Distinctio XXXIII

1 Supra d. 23. in divis. textus.

ipsarum virlulum evacuatione, ibi: Verumtamen, an hae virtutes etc In quarta vero subiungit quaestionis determinationem, ibi: Quibusdam visum est, desituras etc.

Et illa ullinia pars subdividi posset in partes quatuor. In quarum prima respondet ad quaeslionem propositam quantum ad iustitiae habitum. In secunda

Ad intelligenliam autem huius partis totalis et distinctionis brevis incidit hie quaeslio de virtutibus cardinalibus in generali; et circa hoc breviter possunt sex quaeri.

Primo quaeritur de ipsis virtutibus cardinalibus quantum ad earum necessitatem sive utilitatem.

Ulrum opporlunum sit praeter Circa primura sic proceditur el quaeritur, ulrum sit praeler virtules theologicas cardinales ponere. Et quod sic, videlur.

1. Sapientiae oclavo dicitur in commendationem sapientiae, quod sobrielatem et jirutleuliam el iustiliam et virtulem docet, quibus ulilius in vita nihil esl hominibus; sed per illa quatuor intelliguntur quatuor virtules cardinales: ergo sunt nobis maxime utiles et opportunae. vero quantum ad habitus aliarum trium, ostendens, secundum quos actus in patria remanebunt. ibi: Forlasse et aliae virtutes. In tertia vero praedelerminata epilogat, ibi: Ecce aperte Auguslimis. In quarta vero auctoritatem contirmat, ibi: Cui Beda consentit, super Exodurn etc.

Secundo, quantum ad diversitatem.

Tertio, quantum ad subiectum.

Quarto, quantum ad numerum.

Quinto quaeritur de ipsis quantum ad originem.

Sexto et ultimo, quantum ad durationem finalem.

theologicas cardinales ponere.

k. Item, sicut perdit quis vitam per peccatuni in Deum, ita etiam potesl perdere per peccatum in proximum: ergo sicut necessarium est habere virtutes ordinantes ad Deum, ita necessarium est habere virtutes ordinantes ad proximum et ad se ipsuin: sed virtutes ordinanles ad Deum sunt theologicae. ordinantes ad se et ad proximum sunt cardinales: ergo virtutes cardinales sunt necessariae.

Skd contra: 1. Ad Romanos decimo terlio 5: Qui diligit proximum Legem implevit; sed qui l.egem implet habet omne illud quod sibi necessariuni est ad salutem: ergo qui habet caritatem non indiget alia virtute ad proximum ordinante: habitis ergo virtutibus theologicis, videtur, quod snperfluant cardinales.

2. Item, virlutes sunl necessariae principaliler ad ordiiianiluin aniniae alTecliones, secuiulum quod dicit Auguslinus in libro de Spiritu et anima;sed oronium affectionum prinripiiun est amor, secundum quod dicitur in decimo quarto de Civitate Dei: cuin ergo carilas snflicienter ordiuet amorem, videtur,

quod qui habet rectitudinem caritatis non indiget rectitudine alterius virtutis.

3. Ilem, virtutes sunt ad reformandum potentias animae; sed potentiae animae reformantur per gratiam et tres virtutes theologicas, in quibus attenditur imago reformationis per gratiam: ergo videtur, quod illis habitis, nulla sit necessitas vel utilitas cardinalis virtutis.

4. Item, virtutes sunt ad dirigendum in aclionibus et passionibus; sed per fldem sufficienter dirigitur intellectus, et per caritatem dirigitur affectus: ergo virtulibus theologicis habitis, videtur, quod cardinales superfluant. Praeter habitus virtulum theologicarum ponendi sunt habilus virtulum cardinalium.

Respondeo: Dicendum, quod generalis necessitas virlutis est ad reclificandum potentias animae contra obliquitatem et ad vigorandum contra difficullatem. Virtus enim facit potenliam rectam elvigorosam. Et quoniam contingit, hominem ordinari ad Deum, contingit nihilominus, hominem ordinari ad proximum et se ipsura; et in his eisdem potest obliquari et impediri sive retardari: hincest, quod non solum indiget habitibus ipsum vigoranlibus et rectificanlibus, prout directe tendit in Deum, cuiusmodi sunt habitus virtutum theologicarum, sed etiam indiget habitibus ipsum regulanlibus et rectificantibus, prout ordinatur ad se ipsum et ad proximum. Et tales sunt habitus virtutum cardinalium. Unde sicut praeter praecepta primae tabulae, quae directe ordinant in Deum, opportunum fuit ponere praecepta secundae labulae, quae ordinant ad proximum; sic etiam in habitibus est intelligendum. Et propterea praeter habitus virtutum theologicarum necessarium est ad salutem ponere habitus virtutum cardinalium; sicut rationes ad primam partem inductae ostendunt, quae concedendae sunt, quoniam verum concludunt.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in contrarium, quod qui diligit proximum Legem implevjj. (jjcen(jum, quod hoc non dicitur propter hoc, quod implere Legem sit ipsius dilectionis tanlum ratione sui, sed hoc est, quia habet alios habitus annexos, qui, ad ipsius dilectionis et caritalis im- 1 Cfr. II. Sent. d. 16. a. 2. q. 3. perium quodam modo moti, dirigunt et habilitant ad observanda opera mandatorum, sicul mandatum de non fornicando observat quis per castilatem elicitive, sed per caritatem imperative. Hoc autem attribuit Apostolus dilectioni et caritati, quoniam ipsa esl mater, forma et finis omnium virtutum, sicut superius fuit tactum et in sequentibus suo loco melius explanabitur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod omnis affectio orlum habet ab amore; dicendum, quod elsi omnis affectio orlum habeat ab amore tanquam ex affectione principali ipsius animae, amor tamen non est tota causa aliarum affectionum; ideo nec regula ipsius amoris in se sufficit ad rectificationem animae, nisi sint virtutes in ea alios affectus regulantes et dirigentes. Et propterea illa ratio potest dissolvi, quia procedit ab insufficienti 6.

3. Ad illud quod obiicitur, quod virtutes sunt ad reformandum potentias; dicendum, quod verum est; sed facies potentiarum animae duplex est cundum duplicem portionem G et duplicem eius conversionem, videlicet ad inferius et ad superius, ad bonum creatum et ad bonura increatum, et ad finem et ad id quod est ad finem. Ideo, cum dicit, quod anima sufficienter formatur et reformatur per virtutes theologicas; dicendura, quod verum est per comparationem ad superius; sed ex hoc non sequitur, quod cardinales virtules superlluant, quia ipsam animam informant et reformant per comparationem ad crealum et ad id quod est ad finem ordinatum. Et si tu obiicias, quod virtutes theologicae non tantum in finem, sed etiam in his quae sunt ad finem, ordinant, sicut patel in carilate; dicendum, quod illud non est principaliter, sed ex consequentis.

4. Ad illud quod obiicitur, quod virtutes sunt ad dirigendum actus potentiarum; dicendum, quod vires animae quosdam actus habent ordinatos ad vitam conlemplativam, quosdam ad vitam activam; et utrosque actus necessarium est ordinare, quia uterque modus vivendi necessarius est ad hoc, quod possit quis beatitudinem promereri 9. Cum ergo dicit, quod fides et caritas dirigunt actus potentiarum animae; dicendum, quod etsi hoc possit concedi in actibus, qui spectant ad vita.m contemplativam, non tamen verum est in agendis sive in actibus, qui spectant ad vitam activam; et ideo non sequitur, quod virtules cardinales superfluant.

rant, omnino ronslal. Quod autem encdem, elinm qiinlcnus sunt

Utrum omnes virtules

Secundo quaeritur de virtutibus cardinalibus quantum ad ipsarum diversitatem, et quaeritur, utrtim omnes virtutes cardinales sint una virtus, an diversae. Et quod sint diversae, ostenditur:

1. Primo per potentias, quas dirigunt: quia dirigit rationalem, temperantia concupiscibilem, fortitudo irascibilem: cum ergo potenliae sint propria subiecta habituum, et propriis subiectis diversificatis formaliter, necesse est, ipsarum habitus formaliter diversificari; et praedictae polentiae animae sunt diversae; videtur, quod necesse sit, cardinales virtutes esse distinctas et essentialiter diversas.

2. Item, hoc ipsum videtur per aclus, quos eliciunt: quoniam alius est actus ipsius prudentiae, formaliter loquendo, alius temperantiae, sicut patet: cum ergo habitus diversificentilr per actus diversiticatione formali et essentiali -, videtur, qttod necessarium sit, habitus cardinalium virtutum essenlialiler distingui.

3. Iteni, hoc ipsum ostenditur per obiecta: quia temperantia est circa delectationes ct fortitttdo circa passiones: cnm ergo prima distinctio habituum ortuin babeat ab obiectis, videtur ergo idcm quod prius.

4. llem, hoc ipsum quarto loco oslenditur per vilia, contra quae sunt. Si eniin vitia, (iiiibns op- 1 Cfr. Arislol., dc Virlul. ct viliis (sive de I.niulahilihiis), s. Bonav. — Tom. III. hic q. S. sint una virlus, an diversae. ponuntur huiusmodi virtutes, simpliciter sunt diversorum generum, et privationes distinguuntur et diversificantur secundum ipsos habilus; videtur ergo, quod necessarium sit, habitus virtutum cardinalium formaliter et essentialiter ab invicem distingui.

ii. Iteni, hoc ipsum ostenditur per medietatcs, secundum quas huiusmodi virtutes attenduntur. Si enim huiusmodi virtutes cardinales hnbent medietates formaliter differentes; cum medietales respiciant virtutes secundum ipsarum rationem formalem 5, videtur ergo, quod necesse sit, ipsns virtutes cardinales essentialiter et formaliter esse differentes.

Seo contra: 1. Augustinus, de Morilms Ecclesiae: « illud quod quadripartita dicilur virtus, ex ipsius amoris vario quodam affectu, quantum intelligo, dicitur»; sed boc non dicit diversitatem secundum essentiam, sed solum secundum relationem: ergo videlur, quod virtutes cardinales solummodo secundtim comparationem habeant dislingui, non secundum essentiam absolutam.

