Distinctio XXXV

1. Primo per verbum Sapientis, Proverbiorum

primo: Audiens snpiens sapientior erit; sed auditus in nobis est via ad acquirendum habitum cognitionis: si ergo per auditum crescit iu nobis sapientia, secundum quod dicitur in verbo proposito et in aliis pluribus eiusdem libri auctoritatibus; videtur, quod actus doni sapientiae sit cognitivus.

-2. Item, hoc ipsum ostenditur per Augustinum in decimo quarto libro de Trinitate, ubi definiens sapientiam dicit, quod « sapientia est rerum divinarum humanarumque cognitio », approbans nolificationem philosophorum in parte illa de ipsa sapientia: si ergo definit sapientiam recte et per actum proprium, videtur, quod actus ipsius doni sapientiae sit divina el humana cognoscere.

3. Item, Gregorius in Moralibus tractans illud Iob primo: Ventu-s vehemens etc; dicit, quod donum sapienliae datum est in remedium contra stultitiam: ergo defectus stultitiae et donum sapientiae directe opponuntur; « opposita aulem nala sunt fieri circa idem », secundum quod vult Philosophus: cum ergo stultitia dicat defeclum in aclu cognoscendi, videlur, quod actus sapientiae-doni sit potenliae cognitivae.

4. Item, hoc videtur ratione, quoniam sapientia appropriatur Filio; sed cum in imagine creata sil aliqua reperire ex. parte intelleclus, et aliqua ex parte affectus; quae sunt affeclionis appropriantur Spiritui sancto, qui est amor, quae vero cognilionis approprianlur Filio: cum ergo sapienlia ei approprietnr, videtur etc.

5. Item, nullus amans aliquid, quantumcumque circa illud afficialur, sapiens dicitur ex hoc, nisi illud cognoscat: ergo actus doni sapientiae maxime attendilur in faciendo cognoscere.

Sed contra hoc obiicitur: I. Primo auctoritate Ecclesiastici sexto: Sapientia doctrinae secundum nomen suum est, et non in multis csl manifesta: si ergo sapientia a sapore dicitur, et sapor respicit affeclionem interiorem; videtur, quod proprius actus doni sapientiae sit a/feclivus.

± Item, Gregorius in Moralibus super primum Iob 6 dicit, quod sapientia est donum « spe et certitudine aeternorum mentem reficiens »; sed refectio spectat ad gustnm et affectum: ergo et praecipuus actus ipsius doni sapientiae est affectivus.

3. Ilem, Dionysius dicit in libro de Divinis Nominibus, capitulo de sapientia: « Hanc igitur stultam et amentem sapientiam laudamus » etc; et alia litlera: « Hanc igitur irrationalem et dementem et stultam sapientiam excellenter laudantes dicimus» etc Si ergo loquilur ibi de sapientia, quae est donum Dei, sicut patet, et hanc dicit stultam elamentem: videlur, quod actus istius doni ex parte affectionis se teneat, et nullatenus ex parte rationis.

4. Item, Bernardus in libro de Amore Dei. secundo capitulo 8 dicit, quod « amor crescit in caritatem, caritas in sapientiam »: ergo cum caritas et amor et ipsius caritatis aclus sint partis affeclivae, videtur, quod et sapientiae actus sit affectivus, cum principalis actus non varietur ralione profectus.

5. Item, nec in dono sapienliae nec in eius actu est reperire excessum — nemo enim nimis est sapiens — sed in aclu cognitionis circa divina conlingit valde de facili excedere: videtur ergo, quod actus doni sapientiae omnino se teneat ex parle affectionis, et nullatenus ex parte cognitionis. — Si forte dicas, quod actus eius simul est ex parte cognilionis et ajfeclionis; contra hoc est: quia maior est diversitas in habilibus, quam sit in potentiis; sed ratione illorum actuum, qui sunl cognoscere el affici, diversificantur polenliae animae, ita quod nunquam sunt aclus eiusdem polentiae: ergo pari ratione videtur, quod nunquam sint actus eiusdem habitus. Si tu dicas, quod non possunt esse actus eiusdem habitus principales; tunc quaeiititr, quis sit eius actus principalis et praecipuus, utrum cognitivus, vel affectivus; et per primas raliones videtur, quod eognitivw i per secundas, quod affeclivus: et ila redit eadem quaestio, quae prius. alicuius discrelionis vel sensus. Cfr. supra pag. 612, nola 3. —

Praecipuus actus doni sapienliae est ex parte affectivae, ita ut in cognitione inchoetur et in affectione consummetur.

Respondeo: Dicendum, quod sapienlia quadrupliciter accipi consuevit tam a philosophis quam a ter et proprie et magis proprie. — Communiter accipiendo sapientiam, sic sapientia dicit cognitionem rerum generalem, secundum quod eam definit Augustinus et Philosophus, quod « sapientia est cognitio rerum divinarum et humanarum »; et Philosophus in Prima Philosophia dicit, quod « sapiens est qui omnia novit, secundum quod convenit».

Alio modo dicitur sapienlia minus commwniter; et sic sapientia dicit cognitionem non quamcumque, sed cognitionem sublimem, videlicet cognitionem rerum aeternarnm. Et sic accipit eam Apostolus primae ad Corinthios duodecimo: Alii datur per Spirithm sermo sapientiae, alii sermo scientiae; secundum quocl.exponit Augustinus dicens, quod « sapientia est cognitio aeternorum, scientia vero est cognitio creatorum»; et sic etiam dicit Philosophus 3, quod sapientia est «cognitiocausarumaltissimarum».

Tertio modo accipitur sapientia proprie; et sic nominat cognitionem Dei secundum pietatem: et haec quidem cognitio est quae altenditur in cultu latriae, quem exhibemus Deo per fidem, spem et carilatem, secundum quem modum accipit Augustinus decimo quarto de Trinitale'1, exponens illud Iob: Eccepietas ipsa est sapientia,- dicens ibidem, quod pielas et sapientia idem est quod theosebia, et theosebia idem est quod cultus divinus, qui consistit in tribus virtulibus, secundum quod ipse dicit in principio Enchiridii ad Laurenlium.

Quarto modo dicitur sapientia magis proprie, et sic nominat cognilionem Dei experimentalem; et hoc modo esl unum de seplem donis Spiritus sancti, cuius actus consistit in degustando divinam suavitalem. Et quoniam ad gustnm interiorem, in quo est delectatio, necessario requiritur actus affectionis ad coniungendum et actus cognitionis ad apprehen- 1 Libr. I. Melaph. c. 2. dendum, secundum illud Philosophi 5, qui dicit, quod « delectatio est coniunctio convenientis cum convenienti cum sensu eiusdem»; hinc est, quod actus doni sapientiae partim est cognitivus, et partim est affectivus: ila quod in cognitione inchoalur et in affectione consummatur, secundum quod ipse gustus vel saporatio est experimentalis boni et dulcis cognitio. Et ideo actus praecipuus doni sapientiae propriissime dictae est ex parte affeclivae, ratione cuius dicit Ecclesiasticus, quod sapienlia secundum nomen suum esl; et Gregorius dicit, quod actus eius est reficere; et Dionysius dicit, quod istius sapientiae est amentem esse, propter hoc quod melius afficimur circa Deum praevia cognitione, quae est per ablationem et negationem, quam per allirmationem, sicut docet in libro de Mystica Theologia. Ratione etiam istius eiusdem causae dicit Bernardus, carilatem in sapientiam proficere. — Et ex hac eadem causa contingit, quod sapientia non potest esse nimia, quia excessus in experimento divinae dulcedinis potius est laudabilis quam vituperabilis, secundum quod patet in viris sanctis et contemplativis, qui prae nimia dulcedine modo elevantur in ecstasim, modo sublevantur usquo ad raptum, licet hoc contingat paucissimis. — Concedendum est igitur, quod actus doni sapientiae praecipuus est ex parte affectionis. Concedendae sunt etiam rationes hoc ostendentes. sapientia sumitur ibi communiter pro cognitione generali, quae quidem est rerum divinarum et humanarum, quae per studium et auditum suscipit incrementum; et ideo non habet hic locum.

