunt in suscipiendo; affectio vero s/ieiinter ceteras est, quae plus babel de ratione agendi et quae magis dicit motum ab anima; quamvis et ipsa secundum aliquid sui dicat passionem circa aniniam; et secundum illud non habet circa ipsam consistere habitus virlutis, sed magis secunduni quod dicit rationein motus et protensionis ipsius animae in ipsam rem speratain.

!. Ad illud quod obiicitur, quod exspectare bonuin non est difficile; dicenduin, quod sicut credere ipioil videtur non habet diflicullatem, credere lamen lirmissime qupd non videtur habet niagnam diilicullatem; sic intelligendum est, quod quamvis sperare bona praesentia, quae aliquo modo videnlur in se, vel in stio simili, non est multum difficile; bona tamen invisibilia et aeterna, qaae oculus non vidit, exspectare cerla fiducia et pro illis temporalia bona contemnere et his oinnibus, quae viilcntur, superferii, hoc magnani babel dilficullatem 6t magnam dignitatem. Et ideo indubitanler verum est, spem esse in genere virtutis gratuitae.

''). Ad illud quod obiicitur ullimo, quod spes in suo actu impedit meriti perfectionem; dicendtim, quod falsuni csl, imino, siciit ostendit Apostolus, consurgit ex perfectione meriti; quanto enim aliquis maiora et meliora habet merita, tanlo firmius et terlius sperat. — Et si obiiciutur, quod « caritas praeminni non intuclur»; dicendum; quod illud intelligitur de praemio creato; de praemio autem incrcutu non habet veritalem. quia maxiina caritas inaxime desiderat uniri Deo et habere Deum. Spes aulem perfecta magis aspicit mercedem increatum, de ipta dixil Dominus Abrahae, Genesis decimo quinlo: Eyo merces luce, qtiam creatam. Enin eiiim exspectat quis per spei habitum tenere in patria, cui per caritalem in via uniri desiderabat. — Alius est eliam modus respondendi distinguendo in mercimonia, qua quis servit Deo propter praemium, quod exspectat: quia ipiaedam est mercimonia, quae constituit finem in [iroprio coininodo; et ista est mercimonia mala et non procedit a spe recta et formalas. Quaedam etiam est, quae non constituit finem in proprio bono, sed totum confert et ordinat ad Bontim summuui; et hanc mercinioniam facit spes, quae est virtus graluila; et haec merito non repugnat. — Primus tamen modus dicendi videtur esse rationabilior, quia spes stare potest, exclnsa omni intenlione dile- 5, i. seqq.: Patientia auleni prnbalionem [operatur], probatio

ctionis mercenariae. Quantumcumque enim amor sit perfectus in via, est sibi virtus spei coniuncta. Unde simpliciter dicendum est, quod exspectatio boni aeterni non est mercenaria nec minuit meritum nec facit ad imperfectionem caritatis vel meriti, nisi in

Secundo quaerilur, ulrum spes sit genus virtutis, vel species specialissima. Et quod species specialissima, videtur.

1. Una est virtus ab unitate obiecti; sed in uno solo sperandum est, videlicet in Deo, iuxta illud quod saepe dicitur in Scriptura, quod in Domino sperandum est, non in aliqua creatura: ergo videtur, quod spes sit virtus unica, nullo modo plurificata. quantum mens hominis multum affectuose et intense aspicit ad commodum proprii boni. Multi autem sunt qui beatitudinem exspectant, et tamen parum de se et multum de Deo curant. niones, de quibus nonnulla referuntur infra in scholio ad a.

;j. Item, pauciora sunt speranda, quam sinl credenda — credimus enim praemia et supplicia, sed iion speramus nisi tanluni praemia — ergo maior videtur esse unitas in spe quam in lide, vel etiain tanta; sed lides est una unitate speciei specialissimae: ergo et spes.

4. Item, spei succedit perfecta lentio, sicut lidei snccedit visio; sed perfecta tentio sunimi lioni est una secunduni speciem in omnibus lleatis nec liabet diversilicari per alias dotes specie dilTerentes: ergo nec spes habet subdividi in alias virtutes: igitur spes est virtus specialis et liabet iu se unilalem speciei specialissimae.

Sed contiia: 1. Diversorum actuum diversi sunt habitus; sed confidere et exspectare sunt actus formaliter differentes: si ergo ad spein pertinet cnn/idere, secunduin quod diciimir sperare in Doinino; ad spem etiam pertinet exspectare, secunduin ipiod dicimur sperare ruturam gloriain: videtur ergo, quod spes babeat diversilicari formaliter el ita subdividi in alias species.

2. Itein, « spes est exspectatio futurae beatitudinis», secundum qood dicit Magisler in liltera, et habelur in Glossa ad Romanos quinto; sed «beatitudo est slatus omiiiiim bonoiuin aggregatione perlectus»: ergo spes exspectat omne bonum. Sed exspectatio diversificari liabet secunduin diversitatem boni exspectati, et spes non lantinn exspectat iinuin bonum, iinnio congregationem oinnium bonorum: ergo videtur, quod ipsa includit in se universitaleiu omnium viiiiitnm.

3. Item, omnis virtus meritoria facit, lioinineiii tendere ad finein siiuin assequendnm, queni tamen noiidum liabet; sed spes est virtus illa, qua quis exspectat praemium oiuniuin merilorum: ergo videlur, quod virlus spei coinmunis sit ad oinnes virlules: ergo 11011 habet unitalem speciei specialissrruae.

4. Item, sicul se habet gaudium respectu boni praesentis, sic se habet spes respectu boni fuluri; sed gaudiuin, quo quis gaudet de actu virlutis praesentis, non habet distingui ab ipsa virlute, immo 1 Vide hic lir. Magistri, c. 3. — Quod fldes sil vfrtustma, est omnibus virtulibus generale — castus enim est qui continet et hoc ipso gaudet — ergo pari ralione videtur, quod spes de futuro bono sit communis ad onmes virtutes: ergo virlus spei non habel unitalem speciei specialissimae.

c 0 n c l u s 1 0. Spes esl una virtus el unitatem. lutbet speciei specialissimae.

Rbspondeo: Dicenduin. quod quemadmodum fides, licet sil circa inulla credibilia, una lamen virtus est, quia una est principaliler ralio movendi in oiniiibiis credibilibus; sic et virtus spei, quotcumque et quantaeiunqiie bona exspectet, una viiius est et unitatem habet speciei specialissimae, quia una est ratio, cui innititur in exspectando. — Sicut enim lidei virlus, assenliendo primae Veritati propler se et super oinnia, oninia illa credit, quae sibi summa Veritas dictat esse credenda; sic ipsa spes, confidendo et innitendo iiiiniensae et indeficientissiinae largilali divinae, omnia illa exspectat. quae sibi Deus promittit esse iu liiluro relribuenda. lit quemadmodum lidei virtus omnia quaecumque credit, principaliler non solum credit Deo, sed etiam de Deo et circa Deum; sic et ipsa spes omnia quae exspectat, non solum exspectat a Deo, sed etiam exspectat illa obtinere in ipso Deo, ut habendo Deuin liabeat oinne bonum. — Rursus, queinadmoduin fides credit Deo tanquam rationi moventi et circa ipsum versatur tanqtiani circa obieclum et in ipsuin tendit taniuain in finem proprium; sic et ipsa spes. Kt quoniam unitas virtutis atlendilur penes unitateni rationis movenlis et obiecti principalis et /inis proprii; et haec omnia reperire est 111 virlute spei sicut et in viiitite fidei: concedendum est, ipsam spem esse unain unitate speciei specialissimae. — Et raliones, quae inducuntur ad hanc parlem, sunt concedendae.

I. Ad illud quod obiicitur, quod diversorum

actuum diversi sunt habitus; dicendum, quod verum est, quando illi actus sunt principales respectu habituum; sed quando sic est, quod unus principaliter respicit habitum virtutis, et alius habet ad illum ordinem et connexionem et consequenliam naturalem, non oportet, habitum diversifrcari propter illorum actuum diversitatem. Et sic est in proposito reperire. Ideo enim spes exspectat magna bona promissa, quia confidit de immensa largitate promiltentis; unde quia unus istorum actuum est ratio allerius, hinc esl, quod non pertinent ad diversos habitus, sed ad unum. Unde unus est habitus, quo speramus in Domino et quo speramus habere Dominum, sicut unus, quo credimus Deo et quo credimus Deum

2. Ad illud quod obiicitur, quod spes est respectu omnis boni, cum sit respectu beatitudinis; dicendum, quod sicut fides credit, iustos assecuturos beatitudinem, et caritas illam beatitudinem cum bonorum universitate desiderat; el tamen fides una virtus est, quia non fertur super beatitudinem et ea quae ad beatitudinem spectant, nisi sub ratione una; sic etiam et spes in exspectando summam healitudinein, et quidquid boni in ipsa est, non recedit ab unitate habitus et virtulis, quia una est in ipsa spe ratio exspectandi, in hoc videlicet, quod immensae et indeficienti innititur largitati. — Praeterea, quod dicitur, quod « beatitudo est status omnium bonorum aggregalione 3 perfectus»; hoc non dicitur per bonorum multitudinem et varietatem, sed hoc dicitur per aequivalentiam, quia tantum erit illud unicum bonum, quod exspectatur, quod aequivalebit omni bono; per quem modum dixit Dominus Moysi, Exodi trigesimo tertio, cum peteret, ut ostenderet ei faciem suam: Ego, inquit, oslendam tibi omne bonum: et ideo ex hoc non

Tertio quaerilur, utrum spes sit virtus cardinanalis, an Iheologica. Et quod theologica, videtur.

1. Primae ad Corinthios decimo terlio 9: Nunc fides, spes, carilas, tria haec: igitur ab Apostolo spes numeratur inter virtules theologicas: si ergo vere el proprie, necesse est, spem reperiri in genere virtulis theolosicae. sequitur, virtutem spei diversificari, quia exspectat perfectam beatitudinem.

2. Ad illud quod obiicitur, quod omnis virtus tendit et ordinat ad fmem suum assequendum; dicendum, quod tendere in finem potest esse dupliciter: aut promerendo et habilitando, aut exspectando. Primus modus tendendi est communis omnibus virtutibus, sed alius modus proprius est ipsi spei. Nulla enim virtute exspectamus beat.itudinem nisi mediante ipsa spe, quamvis omni virtute ipsam beatitudinem mereamur. Potest quidem alia virtus actum exspectandi imperare 5, sed nulla virtus nisi spes potest elicere, quia illius virtutis est actus, loquendo formaliter.

3. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod sicut se habet gaudere de bono praesenti ad ipsas virlules, sic exspectare bonum futurum; dicendrrm, quod non est simile: quia gaudium surgit ex complacentia boni praesentis; omnis autem virtus, in quantum huiusmodi, cum consistat in plena voluntate, quae quidem voluntas complacet sibi in obiecto, vel actu suo, habet quoddam gaudium sibi adiunctum, sicut sibi essentiale. Et hoc est quod vult Philosophus 6, quod nullus est vere castus, nisi complaceat sibi illius virtutis aclus et usus; et si complacet sibi, hoc ipso gaudet, cum illum actum exercet. Secus autem est de exspectatione boni futuri; possunt enim virtutes in suos actus exire, nihil cogitando de remuneratione. Praeterea, exspectalio futuri boni actus est differens ab actibus ipsarum virtulum; sed complacentia ipsius actus virtutis est ipsius actus virtuosi complementum. Ideo non sic dislinguitur gaudium ab aliis speciebus virtulum, secundum quod ipsa spes; nec spes est omnibus communis et generalis, secundum quod gaudium.

4. Item, illa virtus est theologica, quae habet flnem cardinalium virtutum pro obiecto; sed spes habet flnem omnium virtutum pro obiecto — exspectat enim summam beatitudinem et perfectam remunerationem — ergo est virtus theologica.

5. item, virtus, quae maxime subservit contemplationi et facit srrrsum tendere, est virtus theo- 5 Ut fides, vel carilas. Cfr. quaest. seq. ad S. — In inilin

logica: sed spes est huiusmodi, quoniam, sicut dioit Apostolus;ul Hebraeos sexto, spes incedil uaque u<l inirrinra velaminis: ergo spes est virtus theologica.

'i. Ik'ni, spirituale aedificium per virtotem theologicam inchoaturi, utpote per lidem. et per virtutem thSologicaffi rniisiiiiiin;i.lur, utpole per raritatem: ergo per virtutem theotogie&m habet erigi, quia « eiusdem naturae debet esse medium cum Bxtreinis-». Si ergo erigitur per spem. restat, quod spes esi virtus theologica.

;i. Item, imago creationis reformatur per imagineill rrcrratioiiis: si ergo imagO crealionis nrrrssarin requirjt tres potentias naturales, videlur sinnliter, quod imago reerealionis oecessario requirat tres virtutes. Brgo si imago habet relbnnari per virtnies theologicas, necesse est, viriutrs theologir.is eSse Irrs: sed iion esl aliani ilarr prarler liilrin et tsaritatem nisi ipsam sperfl: ergo spes est virtus iheologica.

Skd oontiia: I. Nulla virtus, rirra riiius arlum contingit reperire excessum, est virlus theologica, immo potius rardinalis — quod patet, quia impossibile est niinis credere, impossibile est etiam nimis amare — sed rirca arlnin spri contingit reperiri excessum, sicut patet in eo qui praesiunil et plus sperat, quam merita sua exigant: ergo viileiur, quod spes sil virtus eanlinalis, non theologica.

2. Itein, virtus, quae rsl. ineilinm iluariini malitiarum. est virlus cardinalis, non theologica; sed spes est inedia inler duas malilias, videlicet inter desperationem et praesumtionem: ergo spem non est reducere ad virlutem theologicam, sed magisad cardinalem.