2. Item, Auguslinus, in libro de Quantitate animae: « Virtus est aequalitas vitae undique ralioni consenliens »; sed aequalitas vitae undique non potest esse secundum unam solam comparationem, sed secundum comparationem ad oranem aclura et ad oiiini obieclum: ergo si haec est definitio virtutis recte assignata, videtur, quod quaelibet virtus ad 3 Cfr. Arisioi., 111. Ethic. c. 9. seqq.

omnem actum et ad omne obiectum habeat animam ordinare. Sed hoc non esset, si virlutes distingrrerenlur penes actus et obiecta: ergo videtur, quod virtutes cardinales non habeant aliquam essentialem differentiam.

3. Item, nullae formae ad invicem disparatae et diversae se ipsas denominant — quamvis enim vere dicalur, quod musicum sit album, lamen nullo modo conceditur, quod musica sit alba — sed virtutes cardinales, secundum quod vult Bernardus et Augustinus, se ipsas denominant, quia fortitudo est prudens el prudentia fortis: ergo videtur, quod non habeant essenlialem differentiam.

4. Item, « iustitia, secundum quod dicit Anselmus 2, est rectitudo voluntatis »; sed omnis cardinalis virtus est rectitudo voluntatis: ergo omnis cardinalis virtus est iustitia. Si ergo iustitia nominat unam speciem virlutis, videtur, quod cardinales virtules non habeant essentialem diversitatem sive formalem.

5. Item, cuilibet virtuti essentiale est inspicere medium, cuilibet etiam essentiale est medium servare, cuilibet etiam essentiale est aggredi difficile, cuiuslibet etiam est ordinare 3. Si ergo medium inspicere est ipsius prudenliae, medium servare lemperanliae, aggredi difficile forlitudinis, ordinare ipsius iustitiae; videtur, quod quaelibet istarum virlu- Lum intret essentiam alterius.: non ergo formaliter distinguuntur.

C 0 N C L U S I O. Virlutes cardinales formaliter distinguuntur, quas.enus ordinantur ad sveciales actus, minus tamen distinguuntur, quatenus sunt gratia informatae et caritate meriloriae.

Respondeo: Dicendum, quod est loqui de virsunt ad speciales actuum differentias ordinatae.

Si loquamur de forma, per quam sunt gratuitae; sic in illa potius uniuntur, quam distinguuntur, quia illa forma est gratia gratum faciens, quae licet sit una, tainen gratam reddit Deo animam cum universis eius potentiis et habitibus virtuosis, sicut in secundo libro oslensum fuit, distinclione vigesima septima 4. — Similiter si loquamur de ipsis virtutibus cardinalibus quantum ad formain, per quam sunt meriloriae et habent rationem merendi perfecte; sic magis connectuntur et uniuntur, quam distinguantur; quia illa forma est caritas, per quam virtutes ceterae lanquam pondere unico ad unum finem ultimum inclinantur quasi ad locum proprium; et hoc infra melius ostendetur in traclatu de connexione virlutum 5. — Si vero loquamur de ipsis virtutibus secundum formam, per quam sunt ad speciales actuum differentias- ordinalae; sic dico, quod virtutes cardinales essentialiter et formaliter distinguuntur. Et earum diversitas colligitur ex quinque comparalionibus, sicut in obiiciendo fuit ostensum, videlicetex diversitate potentiarum, quas informant et perficiunt, et ex diversitate actuum, quos eliciunt, et ex diversitate obiectorum, ad quae ordinantur, et ex diversitate medietalum, circa quas consislunt, et ex diversitate vitiorum oppositorum, quae excludunt. Et ideo rationes, quae ad hanc parlem inducuntur, concedendae sunt, quia verum concludunt. fectus amoris;.dicendum, quod Augustinus loquitur ibi de virtutibus canlinalibus, secundum quod reduci habent ad unam radicem caritatis, per quam habent perfecta ordinatione ad ipsum Deum ordinare, el ex hoc sorliunlur quandam connexionem et unilatem; vet hoc patet per litteram sequentem, qua definiens temperantiam dicit: « Temperanliam dicamus esse amorem Deo sese integrum incorruptumque servanlem, fortitudinem amorem omnia propler Derun facile perferentem », et sic de aliis. Talis autem relatio lemperantiae et forlitiidinis in Deum per amorem non est virtulum cardinalium, nisi in quantum a caritate regunlur et informantur et imperanlur. Et hoc modo verum est, quod habent quandam unitalem ratione unius moloris; sed propter hoc non sequilur, quod non diversificenlnr propriis formis.

1. Ad illud quod obiicitur, quod virtus est aequalitas vitae undique rationi consentiens; dicendum, quod per hoc qrrod est undique dupliciler potest inlelligi, quod fiat distribulio. Aut ita quod hoc qrrod est undique distribuat pro duabus extremilatibus consistentibus circa medietatem; et sic convenit cuilibet virtrrti cardinali per se, quia nec declinat ad superfiurrm nec ad diminutum. Alio modo hoc quod est undique potest distribuere pro omnibus partibus

poteniialibus animae; et sic non competit alicui vir- (nli cardinali absolute, sed in quantuin habet connemonem cum alia. Et ex hoc non potest concludi. quod oinnes virlutes sint una virtus essentialiter, sed quod possunt dici una per quandam cormexionem et aggregationein.: sicut oniiies polentiae aniinae. quamvis sint diversae. dant tainen ipsi aniinae ununi integrum posse, ila quoil nna sine allera non posset animani facere potentem Sic inteUigendnin est de aequalitate vilae, quae consistit penes unam virtutem parlialiler, penes aulem omnes consistit integre et perfecte.

3. Ad illud quod obiicitur. quoil una virtus denoininat aliam; dicendum, quod est praedicatio multiplex, videlicet per causam et per essenliam et per coiuvinitantiam. Et cum dicitur, quod una virtus denominat alteram. lioc non est propter essentialem con venientiam. sed hoc. est propler hoc, quod coneomitantur se circa unum animae subieciuin et circa potentias. quae se mutuo circumincedunt. Et si lii obiicias, quod concomitanlia non suflic.il, quia non conceditur. quod niusica sit alba; dicendum, quod concomitantia non sufficit simpliciler, sed concomitantia cuin simplicitate subiecti, per quam suliicctuin potest reflertere se super se et super omne illud. quod est in se; sicut patet, quod anima intellectiva simpliciter polest se convertere super se per actum intelligendi et siiniliter per acluin diligendi. Et hinc esl, quod virtutes in talibus potentiis existentes possunt se mutuo denominare; et ideo non esl siinile de omnibus actibus, etiam si circa idein subiectuni habeant consistere 4.

4. Ad illud quod obiicilur. quod omnis cardinalis virtus est quaedani voluntatis rectitudo, ita quod oimiis virtus cardinalis est iuslitia; dicendum. quoil iustitia dupliciter accipitur: quia est iustitia generalis, et est iustilia specialis. VA iustitia generalis complectitur oiiuies virtules, non solum cardinales, sed etiam theologicas 5. luslilia vero specialis non est simplici-

Tertio qiinerilur de virtulihus cardinalibus quantuni ad subiectum, et esl quaestio, utriiin sint in parte animae rationali, an in ea parle, quae so- 1 Sive pro omnibos poli-nliis anim.n- rnlionalis. Vitis qunesl. ter rectitudo voluntalis. sed rectitudo voluntalis onlinans ad allermn; et hoc non compelit cuilibet virtuti cardinali; et propterea non sequitur, quod canlinales virtutes non habeant ad invicem distingui.

:>. Ad illud quod obiicitur de illis quatuor conililioniliiis. quae sunt in qualibet virtute; responderi potest, quod verum est; sed tamen ex hoc non sequitur. quod virtules non sint distinctae: quia quod quaelibet illarum conditionuni allribualur alicui virtuti speciali, hoc non est per proprietatem, sed magis per appropriationem. Cuiuslibet enini virtutis est medium tenere; sed hoc appropriatur teinperantiae, quia maxime opportunum est circa delectationes mediuni custodire; sic. et de aliis conditionibus intelligendum est. — Si tamen obiiciat, quod inspicere medium hoc est proprium ipsius prudentiae, et ita. videtur, quod prudentia sit de essentia aliarum virtutuni cardinaliuin; diceinlum, inclinalionis determinatae. Primo modo meilium inspicere est proprium ipsius prudentiae, quae perficit potentiam rationalem, cuius est considerare et discernere; et hoc modo inspicere medium non convenit virtuti cardinali per sui essenliam, sed per concomitantiam, quia habet prudentiam direclivam. Unde sicut oculus videt sibi et aliis membris, sic prudentia inspicit sibi et virtutibus ceteris. — Alio modo inspicere medium est per inoduin inclinationis determinatae; et sic non tanlum est prudenliae, sed etiam cuiuslibet virtutis, quia quaelibet virtus est quoddam pondus recle inelinans et movens ad inedium, eirra quod habet consistere. Unde sicut gravitas lapidis recte dicitur inspicere locum deorsum sive inedium mundi; sic quaelibet virtus rationabiliter potest dici inspicere meiiiiim recte vivendi; el ex hoc non polest concludi, quod prudentia ab aliis virtutibus non habeat diversificari,0. luin obtemperat ralioni. Kt quod sint in parte animae rationali, videlur:

1. Primo per auctoritatem Auguslini in

quiis: « Virtus est ratio recta perducens in finem »; sed constal, quod hic est praedicatio causalis sive materialis: ergo videlur, quod subiectum virtutis sit ipsa ratio sive potentia rationalis.

2. Item, virtus est principium merendi et operis meritorii et laudabilis: ergo circa illam potentiam habel esse, circa cuius actum consistit laus et merilum; sed talis esl potentia rationalis, scilicet liberum arbilrium: ergo videtur idem quod prius 2.

3. Item, in eo subiecto est virtus, in quo anima habet imaginem Dei, cum virtutes ceterae habeant ortum a gratia, cuius anima est capax, per hoc quod est imago; sed non esl imago nisi per potentiam rationalem: ergo etc.