2. Ad illud similiter quod obiicit de auctoritate Augustini, patet responsio, quia illo modo s eam accipit Augustinus.

3. Ad illud vero quod obiicitur de auctorilate Gregorii, quod sapientia est contra slullitiam; dici potest, quod hoc dicit non quantum ad ultimum actum sapientiae, qui attendilur in affectione, sed quantum ad primum actum sive praevium, qui consistit in cognitione; donum enim sapientiae in se complectitur utrumque. Enchiridio mox cilatus habetur ibi e. 2. seq. n. I. Cfr. supra

4. Ad illud quod obiicitur, quod sapientia appropriatur Filio; dicendum, quod hocest.in quantom dicit lumen cognitionis, non in quantum dicit saporem affectionis. Cum enim utrumque in se claudat, potest utrique personae appropriari, videlicet Filio et Spiritui sancto; et quoniam non appropriatur Filio soli, immo etiam personae Spiritus sancti: hinc est, quod ratio illa non cogit.

o. Ad illud quod ulterius obiicitur, quod nemo est sapiens ex hoc solum, quod amat, nisi etiam ulterius cognoscat; dicendum, quod illud est verum; attamen in amore Dei ipsi gustui coniuncta est cognilio. Oplimus enim modus cognoscendi Deum est per experimenlum dulcedinis; multo etiam excellentior et nobilior et delectabilior est quam per argumentum inquisilionis. Unde ex hoc non habetur, quod cognoscere sit actus ipsius doni sapientiae praecipuus, sed quod! quodam modo concurrit ad

I. Eandem distinctionem quadruplicem sapientiae repetit Carth., de hac el seq. q. hic q. I.

Secundo quaerilur de actu et obiecto doni scientiae, et est quaestio, ulrtun aclus praecipuus doni scientiae consistat in actione, vel in consideratione. Et quod consistat in actione, videlur:

1. 1'riino auclorilate Auguslini, duodecimo de quae habetur in litlera; distinguens enim inler sapienliam et scienliam, dicit, quod sapientia spectat ad contemplationem, el scientia ad actionem.

->. Item, secunduin IMiilosophum, « scire quod non esl coniiinrtuiii operationi, parimi aul nihil prodest ad virtutem »: si ergo scienlia, qoae est Spieius actum praecipuum; et hoc quidem est verum, quia, sicut tactum est, sapientia in se claudit utrumque actum; unde quodam modo respicit intellectum. quodam modo respicit afTeclnm.

Ad illud vero quod ultimo obiicitur,

qUOd unus habitus non potest esse respectu istorum duorum actuum, cum penes illos diversificentur potenliae; dicendum, quod verum est. quod non possunt isti actus eiusdem habitus esse, ila quod uterque sit principalis; nihil tamen impedit, duos esse, ita quod unus sit primus, alter vero praecipuus; unus sicul disponens, alter vero complens, sicut in praecedentibus 3 habitum fuit de fide. — Unde eisdem rationibus et responsionibus quantum ad hoc polest quis negotiari circa donum sapientiae, quae supra explanatae fuerunt circa virtutem fidei; et ideo haec ad praesens sufficiant, quia non oporlet, hic illas iterum replicari.

II. De scientia (q. seq.) atque de differentia inter sapien- 2.; Richard. a Med., hic a. 2. q. 8. rilus sancti donum, nniltum prodest ad meritiiin. vitletur,- quotl actus eius circa agemla praecipue sit constitirtns.

3. Item, fides sine operibus mortua esl, ergo pari ratione et scientia; sed ipsa scientia, quae est dontirn Spirilus sancti, non est inortua, sed gratuita: ergo videtur, quod actus eius praecipurrs consistat circa agenda.

h. Item, donum scientiae comparalur ad pietatem, sicut dirigens ad cxsequens; sed pietatis, secundum quod dicit (iregorins in Moralibus, est llic e. I; eocld. i bene eitanl XIV. de Trin.

opera misericordiae exhibere: ergo actus scientiae est circa talia opera dirigere: ergo actus eius consistit in agendis.

o. Item, actus doni scientiae, secundum quod dicit Magister in littera, « est conversari in medio nationis pravae et perversae»; sed bona conversatio respicit actiones exteriores: ergo actus doni scientiae circa agenda versatur praecipue.

Sed contra: 1. Augustinus decimo quarto de saluberrima gignitur, nutritur et roboratur»: si ergo actus doni scientiae est ad generandum fidem, videtur, quod magis sit circa fidem quam circa mores.

2. Item, in eodem libro dicitur, et Magister dicit in litlera, quod cognitio divinilalis in Christo spectat ad sapientiam, cognitio vero humanitatis in eodem spectat ad scientiam; sed cognitio humanitatis Cliristi non esl cognitio operativa, sed potius contemplativa: si ergo haec est doni scientiae, videtur etc.

3. Item, in agendis sufficienter dirigimur per virtutem prudentiae: aut ergo donum scientiae superfluit, aut eius actus praecipuus non ad hoc, sed ad aliud ordinatur.

4. Item, intelligentia Scripturae spectat ad donum scientiae, secundum quod Augustinus innuit in libro de Doctrina christiana. ubi ostendit, quod per pietatem et mititalem pervenitur ad inlelligentiam sacrae Scripturae: si ergo huiusmodi intelligentia non consistit in actione, sed in speculatione; videtur, quod actus eius magis consislat in contemplatione quam in actione.

Item, iuxta hoc quaeritur: cum unius habitus unus sit actus, quomodo doni scientiae habent tam diversi actus assignari? Innuit enim Magister in littera c, quod actus doni scientiae esl fidem nutrire et defendere; et ulterius, quod eiusdem actus est conversari in meclio nationis pravae et perversae; el postremo, quod actus eius est Christum cognoscere.

C0NCLUS10. Doni scienliae praecipuus aclus esl dirigere circa actionem, sed ex consequenti etiam nosse ea quae sunt fidei, et huinanitatein Christi.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod scientiae quadruplex esl difleren- 1 llic c. I. Respicilur Phil. 2, 13. — Subinde pro actiones lia. Quaedam est, quae consistit in intellectu pure speculativo; et haec est fundata super principia rationis, et haec esl scientia acquisita de quacumque creatura, sicut scientia humanae philosophiae. — Quaedam autem est, quae consistit in intellectu inclinato ab affectu s; et haec est fundata super principia fidei, quae quidem sunt articuli, et nihilominus acquisita; et haec est scientia sacrae Scripturae, quam nullus habere potest, nisi saltem habeat fidem informem. — Quaedam autem est, quae sistit in intellectu sive ralione, in quantum inclinat afjfectum ad operationem; et haec fundata est super principia iuris naturalis, quae ordinatur ad rectitudinem et honestatem vitae; et huiusmodi esl scientia prudentiae-virtulis. — Quaedam aulem scientia est, quae consistit in intellectu, secundum quod est inclinatus et inclinans: inclinatus, inquam, a fide, et inclinans ad bonam operationem: et haec fundatur super principia fidei et habet ortum a dono gratiae; et talis est scientia, quae est donum Spiritus sancti.