3. Item, ronsuevit niullipliriter spes distingui, videlicet spes veniae, spes g-ratiae el spes glorkte; sed venia et gratia sunt bona ordinata ad Rnern, virtus aulein rardiualis ronsislit rirra ea quae sunt;nl liiieni: si ergo Spes consistit rirra talia, spes esl virtus ranlinalis, non theologica.

h. Ilem, sustinere et exsprrlare sunt actus longaniinitatis et patientiae; sed « habitus distirigutuilur per actus »: ergo cum exspectare sit proprius actus ipsiusspei. longaiiimilas el spes sunt habilus iiilem et in eoileiu genere virtutis haberrt reponi. 9ed longaniimtas repnnitur suli genere virlulis ranlinalis: punitur enim el assinalur esse pars Ibrtiluilinis: WfO videtur. ipioil et ipsa spes sit virtus ranlinalis.

S. Ilem. ail rorllluiliiieiii carilinaleiii spectat iv- Cte nnliiiare el Ibrtilirarr rontr.i aHlienlia, el contra delerrenlia; seil spes est hiiiiismndi, quia facit lioiiiiiiem in trilmlalione gaudere et staliilem esse: ergo viiletur, quod spes sit pars Ibrtiiiidinis cardinalis: ergo non est in genere virtutis theologicae.

$jpe» est in genere oirtu/tis theologicae.

Rbspomdeo: Dicendum, quod absque dnbiospes est in genere virtutis theologicae. — El ratio huius sumillll ex parle obifcti el e parlr mbiecti: ex parte ipuileiu ohircti, ipinmain. sirut lides in rredrndo assentit ipsi Deout ilictanti vera. sic spes ei iiiiiililur ui prniuiitenii magna, Unde sienl obieetura ipsius liilci. iunii haliet ratinnein molivi, esl quid increa- Liuii, ipiml Deus est, ratione r.uius etiain liiles ponitur esse iu genere virtutis theologicae; sic etiam diceodum esl el intelligendum ile ipsa spe — Sumi etiam pntest ralio ex parle subiecti: quia. cum aniina serimiliiin superiorem faciem reformari habeat per viriutcs theologieas, etspes sil ana de virtutibus, facieos ail reforraationem iraaginis et perfe rlinneni aiiimae seruniluin parlem superiorem, neresse esl, spem esse virlnlein llienlogiraiu. — Ullile de corde pdro et de consuientia bona et fide non ficla fl. Tim.

quemadmodum in patria tres erunt dotes secundum tres animae vires, quarum una reformabit et consummabit rationalem, videlicet ipsa visio, alia concupiscibilem, videlicet dilectio, lertia irascibilem, videlicel ipsa perfecta tentio; sic et in via necesse est ponere circa virtutes theologicas, quibus dotes habent correspondere.

Et sic tam ex parte subiecti quam ex parte obiecti colligitur, quod spes sub genere virtutis theologicae debet reponi. Theologicae enim virtutes Deum habent pro obiecto, et superiorem partem animae pro subiecto. — Concedendae suiit ergo rationes, quae sunt ad istam partem.

1. Ad illud quod obiicitur, quod circa aclum spei ex- propter nimietatem et intensionem ipsius actus; nemo enim potest nimis confidere in Domino; sed si habet excessum, hoc est propter defectum alicuius conditionis, quae requiritur in aclu sperandi, utpote si, neglectis meritis, omnino praesumit de misericordia Dei. Sed hoc non facit, ipsam spem esse in genere virtutis cardinalis; quia, quod dicitur virtus theologica differre a cardinali in hoc, quod non est in theologica reperire excessum, sicut in cardinali, intelligitur de illo excessu, qui quidem consistit in actus intensione, non de eo qui est in debitae conditionis omissione. Nam huiusmodi excessus, secundo 3 dictus, repugnanliam habet cum omni virtute; primus vero non habet repugnantiam cum virtute theologica, quae habet obieclum inflnitum, ita quod nec potest nimis amari nec nimis desiderari; sed repugoantiam habel cum virtute cardinali, cuius obiectum est bonum creatum et flnitum et liraitatum; ac per hoc exigitur, quod in actu sit modus determinalus, ultra quem si procedat, egreditur limitem sibi secundum delerminationem virtutis statutum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod spes est media duarum malitiarum; dicendum, quod aliqua virtus potest dici esse medium duarum raalitiarum dupliest citer: aul sicut utriusque eliminativa et destructiva, ant sicut ex ulrisque constitula quantum ad ea quae sunl in eis bona. Si sit media sicut constituta, quemadmodum largilas habet aliquid de avarilia ra hoc, quod tenet tenenda, et aliquid de prodigalitate in hoc, quod dat danda 5; sic est in genere virtutis cardinalis. Si autem sit media solum sicut eliminativa; sic non oportet, eam esse virlutem cardinalem; et hoc modo media est spes inter desperationem et praesumtionem. Liberat enim ab illo duplici malo, sicut fides de Trinitate et Unitate liberat ab errore Arii el ab errore Sabellii 6. Et ideo non cogit illa ratio, quod spes non sit virtus theologica.

3. Ad illud quod obiicitur, quod spe non tantum speratur gloria, sed etiam gratia et venia; dicendtim, quod non determinatur genus vel speties ipsius virtutis penes obieclum quodcumque, sed penes illud obiectum, quod habet rationem motivi. Quamvis autem spes versetur circa bona creata, quae exspectat; ratio tamen movens non est aliquod creatum, sed aliqua immensitas illius summi Boni increati, cui innititur. Et ideo, quamvis per spem exspectat quis gratiam plenam et veniam perfectara, quia ad ipsam comparatur spes tanquam circa materiam; propter illa non oportet eam reponi in genere virtulis cardinalis, sicut in praecedentibus 8 habitum est de fide. — Et si tu obiicias, quod obedientia ponilur esse virtus cardinalis, el etiam latria, quia non tantummodo consideranl obieclum increatum, sed etiam aliquid crealum concernunl, videlicet obedientia praeceptum, et latria cultum debitum, ac per hoc, quod ita debeat esse in spe; dicendum, quod non esl simile, quia tam latria quam obedientia concernit aliquod creatum tali modo, quod ratione illius respiciunt actum exteriorem.1. Non sic autem est de spe; spes enim solummodo consistit in.affectu interiori, qui praecipuam movendi rationem sumit ex parte superiori, videlicet ex parte obiecti increati.

4. Ad illud quod obiicitur, quod longanimitatis est exspectare, secundum quod spei; dicendum, quod alia est exspectatio longanimitatis, quae est pars fortitudinis. quam sit expectatio spei. Nam exspectatio spei consistit in quadam protensione ad bona aeterna, quae quidem consurgit ex confi.denlia, qua anima innititur ipsi Deo ex tota virtute sua 10. Sed exspeclatio longanimitatis est, qua anima constantia mentis et robore animi exspectat de omnibus affligentibus el delerrenlibus trinmphare: et sic actus 6 Cfr. supra d. S. a. 2. q. 2. in fine corp. tuum... ex lotn virtule lua.

longanimitalis, secundum quod est fortitudinis, differt ab actu spei et quantum ad obieclum circa t/uod et quantura ad molimttm. Et ideo non sequitur, quodsi longanimitas bsI in genere virtutis cardinalis, quod propter taoc virtus spei debeat sub eodem genere reponi.

.'i. Ad illud ipiod obiicitur, quod spes fortiflcal contra affligentia; dicendum, quod aliquis actuspotest esse alicuius virtutis tripliciter: vel sicut elicientlSj vel SJCUt imperunlis, vl sicut titlniiniftiluiUis.

I. Responsio iid hanc et seq. quaeslionem non esl controdicit S. Bonav., propter defectum alicuius condilionis, nempe

Ulriun virlus spei aliquando -<ii Quarto quaeritur, utrum virtus spei aliquando sit informis, an seinper sit formata. Et quoc) semper formata, videtur:

1. Primo per definitionem speis: « Spes est certa exspeclaiio futurae beatitudinis proveniens ex gratia et menlis <>; sed irapossibile est, delinitiun separari a definienlibus: ergo impossibile est, spem separari a meritis et gratia. Sed quando cum his est, semper est formata: ergo impossibile est, spem virtutem esse inforraem.

2. Item, hoc ipsum ostenditur per illud quod tlicit Magisler in littera: « Sine meritis aliquid sperare non spes, sed praesumtio dici potest »: sed praesumtio est vitiura oppositura spei: ergo meritis absentibus, immediate subintrat vitiura ipsi spei oppositum. Sed vitium oppositum virtuti non tantum excludit eain quantum ad eius formale, sed etiam quantum ad habitum substratum: ergo videtur, Fortiter autem perferre terribilia esl ipsius virlulis ftiiiiiiiilinis sicut elicieniis; sed fidei est sicut im- /ifriiniis et dictantis, iuxta illud quod dicitur ad Hebraeos undecimo de viris sanotis, quod per fi,- t/fin fiffrtini, regna et fortes facti sunt in betta; sed ipsius spei el caritatis est sicut adrniniculanr lis. Amor enim Dei et certa exspectalio futurae beatitudinis inullum;tdiuv;tnl virluteui forlitudinis, ut possil omnia mala perferoe, iuxta illud beati (iregorii -: (i Spes praemii minuit viin flagelli ». c parte subiecti sperantis. Aliis verbis idem ili.ii Scotus (hic hlc q. unica. informis, an seniper sit formata. q I absentibus meritis, nihil remaneat de virtute spei: ergo non pqtesl lieri inforrais.

'i. Ilein, fides ronsistit parlim in affectu, parlim in inifllffin, caritas autein consislit simpliciler in affectu, seil facta deordinalione in affectu per peccatum, simpliciter tollitur caritas, quamvis non simpliciter tollatur fides, cum aliquid habeat ex parte intelleclus — unde caritas non potesl esse informis, ipieinadinoiliini lides potest esse informis — ergo si spes se totaliter tenet ex parte affectus, sicnt et caritas, videtur etc.

4. Item, virtus fidei lunc est formata, quando noii tanlum credil Deo, sed etiam in Deum — quando enim credulitas iuncta esl cum tendentia, tunc fldes est virtus formata e — sed impossibile est, quod aliquis sperel, quin tendat in rem speratam — nam ipsuin sperare lendere est — ergo videtur. quod spes semper sit virlus formata.

Sed contra: 1. Augustinus in libro de Vera [nnocentia J: « Cum celerae virtutes sint bonis el malis communes, dileclio Dei et proximi proprie bonorum est atque piorum »: ergo virtus spei potest esse communis bonis et malis; sed mali non habent virtutem cum gratia, sed sine; et tales sunt virtutes informes: ergo etc.

2. Item, sicut se habet fides formata ad spem formatam, ita se habet fldes informis ad spem informem; sed fides formata generat spem formalam: ergo fides informis general spem informem 2.

3. Item, sicut spes consurgit ex flde praemiorum, sic timor consurgit ex flde suppliciorum; sed timor potest esse informis et formalns 5: ergo et spes.

4. Item, multi sunt peccatores, qui sperant, se adhuc acturos poenitentiam ef assecuturos veniam et perventuros ad gloriam; constat, quod illud non est malum, immo potius ordinat ad bonum et excludit malum, videlicet desperationem; sed si hoc essel cum gratia, esset actus virtutis formatae: ergo cum sine gratia possit illud remanere,ut aliquis per merita speret se perventurum ad gloriam; videtur, quod ipsa virtus spei possit esse informis.

Virtus spei potesl esse informis.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio virtus spei potest esse informis. — Potesl enim aliquis i. sperare vitam aelernam sine gratia gratum faciente, 2. sicut manifeste apparet. Et iterum, ille atus sperandi ab aliquo habitu procedit, qui quidem habitus bonus est et tenet etiam quodam modo rationem virtutis, pro eo quod potentiam, quam perficit, quodam modo rectificat et vigorat. Rectificat quijjem m aliquam inclinationem et ordinem 5 tribuit ad gloriam tanquam ad finem ultimum, ubi standum el in quo quiescendum. Vigoral etiam in hoc, quod elevat potenliam ad aeterna bona exspectanda et quandam stabilitatem ei tribuit, ne per desperationem succumbat. Et ideo, sicut fides absque caritate virtus informis est, quia tribuit animae quandam rectitudinem el vigorem, qui compleri habet et perfici per gratiae infusionem; sic intelligendum est et circa ipsam spem. Unde et cetera, quae dicta sunt de fide informi 6, possunt spei 1 Num. 7. Cfr. supra pag. i, nota I. — Circa finem informi applicari. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, spei virtutem posse fieri informem. et in radice et in effectu, sicut homo iustus, qui diu Deo servivil. Aut sperat habendo merita in proposilo et in radice, non tamen in effectu, sicut ille qui ante bonum usum virtutum, postquam suscepit graliam, exspectat aeternam beatitudinem. Aut sperat habendo merita in proposito tantum, non in radice nec in effectu, sicut ille qui peccator est, qui proponit multa bona facere et per illa salvari. Aut sperat non habendo merita nec in effectu nec in radice nec in proposito, sicut ille qui faciendomala et in malis proponens perseverare, per solam Dei misericordiam credit, se asseculurum gloriam, neglecta divina iustilia. Primus actus est spei formatae et iam exercitatae; secundus actus est spei formatae et primo infusae; tertius actus esl spei informis; et quartus est ipsius praesumtionis. Cum ergo dicitur, quod spes procedit ex gratia et merilis; dicenilum, quod aut definilur ibi spes, prout est virtus formata, et sic nulla est obiectio de spe informi; aut si definitur ibi spes generaliter, seciiniliiin quod est virtus, dicitur procedere ex gratia et merilis, quae quidem vel habentur in re, vel habenlur in proposilo; et sic non est instantia de spe informi.

2. Ad illud quod secundo obiicitur, iam patet responsio per illud quod nunc dictum est. Quod enim dicit Magisler, quod sperare sine meritis esl praesumere; hoc intelligit, quando aliquis sperat sine meritis non solum in re, sed etiam in proposilo; et hoc modo sperare non perlinet ad spem informem, sed ad praesumtionem.