4. Item, omnis virtus consistit circa electionem boni et fugam mali 4; sed habitus electivus est solius polentiae rationalis proprie dictae: ergo videtur, quod omnis virtus proprie sit in rationali parle ipsius animae.

o. Item, virtus est in genere honesti, secundum quod vult Tullius r; sed bonum,quod est honestum, et eius opposilum esl obiectum solius rationalis virtutis, quia potentiae sensitivae solummodo feruntur ad ea bona, quae sunt de genere commodi: ergo videtur, quod virtus sit solum in parte animae rationali.

Sed contra: 1. Fortitudo est in irascibili, et temperantia in concupiscibili; sed istae non sunt rationales, nisi quia obtemperantes rationi, secundum quod dicit Philosophus in fine Novae Ethicae: ergo videtur, quod cardinales virtutes non habeant esse in parte rationali, sed potius in parte sensibili.

2. Item, in ea parte est habitus virtutis expediens el reclificans, circa quam habet esse pronitas et obliquitas; sed haec duo sunt maxime circa motivam sensibilem, quae quidem sunt irascibilis et concupiscibilis: ergo videtur, quod in illis habeat collocari virtus cardinalis.

3. item, in.ea.parte est habitus virtutis tanquam in subiecto proprio, quae immediatius et proximius elicit actum ipsius virtulis; sed temperantiae et fortitudinis aclus eliciuntur immediate a concupiscibili et irascibili, quae sunt obedientes rationis: ergo videlur, quod in eis virtutes cardinales habeant poni.

4. Item, virtules cardinales distinguuntur a theologicis, sicut consueludinales ab intellectualibus; sed intellecluales, ut sapientia et intelligentia et phronesis, ponuntur in ratione proprie dicta, consuetudinales vero in ea parte, quae obtemperat rationi: ergo videtur similiter, quod theologicae debent reponi in parte rationali, et cardinales in parte sensibili, secundum quod rationi obedit.

o. Item, in ea parte maxime habet reponi habitus virtutis, quae magis indiget rectificari; sed pars, quae magis indiget rectificari, est pars sensitiva, quoniam, secundum quod dicit Philosophus 10, «intellectus semper est rectus, phantasia recta et non recla»: cum ergo phantasia nominet potentiam sensitivam, videtur, quod circa ipsam habeant esse virtutes cardinales.

C0NCLUS10. Secundum theologos virtutes cardinales omnes ponendae sunt in parte animae rationali, qualenus ralionale dicitur quod participat ralionem.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est nolandum, quod cum rationale dicatur dupliciter, secundum quod vult Philosophus, videlicet quod

omnes virtutes in parte rationali sinl, sive tlieologicae sive cardinales, sive intellectuales, sive consneludinales. — Si vero rationale dicatur proprie, secundum quod participal rationem, sic voluerunt aliqui dicere, quod quaedam virtutes cardinales sunt in parte rationali, utpote prudentia et iustitia; quaedam vero non, sed in potentia inferiori, quae est rationalis targo modo dicta, quia obtemperal ratiom. ut fortitudo et temperantia, quae sunt in irascibili et concupiscibili.

Licet autem hic modus dicendi aliquo modo probabilis videalur secundum morales philosophos; tamen secundum theologum non videtur rationabiliter dici, quasdam virtutes cardinales reponi in parte superiori et quasdam in inferiori; cnm omnes virtutes cardinales aequales sint quantum ad meriti dignitatem; omnes etiam sunt principium merendi. Etpropterea. cnrn merituni consistat radicaliter cirra liberum arbilriuin, in solis illis potentiis habent esse virlutes, sive cardinales sive theologicae, in quilms reperitur libertas arbitrii. — Propter quod, cum libertas arbitrii non sit nisi in parte animae rationali, secundum quod rationale dicitur quod partivipal rationeni; necesse est, ceteras virtutes cardinales in parte illa reponi. Et hoc necessario exigit eariiin dignitas; cum ipsae habeant ortum a gratia, et sint perfecliones animae multo nobiliores quam ipsa scienlia, quae ponitur tanquam in subieclo in parle animae rationali et intellectiva — Et propterea concedendae sunt rationes, quae sunt ad [larlem istam.

Ad evidentiam vero obiectorum, quae in contrariuin opponuntur, notandus est alius inodus distinguendi rationale secundum theologum. Uno enim modo distinguitur rationale contra partem sensitivam; alio modo distinguitur contra potenliam affisclivam. Secundam quod dislinguilur conlra potentiaiu sensitivam, sic sunt in parle ista rationali omnes viiiutes. Secundum vero quod distinguitur nmliM potenliam a'eclivam, sic non sunt in ea omnes rirtules, sed illae solum, quae dirigunt in discernendo, sicut fides et prudentia; aliae vero reponuntur in potentia affectiva, quae quidem pars est liberi arbitrii et dicitur voluntas, secundum quod est coniuncta rationi; dicitur etiam concupiscibilis et irascibilis, secundum quod diversimode habet affici et moveri. Nihil enim aliud est voluntas quam aflectus sive appetitus ratiocinatus 4. Omnis autem affeclus sive appetitus vel est vis irascibilis, vel concupiscibilis, quae duae vires, secundum quod sunt liberi arbitrii partes, rationales sunt; et in ipsis possunt esse virtutes theologicae et cardinales: theologicae, in quantum immediate elevantur in Deum, ipsum diligendo et ipsi innitendo; cardinales vero. in quantum versantur circa bonuin creatum. Et per hoc pro magna parte patel responsio ad obiecta.

I. Ad illud 5 quod primo obiicitur in contrarium, quod fortitudo et temperantia sunt in irascibili et concupiscibili, et istae solum sunt rationales, quia obtemperant rationi; dicendum, quod absque dubio istae duae virtutes cardinales quantum ad habitus subslratos in illis duabus viribus reponuntur, licet qnaiitnm ad rationem primariam merendi el ordinandi omnis virtus in libero arbilrio ponenda sit. Et ista duo sunt compossibilia, pro eo quod liberum arbitrium non est potentia distincta a ralionali, concupiscibili et irascibili secunduin rem 6. Et propterea illa assumtio est falsa. quod concupiscibilis el irascibilis soluiimiodo sunt rationales, quia oblemrationalis, secundum quam immediate nati sumus in Deum ferri, et in qua coinumnicamus cum Angelis, el in qua secundum diversas comparaliones habet reponi theologica virtus et cardinalis. Alia vero est irascibilis et concupiscibilis sensibilis, quae solummodo dicitur rationalis, quia oblemperat rationi. Et in his non consistit libertas arbitrii, nec in his sicut in subiecto ponitur virtus cardinalis. licet per frequentem assuefactionem aliquo modo illae potentiae non incongrue dicantur habilitari; illa lamen habilitatio non est de virtulis essentia. sed potius sibi annexa.

± Ad illud quod obiicitur, quod pronitas el

obliquitas habent esse circa partem sensibilem, quia nata est ralioni suhiacere; dicendum, quod obliquitas habet esse circa aliquam potentiam dupliciter: aut quia in ea inchoatur, aut quia consummatur. Primo modo est obliquitas in parte sensibili, scilicet quantum ad inchoationem, el hoc propter fomitis inclinationem. Secundo vero modo est in parle rationali propter consensum et deliberalam electionem, et in hac principaliter residet obliquitas vitii, et per opposilum rectitudo virlutis, et ideo non in parte sensibili, sed magis in rationali.

3. Ad illud quod obiicilur, quod actus virtulis fortitudinis et temperantiae immediate eliciuntur a concupiscibili et irascibili; dicendum, quod illud verum est, loquendo de concupiscibili et irascibili humana; sed si loquamur de concupiscibili et irascibili brutali et sensibili, sic per illas potentias non immediale ehcitur actus istarum virtutum, immo quasi consequenter: quia, rectificata concupiscibili et irascibili ralionali per habitum virtutis, per consequens reclificalur ipsa concupiscibilis et irascibilis brutalis, quae illis habent subiici et famulari. — Unde sicut rectificata volunlate in dispensando, per consequens rectificalur manus ad tribuendum beneficium, tainen largitas non est in manu sicut in subiecto, sed in ipsa voluntate; sic intelligendum est in proposito.

4. Ad illud quod obiicitur, quod consuetudinales virtutes reponuntur in ea parte, quae obtemperat rationi; dicendum, quod hoc non est, quia habitus consuetudinalis virtutis, secundum quod virtus est, habeat esse in illa parte sensibili, quae rationali obtemperat; sed quia ex quadam con-

I. In hac quaestione solvenda esl duplex modus dicendi. suetudine bene faciendi in parte illa relinquitur quaedam habilitas. Et ideo potest dupliciter ad rationem illam responderi: primum quidem, quia non est simile de virtute cardinali et consuetudinali, secundum quod consuetudinalis est: quia cardinalis virtus nominat habitum dirigentem in operibus eleclivae, consuetudinalis vero praeter hoc nominat habitum acquisitum ex freqnenti bene agere 2. — Aliter eliam responderi potest per interemplionem minoris: quia consuetudinalis virtus, elsi aliquo modo sit in parte sensibili quasi in exsequenle et subiacente; in rationali vero est principaliter lanquam in imperanle actum virtutis et polentiae sensibili praesidente.

5. Ad illud quod obiicitur, quod potentia sensibilis magis indiget rectificari quam intellectualis; dicendum, quod falsum est, quia rectitudo et obliquatio, quae homini imputatur, haec esl, quae habet ortum a parte rationis. — Et quod obiicit, quod intellectus semper est rectus; dicendum, quod hoc intelligilur de intellectu, secundum quod respicit leges aeternas et ab ipsis recipit et in eis speculatur, non autem qualitercumque ex se movetur, immo frequenter est obliquus et erroneus. — Vel potest dici, quod hoc intelligitur de intellectu, secundum quod est acceptio principiorum notissimorum in qualibet scientia, utpote dignitatum, circa quae non contingit errare 4, non autem prout habet applicari ad opera specialia; et ideo ad ipsarum directionem virtules sunt sibi necessariae. Et propter hoc ratio illa non concludit, quia procedebat ex falsa assumlione. posilionem dicentium, quod subieclivc sint in parte animae suiudicat esse magis probabilem (cfr. hic dubia circa lil.).