Et ex hoc patet, quis sit actus proprius huius doni. Est enim actus eius dirigere ad agenda secundum praeexigentiam regulae ipsius fidei, cuius est dirigere ad opera misericordiae, ut non tantum bona pro bonis reddat, secundum quod dictat lex naturae, sed etiam bona pro malis, secundum quod dictat lex gratiae, ad exemplar ipsius Iesu Christi, in quo fuit gratiae abundantia. Et ideo ad ipsam scientiam non solummodo perlinet dirigere in agendis; sed etiam ex consequenti pertinet nosse quae sunt fidei tanquam fundamentum suae directionis; et ulterius nosse humanitatem Christi tanquam exemplar sui regiminis; ila quod hic triplex actus convenit ei secundum triplicem respectum: unus videlicet respectu obiecti motivi, alter vero respeclu sui fundamenti, et tertius est 10 exemplaris excilativi. Et quia principalis actus accipitur ex parte obiecti; hinc est, quod praecipuus aclus doni scientiae est dirigere circa actionem, secundum quod dicit Augustinus, el ostendunt rationes ad hoc inductae; et ideo sunt concedendae. roborare; dicendum, quod iste non est actus eius principalis, sed ad principalem ordinatus ea ratione, qua directio doni scientiae in agendis sequitur et fundalur super principia ipsius fidei.

2. Ad illud quod obiicitur, quod ipsius doni scientiae est humanilatem et gratiam Christi nosse; iam patet responsio: quia nec hic est actus ipsius scientiae principalis, sed qui ad principalem habel ordinari; sicut- cognilio exempli utilis est ad evidentiorem cognitionem rei, quae secundum exemplar illud debet fieri.

3. Ad illud quod obiicitur, quod per prudentiam sufficienter dirigitur homo inagendis; iam patet responsio: quia prudentia dirigit secundum principia iuris naluralis ad ea quae honesta SUDt; sed scientia-donum dirigit per principia fidei et iuris divini ad ea quae sunt sancta; unde et quodam modo altior est actus ipsius doni scientiae quam virlutis prudentiae, et super principia magis elevata

Tertio quaeritur de actu et obiecto ipsius doni intellectus, et est quaestio, utrum donum intellectus simul consislat in conteniplalione Creatoris et creaturae. Et quod sic, videtur:

1. Primo auctoritate Magistri in littera: «Intelvero non modo de aeternis est, sed etiam de rebus invisibilibus et spiritualibus temporaliter exorlis».

2. Item. hoc ipsum videtur per Dionysium ad Titura G, qui dicit, quod « impossibile est, quamdiu in via sumus, relucere nobis divinum radium nisi circumvelatum w: si ergo illud est velamen creaturae, videtur, quod intellectus non possit Deum nisi in creatura cognoscere: ergo si est ad cognitionem Creatoris, necesse est, quod sit simul ad cognitionem creaturae.

3. Item, non est perfectus habilus amoris, nisi ametnr Deus et in se et in sua imagine: ergo similiter non erit perfectum donum intellectus, nisi Deus per illud cognoscatur et quantum ad coridiliones suas et quantum ad conditiones creaturarum, quae sunt ei similes: ergo videtur, quod doiium intellectus sit ad contemplanda temporalia et aeterna.

h. Item, de eisdem habet esse intellectus, de quibus liabel esse fides, secundum quod dicit Gre,- u'nrius, quod « Deus intellectum dat, diuii de auditis inentem illustr.it»; sed fides non taiituiiiinodo fundari habet; et propter hoc, habita virtute prudentiae, non superfluit donum scienliae.

4. Ad illud quod obiicitur, quod intelligentia Scripturarum spectat ad donum scientiae; dicenduin. quod sicut prius tactum fuit de cognitione eoruni quae sunt (idei, quod non principaliler spectant ad donum ipsius scientiae, sed quodam modo antecedcnter et quasi praesuppositive-; sic etiam intelligendum est de intelligentia sacrae Scripturae.

Ad illud quod ultimo quaeritur de diversitate actuum, iam palet responsio per ea quae dicta sunt: quoniam unus est eius actus principalis, duo vero annexi; et simul cum hoc patel, quid s sitobiectum ipsius doni scientiae, et quomodo etiam differat a virtute prudentiae et ab habitu cuiuslibet alterius scientiae. respicit divinam essentiam in se, verum etiam in comparatione ad creaturam: videtur ergo, quod actus doni intellectus ordinetur ad illa duo eonlemplanda.

Sed contra: 1. Dono sapienliae cognoscuntur aeterna, dono scientiae cognoscuntur temporalia, sicut dicit Augustinus, et habetur in littera: ergo aut donum intellectus superfluit, duobus donis habitis, ant circa illa duo actus eius praecipuus non consistit.

-1. Item, sapientia et scientia differunt et sunt diversa dona per hoc, quod unum eorum est circa temporalia. aliud vero circa aelerna: ergo si donum inlellectus est unum, videtur, quod non possit esse circa illa duo.

3. Item, aut donum intellectus consistit in cognoscendo tantum, aut in cognoscendo et afficiendo. Si consistit in cognoscendo tantum: ergo non videtur, quod sit donum gratuitum, cum aclus pure cognitivus non sit meritorins. Si in cognoscendo el afficiendo: ergo doni intellectus est aeterna cognoscere et circa illa affici; sed iste est actus doni sapientiae: ergo aul donum intellectus non est circa aeterna, aut si esl, non differt ab ipsa sapientia.

h. Item, sicut contingit Deum cognosrero et contemplari in imagine, ita contingit Deum cogpascere et contemplari in eius vestigio: ergo sicut donum inlellectus est ordinaluni ad rognilionem c. I..; 2, 1 1 1 >i >ii> ni.si liriiiiiiiiiiiiiuii in tranalatione Scoti Erlipsius creaturae spiritualis, ita ad cognilionem crealurae corporalis; sed non dirigit ad cognitionem corporalis creaturae: ergo pari ratione non videtur, donum intellectus ordinari ad cognilionem alicuius creaturae.

5. Item, dona, quae sibi invicem correspondent et ad se combinantur, ad idem et circa idem versantur; sed donum inlellectus et sapientiae combinantur ad invicem 2: ergo cum donum sapienliae sit circa aeterna, et non circa creata; videtur, quod et donum intellectus.

6. Ilem, si simul est circa Creatorem et creaturam: ergo videtur, quod donum intellectus intelligat et cognoscat Deum per speculum s: ergo non videtur differre a cognitione fldei. Donum intellectus attenditur in contemplatione tum Creatoris tum spiritualis creaturae.

Respondeo: Dicendum, quod cognitio de Deo sub ratione veri potest haberi secundum triplicem niculum; tertio modo per simplicem conluilum. Primum est virtutis fldei, cuius est assentire; secundum esl doni intellectus, cuius est credita per rationem intelligere; tertium est beatitudinis munditiae cordis, cuius est Deum videre 4. Quoniam ergo rationes, secundum quas iuvamur ad credita intelligenda, accipiuntur non solum a conditionibus Creatoris, sed etiam a conditionibus creaturae spiritualis, quae inler creaturas habet proximiorem assimilationem ad Creatorem; hinc est, quod donum intellectus — cuius actus est in contemplationem summi Veri elevare per lumen, quod non solum facit assentire, sed etiain per congrnas rationes credita intelligere — non solum attenditur in contemplatione crealricis essentiae, sed etiam spiritualis creaturae.