3. Ad illud quod obiicitur, quod fidesideo potest fieri informis, quia habet aliquid ex parte intellectus et aliquid ex parte affectus; dicendum, quod ista non est tola ratio, sed haec esl ratio, quia habitus fidei habet aliquam rectitudinem et vigorem in hoc, quod facit credere omnia credibilia et excludit errorem el infidelitatem, qui quidem vigor potesl esse absque gratia gratum faciente: et boc est reperire in spe, quae facil vitare praesumtionem el desperationem et exspectare omnia exspe- 1 Alcx. Ilal., S. p. III. q. 65. m. I. ad i. sic dislinguit:

ctanda. I£t quia isla. ratio reperitur comraunis atrobique, ideo potesl spes esse inlbrmis, sirut et ipsa fides; secus autem csi de caritate, sicut infra viddiilur suo loco. Ideo ratio non concludebat. quia non-causara accipiebat pro causa.

4. Ad illud quod obiicitur, quod spes semper habet secum adiunclam tendcnliam; dicendum, cpiod tendentia duplex esl. Quaedam eniin est tendenlia plena; et ista est a gratia operante et cooperante, et haec lacil, virtulem esse fbrmatam. Quaedam autem est tendentia exttis ct semiplena, sicut dici-

Quinlo quaeritur, ulrum spes in actu suo sit cerlitndinalis, an dllbia. Et quod sit rcrtiludinalis, videtur:

1. Primo per illud quod dicitur ail Itomanos oclavo 4: Cerlus sum, quia neque mors neque vita neque crealura alia pnterit nos separare a caritate Dei; sed Aposlolus non eral de boc certus certitudine comprehensionis: ergo certus erat certitudine exspectationis sive ronlidenliae ipsuis spei; ergo spes in artu suo reddit honiinein rcrlurn.

2. Item, lior ipsuin ostcniliiur pcr deflnitionem spei, quam Magisler ponit in liltera: « Spes est teria exspcrlalio fulurae liealiluilinis »: si ergo exspectatio est circa actum ipsius spei, spes in suo arlu est certiludinalis.

3. Iteni. qund removet baesitalionem sive vacillatioiiem Tribuit rerliliidinem: sed liaesitatio. quae faril liiinuncm varillare. reinovctur per conlidcntiain speic: igilur spes dal rcrtiliulinein ipsi spcranli: ergo in arlu suo csl rertitudinalis.

h. Item. sicut impossibile cst. suinmain 'eritatcm fallcrc et deripere sibi rredentem. sic iinpossibile est, ipsam deserere quemquam in se ronlidenlem: ergo sicnt credens iu Deum terius est de verilale credita. sic sperans in ipsum certus est de:,r,:, lur de pigro, quod milt el non vultpiger. El ista ipiiilrin lendentia potesl dare aliquam rectitudinem el vigorem ipsi voluntati et sortilnr nomen virtulis generaliter acceplae, non virtutis graluitae; et ideo lenet rationem virlutis informis, non rationem virtutis fbrmatae. Cum autem dicitur, quod tendentia in Deum faril credulitatem esse formatam; hoc intelligilur de tendcntia, quae est a voluntale pk>- naria. Ilaec autein non potest esse nec in spe nec in lide sine gratia. salute exspectata: ergo videtur, quod circa aclum ipsius spei certitudo ronsistal.

!i. Item, si « virtus est certior omni arte B », ancora omnium virtutuin debel esse certissima: cum ergo spes ipsa ad ipsas virtutes se liabeat quasi quaedam ancora, videlur ergo, quod ipsa spes in actu suo sit valde certa.

Sed contra: I. Spes secundum sn actum procedit cx habilu, vel consideratione gratiae et meritoriiin: scd iinllus rcrtus esl, ulrum liahcal graliam. an non: ergo videlur. quod spes in actu suo iiullain habeat certitudinem.

2. Item, nihil pendens a verlihilitale volunlatis habet rcitiiudinein: sed spes est in libero arbitrio, et artus eius ei raeritum pendet a verlihilitate voluntalis; simihter et praemium, quod exspectat: ergo videtur, quod nullain habeat certiludincin.

3. Itein. nullus esl rerlns ilc asserutionc illius rei, ad quain nuiiquain pcrvenicl; sed mulli sunt. qui habenl fidem, spem et carilaleni, qui Bnaliter reprobi etliciiintur: ergo in talibus virlus spei non babel certitudineni. Sed qna ratione in talibus iioii haliel, ncr in aliis, cum in omiiihus sil conlbrmilcr el unifoniiiler: igitur in nullo cerliludinem liabel.

4. Item, quia fides certa est, impossibile est, quod aliquis in actu vel motu fidei fallatur vel decipialur: ergo si spes habet certitudinem in actu suo, impossibile est, quod aliquis fallatur et frustretur ab eo quod sperat; sed hoc est manifeste falsum: ergo spes non habet certitudinem circa suum actum. Si tu dicas, quod nullus sperans fallitnr, pro eo quod spes non facit simpliciter exspectare, sed sub conditione, videlicet si perseveraverit usque in finem; contra: spes pertinet ad actum potentiae irascibilis, cuius non est conditionem apponere; et iterum, esto quod conditio illa apponatur, cum illa conditio sit valde dubia, totum reddit dubium: ergo sive absolute, sive cum conditione speret quis: videtur, quod circa actum spei nulla sit certitudo.

o. Item, certitudo opponitur dubitalioni: ergo cum dubitatio pertineat ad potentiam cognitivam, et «opposita nata sinl fieri circa idem » 3; certitudo solum spectat ad potentiam cognitivam. Sed spes non est in cognitiva, sed in affectiva: ergo videtur, quod in actu suo non habeat certitudinem aliquam.

Virtus spei in suo actu habel certitudinem dislinctam a certitudine fidei.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod absque dubio, secundum quod auctoritates et raliones ostendunt, virtus spei in suo actu habet certitudinem. Cuiusmodi autem sit illa certitudo, difficile esl definire.

Quidam namque dicere voluerunt, quod certitudo spei non est sibi ipsi propria neque diversa a certitudine fidei, immo spes omnem certiludmem suam trahit a fide, sicut scientia in parliculari trahit certitudinem a scientia in universali. Ideo enim quis novit, quod haec mula est sterilis, quia novit de omni mula in universali 4. Et sic dicunt se habere spem ad fidem, sicut se habet scienlia in particulari ad scientiam in universali. Sicut enim dicit Augustinus. et Magister recilat in littera 5, per fidem 1 Vide supra d. 24. a. I. q. I. credit homo, omnes finaliter bonos esse salvandos, et de hoc habet quandam certitudinem; per spem autem confidit, se esse salvandum; unde quod credens generaliter credebat, sperans per spem sibi appropriat. Et quoniam non est certitudo circa singularia, nisi in quantum referuntur ad universale; ideo spes non appropriat certitudinem fidei sibi absolute, sed sub conditione. Unde recte sperans non sperat, se omnino esse salvandum, sed sub hac condilione, videlicet si perseveraverit usque in finem. Dicunt igitur, quod certitudo fidei non differt a certitudine spei, nisi quia illa est in universali, ista in parlicidari; illa autem 7 absoluta, et ista conditionata. Unde certitudo fi.dei dicitur esse cerlitudo fidelitalis, certitudo autem spei est certitudo confidentiae. Confidenlia autem non est aliud, ut dicunt, quam quaedam fidelitas ad se conversa. Ille enim confidit de aliquo, qui credit aliquid obtinere. — Sed iste modus dicendi, licet videatur esse probabilis, non sufficit, pro eo quod — sicut dicitur in Glossa, ad Romanos quinto super illud: Probatio operatur spem, id est certitudinem spei — spes, ut ibi innuit Glossa, habet propriam certitudinem; et aliter certificatur homo de salute obtinenda per ipsam fidem, aliter certificatur per ipsam spem. Alioquin, si solum differret sicut scientia in particulari a scientia in universali cerlitudo spei a certitudine fidei, iam n non esset habitus distinctus contra ipsam fidem, immo eidem deberet subalternari tanquam particulare sub universali, vel speciale sub generali.

Et propterea est alius modus dicendi, quod ipsa spes certitudinem habet, non solum eam, quam mendicat a fide, sed etiam propriam, quae distinguitur a certitudine fidei. Et illa distinctio cognosci potest per duplicem differentiam, videlicet ratione obiecli, circa quod habet illa certitudo versari, et ratione opposili, cui habet contrariari. Ratione obiecti, quia fides et eius certitudo fertur supra ipsam complexionem ratione lotalis compositionis. Est enim circa verum et falsum, et verum est circa compositionem, ut dicit Philosophus. Unde et in praecedentibus ostensum fuit, quod enuntiabile complexum

esl articulus. Sjes autem et eius cerlitudo non est riiii complexionem ratione totius, setl ratione rei attributae. Undecum dicitur: spero, tne habiturum vitam aeternam, non speratur ibi hoc dictum totale, set! speratur vita aeterna; et ita certitudo spei respicit ipsam attributionem vel rem attributam. soil rrrlitinlo fidei ipsam complcxionem.. — Ratione etiam oppositi, cui habet contrariari, cadit ibi distinctio. Nam certitudo fidei repugnat errori et dubitationi; cerlitudo aulem spei repugnat diffitleniiiii et haesitationi. Licet autem istae duae certitudines sint diversae, tamen in boc communicant, quoil utraque est rlrmitas quaedam. Fides enim lirinat inlcllcclum, ne iliscredat; spes autein (irniat affectum, ne diffidat. — Et ex hoc colligitur tertia lione opposili, sed eliam ratione subiecti, quoniam uiia est circa inlellectum, altera vero circa affectum-. — Sed attendendum est, quod certitudo cjrca intclleclum babel esse (IiioIiiis inoilis. Quae- (jam enim esl, quae facit intellectum potentem ad viiiccinluiii errorem et excludendura dubitationem; ci lalis certitudo es( certitudo viae. Quaedam autem est certitudo. quae reddit iiilcllcctnin impossibilem ad crrorein.- et liaec esl certitudo patriae. — l'er in lnint cliain iiioilum iulclligcnilum cst el in ceililitdine affectus. Nain quaedam sic firmat affectum,ut possit diffidentiam superare; quaedam sic firmat, nt iinii possit ullatenus commoveri vel haesitare. Prima est s[>ei in via, secunda est tenlionis in palria.

Sic igitur patet, quod virtus spei habet certitudinem in actu suo; patet etiain, quae et qualis cst illa certitudo; quoniam est differens a certitudine fidei et minor est quam certitudo gloriae; non ciunt csi cerlitudo perpetuae confirmalionis. scil cuiusdam virilis adhaesionis. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod spes in sun actu liabet certitudinem.

1. Ad illud vero ijuod primo obiicitur iu contrarium, quod nulla certitudo habelur de merilis et gralia, ex qua procedit spes; dicenduin. ipiod quamvis de meritis non habeatur certitudo per scicnbonae voluntatis confidentiam, quae consurgit ex conscientia bona. Puritas enim cooscientiae, quae b introducitur per expulsionem culpae, dal ipsi airimae quandam securitatem ct certitudinem de n erito iam inchoato, el per consequens certitudinem tle praemio assequendo.

a. Ail illud quod obiicitur, quod nihil pendensex vertihililate volunlatis habet certitudinem; dicendum, quod veruni est, si consistat in ipsa voluntate, secundum quod voluntas innititur sibi; sed si consistat in ipsa voluntale, in quantum voluntas innititur Deo, qui est firntilas nostra, secunduni quod dicit Augiistiinis in libro Confessionum; hoc modo potest habere robur et certitudinem; et tali moilo habet spes consistere in nostra voluntate. Facit enim nos summae firmilaii innitendo in ipsa et de ipsa confiilere, ac per hoc nobis quandam certitudinem tribuit de assequenda salute.

'?. Ad illutl quod ohiirilur, quod nullus est certus de assecutione illius rei, ad quam nunquam liabet certitudinem in suo actu; dicendum, quod hoc veruni est de certitudine ordinis, quia efficaciter et infallibiliter vera spes ordinat ad salutem. Sed cum ipse obiicit, quoil nullus estcerlus de eoquodnon assequitur; obiectio currit de ceriitutline secundum aliam ililTcrciiliain. quae ipiiilem est cerliluilo even- /iis. Et ideo non cogit illa ratio.

'i. Ail illiul quod obiicilur, quod si spes certa esset, non posset lalli, sicut nec fides; iliceniliiin. iniir de certitudine conditionata, sicest iu spe certitudo necessitatis et infallibilitalis; certus estenim unusquisque infallibiliter, quod si perseveraverit usqiie in lincm in gralia et bonis merilis, ad salulein perveniet. Si autem loquamur de certitudine absoluta, sic esl in ipsa spe certitudo probabilitatis; ipii enim boii.nii habet conscientiam atque [iropositiun. probabiliter potest esse certus, quod opera cx tab voluniaie procedeutia sint apud Deuni meritoria, et per hoc confidere, se asseculurum vitam aetcrnaui. Unde quod ipse ostendit de illa Conditione, qiiiii I esl iliibia. et quotl eam non;i)ponit spes: dicendum, quod etsi spes non apponat eam per se, apponit eain tamen per regulam fidei dirige.nlis. Et licet etiam non sil omnino certa illa conditio certitudine manifestae scientiae, esl tamen

certa certitudine cuiusdam confhlentiae, sicut praedictum est.

5. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod certi-

Consequenter quaeritur de spe secundum considerationem relatam. Et circa hoc quaeruntur quinque.

Primo quaeritur de ipsa spe per comparationem ad timoris donum.

Secundo per comparationem ad merili usum.

Utrum timor et spes sinl Circa primum sic proceditur et quaerilur de spe per comparationem ad donum limoris, et est quaeslio, utrum timor et spes sint unus et idem habitus, vel diversi. Et quod sint idem habitus, videtur posse ostendi:

I. Primo per simile in naturalibus: quoniam unum et idem pondus est, per quod corpus recedit ab una differentia positionis et accedit ad alteram; sed hoc est affectio in spiritibus, quod est pondus in corporibus, ut vult Augustinus 2: ergo unus et idein habitus affectivus est, quo quis recedit a malo et quo tendit in bonum. Sed per timorem omnis recedit a malo, per spem tendit in bonum: ergo timor et spes sunt unus et idem habitus.