Utrum virtutes cardinales Quarlo quaeritur de virtutibus cardinalibus quantum ad numeruni, et est quaestio, utrura tantum debeant esse quatuor, an plures vel pauciores. Et quod tantum sint quatuor, videtur:

1. Per illud quod dicitur Sapientiae octavo l, qUOti sapjentia docet sobrielatem, prudentiam, iuslitiam et forliludinem: si ergo nominat virtutes carditiales sufficienter, videtur, quod sint quatunr, et non plures nec pauciores.

2. Item, hoc ipsum probatur per (Jlossam, Genesis secnndo -, ubi tlicitur, quod fluvius, qui egrediebatur <fe paradiso, dividebalur in qualuor capila; ibi dicil Glossa, quod per illa quatuor capila intelliguntur « quatuor virlutes cardinales ».

3. Itein, hoc ipsum oslenditur per Augustinum, qui iu libro de Moribus Ecclesiae dicit,- alTectum virtutis esse quadriparlitum; sed constat, quod boc non potest inlelligi nisi de cardinalibus: ergo etc.

4. Ilein. boc ipsum ostenditur per 1'hilosophum et per alios tractatores, qui de bac materia loquuntur, quae omnes virlutes consuetudinales et politicas leducunt ad nuineruni qualernarium.

Sed contra: I. Virlutes theologicae sunt tres propter trinitatem obiectorum et potentiarum; sed in eisdem potentiis sunt virtutes cardinales et theologicae, licet secunduni aliani et aliam comparalioneni: ergo videlur, quod sint tanlum tres.

± Item, virtus, quae ordinat ad alterum, est tuiluin uiia. videlicet iustitia ad proximunt;: ergo videlur, quod tma sit tantum virtus, per quam liomo ortlinatur ad se ipsum; aut si Ires sunt virtutes, per quas ordinatur in se, videlur, quod tres sint. per quas ordinetur homo ad proximum, ila a. I. q. 7. — Durand., hic q. 5. — Dionys. Carth., hic q. I. esse tantum quutuor, an plures. quou non tantum sint quatuor, sed etiam se extendant usque ad numerum senarium.

3. Item, super illud Matthaei decimo quinto: Erant qui manducaverunt quasi quatuor millia hominum; Glossa: « Per prudentiam est cognitio rerum appetendarum et vitandarum; secunda est refrenatio cupiditatis ab his quae temporaliter delectant; tertia est finnitas contra moleslias saeruli: quarta vero, quae per omnes diffunditur, est dilectio Dei et proximi »: si ergo dilectio Dei et proximi ponilur una inter cardinales virtutes, videtur, quod sint plures quam quatuor.

4. Item, humililas, patientia et obedientia sunt magnae virtutes, nec tamen sunt aliqua praediclariiin nec videntur theologicae 8: ergo videtur, quod cardinalis virtus non sufficienter dividatur per quatuor membra.

Est ergo quaestio de praediclarum virtutum q Gardinalium numero et sufficientia. Numerus et sujflcicntia virtutum cardinalium consistit. in quaternario.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio numerus et sufficientia virtutum cardinalium consistit in qualernario. — liuius auteni numeri ralio et sufficientia assignatur multis modis, qui, etsi per omnia non sint rationabiles, lamen conliciunt unum moduiii dicendi ralionabilem et sullicientem. Possunl aui i.,........

tis, videlicet ad propriuni subiectum, ad actum intrinsecum, ad suum oppositum et ad proprium obiectum.

Primus igilur mndus sumendi est penes diveri. sitalem subiectorum. Subiecta enim proxima et immediata ipsarum virtutum sunt potentiae animae, sive vires, quae sunt tres, videlicet ralionalis, concupiscibilis et irascibilis, ita quod fortitudo est in irascibili, temperantia est in concupiscibili, sed iustitia et prudentia sunt in rationali, secundum quod dupliciter habet ad alias vires comparari: vel in ratione consiliantis, et sic est prudentia; vel in ratione senlentiantis, et sic est iustitia; sive secundum quod habet considerari in se, el sic perficitur habitu prudentiae; vel secundum quod habet alias regere et ordinare, et sic perficitur habitu iustiliae.

Secundus autem modus sumendi sufficienliam -2. virtutum attenditur secundum diversitatem actuum intrinsecorum. Tres enim sunt actus, qui necessario concurrunt ad virtutem, videlicet «scire, velle et iinpermutabiliter operari*». Scire autem, quid sit agendum, est ipsius prudenliae; velle vero bonum est ipsius iustitiae; impermutahiliier vero operari est temperantiae et fortiludinis, sed temperantiae in prosperis, fortitudinis in adversis.

Terlius vero modus sumendi attenditur penes 3. comparationem ad opposita, quae sunt quatuor nobis per peccalum inflicta, videlicet ignorantia, concupiscentia, infirmitas et malitia. Et contra (9710- ranliam est virtus prudentiae, conlra concupiscentiam est virtus temperantiae, contra infirmitatem est virtus forliludinis, et contra malitiam esl virtus iustitiae. Et hic modus dicendi videlur satis rationabilis esse; verumtamen a posteriori sumtus est, quia non virtutes per vitia, sed vitia per virtutum merita distinguuntur 4.

Quartus autem modus snmendi est ex parte obiectorum, et iste modus sumendi videtur esse rationabilior, quia « Iiabitus per actus, et actus per obiecta diversificari habent 5 ». Et hic modus sumendi habet quadruplicari; uno modo sic: nam virtules aut sunt circa passiones, aul circa actiones. Si circa passiones; aut illatas, et sic est fortitudo; aut innatas, el sic est temperantia. Si circa actiones; aut circa actiones intrinsecas, quae quidem consistunt in eligendo, et sic est prudentia; aut circa extrinsecas, quae quidein consistunt in exsequendo, et sic est iustitia, ad quam spectat unicuique tribuere iura sua 7. — Alio modo polest sumi sic a parte obiecti, quia virtus aut negotiatur circa malum, aut circa bonum. Si circa malum; aut est innatum, et sic est lemperantia; aut illarum, et sic est fortitudo. Si circa bonum; aut ratione s utilis et expedientis, et sic est prudentia; aut ratione honesli et laudabilis, et sic est iustitia. — Alio modo sumitur sic: quia virtus cardinalis aut ordinat a,dproximum, aut ordinat ad se ipsum. Si ad se ipsum; aut in eligendis, et sic est prudentia; aut in respuendis, et sic est temperantia. Si vero ordinat ad proximum; aut hoc est in reddendis, et sic est iustitia; aul in sUslinendis, et sic est fortitudo.

Omnes tamen hi modi dicendi aliquam videntur habere calunmiam nec usquequaque attingere ad rationem propriam. Et ideo adhuc restat alius modus dicendi, qui respectu praedictorum est septimusv et omnibus praedictis videtur esse magis idoneus. Cum enim virtus cardinalis dicatur, quia ordinat hominem circa ea quae sunt ad finem sive circa quid creatum; cum homo habeat comparari ad se ipsum et ad allerum, virtus cardinalis aut est regulaliva actuum hominis respectu sui, aut respectu proximi. Si respectu sui; hoc potest esse tripliciter secundum actum principalem triplicis virtutis, videlicet rationalis, circa quam est prudentia, concupiscibilis, circa quam est temperantia, et irascibilis, circa quam fortitudo consistit. — Si vero ordinet ad alterum, sic est una virtus, quae quidem dicitur iuslitia, quia una est ratio, secundum quam ad alterum ordinat, videlicet ratio debiti. Et quia haec ratio potest attendi secundum actum cuiuslibet potentiae; hinc est, quod iustitia cardinalis circuire dicitur omnes vires, et tamen una est propter unam rationem ordinandi ad alterum. — Et sic patet numerus el sufficientia praedictarum quatuor virtutum.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in contrarium, quod virlutes theologicae sunt tres secuniluin trinitatem potentiarum etc; dicendum, quod non est simile, quia virtulum theologicarum est ordinare hominem ad Deum, qui solus esl fmis omnium bonorum; cardinalium vero est hoininem ordinare ad se et ad proximum: et ideo necesse est, plures virlutes reperiri ex parte ista quam ex illa, propter unam comparationis differentiam superadditain. ratione cuius attenditur iustitia.

2. Ad illud quod obiiritur, quod iustitia, quae ad alterum, est tantum una: ergo similiter et aliae virtutes cardinales, quae ordinant hominem ad se ipsum; dicendum, quod non est sinule. Et ratio huius est: quia virtutes, quae respiciunt hominem in se, attenduntur penes actus virium principales. qui quoniam diversi sunt. necesse est. illas esse diversas: sed virtus, quae ordinat ad alterum, nou sumit rationem distinctionis ab actibus principalibus ipsarum virium, pro eo quod pcr eosdem actus, secundum quos ordinatur homo in se, ordinatur etiam ad proximum: et ideo distinctionem sumit ex ratione comparandi ad allerum. Et quia ratio illa, ut dicluin est, unicaest; ideo virtus iuslitiae, quae est ad alterum ordinativa, habet unitatem; nec ex hoc oportet de aliis siiniliter concludere, quia non est simile hinc et inde.

3. Ad illud quod obiicitur, quod praeter has virlutes cardinales Glossa ponit dilectionem Dei et proximi; dicendum, quod ipsa dilectio proximi non ponitur ibi, quia sit virtus cardinalis, sed quia ipsa est, quae maxime adiuvat iustitiam-virtutem, ut af-

Utrum virtutes cardinales sint Quinto quaeritur de virtutibus cardinalibus quantum ad originem. et est quaestio, utrum huiusmodi virtutes sint a Dei dono, vel ab assuetndine. Et quod sint ab assuetudine, videlur.

I. Eadein est virlus cardinalis et consuetudinasecunduin rem et essentiain j sed virlus consuetudinalis completum esse habet ab assuefactione, secundum quod dicit Philosophus in principio Veteris Ethicae e: « Innatis nobis a nalura, perfectis vero ah assuefactione »: ergo etc.

1 v.ii. aubdii tantum. Paulo inEerius posl ordinatur etiam k aliqui actui. — Vide acnolion ad praecedentem quaest.