Et ex hoc patet, quis sit actus et obiectum pro- 1 Ut dicitur hic in lit. Magislri, c. 2. — De vestigio et non solum secundum proprias conditiones, sed etiam secundum proprietates creaturarum sibi similium, secundum quod dicit Magister in littera 6. Actus vero eius est contemplari ipsum verum creditum, ut devotius credatur et ardentius diligatur. Et ita donum intellectus consistit in contemplatione rationali Creatoris et spiritualis creaturae, sicut ostendunt rationes, quae ad islam parlem sunt inductae.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in contrarium, quod donum sapienliae ordinatur ad gnilionem Creatoris, et donum scientiae ad cognilionem creaturae; dicendum, quod aliter et aliter sunt illa duo dona ad cognitionem illorum duorum quam donum intellectus: quia donum sapientiae est ad cognitionem aeternorum secundum aelernas raliones, secundum tamen quod illae aeternae rationes sunt via ad gustum et experimenlalem cognitionem divinae suavitatis, ita quod cognitio illa gustui est annexa; donum vero intellectus negotiatur circa aeterna secundum raliones aeternas, quae sunt via ad cognitionem veritatis. Et hinc est, quod Bernardus appropriat donum intellectus fidei, quae assentit summae Veritali propter se; donum vero sapientiae appropriat caritati, cuius est disponere ad gustandum Deum. — Per hunc etiam modum est differentias invenire inter intelleclum et scientiam: quia scientia negotiatur circa creaturas secundum rationes creatas; unde negotiari habet non solum circa creaturas spirituales, quae habent ralionem imaginis, sed etiam circa sensibiles et corporales, quae habent rationem vestigii. Donum. vero intelleclus, etsi negotiatur circa creaturas, hoc tamen est secundum rationes aeternas; et ideo solum est circa creaturas spirituales, in quibus rationes aeternae relucent magis expresse. — Et sic palet, quod quia 8 alio et alio modo esl inlelleclus circa Creatorem et creaturam quani sapientia et scientia; hinc est, quod illis habitis, non superfluit.

2. Ad illud qtiod obiicitur, quod donum sapientiae et scientiae distinguuntur, quia hoc est circa temporalia, et illud circa aeterna etc.; iara patet responsio, quia non esl simile. Sapienlia enim negotiatur circa aeterna secundum rationes aeternas; scientia vero circa creata secundum rationes creatas; et quia habenl diversa obiecta etiam secundum rationem movendi etdirigendi: hinc est, quod sunt dona diversa. InleUeclus vero, sive circa creaturam sive circa Creatorem negotietur, semper refertur ad rationes aeternas, ad quas per creaturas etiam elevat contemplandas; et ideo unum solum donum est, quamvis illa sint plura. Et ex hoc colligi potest, quod donum intellectus est infra sapienliam et supra scienliam.

3. Ad illud quod obiicitur, quod donum intellectus aut est in simpliciter speculando, aut in speculando et afficiendo; dicendum, quod est cognitio experientiae, quae attenditur secundum gustnm.et ista est doni sapientiae acquisilae; et est cognitio speculationis extensae, quae quodam modo via est ad gustum, sicut cognitio fidei ad delectationem a caritatis; et haec est doni intellectus, quae quidem viam praebet ad usum doni sapientiae; quae ideo gratuita est, quoniam super assensum fidei fundatur el ulterius ordinat ad sapientiae gustum. Nihilominus tamen in ipso aclu inteUectus est quaedam delectatio, sed longe inferior quam in dono sapientiae. Delectatur enim quis in cognitione veritatis, sed non sic, sicut in gustu summae suavitatis.

4..d illud quod obiicitur, quod sicut contingit Deum cognoscere in imagine, sicet in vestigio; dicendum, quod non est omnimoda simililudo. In imagine enim, quia magis appropinquat, magis clare habet cognosci; in vestigio vero, quia mullum distat, sub maiori obscuritate et aenigmate. Et quia ad donum intellectus spectat contemplatio clarior et excellentior, quam sit cognitio fidei; hinc est, quod ad donum illud non spectat cognoscere Deum in quacumque creatura, sed in ea, quae est eius

I. Miilln in hac quaestione sunl nnlalu rligna. Ipsa quaestio imago et similitudo expressa, sicut dictum est supra.

5. Ad illud quod obiicitur, quod donum intellectus combinatur dono sapientiae; dicendum, quod quia donum sapienliae consistit in gustu, donum vero inteUectus consistit in lumine rationis; et amplius ascendil affectio quam ratio, et unio quam cognitio, secundum quod vult Dionysius: hinc est, quod donum sapientiae in actu suo non sic indiget adminiculo creaturae, secundum quod donum inlellectus. Et ideo donum sapientiae in actu suo versatur solum circa aeterna, donum vero intellectus non solum circa aeterna, sed etiam circa creata. Cum ergo dicit, quod dona, quae ad invicem combinanttir, debent habere idem obiectum; hoc verum est de obiecto principali, non autem de eo quod habet rationem adminiculantis.

6. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod intellectus videt per speculum, sicut et fides; dicendum, quod in visione per speculum sunt multi gradus secundum maiorem et minorem depuralionem ab obscuritate aenigmatis; et secundum hoc alio et alio modo habet illuminari et habilitari. Unde fides habilitat ad assentiendum Deo in articulis, quos, etsi non videat iu se, tamen videt in creatura, cognoscendo, « quid est quod per nomen dicitur 4 »; nunquam enim cognoscit aliquis credens, quid sit Trinitas, nisi quia videt, quid sit ternarius in creatura. Sed ulterius donunr inleUectus illuminat ad intelligendum non solum,«quid est quod per nomen dicitur », sed eliam ad videndam ralionem, quod Trinitas debeat in Deo esse, per hoc quod videt in ipsa imagine egressum verbi a mente per viam generationis, et amoris ab utroque per viam connexionis Ex his patet, quod etsi fides et intellectus sint per speculum, tamen in modo speculandi differunt, et ideo sunt diversi habitus; patet etiam similiter cum hoc, quis sit actus doni intellectus, et quod obiectum, et quae di/ferentia ipsius respectu aliorum habiluum. trini cl in rebus arduis. Quibus verbis idem re videlur expri-

Quarto quaeritur de actu proprio et obiecto ipsius doni consilii, et est quaestio, utrum actus ipsius doni consilii sit consiliari. Et quod sic, videtur:

1. Primo per Sapientis exhortationem, qua hortatur nos omnia facere cum consilio; hoc autem fit consiliando de his quae facimus: cum igitur hortetur ad actum doni consilii, videtur, quod actus istius doni sit consiliari.

2. Item, hoc ipsum ostenditur per Tullii definitionem in primo Rhetoricae 2, ubi definiens consilium dicit: « Consilium est aliquid faciendi, vel non faciendi vere excogitata ratio »; sed ista excogitalio de faciendo, vel non faciendo est ipsa consiliatio: ergo proprius actus doni consilii est consiliari.

3. Item, hoc ipsum videlur per Gregorii assignationem. Dicit enim Gregorius super primum Iob s, ubi assignat donorum differentiam, quod «consilium est contra praecipitalionem »; sed actus, qui directe opponitur praecipitationi, est consiliari — ideo enim consiliamur, ne praecipitanter aliquid faciamus — ergo elc.