± Item, hoc ipsum videtur per simile in discitudo spectat ad cognitivam; iam patet responsio per ea quae sunt praedicta; nam certitudo non solum respicit intellectum, verum etiam affectum. Carth., de hac et seqq. qq. Iiic q. unica.

Tertio quaeritur de ipsa per comparationem ad caritatis habitum.

Quarto quaeritur de eadem per comparationem ad proprium obiectum.

Quinto et ultimo quaeritur de ea per comparationem ad suum subiectum. et ideni habitus, an diversi. plinalibus; quia « oppositorum eadem est disciplina, ut recti et curvi, sani et aegri 3 »: ergo si habitus virtutis est quaedam ars, videtur, quod unus et idem habitus possit ordinare habentem et dirigere ad opposita: ergo si spes dirigit animam in comparatione ad bonum, et timor in relatione ad malum; videtur, quod spes et timor sint unus habitus directivus.

3. Item, hoc ipsum videtur per simile in moralibus; quoniam duarum extremitatum medietas esl una 4; sed inter desperationem et praesumtionem est medietas, quae est spes; et inter haec eadem est medietas, quae est timor: ergo spes et timor sunt unus habitus.

4. Item, hoc ipsum videtur per simile in theologicis virtutibus; qaoniam fiiles, quae est virtus theologica, una et eadem est, sive per ipsam rredantur bona, sive per ipsani credantur inala: ergo si spes et timor generantur ali ipsa fide, el genitum debet assimilari generanti; videtur ergo, quod sicut fides est unus habilus theologicae virtutis, sic et spes et timor sint unus habitus directivus affectionis.

5. Iteni, hoc ipsuni videtur per simile in peccalis actualibus. Sicul enim per virtutem declinat homn a malo et tendit in hortum, sic per peccatum actuale divcrtitur a bono incominutabili et convertitur ad commutabile; sed in peccato unus et idein actus est et una et eadem culpa, qua quis avertitur a Deo et convertitrrr ad commutabile boiiirm: ergo similiter erit ex parle virtutis. Si ergo per spem tendit quis in bonum et per timorenr declinat a malo; videtur, qrrod spes et titnor sinl utilis habitus.

Sed contoa: 1. Secundum Sanctos et philoso- quatuor consueverunt affectiones aniini numerari, videlicet gaudium et dolor, spes et timor: si ergo vere quatuor sunt, necesse est, spem et timorem ab invicem differre, secundum qrrod sunt affectiones. Sed habitus spei dirigit illam alTeciioui-mquae dicitur spes, el habitus timoris aliam: ergo vitletur, quod sint habitrrs diversi.

2. Item, sicut se habent affectiones de praesenti malo et bono ad invicem, sic se habent affectiones de futrrro bono et ntalo; sed affectiones de praesenti bono et de praesenti nialo non solum distinguuntur, sed etiam fonnaliter opponuntur, ul gaudium et dolor: ergo cum spes sit de futuro bono, timor de fulrrro malo; videtur, qrrod spes et tiinor non solum distinguanliir, sed etiam opponantur ad invicem.

3. llein, plus dilTerl habitus virtutis ab habitibus donorum, quam habittts virtutum ad invicem; sed habitus timoris coinpnlatrrr inter dona, habitus spei inter virtules, secunduni quod dicit Gregorius in Moralibus: ergo si spes differt ab aliis virtutibus, videtur multo forlirrs, quotl differat a tintore.

4. Item, quandoctrniqire duo habitus sic se habent, quod unus evacuatur et aller non, illi formaliter distinguuntur; setl timor Domini sanclus perma.net in saeculum saeculi, spes aiilem evacuatttr. secuiidiiin quod dicit Magister in littera, et infra habelur: ergo spes et timor essentialiter dilTerunt.

!i. Item, quorum effectus sunt ad invicem disformaliter distinguuntur.

c o n c l u s i o. Spes el limor, sive nominent. habilus, sioe uominent a/fectiones animae, diversitatem habent ad invicem.

Respondeo: Dicendum, quod limor et spes, sive nominent habitus, sive nominent a/fectiones animae, diversitatem habent ad invicem. Diversitas enim habituum attenditur penes diversitatenr actuum principalium 8; quoniam igitur spes consistit in quadam confidentia et erectione, timor vero in quadam fuga et resilitione: hinc est. quod timor el spes habent ad invirein diversilatt-nt ralione suorum acluum. Diversitas aulem ipsoruni actuum venit ex parle obiecti, iu quantum habet rationem motivi. Cum enini anima apprehendit aliquid nondum praesens, sed fittnrum in ratione convenientis, allicitur afiectione gpet, si adsit potestas asseqnendi; cum autem apprehendit in ratione disconvenientis, afiicitur alfeclione timoris, si possit ab illo superveniri. — Et sic patet, quod spes differt a timore ratione differentiae repertae in actu proprio et eliam in obiecto. El concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt. laiit recedere ab uno oppositorum et accedere ad alteruni: dicendum, quod non est omnino simile m voluntario amore et in naturali pondere: quoniam motus naluralis, maxime localis, necessario duos habet terminos, videlicet teriiiiiiiiin ad quem et terminum a quo; rrec potest aliqttod corpus recedere a terinino a quo, nisi tendendo ad terminum ad ijuem; untle ad tinnm et eundem actum requirttntur illa duo exlrema. ita quod unum est in ratione principii, et alterum in ratione termini. Et propterea in naturalibus unrrin est pondus, per quod 5 Libr. I. c. 27. n. 38, ubi illud lob I, 2: Nalique sunt 9 Pro superveniri edd. superari.

mobile recedit ab uno situ et appropinquat ad alium; in voluntariis autem secus est. Quando enim sunt duo opposita, anima potest affici circa unum, nihil considerans de allero; potest enim affici circa bonum, nihil considerans de malo, et e converso circa malum nihil considerans de bono; et ideo diversis affectibus et motibus habel moveri circa opposita. Et propterea non sequitur, quod unicus sit affectus sive habitus affectivus, qui dirigit respectu oppositorum, sicut in naturalibus unum est pondus.

2. Ad illud quod obiicitur, quod in disciplinalibus una est scientia oppositorum; dicendum, quod i. non est simile, duplici ratione. Prima quidem ratio est, quia voluntas separat ea quae naturaliter sunt coniuncta; unde aliquis vult antecedens, et tamen nollel consequens; cognilio autem non separat ea quae naturaliler sunt coniuncta; unde qui novit antecedens quodammodo novit et consequens. Quoniam ergo per consequentiam in ipso 2 ad opposita sequuntur oppositae proprietates, per quas habent cognosci — ut si album disgregat, nigrum congregat — hinc est, quod unus potest esse habitus cognitivus oppositorum, quamvis non sit habitus unus 2. affectivus. — Alia etiam dissimilitudo est, quia potentia cognitiva consimili actu et consimili ratione negotiari potest super utrumque oppositorum; iudicat enim de recto et obliquo per rationem ipsius recti; sed affecliva non sic, immo si appetit unum oppositorum, reliquum respuit; si amat unum, reliquum odit, per se loquendo. Et ratio huiUs est, quia affectiva magis unit ipsi affectibili, quam cognitiva cognoscibili — unde « amor transformat amantem in amatum » — et propterea non sequitur, quod si una possit esse cognilio oppositorum, secundum quod sunt opposita, propter hoc oppositorum habeat esse affectio una, vel etiam una virtus affectionis directiva.

3. Ad illud quod obiicitur per simile in moralibus, quod duarum extremitatum una est medietas; dicendum, quod verum est, quod una est medietas punctalis; sed large accepta medietate, non habet veritatem: quoniam inter duo extrema multum distantia plures possunt esse medietates, ita quod una appropinquat uni extremo, et altera alii. Et sic potest esse in timore et spe respectu praesumtionis et desperationis, quia timor magis approximat ad extremitatem desperationis, spes autem /ad extremitatem praesumtionis 5. — Aliter etiam potest dici, quod istud intelligitur de medietate, quae conflcitur ex ulroque extremo, sicut largitas inter prodigalitatem et avaritiam dicitur esse medietas. Spes autem et timor non sunt huiusmodi medietates, sicut ex praecedentibus patet. — Posset etiam responderi per interemplionem: quia timor et spes non sunt medietates extremitatum earundem. sed diversarum. Spes enim medium tenet inter desperationem et praesumtionem, sed timor inter temeritatem et timiditatem sive pusillanimitatem; et sic non oportet, quod timor et spes conveniant in medietate virtutis, vel unitate affectionis.

4. Ad illud quod obiicitur per simile in fide, dicendum, quod non est simile, pro eo quod, licet fides sit malorum et bonorum, tamen est sub unica ratione, videlicel sub ratione veri. Praeterea, est habitus spectans ad cognilionem, qui non diversificalur propter obiectorum contrarietatem; spes autem et timor sunt habitus affectivi, qui non respiciunt bonum et malum sub una ratione, sed spes respicit sub ratione convenientis, timor sub ratione disconvenientis: ideo non est simile hinc et inde. Si tu obiicias, quod principiatum debet assimilari suo principio; dicendum, quod illud est verum in generatione univoca. Quod autem dicitur fides generare spem et timorem, hoe non est secundum unimulavit in in medietale) auclorilale codd. AKMOZbb supplevocationem, sed hoc eslper quandam dispositionem, per quum dicimus, quod liabitus coguilivus generat uffeclum, quia ad ipsum praeparat ct disponit.

!i. Ad illud ipiod obiicitur per siinile in conversione et aversione; dicendum, quod aversio et quod nominant aclum, sic sunt diversi motus; aliu enim est affectio coiitempius, qua anima avertitur ab uno, et affectio appetitus, qua convertitur ad reliquum. Secundum autem quod nomiiiant circumritis redditur, ct ideo etiam actus spei in suinn obiectum ten-

Secundo quaerilur de spe per comparationem ad meriti usum, et est quuestio, utrum spes ex bonis meritis hubeut ortiun. Et quod sic, videtur.

1. Ad Komunos quinto: Tribulatio patientiam operalur, patientia autem probalionem, probatio vero speni: ergo si in ipsa probatione consislit ineritum, videtur, quod spes ex meritis habeat ortum.

2. Item, hoc ipsum ostenditur per deliiiilionem Magistri, quae ponitur in litlera: « Spes est certu exspeclutio futiiiue beatitudinis, proveniens ex gratia et meritis ».

3. Item. nullus hubet virtutem spei, nisi qui in sperundo sequitur dictumen lidei; sed fldes dicit, nullum adultum salvari posse absque meritis: ergo nullus recte sperat beatitudinem, nisi cui suppe-:i7i stantias sive relationes circa uctum, sic possunt esse circu unum et eundem uctuin et circa idem peccutum, quia niiinn et idem potest simul et semel ud diversa comparuri et diversis relationibus ad illa referri. Et sic non est simile de affectione timoris et spei, quia non potest simul et semel potentia una nec uno aclu circa diversa et contrariu affici. Propterea non sequitur, quodsi aversio et conversio possunt esse circa 1111:1111 actionem et formam, quod similiter timor et spes habeunl esse circu unam et eandeni affectionem. tunt merita: videtur ergo, quod spes ex meritis procedat.

4. Item, sicut se liabet desperatio ad demerita, sic se liabet spes ad bona merita; sed sic se habet desperalio ad demerita, quod nullus desperat nisi propter aliquam culpam commissam — mala enim conscientia est illa quae inducit in desperationem — ergo videtur, ipiod similiter spes ex bonis meritis liabent orlum.

Sed contra: 1. Augustinus: « Virtus est bona qualitas mentis, quam Deus in nobis sine nobis operalur»: ergo si spes virtus est, sirut ostensum est in praecedentibus, Deus eam in nobis operatur sine nobis: ergo non habet ortum ex meritis nostris.

2. Item, nihil quod est principium meritorum,

ortuQi habet ex meritis; sed spes est principium merilorum; nullus enim potest mereri apud Deum, nisi qui sperat: ergo spes ex meritis non habet ortum.

3. Item, omnes virtutes simul infunduntur 2:

ergo si aliqua virtus praecedat merita, necesse est, quod oinnes praecedant; et si aliqua subsequitur, necesse est, quod omnes subsequantur: igitur aut spes non procedit ex meritis, aut ceterae virtutes procedunt ex meritis. Sed impossibile est, ceteras virtutes ex meritis oriri: ergo impossibile est, ipsam spem ex meritis oriri.

4. Item, quanto quis perfectior est, tanto est humilior, et quanto humilior est, tanto minus praesumit sive confidit de meritis propriis: ergo si spes perfecta iuncta est cum lmmilitate perfecta, videtur, quod nec spes nec eius usus oriatur ex intuitu meritorum 3.

Spes, quatenus est habitus, non oritur ex meritis;

quatenus est terminus sive obiectum ipsius, ortum habet ex meritis praecedentibus; quatenus dicit actum, vel statum, oritur ex intuitu merilorum.

Respondeo: Dicendum, quod spes aliquando noobieclum 4. — Secundum autem quod spes nominat concinsio i. habilum virtutis, sic non habet ortum ex meritis, sed potius merita habent ortum ex ea. — Secundum conciusio % aulem quod nominat actum, sic oriri habet ex meritorum intuitu; nullus enim sperat recte aeternam beatitudinem, nisi qui Deo servivit, vel proponit Deo servire. — Secundum autem quod nominat conciusio 3. statum, sic ortum habet ex meritis praecedentibus et concomitanlibus; et hoc modo accipitur ad Romanos quinlo: Tribulatio patienliam operatur, patientia probalionem, probatio spem; Glossa, id id est « certitudinem spei », ad quam scilicet certitudinem pervenitur per bona merita, et maxime per tolerantiam et sustinentiam tribulationum. — Secundum autem quod spes nominat ipsam rem speratam, sic orlum habet ex meritis praecedentibus.