S. Ilunav. — Tom. III. fectum nostrum possit respeclu proximi recte regulare. Nisi enim quis proximum suuin diligat, non est facile, ut ius debilum sibi feddat.

k. Ad illud quod obiicitur de aliis virtutibus, ulpote de humilitate. patientia et obedienlia; dicenduin, quod omnes illae virlutes pro magna parte reduci habent ad istas, sicut ail radicalia principia, in quibus residens est ratio movendi et dirigendi prhnaria; propter quod etiam cardinales a cardine nuncupantur. Unde pnlientia ad forlitudinein reducitur et aliae plures, quae sunt ipsius species materiales, secundum quod innuunt.tractatores morales a. Ilumilitas vero et obedientia reduci habent ad ipsam iustitiam. — Et si lu obiicins, quod humilitas non semper ordinat ad alteruni, et similiter patientia; responderi potest, quod idetn homo sortitur rationem duplicis personae, sicut patet: homo cum accusat se ipsum, idem est accusator et reus; et.cum iudicat se ipsum, idem est iudex et condenmatns. Sic inlelligendum esl in humilitate et patientia et aliis etiam specialibus virtulibus, quae reduci habent ad ipsam iustiliam, secundum quod est virtus rardinalis el specialis. Dicitur tainen omnes vires circuire, quia aliqui habilus, qui ad ipsam reducuntur, spectant ad partem rationalem, sicut veritas; aliqui ad concupiscibilem, sicul largitas; aliqui ad irascibilem, sicut ira per zeluni et poenitenlia, secundum quod in quarto libro, distinctione decima quarta dicitur. El per hoc palel responsio ad obiecla. a Dei dono, vel ab assuetudine.

2. Uem, secundum quod vnll Philosophus et ostendit: « Ex eisdem ipsis unaquaeque res generatur, per quae in es.se salvatur et promovelur »; sed per bonorum operum muliplicationem cardinales virtutes habent in nobis conservari et ad melius promoveri: ergo per bona opera habent in nobis generari.

3. Item, hoc ipsum videtur experimenlo. Videmus enim, quod malus homo, diiin in bono exercetur et assuescit, semper plus et plus ad bonuin « Scil. lili. II. c. I. (clV. lom. I. ing. 10, nota 2.), nl)i sic 7 i.ilir. II. Elhic. c 2: Ai cio i Bolum generatlones el

habel disponi et habilitari et facilior reddi; sed hoc non esset, nisi per assuefactionera in bono acquireretur habitus, qui ad bonum habihtaret: cum igitur tales sint virtutes cardinales, videtur, quod originera trahant ex frequenti bene agere.

4. Item, multi habent et habuerunt huiusmodi virtutes cardinales et consueludinales, qui nunquam crediderunt in Christum nec sunt membra eius: si ergo vera gratia per Christum habet derivari in eius membra, videtur ergo, quod cardinales virtules acquiri possint per humanam industriam.

5. Item, sicut intellectus perflcitur et dirigitur et rectificatur per habitum scientiae, sic et affectus per habitura virtulis; sed quamvis intellectus noster propria virtute non possit venire in cognitionem aeternorum, tamen per ea quae naturaliter habet, potest venire in cognitionem istorum inferiorum: ergo pari ratione, quamvis affectus non possit habere virtutes, quae elevent ipsum ad superna, videtur tamen, quod possit habere virtutes dirigentes ipsum et rectificantes circa ista inferiora. Sed cardinales virtutes sunt huiusmodi 4: ergo etc. — Si tu dicas, quod non est simile, quia perfectio affectus multo nobilior est quam perfeclio intellectus: obiicitur contra hoc, quod talis perfectio non videtur esse excellentior quam perfeclio cognitionis. Videmus enim, quasdam creaturas irrationales huiusmodi virtutes quasi naturaliler possidere. Quoddam enim animal est, quod viget in liberalitale; quoddam, quod in prudentia; quoddam, quod in raansuetudine; quoddam, quod in virlutis strenuitate; quoddam,quod in caslitate, sicut per exempla patet: ergo si natura hominis dignior est quam nalura bestiarum, multo fortius videtur, quod homo istas virtutes cardinales aut habeat simpliciter sibi innatas, aut per illud quod est innatum, cum ralionis industria possit acquirere.

Sed contra: 1. lacobi primo: Omne dalum optimum el omne donwn perfectum desursum est; sed dona virtutum sunt dona optima, secundum quod innuit ipsa Glossa: ergo non videtur, quod huiusmodi virtutes sint a nostra assuefactione, sed potius ex divino munere.

2. Item, Sapientiae octa vo 7: Scio, quod aliler non possum esse continens, nisi Deus d.et: ergo continentia non potest obtineri nisi per divinum munus, pari ratione nec alia cardinalis virtus: redit ergo idem quod prius.

3. Item, hoc ipsum videtur ralione: « Agens nobilius esl patiente, et principium effectu8»; sed virtus interior animi nobilior est quam operatio exterior: ergo ex frequenti bona operatione non videtur quod contingat acquirere aliquam virtutem cardinalem.

4. Itera, si virtus acquiritur per operationes, aut per unicam operationem, aut per plures; constat, quod per unicam non 9: ergo per plures. Sed contra: quando una illarum operationum incipit esse, alia desinit: ergo si nunquara operationes sunl simul; si una non potest facere, ergo nec plures, cum, novis operationibus supervenientibus, aliae transeant in praeteritum.

b. Item, si virtus cardinalis generari habet ex operibus, aut ergo ex operibus virluosis, aut non virluosis. Ex operibus virtuosis nori, quia opera virtuosa sive sludiosa a virtute habent originera: ergo non sunt virtulis principium. Si ex operibus non virluosis; sed contra: quales sunt aclus, tales sunt habitus: ergo si opera illa non sunt virtuosa, non generabunt habitum virtuosum: ergo videtur, quod nulla virlus possit ex operibus generari. Virtules cardinales, prout sunl politicae, tum a nalura lum ab assuefactione orlum habent; sed prout sunt infusae et gratia informatae, sunt a divino munere.

Respondeo: Ad praedictorum intelligenliam est alio raodo dicuntur virtutes non solum, quia habilitant ad huiusmodi opera, sed etiam, quia eleuant ad opera meritoria. Secundum autem quod virtutes cardinales dicuntur virtutes, quia potentiam elet. vant l; sic non habent orluin alj assuefactione, sed a divino nmnere; non a nalura, sed a gratia. Quia enim elevant potentiam supra se, sunt supra naturain et actum ipsius potentiae, qui inest ei per se; et ideo necesse est, quod ab aliquo superiori et potenlia et actu ipsius polentiae trahant originem. Et hoc modo cardinales virtutes sunt virtutes gvatuitae.

Alio modo esl loqui de cardinalibus virtulibus, secundum quod habililant ad opera moralia; et sic 2. huiusmodi virlutes cardinales sunt virlutes poiiticae et radiealiler sunl a natura, sed complelive sunt vel ab operum frequentia et perseveranlia, vel a i/ruliiie influentia et praesidentia, vel ex utraque causa. A natura, inquam, sunt radicaliter, quia plantalam habemus in noslra natura rectitudinem, per quam apli siunus, licet imperfecle, ad opera virtutis el honestatis 3; sed dum assuescimus, paulatim efficitur nobis facile quod prius eral difficile, secundum quod dicit Bernardus ad Eugenium, quod nihil est adeo difficile, quod consueludo non reddat facile. — Nec solum ex assuefaclione ducilur illa habilitas semiplena ad complementum, sed etiam per gratiae adiutorium. Nam cum ipsa gratia sit animae rectificativa, rectitudo superveniens naturae rectitudinem qualemeumque prius existentem amplificut et amplificando confirmat. — Ex utraque etiam causa virtus politica potest suscipere complementum, videlicet quando concurrit divinae graliae adiutorium et bonae consueludinis exercitium, per quae duo virtus cardinalis radicala in natura ducitur ad complementum perfectum. — Et sic virlus cardinalis, in qunntum est polilica, ortum habens a nalura, ducitur ad quoddam conipleineiitum ex assuefactione subsequente, ad maius complementum ducitur ex gralia supervenienle, sed ad perfectum complementum ducitur ex utraque causa concurrente. videlicet gratia et assuefactione.

Etpotest huiusmodi exemplum inveniri satis manifestuui. Videmus enim, quod aliquis equus ex sua naturali compositione aptiludiueiu habel ad bene portandum el ambnlanduin; sed illa aplitudo ad complementuni putest reduci per ipsius cqui assuefaclionem, vel per ipsius sessoris industriam, qui scit freno equum circumducere, vel per ulra.mque. Sic et in proposilo intelligendum est, quia secundum Aiigiislinuiii liberum arbilrium assimilatur 1 Cod. V iiililit nii opera meritoria. equo, et gratia assimilatur sessori, et bona operatio rectae ambulationi.

Sic igilur palet, quod loquendo de virtute cardinali. secundum quoil esl polilica, et secundum quod est intentionis pbilosophicae determinare de ipsa. concedi potest, quod a nalura et assuefactionc trahit originem, secundum quod ipse Philosophus dicil, et rationes ostendunt ad primam partem inductae. Si aulem loquamur de virtutibus cardinalibus, secundum quod sanl gratuitae, et secundum quod de eis intendit theologus, sic sunt a procedunt de virtute, secundum quod dicit quendam habitum facilitantem polentiam animae. Et ideo rationes illae sunl concedendae. ctum etc, et virtutes sunl dona optima; responderi potest dupliciter. Primo, quia Glossa intelligit de virtutibus non quibuscumque et per omnem modum, sed in quantum sunt gratuitae et meritoriae, per quem modum diclum est, cardinales virtutes esse a solo muliere gratiae. — Alilereliam potest dici, quod per illamaucloritatem non probatur, quod tales virtutes non sint a nobis, quia tam naturalia quam gratuita dicuntur esse a Deo, sicut Glossa exponit ibi T. Et propterea ex hoc haberi non potest, quod non sint ab operatione nostra. Opus enim nostrum non excludit opus et munus divinum. immo praesupponit et necessario exigit, secundum quod in secundo libro s fuit ostensum, ubi quaesitum fuit, ulrum omnis actio sit a Deo.