4. Item, hoc ipsum videlur per nominis rationem: quoniam, sicut se habet timere ad limorem, sic se habet consiliari ad consilium; sed aclus proprius et principalis ipsius doni timoris est timere: ergo actus proprius 4 ipsius doni consilii est consiliari. Si dicas, quod non dicitur consilium a consiliando, sed magis a consulendo, et actus ipsius consilii magis est consulere quam consiliari 5; obiicitur conlra hoc: quia consulere dupliciter dicitur: uno modo consilium ab aliquo quaerere, alio modo consilium dare; sed actus doni consilii non est consilium quaerere — qui enim consilium quaerit eget consilio, et qui eget consilio iam non habet donum consilii — igitur actus islius doni non est 1 Eccli. 32, 24: Fili, sine consilio nihil facias, ct post faconsulere, secundum quod consulere idem est quod consilium quaerere. Rursus, consilium dare non est magnae utilitatis nec etiam magnae virtutis, cum multi sciant aliis consulere, qui se ipsos regunt valde miserabiliter; si ergo donum consilii est ordinatum ad propriam utilitatem, videtur, quod actus eius non sil consilium alteri dare nec consilium ab alio accipere, ut prius ostensum est: ergo videtur, quod actus istius doni directe sit ipsum consiliari.

Sed contra: 1. Super illud Psalmi 7: Consilium meum iustificationes tuae; ibi Glossa: « Consilium est servare iustificationes »; sed de eo quod servamus, non consiliamur: ergo si actus ipsius doni consilii est iustificationes observare, non videtur, quod actus eius sit consiliari.

2. Item, sicut dicit Damascenus: « Consilium est ignorantis et dubitantis», unde et «Christonon convenit consiliari »: si ergo donum consilii fuit in Chrislo et in quolibet alio sapientiae et scientiae dono perfecto, videtur, quod actus ipsius doni non sit consiliari.

3. Item, hoc ipsum videtur ratione. Sicut se habet addiscere ad scire, sic se habet consiliari ad eligere, quia utrumque est via ad alterum; sed sicut per scientiam habilitamur ad cognoscendum, sic per consilii donum habilitamur ad eligendum: cum ergo actus ipsius scientiae non sit addiscere, sed magis scire; videlur, quod actus ipsius doni non sit consiliari, sed magis eligere.

k. item, consilium ordinat et dirigit ad ea quae sunt supererogationis 10; sed de istis nemo dubitat, quin sint manifeste bona; de his autem, de quibus nulla est dubitatio, nulla necessaria est consiliatio: cum ergo donum consilii dirigat ad huiusmodi, videtur, quod actus eius non sit consiliari.

S. Item, consiliari est ipsius providentiae, quae

est pars prudentiae h ergo aut donum consilii non est nobis opportunum. aut est ad alium actum; sed constat, quod nobis est opportunum: videtur ergo, quod consiliari non sit eius actus proprius.

c o n c l u s i o. Doni consilii actus proprius est dirigere in electione horum quae sunt arduitalis, secundum dictamen iuris divini, et sic consiliari.

Respondeo: Dicendum, quod sicut inlellectus accipitur pro actu intelligendi, aliquando tri-pro ipso inlellecto sive intelligibili, aliquando pro ipso habitu, qui dirigit intellectum in iudicando de veris et falsis!; sic et consilium tripliciter accipi consuevit: aliquando pro ipso actu consiliandi; aliquando pro eo, ad quod terminatur ille actus, sicut quando dicitur: hoc est consilium meum; aliquando vero pro ipso habitu, qui expedit et dirigit animam ad eligendum prosequenda et ad fugiendum biiium et secundum diversitatem modorum sive rationum eligendi. Nam eligibiiia quaedam sunt necessitatis, quaedam vero arduitatis. In primis dirigit prudentia, in secundis vero dirigit donum consilii propler excellenliorem et maiorem difficultalem, quae in eis quae arduilatis sunt, habet reperiri. — Rursus, dirigi in electione potest aliquis vel secundum regulam iuris naturalis, vel secundum regulam iuris divini: et primum quidein esl virtulis politicae 3, secundum vero speclal ad donum consilii. — Ex his potest elici per quandani circumlocutionem, quis l. sit aclus proprius doni consilii: quoniam actus eius est dirigere in electione agendoruni, prosequendorum, vel fngiendornm, quae sunl specialis arduitatis, e.t boc secundum regulam iuris divini; et in hoc distinguitur actus eius ab actu prudenliae-virtutis et scienliae-doni. — Si igilur quaeras, ulrum aclus doni consilii sit consiliari; dicendum, quodsi per verbum consiliandi intelligatur direclio secundum regulam et lumen consilii; sic bene potest concedi, quod actus eius sit consiliari. — Sed altendenduin est, quod. secundum quod vult Damascea nus, consilium respicil aliquem actum praecedentem et aliquem actum sequentem. Dicit enim. qnbd « primo homo inquirit el consiliatur, deinde disponit et ordinat. postmodum eligit et consentit». Et secun- 1 Cfr. supra ):>b. 728, noln 6. AiisKii., VI. Elhic. c.!i. dum hoc intelligendum est, quod dirigi secundum regulam consilii, hoc potest esse dupliciter: aut consilium inquirendo, aut secundum consilium disponendo et eligendo. Primo quidem modo non est aclus ipsius consilii principalis et universalis, sed quasi aclus eius initialis, et a in eo, in quo est secundum statum imperfectionis; secundo vero modo actus eius universalis est et principalis. Unde sive per verbum consiliandi, sive per verbum consulendi, sive per quodcumque aliud verbum id significetur, quod est dirigi in electione horum quae sunt arduitatis secundum consilii donum, quod regit secundum diclamen iaris divini; dicendum est, quod hic est actus principalis et proprius doni consilii. — Unde concedi potest, quod consiliari secundum istam acceptionem est eius actus proprius, sicut rationes ad primara partem inductae ostendunt.

Ad illud vero quod ullimo obiicitur de actu consulendi, quomodo spectet ad donum consilii; dicendum, quod consulere, prout respicit alterum. accidit dono consilii; donum enim consilii proprie respicit directionem aclus proprii; unde licet actus doni consilii altendatur in dispositione et ordinatione arduorum T prosequendorum; quia tamen donum illud aliquando est in abundantia, aliquando in defectu, et cum est in abundantia, habet iuvare alios, cum vero est in defectu, habet iuvari ab aliis: hinc est, quod actus consulendi alium, vel consulendi alii dono consilii polest attribui; neuter tamen est actus eius principalis. Unde inter istos duos medius cadit actus consiliaudi, ratione cuius et alii habent esse doni consilii. Propter quod non absurde potest dici, quod actus doni consilii est semetipsum regere, et ulterius, cum abundat, scirein consimili alterum adiuvare et dirigere.

1. Ad illud autem quod primo obiicitur in contrarium, quod consilium est iustificationes observare; dicendum, quod ibi non tangitur aclus consilii principalis, sed consequens. Nam doni consilii est dirigere, sed alterius doni 8 est exsequi et facere; ideo iustificationum observalio non attriluiitur ipsi consilio per se et primo, sed ad iustificaliones observandas direclio proprie altribuenda est consilii dono. — Verumtamen quod dicit, neminem consiliari de eo quod observat, non habet veritatem: quia nemo recte observat, nisi suam observalionem rectitudo in consiliando praec.edat vel quantum ad consilii inquisitiunem, vel sallem quantuni ad consilii dispositionem.

2. Ad illud quod obiicitur, quod consiliari est ignorantis, sicut dicit Damascenus; dicendum, quod illud est verum, prout consiliari idem est quod consilium inquirere, non autem prout consiliari idem est quod in arduis eligendis dirigere. Et hoc modo consiliari est actus ipsius consilii et fuit in Christo; et secundum istum modum divina dispositio in his quae secreta sunt, consilium appellatur K

3. Ad illud quod obiicitur, quod sicut addiscere se habet ad scire, ita consiliari ad eligere; dicendum, quod verum est, secundum quod consilialio idem est quod consilii inquisitio; secundum autem quod consiliatio idem est quod discreta et recta dispositio et ordinatio, sic non se habet illo modo, quia talis dispositio regula est et principium recte eligendi, et ideo actus est doni perfecti; et hoc modo accipiendo, non est simile inter consiliari et addiscere.