Et sic patet, quod spes secundum primam acceptionem simpliciter praecedit merita tanquam meritorum principium; secundum ultimam acceptionem simpliciter sequitur tanquam meritorum praemium; secundum duas medias medio modo se habet, quia quodam modo praecedit, quodam modo sequitur. Nam spes, prout nominat motum spei, procedit ex meritorum intuitu et secundum verilatem est principium meritorum sequentium. Prout autem spes dicitur quaedam certitudo et status, sic secundum veritatem ex meritis habet ortum, et est nihilominus adminiculum ad perfectius merendum 5. Ula enim certitudo spei consurgit ex perpessione tribulationum et vehementer confirmat et confortat animam, ut a tribulationum sustinentia non recedat. — Et ex his patet responsio ad quaestionem propositam; patet nihilominus responsio ad obiecta, quia spes quodam modo accipiendi est ex meritis, et quodam modo principium meritorum; et secundum hoc currunt rationes ad oppositas partes, et utraeque secundum diversas vias probant et concludunt veritatem, exceptis duabus ultimis rationibus, adductis ad utramque partem. cum desperatio dicat profunditatem peccati 7, nullus illic demergitur, nisi per aliquam culpam praecedentem disponatur; non sic autem spes dicit merili perfeclionem secundum generalem sui acceptionem. Ideo non oportet, quod procedat ex merilis, prout nominat ipsam virtutem, vel eius actum, sicut desperalio, quae est vitium demergens in profundum, praeexigil aliud peccatum. — Praeterea, alia de causa non est simile, quia nos et ea quae sunt in nobis et a nobis, sunt principia vitiorum nostrorum; non sic autem est de bonis, quia omne datum oplimwn et omne donum perfeclum de sursum est; ideo non sic oportet, spem ex nostro oriri merito, sicul desperatio orilur ex vitio.

Ad illud similiter quod ultimo obiicitur ex alia parte, quod vir humilis merita non intuetur; dicendum, quod merita inlueri contingit dupliciter: vel attribuendo sibi, vel attribuendo gratiae divinae. Intueri autoin merila attriljuendo sibi, hoc est superbiae et vanitatis; et sic intuentur superbi, iui dicunt: Manus noslra excelsa, et nun Dominus fecit haec omnia. Contra quos dicitur Deuteronomii nono: Ne dicas in corde tuo: Propler iusliliam nirinn introduxit me Dominus, ut terram liunc possiderem. intueri autem merita referendo ad di-

Ulrum spes praecedat

Terlio quaeritur de spe per comparationem ad habitum carilatis, et est quaeslio, utrum spes praecedat caritatem ordine naturae, an e converso; et loquimur bic de habitibus in comparatione ad aclus. Et quod spes praecedat, videlur.

1. Super illud Matthaei primo: Abraham ge- Isaac, Isaac genuit Iucob; Glossa, id est, « fides general spem, spes general caritalem»: ergo si generans secundum ordinem naturae prius est generato, necesse est, quod spes praecedat caritatem.

1 Item, constructio aedilicii spiritualis similis est aedificio materiali; sed in aedificio materiali non solum fundamentum praecedit aedilicii complementum, sed etiam partes serunduin rectum ordincin antecedit ipsum lectum: si ergo fides assimilatur ipsi fundamento suslenlanli, et spes parieti erigenti, et carilas tecto consummanli; videtur, quod spes praecedat ipsam carilatem.

3. Item, secundam naturaleni ordiuein imperfectum antecedit perfectum, non e converso; sed caritas maior est el perfectior quam fides et spes, secundum quod dicitur primae ad Corinthios ilecimo tertioc: Maior autem horuni est caritas: ergo elc.

4. llem, nullus potest amare propter se et su- 1 Deul. 32, 27. — Seq. teslimonium cst ibid. 9, i, ubi vinam graliam, hoc est humilitatis et veritatis; et hoc moilo motus spei ex inluitu ineriloruni liabet oriri; per quem modum intuebalur Paulus merita sua, primae ad Corinthios decimo quinto 2: Abundantius omnibus laboravi; non autem ego, sed gratia Dei mecum. — Alia vero, quae obiiciunlur satis sunt manifesta. ordine naturae, an e converso. per omnia bonum, ad quod non sperat se posse pervenire: si ergo carilas diligit Deum propter se et super omnia, actus caritatis consequitur actuin spei: ergo caritas ipsam spem.

Sed contiia obiicitur: 1. Primo aucloritate Magistri in littera: « Spes est certa exspectatio futurae beatitudinis, veniens ex meritis praecedentibus ipsam spem.quam natura praeil caritas»: ergo secundum naturalem ordinem caritas est ante spem.

2. llem, Augustinus in decimo quarto de Civitate Dei dicit, quod omnis afiectio orilur ex amore, ergo omnis affectio recta ex amore recto: cum ergo caritas dirigat ipsum amorem volunlatis, virlus autem spei dirigat unain de quatuor alTeciionibus; videtur, quod spes sit poslerior caritate.

3. Ilem. nullus sperat nisi quod amat — quod enim non cupit aliquis nullo modo sperat — ergo rectitudo amoris praecedit rectitudinem exspeclationis; sed rarilas dirigit iu amando, spes autem dirigit in exspectando: ergo carilas ante spem.

4. llem. limor el spes sunt duae affectiones quasi simul currentes — unde in Glossa, Deuteronomii vigesimo quarto. dicuntur esse « duae rnolae»; sed omnis timor procedit ex amore: ergo et omnis

spes: ergo spes gratuita procedit ex amore gratuito: dit spem.

5. Item, «quanto aliquid est communius, tanto prius! »; sed omne sperandum est amandum, et non convertitur: ergo communior est aclus dilectionis quam actus spei: et si communior, ergo prior.

6. Item, is est ordo virtutis ad virtutem, qui est ordo dotis ad dotem; sed perfecta tentio, quae est dos correspondens spei, sequitur perfectam dilectionem, quae est dos correspondens caritati: ergo videtur, quod in via caritas praecedat spem secundum naturalem ordinem. Actus spei secundum ordinem naturae antecedit actum caritatis; unde etiam habitus spei in comparatione ad talem actum prior esl caritate, licet secundum se consideratus cum habilu caritatis habeat simultatem.

Respondeo: Dicendum, quod dupliciter est comparare habitum spei ad habitum caritatis, aut ra- xmt& habituum, secundum se consideratorum, aut ratione habituum comparatorum ad actus. Si loquar. mur de ipsis habitibus, secundum se consideratis, sic non habent ordinem, sed simultatem. Omnes enim virtutes gratuitae simul infunduntur, secundum quod infra 2 raanifestabitur. — Si autem lo- -2. quamur de ipsis habitibus in comparatione ad actus, sic unus habet ordinem ad alterum, quia actus unius praeparat et disponit ad actum alterius, et praeparando et disponendo est eius quodam modo principium et origo; et ratione talis praeparationis et originis est ibi ordo. Quoniam igitur actus spei praeparat et disponit ad actum caritalis tanquam ad perfectionem et spiritualis aedificii complementum — nemo enim diligit aliquod bonum propter se et super omnia, nisi speret, se ad illud bonum perven- 3. turum — hinc est, quod secundum ordinem naturae actus spei antecedit actum caritatis; et hinc est, quod habitus spei in comparatione ad talem actum caritate prior est. — Unde concedendae sunt rationes ad istam partem.

1. Ad illud vero quod obiicilur in contrarium ex auctoritate Magistri, quod spem natura praecedit caritas; dicendum, quod spes accipitur ibi vel pro re sperata, vel pro ipso statu spei, non autem pro primo eius actu, vel habitu 3. — Posset etiam dici, quod istud dicit Magister secundum suam opinionem, qua credidit, caritatem non esse habitum creatum, sed Spiritum sanctum, qui est principium omnium aliorum bonorum. Unde quia in hac opinione communiter Magister non sustinetur, et illud est verbum suum, auctoritas illa nullum habet robur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod amor est principium omnium affectionum; dicendum, quod verum est de amore secundum statum imperfectum; sed sicut amor secundum imperfectionem status esl omnium affectionum principium, sic secundum suam perfeclionem est otnnium affectionum terminus finalis et complementum. Unde omnes affectiones animae ad id ordinantur, ut Deus ametur perfecle; caritas autem non nominat qualemcumque amorem, sed amorem praecipuum. Et ideo ex hoc non potest concludi, quod caritas secundum naturalem ordinem praecedat ipsam spem l.

3. Ad illud quod obiicitur, quod nullus sperat nisi quod amat; dicendum, quod verum est; sed tamen ex hoc non sequitur, quod spes caritatem sequatur, pro eo quod caritas addit talem circumstantiam super amorem, quae necessario subsequitur actum sperandi et eius rectitudinem, sicut prius tactum est. Cum enim duplex sit motus amoris caritatis, videlicel amor amiciliae et amor concupiscentiae; caritas amore concupiscentiae desiderat Deum super omnia, amore vero amiciliae similiter diligit Deum propter se et super omnia. Unde Deum concupiscit plus quam aliud bonum, Deo etiam bonum optat plus, quam habens caritatem optet sibi ipsi 5. Amor autem concupiscentiae adeo intensus esse non potest nisi praeambula exspectatione. Similiter nec amor amicitiae potest esse adeo elevatus, nisi praecedat confidentia. Nullus enim vult plus bonum alii quam sibi, nisi in illum totaliter confidat; nullus etiam aliquod bonum super omnia concupiscit, nisi qui se ad illud aliquando perventurum praesumit.

4. Ad illud quod obiicitur, quod timor consequitur amorem, ergo et spes similiter; responden- 4 Vide infra d. 27. a. 2. q. I. et dub. I. 3. nec non d.

diiin esl, sicut rliclnm est, quod licet haec a/fectio inaoccilal illani. lainen habitus iste in comparalione ad actum non praecedit illnin. propter praecipuam perfectionem, quam carilas ponit circa actum diligendi. — Praeterea, cum dicitur. quoil timor sequitur ad aniorein: hoc non intelligilur rle quolibet amore, sed ile amore mi. Ideo enim quis limel poenam, quia se ipsum amat; caritas autein non dicil principaliter amorem sui, sed amorem Uei. Et propterea non sequitur, quod actus caritatis praecedat actum timoris; nec ex hoc potest concludi, quod similiter praecedat aclum spei.

:i. Ad illud ipiod obiicitur, quod « prius est, a quo non convertitur consequenlia »; dicendum, quod illud lialiet veritatem in his quae essentialiter consequuntur ad se invicem; in liis aulem, quae se invicem concomitantur, non habet veritatem. El hoc patet, quia setraitur, si est nix, quod sit album; sed non convertitur, tamen albedo nivis non praecedit ipsam nivis substantiam. Quoniam ergo sperare et amare sunl actus se invicem concomitantes; ideo, quamvis actus amandi se extenrlat ad diligibilia, non oportet, quod sit prius secundum ordinem naturae. — Praelerea, quamvis caritas generalior sit a parte obiecli, tamen spes generalior et in plus esl a parte subiecti. Omnis enim vialor,

Quarto quaeritur de ipsa spe per comparalionem arl obiectum, el est quaeslio. ulrum spes sit in bonum sub ratione boni. Et quorl sic, videtur:

1. Primo per rationem virtutis in communi: quia, sicut scienlia est respectu veri, sic virlus respectu boni 6; sed omnis scientia est in verum sub ratione veri: ergo omnis virtus est in bonum suh ratione boni: si ergo spes est virtus, ergo est in bonum sub ratione boni.

2. Item, boc ipsum videlur ratione magis propria, quae sumitur ex proprietate virtutis theologicae: virtus enim theologica idem habet pro obieclo et pro fine; sed « bonum el finis irlem sunt »: ergo cum spes sit virtus theologica, et bonum sub ratione boni sit eius finis, ergo bonum sub ratione boni erit eius obiectum. qui habet caritatem. habet spem; serl non convertitur. quia spes potest esse in peccatore 2; et ideo actus spei origine praecedit actum caritatis respectu subiecti, a quo uterque actus sumit originem. Et sic ratio non valet.

(>. Arl illud quorl obiicilur rle dolibus. quod lierfecta tentio sequitur perfectam dilectionem; diei-ndum, quod illud non est usquequaque simile, propter hoc quod dotes in palria erunt aequalis perfefectionis; in via autein caritas maioris perfectionis et rlignitatis est, quantuni est rle ratione virtutis, quam sit ipsa spes; et ideo non oportet, quodsi in via exspectalio praecedit dilectionem praecipuam, quod propter hoc in palria tenlio praecedat dikclionem perfectam. Quamvis enim virtutes aequales sint quantum ad ralionem merendi, perfectior tainen est actus rlileclionis quain exspectationis: sed in gloria perfecle diligere non esl maioris dignitatis quam perfecle habere et perfecle tenere. Unde quamvis in via actus irascibilis praecedat actum concupiscibilis, non tamen sic oportet esse in patria. ubi est reformalio perfecta. immo potest esse e contrario. — Sunt autem el hic alii morti respondendi. qui causa brevitatis omittuntur arl praesens propter hoc, quorl Irahunl extra maleriam istam ad ordinem el disliuclioneiu ipsarnin rlolnm.

3. Ilein, hoc ipsum ostenrlitur adhuc ratione magis speciali per comparalionem ad alia genera ajfectionum: quia, sicut se habet gaurlium respectu praesentis. sic spes respectu fuluri; sed gaudium esl de hono praesenti sub ratione boni: ergo spes est de futuro bono sub ratione boni.