2. Ad illud quod obiicitur de auctoritate Sapientiae, iam patet responsio: quia vel infelligitur de continentia, secundum quod est Deo accepta el meritoria; vel intelligitur de actione Dei, qua Deus dicilur dare aliquid cooperando et adiuvando, non de illa speciali, qua dicilur dare ipsum habitum infundendo Philosophi enim continenles fuerunt, et hoc Deo dante, non per ipsius continentiae infusionem, sed per liberalem et bcnevolam cooperationem.

3. Ad illud quod oliiicilur, quod agens nobilius est patiente, ct principiuin effectu; dicenduni. quod illuii habet veritatem, quando agens et movens subslantialiter differt a patiente; sed quando sic est, quoil idein movet ipsum, non oportet, quod veritatem habeat nisi secundum quid, ut idem ipsum sit magis nobile et minus secundum diversas comparationes. Dnde liberum arbitrium, se ipsum assuefaciens ad bonum per actum suum, magis nobile est, in quantum se movet et assuefacit, et minus nobile, in quantum assuescit.. Et hoc modo respondendum est in omnibus habitibus acquisitis. — Et si ulterius insislat, quod actus exterior non est nobilior habitu interius generato; dicendum, quod virtus politica non perducitur ad complementum per actum exferiorem, sed per actum voluntatis interiorem; sicut patet, cum aliquis largitur eleemosynam, est ibi operatio manus exterius exsequenlis, et ista non est principium virtutis, sed signum; et est operatio voluntatis interioris moventis et dirigentis, qua vult largiri alii; et ex ista operatione frequentata cum perseverantia ad complementum habet duci virtus consuetudinalis sive politica.

4. Ad illud quod quaeritur, utrum una operatio, an plures perducant ad virtutis completionem; dicendum, quod plures, quia non ex una operatione generatur habitus, sed ex multis 2. — Et si obiiciat, quod una superveniente, reliqua transit, et nunquam erunt simul plures; dicendum, quod etsi prima operatio transeat quantum ad aclum, manet tamen quantum ad effectum, qui quidem

5. De li-iplici habilu, scilicet innalo, acquisito, infuso cfr. effectus per se ipsum non est tantus, ut mereatur dici disposilio vel habitus; sed prout ab actibus sequentibus adiuvatur et promovetur, crescit in dispositionem, et de dispositione crescit in habitum; sicut videmus, quod una gutta non sufficit ad cavandum, frequens tamen stillatio guttae facit foveam, secundum illud poeticum:

Gulta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo. Sic etiam intelligendum est in proposito.

S. Ad illud quod obiicitur, quod virtus cardinalis non potest generari ex operibus virtuosis; dicendum, quod generari habet ex operibus virluosis; sed opus virtuosum sive studiosum, ul proprius loquamur, quoddam esl virtuosum plene, quoddam semiplene. Illud est virtuosum plene, quod procedit ab habitu virtutis iam completo; illud est virtuosum semiplene, quod disponit ad habitum virtutis. Et hoc quidem opus non necesse est esse a virtule, sed potest esse ab aliquo, quod est virtuti consonum, utpote a voluntate deliberativa consonante naturali rectitudini, videlicet iudicio conscientiae et inclinationi synderesis, quibus virtus conformalur, sicut patet. Definitur enim virtus, quod est «habitus mentis in modum naturae rationi consentiens 5 ». Et sic patet, quod ratio illa non cogit, quia procedit ex suppositione falsi. ralio Commentntoris Scoti ad loc. cit. (ed. Waddingi) cl Mnstrii, Ovid., IV. Epist. ex Ponlo, epist. 10. v. 5:

Gutla cavat lapidem, consumilur unulus usu. Pro non vi in laudato hexnmelro codd. H I L T V V bb non bis.

tum est.

Utrum virtules cardinales iri Sexto et ultirao quaeritur de virtutibus cardinalibus quantum ad durationem, et est quaeslio, utrum in patria maneant, an evacuentur. Et quod maneant, videtur.

1. Sapientiae primo: Iustitia esl perpetua et: si ergo iustilia manet, quae ordinat ad alterum. multo fortius manent virtutes cardinales, quae ordinant ad se ipsum.

2. Item, hae virtutes cardinales plenissime fuerunt in Christo: si ergo Christus habuit caritatem comprehensoris, videtur, quod huiusmodi virtutes in statu gloriae habeant salvari.

3. Item, hoc ipsum videtur auctoritate Bedae, quam Magister inducit in littera, quae dicit, quod « potestates caeli quatuor eximiis virtutibus sunt praeclarae: fortitudine, prudentia, temperantia, iustitia».

4. Item, secundum Macrobium istae quatuor virtutes cardinales respiciunt « quadrifariam distinctionem: quia quaedam sunt exemplares, quaedam politicae, quaedam purgatoriae, quaedam anirrii iam purgali»: si ergo virtutes exemplares sunt in Deo, et mens ad perfectionem purgationis non habet perduci in stalu miseriae praesentis; videtur, quod istae virtutes cardinales potissime in Beatis habent reperiri, cum et ipsi Beati per gloriam fuerunt deiformes eflecli.

Sed contra: 1. Augustinus dicit, et habetur in littera 5, quod «prudentia esl in praecavendis insidiis, iustitia in subveniendo miseris, fortitudo in perferendis raolestiis, et temperantia in coercendis delectalionibus pravis»; sed nullum istorum in pai. — Dionys. Carth., hic q. I. patria maneant, an evacuenlur. tria invenitur: ergo habitus virtutum cardinalium in patria non manebunt.

2. Item, virtutes cardinales minus nobiles sunt quam theologicae: si ergo virtutes theologicae evacuantur, utpote fldes et spes 6; videtur, quod et virlutes cardinales similiter.

3. Item, virtutes cardinales habent pro obiecto ea quae ordinant se ad flnem, et per quae pervenitur ad finem 7; sed cum perventum est ad flnem iam non oportet versari in his quae ad finem perducunt: ergo videtur, quod iam amplius non maneant virtutes cardinales in suis actibus. Sed habitus sine actu est incompletus; in palria autem nihil est incompletum: ergo necesse est, ibi evacuari habitus virtulum cardinalium.

4. Item, secundum quod dicit Apostolus, scienlia destruetur: si ergo maioris perfectionis est scientia quam prudentia, ergo in patria non stabit prudentia. Sed prudentia est prima inter omnes virtutes cardinales: si ergo ipsa non manebit, nec aliae. Virtutes cardinales excellentiori modo remanebunt in palria, quam sunt modo in via.

Respondeo: Dicendum, quod in patria aliqua virtus dicitur manere multipliciter. Quaedam namque virtus manet in patria quantum ad praemium, ita quod ipsa sibi ipsi est praemium secundum perfectiorem slatum; sicut caritas, quae, prout erat imperfecta in via, meriti erat principium; sed prout ipsa eadem est consummata in patria, est praemii complementum. — Quaedam aulem virlus manet quantum ad praemium; verumtamen nec ipsa sibi ipsi est praemium, nec cum praemio suo se ipsain compatitur, sicut fides et spes, quae in patria praemiantur, et ideo non pereunt; non sunl tamen praemium propter suam imperfectionem, nec secum praemium compaliuntur propler quandam oppositionem. Nam praemium ipsum est videre et tenere Deum; et primum repugnat fldei, quae est de non viso; secundum repugnat spei, quae est de futuro et non liabito -. — Quaedam vero virtus nianet medio modo, quia manel quantum ad praemium et cum praemio; ipsa tamen non est sibi praemium, sed dispositio ad praemium; et sic manet virtus cardinalis.

Nam praemium essentiale ipsarum virlutum est ipsum bonum summum, quod Deus est, secundum quod videtur, diligitur et tenetur. ita quod penes istos tres actus tres dotes animae accipiuntur 3. Nullus autein istorum acluum est actus virtutum cardinalinin, quia cardinales virtutes niuiquam tantum elevantur, quod Deum habeant pro obiecto, alioquin transirent in tbeologicas virtutes el desinerent esse cardinales. — Respectu tamen liorum actuuin gloriosorum virtutes cardinales erunt 4 sicut disposiliones; ut. sicut in via, licet per virtutes cardinales non fruamur, tamen per eas disponimur, ul fruamur; sic et in patria. Unde omnes arlus nostri gloriosi erunt fortes et iusli, prudenl.es el casli, ita quod iustilia excludit omnein obliqnitatem, prudentia excludit omnem errorem, fortitudo omnem molestiam, temperantia omnem libidinum repugnantiam, secundum quod dicit Augustinus, et Magisler tangit in littera. — Et sic patet, quod virtutes cardinales excellentiori inodo manebunt in palria, quani sunt in via. Unde et rationes concedendae sunl, quae sunt ad parlem istam.

I. Ad illud ergo quod priino obiicilur in con- Trarium de artibus istarum quatuor virtutum, dicendum, quod illi actus non sunt aclus earum generales, sed solum secundum stalum viae; alios vero actus habebunt in patria multo excellentiores, quos etiam in via aliquo modo habent, licel semiplene: et ideo virtutes istae non tollentur, sed perficientur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod virtutes theologicae perfectiores sunt cardinalibus; dicendum, quod illud verum est, quantum est ex parte obiecli; verumtamen quantum ad modum movendi et habilitandi non habet veritatem generaliter, quia fides et spes de sua primaria ratione important imperfectionem, quae repugnat statui gloriae, pro eo quod babilitant respectu absentis et non respectu praesentis. Et hinc est, quod magis evacuantur theologicae quam cardinales, sicut satis apparet ex bis quae dicta sunl distinctione trigesima prima.

3. Ad illud quod obiicitur, quod virlutes cardinales ordinant in ea quae tendunt in finem; dicendum, quod verum est, quia ordinant 7 ad se et ad proximum; sed ista, ad quae ordinat virtus cardinalis, non cessabunt in patria, iinmo manebunt multo melius ordinata. Ad boc enim, quod homo recte ordinefur in Deum, necesse est, quod etiam ad se ipsum et ad proximuin ordinetur; et ideo, licet in palria perveniatur usque in finem, nou lamen oportebit, habitus istarum virtutum non remanere.