4. Ad illud quod obiicitur, quod consilium ordinat ad ea quae sunt supererogationis; dicendum, quod licet illa quae sunt supererogationis, in se sint

Quinto quaeritur, quis sit aclus proprius doni fortitudinis, et quod eius obiectum; et est quaestio, utrum actus doni fortitudinis principaliler consistat circa passiones tolerandas, an circa cupiditates reprimendas. Et quod principaliter sit circa passiones tolerandas, videtur:.

1. Primo per Gregorium 5, qui dicit super prinlob, quod forlitudinis-doni est dare trepidanti confidentiam; sed ttepidatio maxime est, quandoimminet periculum passionum: ergo videtur, quod circa huiusmodi maxime consistat actus forlitudinis-doni.

2. Item, forlitudo, sive dicatur donum sive virlus, respicit potentiam irascibilem tanquam proprium subiectum 6; sed potentia irascibilis magis proprie respicit passionum sustinentiam quam cupiditatum repressionem et abstinentiam: videlur ergo, quod actus principalis doni fortitudinis consistat circa passionum tolerantiam. bona et magis bona; in eis tamen facilius deficit inflrmitas nostra, nisi iuvetur per divinam gratiam tarn in expediendo 2 quam in eligendo quam etiam in exsequendo; unde multi refngiunt et abhorrent ipsa consilia Iesu Christi, qui tamen esse possunt in statu iustitiae. Et propterea respectu talium opportunum esl donum consilii ultra donum scientiae et virtulem prudentiae et regulam fidei.

3. Ad illud vero quod ultimo obiicitur, quod consiliari est actus ipsius prudentiae; iam patet responsio. Aliter enim est ipsius prudentiae tum ratione obiecti tum etiam ratione modi, quam sit ipsius doni consilii. Est enim 3 multo excellentiori modo, tum quia ea, circa quae versatur, sunt magis ardua et excellentia, tum etiam quia regere habet secundum principia altiora; et ideo donum illud nomine consilii valde proprie censetur. — Ex his igitur manifestum est, quis sit huius doni actus, et quod obiectum, et quae differentia ipsius respectu aliorum habituum, el quare etiam sic nominetur.

4. Item, hoc ipsum ostenditur per comparationem ad eius oppositum: quia, sicut largitas opponilur avaritiae et cupiditati, sic forlitudo opponitur pusillanimitati; sed pusillanimitas attendilur circa fugam passionum: ergo videtur econtra, quod fortitudo-donum consistat circa passionum sustinentiam.

k. Item, hoc ipsum ostenditur per comparationem ad habitum fortitudinis-virtutis: quia fortiludodonum aclum et obiectum debet habere in maiori, vel saltem in tanta excellentia et arduitate, quanlam est reperire circa fortitudinem-virtutem; sed maxima arduitas consistit circa passiones: ergo cum circa illas consistat fortitudo-virtus B, videtur multo fortius, quod actus doni fortitudinis attendatur, vel consistat in aggressione et tolerantia passionum.

3. item, inler omnes actus meritorios maxima est difficultas circa passiones sustinendas, et magis ad hoc inepti et infirmi sumus: ergo si dona data sunt nobis ad expediendum et contra infirmitates tudo in die suo convivium facil, quia, dum adversa non meretardantes nos ad bonum, videlur, quod aliquod donuin debeat nobis dari ad passionum sustinentiam. Sed non est aliud assignare quam donum fortitudinis: ergo etc.

Sed contba: 1. Augustinus in libro de Anima et spiritu: « Fortitudinis est non tantum terrenas cupiditates reprimere, sed penitus oblivisci »; sed hoc non est fortitudinis-virtutis: ergo est fortitudinis-doni: videtur ergo, quod actus doni fortiludinis consislat in repressione cupidilatum.

2. Item, Augustinus in libro de Doctrina christiana, ubi loquitur de donis, dicit, quod « fortitudinis est ab omni transeuntium mortifera iucunditate se ipsum sequestrare »: ergo videtur, quod actus doni fortitudinis principaliter consistat iu delectationum repressione.

3. Item, Augustinus adaptat septem dona septem beatitudinibus, ita quod fortitudo et esuries et sitis iustitiae sibi correspondent; sed esuries et desiderium iustitiae non oritur in nobis nisi per mortificationem desideriorum et voluptatum: ergo videtur, quod circa huiusmodi principaliter consistat actus forliludinis.

4. Ilem, forliliido-donum respondet dono consilii. sicut exsequens regulanti 6; sed donum consilii maxime dirigit ad divinorum consiliorum implelionem; divina autem consilia praecipue consistunt circa repressionem desideriorum et occasionnm ei adhaerenlium, sicul patet in castitate, obedientia et paupertate: ergo videtur, quod circa talium desideriorum repressionem actus fortitudinis-doni principaliter consislat.

o. Item, forlitudo-donum aut habet actum alterius generis quam fortitudo-virlus, aut si in eodem genere habet, necesse est, quod habeat excellentiorem; sed in eodem genere non potest habere excellentiorem, cnrn fortitudo-virtus consistat circa terribilia, quae inducnnt inortem, sicut dicit Philosophus: ergo necesse est, quod habeat actum alterius generis. Cum ergo actus foiiitudis-virtutis consistat circa passiones tolerandas, videtur, quod aclus fortitudinis-doni non circa passiones, secl circa delectationes refrenandas consislat.

Est igitur quaestio, quis sit actus, et quoil obiectum doni fortitudinis, et quare eodem nomine cum habitu virtutis nominatur. quod quidem in nullo aliorum donorum reperitur. Doni fortitudinis actus principalis consistit circa promptam tolerantiam passionum secundum libertatem consilii et imitationem Christi.

Respondeo: Dicendum, quod forlitudo, quantum est de sua prima ratione, attenditur respectu ardui. Arduum aulem dicitur aliquid dupliciler: aut quia laboriosum et difficile, quodam modo excellens et aggravans facultatem ipsius potentiae; aut quia est ultra necessitatem et excedit statum communem. Et fortitudo habet attendi respectu utriusque, sed respectu primi altenditur et ordinatur secundum necessitatem praecepti, respectu secundi secundum libertatem consilii. Et priinum spectat ad fortitudinem-virtutem, secundum vero ad fortitudinem-donum. — Quoniam autem arduitas maxime attenditur circa excellentiam passionum; hinc est, quod lam fortitudinis-doni quam fortitudinis-virtutis est habilitare secundum principalem sui ordinalionem ad sufferentiam passionum, sed aliter et aliter: quia sustinere et aggredi passiones potest aliquis aut propter iuslitiae et honestatis conservationem, aul propter perfectam Christi imitationem; ita quod primum spectat ad dictamen iuris naturalis et honestatis moralis. secundum vero spectat ad consilium Dei. Et quoniam imitatio Christi attendilur in crucifixione sui, secundum quod ipse dicit Matthaei decimo sexto: Qui vult venire post me abneget semetipsum elc.; hinc est, quod aclus forlitiidinis-doni attenditur circa promptani et expeditam passionum tolerantiam. per hoc quod quodam modo nos mundo et iniindiim nobis crucifigit, iuxta illud quod dicit Apostolus ad Galatas ultimo: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Et hoc est quod dicit Augustinus in libro de Doclrina christiana: « Assurgant deinceps ad fortitudineni. ut muiidus eis cruciligatur, el ipsi iiiundo, et ut in huius vitae perversitate et abuodantia iniquitatis non refrigescal carilas». — Et

sic palet, quod fortitudinis-doni actus consistit circa passionum tolerantiam secundum imitationem Christi; et hic est eius actus principalis, sicut rationes ad primam partem inductae ostendunt, quae verum concludunt, et ideo concedendae sunt.