4. Item, hoc ipsum ostenditur adhuc specialiori ralione per comparationem ad aliam speciem virtulis: quia, sicut dicit Augustinus 8. in hoc dinert firles a spe, quia fnles esl respectu boni et mali, spes est respectu boni taritum. Si enim fides simul poterat esse boni et mali, pro eo quod non respiciebat bonum sub ratione boni, sed magis sub ratione veri; spes autem determinat. sibi bonum, ita quorl nullo modo est in eius oppositum: videtur ergo, quod ipsa spes sit in bonum sub ratione boni.

o. item, hoc ipsum ostendilur ratione magis propria per definitionem ipsius spei: « Spes enim est exspectatio futurae beatitudinis »: si ergo beatitudo nominat bonum sub ratione boni, videtur ergo, qtiod bonum sub ratione boni sit obiectum ipsius spei.

Sed contra: 1. Virtutes theologicae distinguuntur per obiecta, secundum quod habent propriam rationem; sed caritas est in bonum sub ratione boni: ergo si spes distinguitur a caritale, bonum sub ratione boni non erit obiectum spei.

2. Item, circumscripta ratione boni et mali, adhuc conlingit timere, sicut in patria Deum timebimus, non quidem sub ratione mali nec sub ratione boni, quia sub illa ratione amabimus — bonum enim sub ratione boni magis generat amorem quam timorem — si ergo contingit timere, circumscripta ratione boni et mali, igitur et contingit sperare: ergo obiectum spei non est bonum sub ratione boni, neque malum sub ralione mali.

3. Item, nullus timet malum, quod est subiectum suae potestati; sed quicumque timet malum, timet sub ratione excellentis 4: si ergo spes sic est in bonum, sicut timor in malum; videlur, quod spes non sit in bonum sub ratione boni, sed magis sub ratione ardui.

4. Item, sicut homo naturaliter appetit illuminari et delectari, ita etiam naturaliter appetit gloriari, et hoc dico secundum ipsius animae supremum 5: ergo sicut in nobis est reperire aliquas virtutes perficientes et dirigentes ipsam animam respectu veri illuminantis et respectu boni deleclantis, utpote fidem et caritatem; ila erit respectu ardui et excellentis; hanc autem non est dare nisi spem: ergo etc.

5. Item, licet omnes virtutes gratuitae quodam modo elevent mentem, et hoc maxime faciant virtutes theologicae; elevatio tamen et erectio ipsius animi propriissime competit ipsi spei: ergo si virtus spei maxime consistit in erigendo et elevando ipsum animum, cum animus noster magnus sit nec sit natus erigere se nisi ad magna et ardua 6; videtur ergo, quod obiectum spei quantum ad efficaciam movendi teneat ralionem ardui: non ergo obiectum spei est bonum sub ratione boni.

C0NCLUSI0. Obiectum spei est bonum sub ratione magni et ardui, vel eliam bonum sub ratione gloriosi et aeterni.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod quidam dicere voluerunt, obiectum spei esse bonum sub ratione futuri. Dixerunt enim, quod omnes affectiones animae vel sunt respectu boni, vel sunt respectu mali; et sicut gaudium est respectu boni praesentis, dolor vero, qui est affectio sibi opposita, est respectu praesentis mali; sic spes est respectu futuri boni, limor vero respeclu fuluri mali. Quod autem movit eos hoc ponere fuit, quia posuerunt, quod duplex sit tantum obiectum, in quod tendit anima: unum scilicet verum, in quod tendit intellectus, alterum scilicet bonum, in quod tendit affectus; et ideo cum spes non sil in verum sub ratione veri, voluerunt dicere, quod sit in bonum sub ratione boni. In hoc tamen differt a caritate: quia caritas est in bonum sub ratione boni simpliciler, non considerando praesens nec futurum; et quia bonum sub ratione boni est amandum, ideo actus ipsius caritatis est amare. Spes autem est in bonum non tantum sub ratione boni, sed etiam sub ratione futuri; et quia bonum futurum, in quantum futurum, est exspectandum, ideo actus ipsius spei est exspectare; et quia exspectare et amare sunt actus diversi: hinc est, quod spes et caritas diversae sunt virtutes, non principaliter ratione diversitatis obiectorum, sed ratione diversitatis actuum propriorum.

Licet autem hic modus dicendi videatur aliquid probabilitatis habere, interius tamen consideranti non satisfacit dubitationi nec consonat veritati. Nam quod dicitur, quod non est aliud obiectum motivum potentiarum animae nisi verum sub ratione veri et bonum sub ralione boni, simpliciter non habet veritatem, pro eo quod, sicut in opponeodo tactum est, quemadmodum rationalis tendit io verum, et ooncupiscibilis in bonum, sic etiani itrascibilis nostra tendit in arduum et magnum. — Rwsus, quod dicit, liiiiiuin suli ratione boni futuri esse motivum alterius aifectiouis quam bonum sub rationi boni; non habet veritatein. pro 60 quod bonum suli ratione futuri desideratur, el desiderium non est spes, seil magis qnaeilani ilillereiilia ainoi'is, et ail ipsain 3. caritatera pertinet desiderare. — Amplius, quod dicit, tiinorem esse respectu mali sub ratione mali; iiiiii habet ventalein: contingit eniin timere. sicul in opponendo ostensum est, abstracta ratione mali; sicut tiinebitur Drus in patria. — Praeterea, si quando lnaliun timelur, non timetur. nisi quia excellens; si ergo affertio, quae est timor, in suo obiecto magis concernit excellentiam quam malitiam snb ralione motivi: restat siiuililer. quod el affectio sibi correspondens, videlicet spes.

Est igitur obiectum spei bonuin quidem, sed spei enini duplex est actus. quorum unusestprincipium et origo allerius; spes enim facit confidere, et faciendo confidere facit exspectare. Nullus aulem recte confidens confidil et innititur nisi in eo qui nec possit nec velit sibi deficere; talis autera non est nisi ille qui est potentissimus in virtute el munificentissimns in liberalitate; et boc non habet, nisi habeat excellentiam virtutis et largitatis. Cum autem quis totam fiduciam suam in eiun posuit, qui excellentissimae virtutis est et liberalitatis; magna ab eo exspectat se assecuturum r. Quoniam ergo sies habet obiectiiin magnum et arduum in confidendo, hinc est, quod habet pro obiecto magnum et arduum in exspectandn. Et hinc est, quoil ipse Doininus, in quo speranius. magna promittit nobis in consolationem spei noslrae, iuxta quod dicil Abrahae, Genesis decimo quinto 6: Nolitimere, Abraham, ego protector tuus sum el merces tua matjna nimis; quasi dicat; Ego proleclor, in quo debes confidere,et merces tua magna, quam ilebes exspectare.

1 Seil. in fumlnni. 3. seqq. — Pnulo inferius edil. iiiin un.i Qoncedendum est igitur, quod obiectum spei est bonum sub ratione magni vel anlui. — Et quia gloriosum nominat uiagnum subliinitale, aeternum iioininat magnum diuturnitate, illud intensive, istud extensive-; ideo concedi potest eliam, quod obiectum spei sit lioniiin suh ratione gloriosi el sub ratione aeterni, hoc est snh ratione excellentis et indeficientis, quia haec duo concurrunt ad perfectam rationem magnitudinis ipsius boni. — Concedendae siinl ergo rationes, quae sunl ail partem istain. quod hoc non est omnino simile: quia cognitiva non habet obiectum nisi unius rationis, scilicet verum; sed affecliva, cum duplicelur in duas vires, viilelicet in concupiscibilem el irascibilem, obiectum habrl iluplicis rationis, viilelirrl bonum, quod concupiscit, ri arduum, ad quod se erigit.

± Ail illilil quoil obiicitur, quoil virlus theologica iilnn habet pro obieclo et pro flne; dicendum, quod si hoc intelligalur de identitate quantum ad substan-. t r. >. //((///. sir verum est. quia qisr Deus rsl linis rt oluecl.iriiiii. Si aulrni loqiiainur qnaiitinn ail rationem movendi, sic non habet veritatem nisi in sola virtute, quae est caritas; ipsa enim babel bonum sub ratione boni et pro obiecto et pro fine; ideo principatum tenet inter ceteras virtutes, sicul infra manifestabitur. In fide a.ntein et spe non habet veritatein; et quoniam in illa ratione procedit ab iilentitate secunilum sulislantiain ail iilentitatem seciiniluin ralionem: ideo in processu illo est peccatum secundum accidens.

3. Ad illud quod oliiicilur. quod sic se habet spes respectu fuluri, sicul gaudium respectu praesrnlis: ilirrnilniii, quod similituilo bona est quanlum ad differentiam fuluritionis et praesentialitalis, sed quantum ad rationem boni motivi non est similiimlo. Iloiiuin enim sub ratione boni, quando praesens est. delectat el reficit ipsam concupiscibilem; sed sub hac ratione non hahet elevare et erigere. iiuino polius sub ralione excellentis. Delectdtio enini. quae est in gaudio, respirii convenienliam; sed ereclio, quae est in spe, respicit excellentiam. (iiod omnipotentes facil omnes, qui in sl sin-rant. — Paulo nnle

4. Ad illud quod obiicitur, quod spes est respectu boni tantum, ergo habet obiectum bonum sub ratione boni; dicendum, quod illud non sequitur, pro eo quod ista non est sola ratio, propter quam aliquid tendat solummodo in bonum, quia motivum eius est bonum sub ratione boni, sed etiam propler hoc, quod illud quod est motivum eius, habet semper bonum sibi substratum. Et hoc modo intelligendum est se habere in spe. Illud enim arduum et excellens, ad quod assequendum erigitur anima, non potest esse nisi bonum.

I. Spes, ut est passio, importat motum appetitus in ali- In substamia huius doctrinae praeter Petrum a Tar. et Ri-

Quinto-quaeritur de spe per comparationem ad subiectum, et est quaestio, utrum spes sit in parte animae cognitiva, vel affectiva. Et quod sit in cognitiva, videlur:

1 Codd. AK propria.

5. Ad illud quod obiicitur, quod spes est exspectatio futurae beatitudinis; dicendum, quod spes non exspectat beatitudinem, nisi in quanlum tenet rationem magni et ardui, hoc est rationem excellentis et indeflcientis. Et quia ista duo importat beatitudo de sua prima ratione; hinc est, quod spes magis habet defmiri per beatitudinem quam alia virtus: unde in ratione illa est peccatum secundum accidens. Quamvis enim beatitudo habeat rationem boni, tamen non cadit principaliter sub exspectatione spei sub illa ratione, sed in quantum habet rationem ardui. chardum a Med. consentit etiam S. Thom. (hic q. 2. a. 3. quae- Tar., hic a. 5. — Richard. a Med. hic a. 4. q. 1.

6. Primo per illud quod dicitur primae ad Timotheum primo 2 super illud: Finis praecepti esl carilas de corde puro et conscientia bona; Glossa: de conscientia bona, id est de spe: si ergo spes est con- Strabum et Lyranum haec sunt: Conscientia bona; conscientia pro spe. Ille enim ad id quod diligit se perventurum [Augustiscientia, et conscientia se tenet ex parte cognitivae; videtur quod et ipsa spes.

7. Iinii. Bernardus in quadam homilia super Gantica: « Dbus futurus est rationi plenitudo lucis, Totunlali mullil mlo pacis ol memoriae coutimiatio aeternitatis »: sed continuatio aeternitatis esl dos correspondens exspectationi ipsius spei: ergo si illa respicit ipsara memoriam, videtur, quod ipsa exspeclatio spei in via esse io memoria habeat. Sed liaer est potentia cognitiva: ergo etc.

8. Itein, iugustinus, definiens spem, in libro de Civitate Dei dicit, quod « spes esi virtus, qua quis se ad illud quod credit, perventurum praesuiuit ». lix liac definitione videtur, quod nihil aliud sit sperare quain firmitm credere, se perventurunj ad aliquoil arduum et excellens; sed tam credere quain firmiter credere est potentiae cognitivae: igitur eperare spectat ad potentiam cognitivam. Sed « cuius est actus, eius est et habitus»: ergo idem redit, quod prius.

/i. Itein, iraago creationis reformatur per imaginem recrealionis, quae quidem consistit in gratia et tribus virtutibus tbeologicis: ergo si virtutes reformantos sunt in potentiis, quas refonnant; necesse est, esse virtutes theologicas in iliis potentiis, in quibus attenditur integritas iraaginis. Si ergo illae potentiae sunt intelligentia, meraoria et voluntas, el caritas respicit voluntatem, fides inlelligentiam; videtur ergo, quod spes respiciat memoriam: ergo iu potentia cognitiva.

.'i. Item, certitudo respicil potentiam cognitivani: ergo cum « spes sit certa exspectatio futurae beatitudinis », spes est in potentia cognitiva l.inquam in subiecto.

Sed coNTn.: l. Quatuor genera affectionum dia Sanctis et a pliilosopliis, videlicet gaudium et dolor. spes et limur: ergo si omnis despernt, bui malne conscientiae scrupulus inest. Cn. Ennirat. affectio el habitus regidativus affectionis est in polentia affectiva, cum spes vel nominel affectionem, vel habitum directivura affectionis; videtur ergo giMicraliicr, quod spes sit in potenlia alTectiva.

-2. Item, eiusdem potentiae esl sperwre, cuius esl el timere; sed Hmere non est nisi potentiae affectivae: ergo nec sperare. Sed «cuius est aclus, eius cst et habitus»: ergo etc.

8. liein, « opposita nala sunt fieri circa eanilem viiu »; sed spes et desperatio sunl opposita: si ergo desperalio est in potentia affecliva, videtur simililer, quod et ipsa spes.

9. Itein, sicut contingit, potentiam rationalem et concupiscibilem obliquari et dirigi, ita etiam irascibilera: ergo sicut est aliqua virlus theolbgica in ralioiiali el aliqua in concnpisciliili, ita aliqua debet esse in irascibili; sed haec non est nisi spes: ergo spes est in irascibili: ergo spes est in potentia affecliva.

lt oliieclimi spei est inagmim et ardiimn, sicut supra fuit ostensum; sed arduum est obiectum potentiae irascibilis: ergo si idem est obieclum habitus et potentiae substratae, in qua est habilus, spes est in polentia irascibili; et haec est affectiva: ergo etc.