4. Ad illud quod obiicilur. quod scienlia cessabit in palria; dicendum, sicut in praecedentibus s dictum fuit, quod non cessabit quaiilum ad habilum, sed quantum ad modum, qui attendilur per collalionem et decursum. Praeterea, scientia illa, de qua loquitur Apostolus, non estnobilior, quain sit habitus virlutum carrlinalium. Et iterum, scientia, quaiitum est de ralione sui nominis, in via imponitur a collalione praemissarum ad conclusionem — secundum quod dicitur, quod scientia est conclusionum, et inlellectus est habitus principiorum — nomen autem virtutis cardinalis non sic imponitur: et ideo non sic dicuntur destrui in patria, secundum quod scientia.

Dub. I.

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de illa deflnitione iustitiae, quam ponit: Iustilia est in subveniendo miseris. Et videtur, quod male deflniat, quia iustitia d.istinguitur conlra misericordiam, aut misericordia est pars iustitiae-virtutis: cum ergo ipsius misericordiae sit subvenire miseris, videtur male hic notificari habitus iustitiae-virtutis. — Item, iustitiae est « reddere unicuique quod suum est »; sed aliquibus debemus honorem, aliquibus subventionem: ergo praedicta notificatio non convenit universaliter iustitiae. Obedienlia enim est pars iustitiae, tamen obedienlia non est in subveniendo miseris, sed in obediendo mandatis 2.

Respondeo: Dicendum, quod Magister sive Augustinus 3, cuius haec verba sunt, non intendit definire ipsam virlutem generaliter, sed secundum suum polissimum stalum, in quo et secundum quem conformamur ad Christum. Et quoniam in isto actu iustitiae, etsi multi sint, maxime conformamur Chrislo, scilicet in subveniendo miseris; ideo iustitia per actum islum notificatur, non quia generaliter omni iustitiae conveniat, sed quia convenit iustitiae in suo potissimo statu. — Ex hoc tamen potest colligi generalis eius notificatio, quia, sicut miseris debemus subvenlionem, ila aliis generibus hominum alia et alia debemus. Dnde generalis notificatio ipsius iustitiae iu- ex hoc notest elici, quod iustitia est virtus reddens unicuique quod suum est. — Et sic patet responsio ad illa duo obiecta.

Notandum est lamen, quod subvenire miseris polest aliquis dupliciter: aut prout movetur sub ratione debili, aut prout simpliciler considerat necessitatem proximi, cui compatiendum est. Et primum est iustitiae, secundum misericordiae. Verumtamen, sicut diclum est, misericordia continetur sub iustitia cardinali, licet aliquo modo iustitia distinguatur contra misericordiam.

Propter quod nota, quod iustitia dicitur multis modis:- uno modo large, prout dicit generaliter rectitudinem animi sive in declinando a malo, sive in faciendo bonum; et hoc modo iustitia est virtus generalis, secundum quam quilibet homo sanctus dicitur esse iuslus. Alio modo dicitur iustitia rectitudo ordinans ad alterum in reddendo ei quod suum est; et sic est virtus cardinalis. Tertio modo dici- tur iuslitia magis proprie, secundum quod dicit rectitudinem in reddendo id quod est poenae; et accipitur ibi iustitia pro severitate. Et sic iustitia distinguitur contra misericordiam et est pars iustitiae cardinalis. — Si autem quaeras, quare iustitia magis accipiatur generaliter quam aliqua virtus; hoc est, quia nomen iuslitiae imponitur ab ordine rectitudinis, qui generaliter convenire potest omni virtuti.

Dub. II.

Ilem quaeritur de alia nolificatione, quam ponit: Prudentia est in praecavendis insidiis. Contra hoc est: quia, cum insidiae sint de contingentibus fuluris et occultis, et ista non cognoscantur per virtutem aliquam, sed potius per donum prophetiae; non videtur, quod notificatio illa conveniat prudentiae. — item, tres sunt partes prudentiae, sicut dicit Tullius, videlicet « memoria, intelligentia et providentia »; et sola providentia est respectu futuri: igitur ipsa sola est in praecavendis insidiis: ergo non videtur, quod ista notificalio ipsius prudentiae sit communis et generalis.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut praedictum est de iustitia, ita intelligendum est de prudentia, quod quia summus actus prudentiae consistit in praecavendo insidias, ideo Magisler per actum illum definit prudenliam. Unde verum est, quod notificatio in quo cod. G subdit est, et deinde pro in isto aclu iustitiae

ista, ac.cipiendo praecise, convenit uni soli prudentiae parti. quae est providentia; tamen, large accipiendo. omnes partes prudentiae ordinantur ad istam. quia memoria praeteritorum ordinat ad cautelam futurorum; parum enim valet esse circumspectum in his quae facla sunt, nisi per liaec fiat homo circumspectior in his quae sunt facienda.

Ad illud ergo quod ohiicitnr, quod nemo potest praescire futuras insidias nisi propheta: direndum, quod quamvis non possit praescire cognilione certitudinali, potest tamen praescire cognitione eonieclurae, sicut in signis praesenlibus prognostieat homo futurum eventum.

Dun. III.

Item quaeritur de notificatione, quam ponit de fortitudine dicens, quod fortitudo esl in perferen- >dis molestiis. Videtur enim male assignata: quia, secundum quod dicit Philosophus % in hoc dislinguitur patiens a forli, quod paliens patitur, sed non deducitur, fortis nec patitur nec deducitur: ergo non videtur, quod forlitudo sit in perferendis molestiis. — Item, oninis virtus esl circa delectationes et trislitias: ergo fortitudo non tantum est circa ea quae moleslant, sed etiam circa ea quae delectant. — Et rursus, cum omnis virtus sit circa delectationes et tristitias, videtur, quod praedicta notificalio omni virtuti conveniat.

Respondko: Dicendum, quod pcrferre moleslias, etsi habeat iunctum sibi pali, tamen plus dicit actionem quam passionem. Ille enim dicitur molestias perferre, qui perfecte eas fert, hoc est, qui in eis non succnmbit, sed qui eis supereffertur; et talis vere dicitur fortis, quia non solum non deducitur, verum etiain magis agit quam agalur; et hoc est proprium ipsius fortiludinis. Licet etiam omnis virtus circa delectationes et tristitias consistat per modum electionis et fugae, sola tamen virtus forliludinis consistit per modum supporlationis et tolerantiae. — El sic manifesta sunt illa dno, quae opponit.

Dub. IV.

item quaerilur de quarta definitione, quam assignat, quod lemperantia est in coercendis delectationihus pravis. Sed contra: Christus potissime habuit temperaiitiam, et Adam in statu primo; tamen nec isle nec ille pro tempore illo delcctationes pravas arcehat: ergo non videtur, quod praedicta notificatio sit recte assignata. — Item, perfecte coercere deleclaliones pravas, hoc esl ipsas non sentire; sed hoc est privatio, non positio: ergo cum quaelibet virtus c habeal. actum positivum, per quem notificalur; videlur, quod temperanlia male definiatur.

Rkspondko: Dicendum, quod hic definitur temperantia secundum statum naturae lapsae, in qua delectaliones pravae oriuntur et per virtutem lemperantiae refrenantur; et circa hoc consistit maxima difficultas temperantiae in viatorihus; et in hoc confonnamur Chrislo, licet non omnino, quia Chri stus huiusmodi delectationes nec sensit nec eis consensit; nos aulem. si non consentimus, licet eas sentiamus s, aliquo modo eidem conformamur, et lunc delectationes huiusmodi coercemus. Unde coercere potest dicere quandam resistentiam respectu huiusmodi delectationum. quae est in ipsarum repressione; vel potest dicere oinnis inordinatae delectationis absentiam et privationem. Et primum est hominis in stalu naturae lapsae, secundum vero potesl esse Christi et hominis insliluti.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod omnis actus virtutis est positivus; dicendum, quod est loqui de aclu interiori et de actu exteriori. Cum ergo dicitur, quod omnis actus virtutis est positivus; dicendum, quod verum est de aclu interiori, sed de aclu exleriori non est generaliter verum. Velle enim carere aliquo, quod non decet, virtutis est, et velle abstinere ah aliquo, quod non licet; et sic ad virtutem spectant silenlium et ieiunium. Quamvis ennn non loqui et non manducare sint privationes, lamen velle. non loqui et non manducare est posilionis et actus virtulis.

Dub. V.

Item quaeritur de illa ratione, quam assignat Hieronymus in littera dicens, quod hae virtutes cardinales dicunlur, quibus in hac vila mortali bene vivitur et post ad aeternam vitam pervenitur; quia non videtur recta ratio assignari. Per hanc enim rationem videtur omnis virtus cardinalis esse, quia omni virtute recle vivitur, et omnis virtus est via perveniendi in regnum. — Item, cum cardinales dicantur, quia sunl principales et principium movendi; cum caritas sit magis principale principium movendi, videtur, quod carilas debet dici virtus cardinalis. — Item, cum prudentia sit non tantum virtus, sed etiam auriga virtulum et aliarum directiva 3; videtur, quod ipsa possit dici cardinalior aliis.

luxla hoc quaeritur: quare huiusmodi virlutes cardinalesdicuntur politicae magis quam theologicae?