1. 2. 3. Ad illud vero quod obiicitur, quod est circa delectationum repressionem, per auctoritates Au- D gustini; dicendum quod Augustinus in illis auctoritatibus non assignat proprium et principalem actum ipsius fortitudinis-doni, sed quasi praeambulum. Nemo enim promptus est et expedilus ad passionum lolerantiam secundum imitationem Chrisli, nisi qui carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifixit.

2. Ad illud quod obiicitur, quod fortitudo exsequitur ea, ad 2 quae consilium dirigit; dicendum, quod etsi donum consilii dirigat ad divina consilia implenda, in quibus consistit perfectio religionis, principaliori tamen intentione dirigit Etd ea, in quibus plus est de ratione arduitatis; maioris autem arduitatis est Christum imitari in passionibus quam in actionibus: et ideo circa huiusmodi tam consilium quam donum fortitudinis principaliter habet consistere.

3. Ad illud quod ulterius obiicitur, quod donum fortiludinis non potest esse excellentiori modo circa passiones quam virtus fortitudinis; dicendum, quod falsum est, quia excellentiori modo sustinet

nem Christi.

Sexto et ultimo quaeritur de actu et obiecto ipsius doni pietatis, et est quaestio, ntrurn actus principalis pietatis consistat in religione respectu passiones et excellentiori habitu qui sustinet secundum Christi imitationem, quam 3 propter iustitiae conservationem, et qui sustinet secundum consilii supererogationem, quam secundum praecepti obligationem. In uno enim istorum rectificatur, scilicet in actu virtutis fortitudinis; in alio autem non solum rectificatur, sed etiam altius elevatur et expeditur, scilicet in actu forlitudinis-doni.

Et per hoc patet illud quod ultimo quaerebat Ad tur, videlicet de differentia reali fortitudinis-doni et fortitudinis-virtutis, et de convenientia in nomine. Re enim differunt propter diversitatem modorum habilitandi et ordinandi ad tolerantiam passionum; nomine vero conveniunt, pro eo quod ad eadem passionum genera ordinant Fortitudo enim virtus ordinat ad sustinenda qualiacumque et quantacumque tormenta, antequam bonum virtulis et honestatem derelinquat, non tamen ita excellenter et prompte sicut fortitudo-donum. Unde inter omnes virtutes propter excellentiam et arduitatem ex parte obiecti virtus fortitudinis appropinquat donis; et propterea habitus virtutis et doni magis quam alia dona eodem nomine habent censeri, licet differant differentia reali, quia minor est inter illos habitus differentia. — Ex his patet, quis sit actus fortitudinis-doni, et quod obiectum, et quae sit differentia eius respectu aliorum habituum.

De eadem quaestione praeter laudalos: S. Thom., III. Sent. Dei, vel in compassione respectu proximi. Et quod praecipue consistat in religione respectu Dei, ostenditur: praeflgit Cliristi. idem cod. A in principio solut. pro ulterius

1. Primo per illud Aposloli ad Titum secundo: Abiiegantes impietalem, sobrie et iusle et pie etc; ibi Glossa: « Abnegantes, id est fugientes impielatm vanae culturae, sobrie in nobis et iuste ad proximum et pie ad Deum vivamus »: ergo pietas proprie esl ordinata respectu Dei.

2. Item, Augustinus -', tractans illud lob vigesimo octavo: Pi.etas ipsa est sapienlia, abstinere vero a malis iiUelligenlia: « Pielalem boc loco posuit Dei cultum, quae Graece theosebia dicitur »: ergo etc.

3. Iteni, Augustinus in libro de Doctrina christiana 3: « Pietatis est honorare sancta et non contradicere sacrae Scripturae»: si ergo utrumque horum consistit in cultu Dei, videtur etc.

4. Item. dislinguitur peccatum iniquitatis et impietatis, quia iniquilas est in proximum, impietas est in Deam 4: si ergo respectu illius est pielas donum. respeclu cuius est impietas vitium et peccatuni; videtur, quod aclus pietatis-doni praecipue attendatur in cultu Dei.

Sed contra: 1. Primae ad Timotheum quarto 5: pietas ad oinnia utilis esl; ibi dicit Glossa: « Pietas, quae operatur bona fratribus, valet ad promerendum Deum; omnis enim summa disciplinae christianae in misericordia et pietate est»: ergo secundum hanc Glossam pietas ordinat respectu proximi.

2. Item, Augustinus in libro de Doctrina christiana 6 dicit, quod donum pielatis correspondel beatitudini mititatis; « opus enini est pietate mitescere »; sed mititas sive mansuetudo altenditur respectu proximi: ergo donum pietatis ad proximum ordinat.

3. Item. hoc ipsum videtur per Gregorium super lob in assignatione donorum, ubi dicit, quod pielatis est opera misericordiae exhibere: si igitur hoc attenditur respeclu proximi, videtur etc.

4. Item, Tullius in prima Rhetorica 8 dicit, quod « pietas est benevolentia in parentes »; aut hoc intelligitur de pietate-dono, aut de pietate-virtute; sed de quocumque horum intelligalur, cum in obiectis conformentur; videtur, quod actus doni pietatis attendatur in comparatione ad proximum.

o. Itein, donum pietatis exsequitur ea, ad quae donum scientiae ordinat; sed donum scientiae ordinat ad bene conversandnm respectu proximi: ergo videttir, quod respectu illius attendatur actus pietatis-doni. obiecto. Donu.m pietatis principaliter altenditur in benevolentia respectu cuiuslibet proximi, qualenus gerit imaginem Dei. Augustinus in principio decimi de Givitate Dei 10. Ait enim sic: « Pietas proprie Dei cultus intelligi solet, quam Graeci theosebiam vocant; haec tamen et erga parentes ofuciose haberi dicilur; more autem vulgi hoc nonien etiam in operibus misericordiae frequentatur ».

Ctiin igitur pietas sic dicatur multipliciter, videlicet erga Deum et erga parentes et erga quemriiuiqiie boininem; secundum quod ordinat erga Deum, non est nomen doni, sed potius est idera quod lalria et theosebia sive eusebia, de qua dicit Augustinus, quod « est sapientia vera ». — Secundum autein quod ordinat ad patent.es, adhuc etiam non tenet rationem doni, sed potius est species iustitiae-virtutis, pro eo quod ad hoc ordinatur secundum regulam naturalis iuris et secundum obligationem necessitatis. — Secundum autem quod attenditur 3. respeclu cuiuscumque proximi, sic pietas est nomen doni.

Aliter tamen attenditur erga proximum pietasdonum et misericordia-virtus: quia misericordia-virtus respicit conformitatem in natura et necessitatem in indigentia sive miseria; pietas vero attendit in proximo imaginem divinam. Unde dono pietatis 4. est homo benevolus cuicumque homini, qui habet in se imaginem Dei; ita quod benevolentia illa pro loco et tempore aliquando progreditur in compassionis affectum, aliquando in operis beneficium.