Sp<>* est in potentia animae affectiva, et quidem in parte irascibili.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio speS esl in potentia affectiva; est eniin in ipsa irascibili, quae est pars potentiae affectivae. Potentiae enini irascibilis nou tanttim est detestari mala culpae et perpcli mala poenae, sed etiam aggredi terribilia el erigi ad magna el ardua. Et propterea non tantum sil in irascibili, sed in concupiscibili, odium ([uoijiie non esse

ponimus in ipsa esse iram et patientiam, sed etiam forlitudinem et spem, fortitudinem, inquam, in quantum negotiatur circa ea quae sunt ad finem; spem autem, secundum quod se erigit ad excellentiam ipsius fmis.

Hoc autem satis potest aperte colligi, tum ex parte affectionis substratae, tum ex parte conditionis adiunctae, tuin ex parte dotis subsecuturae. Ex parte affeclionis substratae: quia, cum quatuor sint affectiones, videlicet gaudium el dolor, spes et timor, sicut gaudium et dolor sunt circa eandem potentiam, ila etiam spes et timor. Cum igitur planum sit, timorem esse ipsius potentiae irascibilis, non esl dubium, quin affectio spei ad potentiam irascibilem pertineat, ac per hoc habitus virtutis spei dirigens affectionem illam. — Ex parte similiter conditionis el proprietatis annexae hoc ipsum potest satis aperte videri. Spei enim est slabilire et quodam modo assecurare de assequenda futura bealitudine; slamlitio autem et confirmatio pertinet ad potentiam irascibilem. Sicut enim rationalis se habet ad claritatem, et concupiscibilis ad voluptatem; sic etiam irascibilis ad securilatem 2. Quia ergo assecuratio est conditio concomitans ipsam spem, indubilanter verum est, virtutem spei ad irascibilem pertinere. — Ex parte dotis fulurae hoc ipsum. potest haberi. Sicut enim ad fidem subsequitur visio, ita ad spem snbsequitur perfecta tentio 8. Firmiter autem tenere hoc est illius potentiae, cuius est habitum defendere; hanc autem non est dubium esse potentiam irascibilem. — Et ideo concedendum est, habitum spei esse in irascibili potentia, ac per hoc in virtute animi affectiva, sicut rationes concludunt, quae sunt ad partem istam.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur, quod quia conscientia potest nominare ipsam spem, et potest nominare lumen directivum ad bene agendum; et hoc ultimo modo spectat ad potentiam cognitivam, alio modo non: ideo non sequitur, quod virtus spei tur spes, non quia spes sit conscienlia, sed quia spes est certa exspectatio, consurgens ex gratia et Ira enim generat odium, et de odio dolor et timor. Cum enini meritis; merita autem esse non possunt, nisi ubi est conscientia bona.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Deus futurus est memoriae continuatio aeternitatis; dicendum, quod illud verbum Bernardi- intelligitur mediate et non primo. Nam continualio aeternitatis respicit illam virtutem, cuius est perpetuo tenere; et hoc est potentiae irascibilis, cuius est in praesenti exspectare: et ideo ex hoc non sequitur, quod spes sit primo in potentia memorativa, sed quod aliquo modo ipsam respiciat, vel principaliter, vel ex consequenti c

3. Ad illud quod obiicitur, quod sperare non est aliud quam firmiter credere, se habiturum aliquid; dicendum, quod spes dicitur et large et proprie. Large accipiendo spem, sic dicit credulitatem quodam modo firmatam respeclu alicuius boni assequendi sive a se, sive ab alio; quemadmodum, cum quis videt alium bonae indolis, dicit, quod sperat, ipsum esse futurum bonum hominem; ibi sperare idem est quod probabiliter credere; et sic sumitur large et improprie et bene potest pertinere ad virtulem cognitivam. — Alio modo sperare, secundum quod dicitur proprie, idem est quod confidere et ex illa confidenlia cum quadam securitale tendere ad habendum illud quocl speratur; et hoc modo pertinet ad virtutem affectivam. Et haec duo, videlicet confidentiam illam et securam lendentiam, comprehendit Augustinus sub verbo praesumendi, quod quamvis sequatur credulitatem cognitionis, tenet tamen se ex parte affectionis. Et ideo ex illa ralione non potest concludi, quod potentia cognitiva sit subiectum spei.

4. Ad illud quod obiicitur, quod imago recreationis respondet imagini creationis; dicendum, quod verum est, quod respondet; nihilominus lamen imago crealionis plus se tenef ex parte 'cognitivae, imago vero recreationis plus se tenet ex parte affectivae, secundum quod dicil Augustinus, quod « imago est in potentia cognoscendi, et simililudo in potentia diligendi». Et quia imago recrealionis plus se tenet ex parte affectivae, ideo duae virtutes sunt in parte affectiva totaliter et principalifer, videlicet spes et caritas. Et virtus spei reformando potentiam irascibilem, quae est potentia affectiva,

per consequens reformal ipsam memoriam, quae in nrin communicat cum ea, videlicet in aclu icnendi. Et ideo non oportel, quod spes reponatur in niemoria sicut in proprio subiecto. Sed haec planius determinuta sunl in libro seoundo, distinctione decima sexta.

.'i. d illud quod ultimo obiicitur de certitudine, patet responsio ex his quae dicla sunt supra pro eo quod cerliludo spei non est pertinens ad potenliam cognitivam, sed niagis ad potenliam alTectivam, quae quidem cerlitudo est quaedam assecuraiio tenens se ex parte potentiae irascibilis. — Patet igitur. quid sii subiectum spei quantum ad animae potentiam.

Dlterius etiara posset esse hic inquisitio de sub-

I. Communiter docetur, subieolum vinutis Theologicae, ieclo spei quanlum ad substantiam, et chra lioc possent quaeri plura dubitabilia. Pruno quaentur, utrum spes sil in Angelis bonis. — Secundo, utrum sil in animabus beatis. — Tertio, utrum aliquo modo sil in angelis malis. — Quarto, utrum fueril in his qui fuerunt in limbo. — Quinto, utrum sit in liis qui sunt in purgatorio. — Sexto et ultimo quaeritur, iiUiiin fnerit in Christo. — Sed quoniam omnes liae quaestiones pro magna parte pendent ab illa quaestione, qua dicitur de evacuatione spei, et illa visa. cetera sunt facilia; ideo ipiaestiones istae ad pruesens omiltuntur, quia quaedam ex eis delerininabunlnr infra 3, quaedam ex eis tanguntur in litlera, ut sic vitetur superlluilas, quae est memcriae iniinica.

quod est cavendum, sive sit minus conveniens subiecto defi-

Dub. I.

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de illa definitione, quam ponit, cum dicit: Spes est virtus, qua spiritualia et aeterna bona speranlur. Si enim bonum aelernum est unum solum, videlur, quod male dicat pluraliter: qua aeterna bona sperantur. — Item, nullum aeternum est temporale; sed omne futurum esl temporale: igitur cum per spem exspectantur futura bona, sicut dicilur in alia definilione; videtur, quod per ipsam non exspectentur bona aeterna.

Propter hoc quaeritur, quae sit differentia inter io- illa duo membra, videlicet inter spiritualia bona et aeterna.

Respondeo: Dicendum, quod spes definitur hic per comparationem ad obiectum proprium. Obiectum aulem ipsius spei est ipsum bonum aeternum et gloriosum. Hoc autem est duplex, scilicet creatum et increatum; et respectu utriusque est spes, principaliter tamen respectu Boni increali — Et secundum hoc dupliciter potest intelligi praedicta deflnilio; et si intelligalur de Bono increato, tunc spes dicitur exspectare aeterna bona, quae quidem, quantum est in se, carenl principio et flne. Si autem intelligatur de bono creato, tunc dicilur exspectare bona aeterna, id est perpetua. — Utroque tamen modo pluraliter dicitur exspectare bona aeterna, non quia plura sint bona summa, sed quia bonum aeternum, quod est ipsa immensa Bonitas, omnia bona excellit per sui eminentiam; et bonum perpetuum, quod est beatitudo creata, omnia bona comprehendit per aequivalentiam. Et ideo pluraliter dixit aeterna, non propter aeternitatis multitudinem, sed propter boni exspectati omnimodam plenitudinem.

Ad illud vero quod obiicitur, quod est exspectalio boni futuri; dicendum, quod nihil impedit, aliquod bonum esse aeternmn in se, el temporali- Superius Vat. omittit sed omne futu- — B. Albert., hic a. 3. — Richard. a Med., hic a. 5. q. 3. ter ab aliquo haberi in praemio; et sic esl in mercede, quae exspectalur per spem, quod 3 aeterna est in se, et tamen futura est exspectanti, qui ad eam nondum pervenit. membrum explicatur per secundum, quia ibi ponitur et pro id est, ut sit sensus: spiritualia, id est aeterna. — Vel potest dici, quod per hanc differentiam spiritualia distinguitur spes ab affectione naturali: per hoc aulem, quod dicitur aeterna, distinguitur a virtute cardinali, el tangitur propria ratio spei, quae est in bonum sub ratione aeterni 5. — Vel potest dici, quod per hoc quod dicilur spiritualia, tangitur obiectum generale, quod habet rationem materialis, secundum quod consuevit dici, quod spes quaedam est veniae, quaedam gratiae, quaedam gloriae. Per hoc autem quod dicitur aeternum, tangitur obiectum proprium et formale sive motivum.

Dub. II.

item quaeritur de alia definitione, quam ponil ibi: Spes est certa exspectalio futurae beatitudinis, proveniens ex gratia et merilis; quia, secundum quod dicit Philosophus, « peccat qui definit, quod est in motu per id quod est in quiele, et e converso »; sed exspectare est quiescere, sperare quodam modo est lendere in rem speratam: ergo male definitur per exspectationem. — Item, « omnis notificatio debel dari per propria »; sed beatitudo'et gralia eXmerita sunt ceteris virtutibus communia: ergo inconvenienter spes definitur per illa.

luxta hoc quaeritur: cum « unius rei sit unum esse, et ita una definitio9», quomodo differt praedicta notificatio ab aliis notificationibus, quae consuevertmt assignari de spe?

5 Cfr. supra a. 2. q. i. in corp. et a. I. q. 3, ubi etiam

Respondeo: Dicendum, quOd spes est nomen affectionis et est nomen virlutis. SecKndum quod est noraen affectionis, sic definitur a Pbilosopho: « Spes est suspicio futuri boni ». — Secundum autem quod est nomen virtutis et nominat habitum, sic habet definiri et notilicari per suum actum. Aclus speranlur »; vel ad obiectum et principium, et sic est illa Ilaymonis: « Spes est certa exspectatio futurae beatitudinis, veniens ex gratia et meritis»; vcl ad obiectum et /tabitum praeambuiuin, et sic est illa Auguslini de Civitate Ue: « Spes est virtus, qua quis se ad illud quod credit, perventurum praesumit ».

Aliter etiam polest assignari ilistinctio inter istas per actuin el causam; lertia vero pa/ttim causalis, partim formalis, quia datur per genus spei et aliam virtutem praeainbulam, scilicet lidem, quae tangitur in verbo credendi.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod exspectatio est quies; dicendum, quod quainvis sit quies corporalis, lamen esl quaedam sollicilatio mentis. Qui enim exspeclat atlvenlum desiderat exspectati; exspectatio vero, secundum quod ponitur in deflnitione spei, non est exspeetalio corporalis, sed magis menlalis, quae est quaedam inhiatio et protensio respectu finis assequendi.

Ad illud quod obiicitur, quod haec notificalio 1 Vidi Plalo, Pluleb. (od. Sorrani, inm. 2. pag. 39) et data est per communia; dicenduin. quod illa comiiauiia, secundum quod in bac notificatione lur, sunt appropriata. Nam beatitudo appropriatur ipsi spei ratione ultiinae tlotis, quae quideni est perfecta tentio, correspondens ipsi spei, et ea ratione, qua nomine beatitudinis intelligimus bonuin excellens et indeficiens. Similiter grhtia et merila eidem appropiianlur. prout iunguntur insiuml. Gratia eniin respicit Dei benignilatem et misericordiam; merita vero Dei aequitatem el iuslitiam. Quoniam vero virtutis spei est proprie utrumque respicere, ut liberet a desperatione et praesumtione, quae solummodo alterum intuenlur; ideo proprie convenit ipsi spei, quod dicilur « veniens ex gralia el merilis »: meritis, inquam, praeceilenlibus vel in proposilo, vel in radice, vel in vsu, sicut in praecedentibus ftiil ostensiun.

Dun. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Et sicut fides, ita et spes est de invisibilibus. Videtur enim falsum dicere, quia. si 1'ules et spes communicant in obiecto: ergo sunt eadeni virtus. — Item, in temporalibus ila bene polest quis sperare pecuniam. quain vitlet. sicut pecuniam, quam non videt: ergo pari ratione et in spiritualibus: ergo spes non tlebet dici esse tle invisibilibus. — Item, spes respicit ipsum affectum, visibile autem et invisibile respicit intellectum: ergo si obiectum et habitus respiciunt eandera potentiara, male dicitur spes esse de invisibilibiis.

Respondeo: Dicendum, quod in aeternis bonis perfecte videre habere est, sicut dicit Augustinus; propter quod dicifur loannis decimo septimo: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te verum Deum etc. Ideo respectu eorundem bonorum spiritualium non videre et non habere se mutuo concomitantur. Quoniam ergo spes est de non habitis — quia nemo sperat illud quod habet, sed illud quod habendum est- — et respectu aeternorum bonorum non habitum est non visum; hinc.esl, quod Magister dicit, quod sicut fides est de invisibilibus, ita et spes. In hoc tamen est differentia 3, quod fides est de invisibilibus, secundum quod sunt invisibilia; spes autem est de invisibilibus, secundum quod sunt non habila, sed habenda. — Et per hoc patet responsio ad obiecla.

Ad illud enim quod primo obiicitur, quod communicant in obiecto; dicendum, quod non sub eadem ratione respiciunt illud obiectum, sed sub alia et alia.