Respondeo: Dicendum, quod huiusmodi virtutes dicuntur consuetudinales, politicae et cardinales. Consuetudinales dicuntur ratione sui principii originalis, secundum quod acquiruntur ex frequenti bene agere. Politicae vero dicuntur ratione operationis et exercitii sibi debiti, quia, sicut theologicae dicuntur, quia ordinant hominem ad divina et quasi faciunt hominem divinum, sic istae virtutes dicuntur politicae, quia reddunt hominem bene ordinatum ad vivendum inter homines; unde politica virtus dicitur a polis, quod est pluralitas. Cardinales autem dicuntur ratione finis ultimi, quia per istas est ingressus ad caelestia regna. Duplex esl enim porta ingrediendi in caelum, videlicet per observantiam mandatorum, secundum illud Malthaei decimo nono: Si vis ad vilam ingredi, serva mandata; et per lolerantiam tribulationum, secundum illud Actuum decimo quarto: Per multas tribulationes oportel nos elc Quantum ad quae duo principaliter ordinant istae quatuor virtutes; ideo dicuntur principales et cardinales. Ideo autem istae virtules principaliter ordinant, quia sumuntur a rationibus praecipuis, secundum quas homo debet versari in agendis et patiendis. ln omnibus enim agendis et 1 Cfr. supra pag. 488, nola 3. el 9. — Superius post repatiendis debet homo attendere arduitatem, secundum quam conditionem attendilur fortitudo; et aequilatem, secundum quam altendilur iustitia; et honestatem, secundum quam attenditur temperantia; et ulitilalem, secundum quam attenditur prudentia. Et quia istae quatuor rationes sunt quasi quatuor cardines, ad quos reducuntur omnes virtutes, quae movent ad recte agendum, vel patiendum; ideo istae quatuor virtutes dicuntur cardinales et principales. Et sic patet, quare istae virtutes sic nominentur, et quod ratio Hieronymi, quae ponitur in littera, est valde bona.

Nec valet illud quod obiicit de virtutibus theologicis et de caritate; quoniam ipsae theologicae virlutes tanquam excellentiores sortiuntur nobilius nomen. Praeterea, non sumuntur secundum illas qualuor conditiones principales, quae requiruntur ad virtutem, ratione quarum istae vocantur cardinales. Et per hoc patet illud quod obiiciebatur primo etsecundo.

Ad illud vero quod obiiciebatur tertio, similiter patet responsio; quia omnes virtutes istae aequaliter dicuntur cardinales, pro eo quod omnes istae rationes, penes quas accipiuntur, aequaliter sunt necessariae ad virtutem, videlicet ratio ardui et debiti et honesli sive pulcri et eligibilis.

Dub. VI.

llem quaerilur de hoc quod dicit ibi, quod iustitia in illa beatitudine non desit, nec aliae tres virlutes, videlicet prudentia, fortitudo et lemperantia; et quaeritur ratione huius de ordine istarum quatuor virtutum, quia Magister semper hic praeinitlit iustiliam et secundo subiungit prudentiam, tertio forlitudinem et quarlo temperanliam. Sed in contrarium huius est, quia Philosophus in prosecutione harum virtutum primo ordinat fortitudinem et secundo temperanliam. — Item, videlur, quod prudentia deberet omnibus aliis praemitti, quia ostendit viam aliis: ergo sicut palpebrae debent praecedere gressus '% sic videtur, quod prudentia ordinanda esset ante alias. — Iteni. in libro Sapientiae, oclavo, praemittitur continentia et subiungitur prudentia, et tertio iuslitia et quarlo fwlitndo. Ait enim sie: Sobrietatem docet et sapientiam et iuslitiam el virlutem.

Respondeo: Dicendum, quod istae virtutes possunt quadrupliciler considerari, secundum quod quatuor sunt, et secundum quadruplicem considerationem quaelibet primo loco potest ordinari. Habet enim virtus comparari ad subiectum et habet comparari ad obiectum. Ad subieclum autem comparatur dupliciter: aut secundum ordinem m acquirendo; et sic oportet incipere a continentia, quia, sicut mundus color aliis coloribus subslernitur, sic munditia carnis praemitti debet aliis virtutibus; et iste ordo consideratur in libro Sapienliae, ubi praemittitur aliis. — Mio modo comparantur virtutes ad subiectum secundum ordinem in per/iciendo; et quia in perfecto exercitio virtutis cognitio praecedit, sic prudentia omnibus aliis babel praeponi. Et sic praemittit eam Uernardus ad Eugeninm 2 dicens.quod non tanlum est virtus, veruni etiam auriga virlutuni.

Cap. I.

De septem donis Spiritus sancti.

Nunc de septem donis Spiritus sancti agendum esl, nbi prius considerandum est, nn haec dona vircuncla haec dona.

Cap. II.

Utrum sint virtules, el sint in Angelis.

Haec dona virtutes esse nec in futuro desittira, Si aulem considerentur virlutes per comparationem ad obieclum, hoc similiter potest esse dupliciter: quia nbiectum virtutis est bonum et di/pcile, secundum quod dicit Philosophus 3. Si comparentur;nl obieclum sub ralione diflicilis, sic prima est forlitudo, quae magis considerat dilTicile; et hoc modo ordinat Philusophus in Ethicis, praemittens fortitudinem aliis, et deinde gradatim descendens.se-.cundum quod magis et minus habent rationem dillieilis. — Si autem comparentur sub ratione boni, sic prima onmium virtutum est ipsa iustilia, cuius maxime est ordinem considerare et ahis bonum suum communicare; el hoc modo ordinat Auguslinus et Magister in littera 4. — Et per hoc patet responsio ad obiecta, patent etiam ea quae dicuntur in littera.

Et ex his quae quaesila sunt, possent formari f sex problemata praeler illa quae quaesita sunt, quatuor videlicet de de/iniiionibus harum quatuor virtutum, et duo sequentia de earum virtutum npmwe el ordine. Et ista sulhciant de virtutilms cardinalibus in sua <raneralitater. leslibus spiritibus redtimlantitis videtur effluere, plcno seplem virttittim spiritualium fervens meatu. Si enini lluvius riparttm editis superfusus exnndat, quanlo madam sancliticatioimm ubertate laetificat »! Deinde sanctiflcationem exponens subdit: « His atitem sanctiflcamen, sed mulli spiritualium dononim incalus». Ouamvis tellectus elc., unus tamen esl Dei Spiritus suae lioerlatis virlutes esse sancliflcalionesipic lidelium mentiiiin cl

Cap. III.

Ulrum in Chrislo fuerint.

In Christo etiam haec eadeni fuisse, Isaias ostenclit diceiis: Egredietur virga de radice lesse, et flos de radice eius ascendelj el requiescel super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et inlelleclus, spiritus consilii et fortitudinis, spirilus scienliae et pietatis, et i. replebit eum spiritus limoris Domini. ritas vero nunquam excidet». Augustinus quoque super illum locum Psalnii: Adorabo ad templum san-

Cap. IV.

De limorum dislinclione.

Et quia de timore traclandi nobis occurrit locus, sciendum esl, qualuor esse timores, scilicel mundaniim eos qui occidunt corpus elc. Timor aulem servilis est, ut ait Auguslinus, cum per limorcm gehennae conlinet sc liomo a peccato, quo praesentiam iudicis et poenas inetuit, et tiniorc facit, quidquid boni facit, non timore ciens, per quem fit paulalim consueludo iusliliae, et ctis feliciter viventibus et in nobis erunt in fuluro, sed non habebunt omnia 6 hos usus sive haec offlcia, quae nunc habent; ut verbi gratia, timor filialis modo amari; et sic incipit excludi servilis limor a carilate. Et succedit deinde limor castus sive amicabilis, quo mus, ne eo careamus. Timor isle de amore venit; ille

Cap. V.

De casto et servili et iniliali.

De his eisdem tinioribus latius dispulat dicens: «Coepit aliquis credere diem iudicii; si coepit credere, per sctam inlroduci limim, quando ali(iiid suilur: seta prius inlrat, el nisi exeal, non succedil linuni; sic (i- Ioannem, illud dictum est per David. Sed nolile pulare, Dissonant? Non. Excule aures, inteude melodiam. Non ctcris eum, ipso frui desideras ».

Cap. VI.

Quo differant castus et servilis.

« Non potes melius explanare, quid intersil inler culaie velle; isla oplat praesentiani viri. Illu timet, et dicet: limeo viruin, ne veniat; isla dicet: timeo virum, ne discedat. Illa dicet: timco virum, ne damnel; isla dicet: timeo virum, nc deseral. Pone hoc in aniibi quod lilillel inenteni, quod pimgat.quod slinuilet. quis sit timor castus, el quis servilis, et qualiter diflerant. In quibus etiam initialem limorein significavil, qui niedius aliquid de servili, et aliquid de caslo limore iniiius tiineniiis. Isle timor notatur in illis verbis Auguslini, ubi iirin negat, limorem esse in caritale inquia, ut ipse supra dixit, servilis timor non remanet, inchoata, quia omnis qui carilalem habet, licet non perfectam, et in Deum credit et bona opera facit. Quare servilis non est timor ille, quem in caritale inchoata fore concessit, et quem, crescente caritate, decrescere dixit; sed ille est timor initialis, quem non negat esse in caritate, nisi perfecta sit.

Cap. VII.

Quod timor servilis et inilialis dicunlur inilium sapientiae, sed differenter. tiam, sed tamen non remanet cum ea, immo foras exit. lnitialis vero dicitur initium sapientiae, quia est in 3 ininterdum dicitur servilis, quia et ipse inilialis, qui est angorem poenae, sicut et aliquid habet de caslo, sci- Jicet quod timet offendere ac separari.

In praecedentibus egit Magister de habitibus virtutum theologicarum et etiam de habitibus virtutum cardinalium. In hac parte intendit determinare de habitibus donorum. Dividilur autem pars ista in partes tres. In quarum prima determinat de donis in sua generalitate. In secunda vero determinat de dono limoris specialiter, ibi: Et quia de timore tractandi 1 Codd. alii addunt bona

Cap. VIII.

Quomodo caslus limor permanet in aelernum.

Ulud quoque diligenter est notandum, quod in futuro in Sanctis. Non enim timuit Christus separari, vel offendere Deum, sed eum prae omnibus reverilus est.

Cap. IX. Si limor poenae, qui fuit in Chrislo, fuit servilis, vel inilialis. ritur, an isle timor fuerit mundanus, vel servilis, vel Christo, quia mundanus malus esl, ut supra 5 dictum dici naluralis sive humanus, qui omnibus hominibus citur timor isle naturalis, non quia accesserit homini ex natura, secundum quod prius fuit institula, quia luralibus, sed quia ex corrupta natura per peccalum omnibus advenit, cui corruplio inolevit, lanquam esset naturalis. Et est iste timor effectus peccati, ut praedictum est. v nobis occurrit locus. In tertia vero breviter assignat diuerentiam inler reliqua dona, ibi: Post praemissa diligenter considerandum est etc, distinclione trigesima quinta.