Ad illud quod obiicitur, quod in temporalibus bene potest quis sperare quod videt, sic et in spiritualibus; dicendum, quod non est simile, quia videre corporalia non est illa habere; sed bona aeterna videre est illa possidere.

Ad illud quod obiicitur, quod invisibile respicit intellectum; dicendum, quod verum est sub ratione invisibilis; nihilominus potest respicere affectum sub ratione non habiti 5.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Spes non est nisi bonarum rerum nec nisi futurarum et ad eum pertinentium, qui sperat. Contra hoc enim poeta:

Hunc ego si polui lantum spefare dolorem: ergo spes est malarum rerum. — Item, sicut aliquis exspectat propriam exaltationem, ita exspectat adversarii sui confusionem: ergo sicut exspectat bonum suum, ita exspectare potest malum alienum.

1 Epist. 187. (alias 57.) o. 6. n. 21: Unde quem potuerunt est futura nec habenda a praescito: ergo si spes non est nisi rerum futurarum, nullus praescitus habet spem. dicitur: Nos aulem sperabamus, quod ipse redempturus esset Israel: ergo contingit sperare bonum commune: non ergo tantum spes est respectu boni proprii. — Item, Augustinus 8 dicit, quod « de nemine desperandum est, dum est in via »; sed de quo contingit desperare, et sperare: ergo videtur, quod de alio contingit sperare. — Item, cum fldes et caritas possint non tantummodo esse de bonis propriis, sed et de bonis communibus, quare non similiter est hoc reperire de spe?

Re? pondeo: Dicendum, quod spes est respectu virlute. Respectu futuri est, in quantum distinguitur a gaudio et dolore et convenit cum timore, quia illae duae affectiones sunt respectu praesentium, sed islae duae respectu futurorum. — Respectu boni est, in quantum distinguitur a timore, quia timor est respectu disconvenientis, spes respectu convenientis 8. — Respectu boni proprii est, in quantum non solum distinguitur ab aliis affeclibus, sed etiam in quantum distinguitur ab aliis virtutibus, utpote a credulitate fidei; ipsa enim spes procedit ex gratia et meritis. Et quoniam meritum non assecurat de beatitudine nisi eum qui meretur, quia unicuique retribuetur secundum merita sua; hinc est, quod per virtutem spei nemo sperat nisi sibi. El secundum hoc patet, quod illa differentia, quam assignat Augustinus inter fidem et spem, recte et convenienter assignatur; sumitur sic accipit poeta.

Et per hoc patet responsio ad primum obie- 9 Vide supra a. 2. q. I. et i. De seq. propos. cfr. dub. 2.

ctum: ille enim est extensus et improprius modus accipiendi ipsara spem. Si vero spes dicatur minus communiter de quacumque exspectatione boni, sic potesl esse exspectatio qod solum proprii boni,sed etiam communis. Etsic accipilur Lucae ultimo et etiam ab Augustino. — Et per hoc patet responsio ad illos ihias auctoritates. — Prout autem accipitur proprie pro ips.t spe,quaees « exspectatio veniens ex gratia et raeritis »; sic non est nisi respectu proprii boni, quia nemo redditur securus de salute nisi per merita propria; ideo non estsimilede fide et caritate. — Et per hoc p.atel responsio ad ultimo obiectum.

Ad illud vero quod obiicitur, quod si spes est tantum futurarum rerum, sic praescitus non habel spem; dicendum, quod fulwrum dicitur dupliciter: vel quantum ad eventum, vel quantum ad ordinem. Quaotum ad eventwm dicitur futurwm quod evenit; quantuin ad ordinem dicitur f uttt rttm quod esl ordinatum atl eveniendum 3; vel futurwm dicit evenluin simpliciter, non reapectu exspectationis. Et boc ultimo niodo dicitur spes esse futurorum; ipse auteni obiicit, prout accipitur primo modo, el ideo non valet

Ddb. V.

Ilem quaeritur de hoc quod dicit: Quibusdam non indocle videtur. fidem et spem in Chri&to non fuisse, sicut in Sanctis iam beatificatis vel wi in Glossa: « Hoc dicitur in persona Chrisfi»: ergo Christus habuit spein. — Itein, hoc videtar ratione: quia Ghristus liiit siinnl viator el comprehensor; el in quaiilHin viaioc defuit sibi stola corporis: si ergo Christus fuil perfecte viator, sicut et perfectus comprehensoc; videtur, quod debuit habere omnia dona gratiarum ei omnes virtutes, quae respiciunt statuin viae

Iteni ohiicituc contra secundum de Sanctis iam,.., tempus: ergo si spes est exspeclatio, videtur etc. — Item, animae sanctae in patria exspectant gloribeatitudinis: Resuuiendo eniin corpora peiieetius contemplabuntur; quoniam, sicut dicit Augustinus 8, « animae propter desiderium corporum retardantur, ne oninino ferantur in summum caelum ». tri [irimo: hx quem desiderant Anneli pro.spirrre; desiderhmi autem est respectu nou liabiti: ergo si de eoilem potest esse spes,ie quo et desiderium; viilelur ergo, quod Angeli sperent. — Item, Angelis accrescel. gloria quaeilain et ilecoc ile noslra glorificatione el lieatilinline: si ergo lianc exspeclant et nonilum liabenl, viilelnr, quod habeant spem.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicit Magister, nec Christus nec animae beatae necsancti ngeli, proprie loquendo, habent spem. El ratio buius est, quia spes est exspectatio praemii substantialis; oiniies autem bi praedicti substantiale praemiuin babenl.: el iileo caren! spe proprie dicta. — Alia etiam raiio est, quia spes babel annexara fidem; lein es! COgTiitiO aeniginalieii. El qiliii clacilas isionis ilivinae tollit oinne aenigina. per consequens evacuat lidein. ei evacuando Gdem evacuat ipsam spein. E! nli hanc iluplicem rationem, sicut Magisler innuit iu liltera, convenienter dicilur, quoil nec Christus nec Sancti nec Angeli beati habeant spem.

Ail rationes auteni ad oppositum respondetur faciliter, pro eo quod, licet in eis 11011 ponatur spes prnprir dicta, secundum quod est exspectatio praemii substantialis, potest tamen, large accipiendo spem pro quacumque exspectatione, videlicet stolae secundae el alicuius gaudii accidentalis, poni in Christo et in Angelis et in animabus beatis. — Sed quare spes-viiius non est respectu praemii accidentalis, sed substantialis; el quare etiam in Sanclis evacuatur: hoc inlra melius manilestabitur, cum agetur de evacuatione virtutum.

iVd illud lamen quod obiicilur de desiderio, dicendum. quod non est simile de desiderio et spe: quia spes est respectu non habili, sed desiderium potest esse respectu habili, ut continuelur et lollatur fastidium: et sic est in Angelis. — Simililer ad illud quod obiicitur de auctoritate Psalmi, consuevit

rum. Alia satis patent.

Dub. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit: De antiquis vero Patribus, qui apucl inferos tenebantur, dici potest, quocl fidem elspem habuerunt. Sed conlra: spes se commetilur statui viae; sed illi non erant in statu viae: ergo non habebant spem. — Item, spes datur homini ad hoc, quod mereatur -: ergo si illi erant extra statum meriti, non videtur, quod habuerint spem.

Iuxta hoc quaeritur de animabus, quae sunt in purgalorio, utrum habeant spem. Et quod sic, videtur, quia adhuc non habent apertam visionem per speciem 3: ergo spes non est evacuata in eis. — Sed conlra hoc est, quia ipsi certi sunt, quod non possunt damnari: ergo videtur, quod non indigeant fulcimento spei.

Iuxta hoc quaeritur. utrum daemones aliquo modo habeant spem. El quod sic, videtur, quia di- citur Iob quadragesimo de Behemoth: Ecce spes eius frastrabitur: ergo ipse habet spem. Sed contra: sciunt, peccatum suum esse irremediabile, ergo desperarrt: ergo non habent spem. Et Augustinus 5 dicit de diabolo, quod « ad cumulum damnationis suae desperavit ».

Respondeo: Dicendum, quod quia spes non tollitur nisi per subsequens praemium et per contrarium habitum; et Sancti in limpo et animae mpur-

Gap. I.

Christo De caritale Dei et proximi, quae

Cum autem Christus fidem et spem non habuerit, dilectionem tamen habtiit in quanlum homo tantam, galorio nec erant assecuti praemium nec inciderant in contrarium habitum sive in defectum: hinc est, quod spem habebant, sicut dicit Beda 6, et habetur in quarto libro, dislinctione prima, quod « Patres in limbo felici spe ingressum ianuae caelestis exspectabant ». — Daemones vero et alii damnati, qui habent contrarium habitum spei, scilicel desperationem, spem habere non possunt. Similiter sancti Beati assecuti sunt praemium, per quod spes evacuatur, sicut infra manifestabitur.

Ad illud vero quod obiicitur, quod spes commetitur se statui viae et datur ad merendum; dicendum, quod sancti Palres quodam modo erant in via et nondum pervenerant ad patriam. Praeterea, meritum non respicit ipsam spem universaliter, sed secundum statum s.

Ad illud quod obiicitur, quod in purgatorio certi sunt, quod damnari non possunt; dicendum, quod hoc non est propter assecutionem gloriae, sed propter conflrmationem liberi arbitrii, quod est extra stalum merendi et demerendi; et illa confirmatio non evacuat spem, quamvis ponat extra statum vertibilitatis ipsius liberi arbitrii, et ideo demeriti.

Ad illud quod obiicitur de Behemolh, dicendum, quod spes accipitur ibi improprie pro exspectatione dilationis iudicii, in quo acrius quam modo punietur; vel etiam pro exspectatione iudicii divini diutius coritinuandi 10 super peccatores, quorum ulroque fruslrabitur diabolus in die iudicii el citius, quam vellet, iudicabitur. — Et ex his patent illa dubia, quae supra de subiecto spei quaerebanlur. qua maior esse non valet; qui ex caritate eximia aniinain posuit pro amicis et inimicis. Habuil enim in corde caritatem, quam opere nobis exhibuit, ut exa. 6. quaesliunc. 2. — Itichard. a Mcd., hic a. 5. q. I.

1 Uespicitur I. loan. 3, 16, et Hom. S, 7. S. — Mox pro opere edd. I, S ex opcrc.

Cap. II.

Quid sit carilas.

Caritas esl dileclio, qua diligitur Deus propter se. et proximus propter Deuin vel in Deo. Haec liabet esl maximum in Lege mandalum, et alterum pertincns ad diligendum proximom, illi simile. Primum est: his duobus praeceptis tota Lex pendet, el Prophetae. Finis ciiuii praecepti est dilectio; et ea gemina, id esl Dci et proximi est.

Cap. III.

Sl eadem carilate dilir/itur Deus et p>

oximus. Deus, qua diligilur proximus, an alia sit dilectio Dei, diligit, quomodo potest diligere? Ex una enim eademque carilate Deum proximumque diligimus, scd Deum propter Deum, nos vero et proximum propter Oeiim».

C.u>. IV.

Quare dicuntur duo mandata carilatis.

Si vero una eademque caritas est Dei et proximi, quare dicilur gemina? Propter duo dilecta, id est Deuin de caelo, ul commendarentur nobis duo praecepta caritatis, scilicel Dei et proximi. Una est caritas et duo Qua ergo caritale proximum diligimus, ipsa Deum diligimus. Scd quia:iliii(l est Dciis, aliinl esl proximus, nnilto magis erga Deum quam erga proximum.

Cap. V.

De modo diligendi.

Consequenter modum ulriusque dilectionis advertamus. « Haec regula, ul ait Auguslinus 5, dilectionis bono ergo diligendus est proximus, non in malo, et propter Deum; proximum vero omiieni hominem ergo, ut sit malus: non ergo iam se diligil. Qui enim diligit iniquitatem odit animaai suam"». ipiam sui iioii meminerit, nunquam se non intelligat, ipsum, ut proximum diligas, ad quod le ipsum. Si eriio ciii dilexi vos, id est, ad quod dilexi vos, scilioci ul

Dilectionis aulem Dei modus insinuatur, cum dici- 4. tur: « Ex toto corde, id est ex toto intellectu; ex nostrae reliquit, quae vacare debeat, sed quidquid vetus currit». El diligere Deum propler se modus est diligendi Deum. Et sunt isti duo modi diligendi Deum, ut quibusdam placet.

Cap. VI.

De implelione illius mandali: Diliges Deicm ex loto corde.

Illud autem praeceptum non penitus impletur ab homine in bac mortali vita, sed ex parte, non ex toto, quia nulla erit lex repugnans menti; lunc prorsus toto « Sed cur praecipitur homini isla perfeclio, cum tur, si quo currendum est, nesciatur. Quomodo autem sciretur, si nullis praeceptis ostenderetur »? — Ecce cundum perfectionem viae. Alia est enim perfectio curreijtjSj ai;, pervenienlis. Facit hoc mandatum, ul cur-

Cum autem Chrislus

In praecedentibus egit Magister de duabus virtulibus theologicis, videlicel de fide et spe. Hic sequitur tertia pars, in qua intendit agere de caritate.

1 Ex Glossa interlineari Mattli. 22, 37. Seqq. loci stint Ausor, qui Deuni ante omnia et prae omnibus diligit, nec tamen omnino perflcit.

Cap. VII.

Quod allerum mandalum in altero est.

« Cum autem duo sint praecepta caritatis, pro ulroque saepe unum ponitur, nec immerito », « quia cut dilexi vos; ubi illud maius mandatum dileclionis Dei videtur praelermissum. Sed bene intelligentibus ulrumque invenitur in singulis, quia qui diligit Deum vos. Quid enim nisi Deum dilexit in nobis, non quem habebamus, sed ut haberemus, sicut medicus aegros? invicem diligamus, ut, quantum possumus, invicem ad habendum Deum in nobis ex dilectione atlrabamus ».

Cap. VIII.

Quae carilate diligenda sinl.