Et sic patet, quis sit actus et obiectum pietatis-doni, quoniam ipsius est facere hominem benevolum respectu cuiuslibet proximi, in quantum gerit imaginem Dei. Et quoniam ad hoc habet dirigi per donum scientiae, quod quidem fundatur super principia fidei et dirigit in conversatione secundum exemplar Christi; hinc est, quod actus pietatis, etsi principaliter consistat erga proximum, nihilominus consistit respectu sacrae Scriplurae, ut eam cum benevolentia audiat, et etiam respectu passionis Christi, ut eam cum benevolentia ad memoriam reducat. Unde usus doni pietatis attenditur in his tribus in exsequendo, secundum quod et usus doni scientiae, quod est eius directivum, in cognoscendo; principaliter tamen, secundum quod donum est, attenditur in benevolentia respectu proximi, sicut rationes ostendunt, quae ad hanc partem inducuntur.

1. 2. 3. 4. Ad illud vero quod primo obiicitur oP. in contrarium de Glossa, quod pielas ordinat ad Deum; el quod pielas est cultus Dei, et ad alias auctoritates consequentes; breviter dicendum, quod omnes illae auctoritates currunt de pietate secundum alium accipiendi modum, qui secundum Augustinum principalior et magis proprius est modus accipiendi pietatem, sicut ipse dicit in decimo i. de Civitate Dei Nam priino et principaliter debet jjomo benevolus esse ad Daum, offerendo ei cullum et obsequium principale et praecipuum tanquam ei, ad cuius similitudinem factus est, et quod suae creationis est et conditionis primum et principale %. principium. — Deinde vero, quia pater terrestris quodam modo imaginem gerit Patris caeleslis, et filius genitus imaginem gerit patris et ab eo sumit originem; hinc est, quod est alius modus accipiendi pietatem ab illo descendens, qui quidem est benevolentia in parentes. — Postremo, quia omnis homo gerit imaginem Dei; hinc est, quod est tertius et ultimus modus accipiendi pietatem, secundum quod benevolum et beneficum reddit erga omnem hominem insignitum divina imagine. — Licet autem iste sit ultimus et postremus modus accipendi pietatem,tamen, sicut explanatum esl, quantum ad hunc modum pietas-donum accipitur proprie. — Unde in omnibus illis auctoritatibus et rationibus peccatum est quantum ad processnm arguendi ex illius nominis multiplicitate; quae, etsi non sit multiplicitas aequivocationis proprie dictae, est tamen multiplicitas cuiusdam analogiae suetudinem; dicendum, quod etsi conveniat cum utroque, quia Gum mansuetudine convenit in affectu, cum misericordia convenit in effeclu; differt tamen ab utroque. A mititale enim et a mwnsuetudine differt: quia Hnansuetudo est contra irritationem ex illatione alicuius iniuriae; sed pietas est contra indurationem, qua quis non habet affectionem nec benevolentiam ad eos qui gerunt divinae lem in natura et similitudinem speciei; pietas vero attendit in homine imaginem Dei. Unde aliqui dixerunt, quod misericordia considerat miseriam in imagine, pietas vero considerat imaginem in rnisero. Differt eliam, quia misericordia conformatur dictamini iuris naturalis et secundum regulam prudentiae; pietas vero conformatur suasioni iuris divini. et hoc secundnm regulam doni scientiae. — Ex his palet, quis sit actus doni pielatis, quod etiam eius obiectum, et qualiter differat ab aliis habitibus.

Et secundum haec tria possent tria prohlemala formari circa donum pielatis et circa quodlibet aliorum donorum praedictorum; simul etiam cum hoc posset de quolibet quaeri, quem actum habeat in patria. Sed hoc supra determinatum fuit in generalitate; alia vero tanguntur implicite causa prolixitatis vitandae; tamen ex his quae breviter tacta sunt, qualitercuraque haberi potest veritas praedictorum s.

Diib. I.

In parte ista sunt quaestiones circa lilteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit,quod sapientia est rerum huinanarum divinarumque scientia]; quoniam, sicut dicit Philosophus, « scientiae secantur in res », hoc est, dividhnlur secundum diversitatem subiectorum; sed res divinae et humanae, creatae el increatae summa diversitate differunt: ergo nulla scientia, nulla sapientia simul potesl esse de utrisque. — [tem, res humanae in comparatione reruin divinarum quasi nihil sunt, sicut nec finitum est aliquo modo comparahile infmito 2: ergo sicut punctus nihil addit supra lineam, sic cognitio rerum humanarum nihil addit supra cognitionem rerum divinarum: ergo- videtur, quod cognitio rerum huiuanarum non sit de integritate ipsius sapientiae: non ergo debet poni in eius definitione.

Bespondf.o: Dicendum, quod sapientiae nomen, secundum quod accipitur pro cognitione, dupliciter et consuevit accipi a philosophis, sicut et nomen iustitiae dupliciter accipitur. Est enim iustitia specialis et jjjjjjjjj generat;s; iustitia specialis est virtus cardinalis, distincta analiis; iustitia vero generalis complectitur generaliter omnes virtutes 3. Sic et sapientia proprie dicta dicitur « cognitio causarum altissimarum », sapientia vero communiter dicta comprehendit el includit cognitionem omnium. — El hoc modo dicit PMosoprius, quod sapiens de qualibet re, sicut est. inquirit cognoscere rationem; et hoc modo sapientia includit in se diversas scientias et non soluni illas. quae sunt de creaturis, verum etiam illas, quae sunt de Creatore et creaturis. Et quoniam « nomine hominis potest inlelligi omnis creatura», cum ipse cum omnibus communicet, sicut dicil Gregorius; hinc est, quod definiens sapientiam dicit. ipsam esse scientiam rerum divinarum et humanarum, id esl ceterarnm rerum creatarum, in quibus manifestatur summa sapientia Dei. — Et per hoc patet explicatio notificationis et dissolutio primae obiectionis.

1 Libr. III. de Anima, tcxt. 38, (c. s.) Cfr. tom. I. pag. 6, Ad illud vero quod obiicitur, quod scientia rerum humanarum nihiladdit supra cognitionem rerum divinarum; dicendum, quod licet res divinae excedant humanas in infmitum, quia illae sunt infinitae, et istae finitae; cognitio tamen non excedit cognitionem in infinitum, pro eo quod utraque cognitio est finita, sive qua cognoscimus divina, sive qua cognoscimus humana. Non enim cognoscimus divina secundum suam immensitatem; nec quamdiu sumus in via, altingimus ad conspiciendam ipsam Veritatem in se; el ideo necesse est, eatn in suis effectibus cognoscere. Et proptereacognitio rerum humanarutn magna pars est nostrae notitiae, quamdiu sumus in statu viae; et pro tanto ponitur in definitione sapientiae.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Huic scienliae illud lantum tribuo, quo fides saluberrima gignilur, nutritur, defendilur el roboralur. Videlur enim falsum dicere, quoniam, cum dicit, fidem generari ex scientia, aut intelligit qunntum ad habitum, aut quantum ad actum. Quantum ad habilum non habet veritatem, quia habitus fidei non generatur ex habitu scientiae: quantum ad actum non, quia actus fidei praecedit actum scientiae: ergo nullo modo habet veritatem. — Item, scientia versatur circa temporalia; fides autem est de aeternis: ergo videtur, quod donum scientiae nihil faciat ad ipsam fidem.

Iuxta hoc etiam quaeritur de diversitate illorum qualuor actuum, quos enumerat.

Bespondeo: Dicendum, quod licet fides habeal ipsam summam Veritatem pro principali obieclo, cui credit et assentit; illud tamen, quod credit, videt per speculum creaturae1"; ct propterea, etsi speculum creaturae non sit eius principale obiectum, cognitio tamen aeternorum in subiecta creatura et inutidanae creaturae, et intelligentia Scripturae plurimum confert ad ipsius fidei promotionem sive in alio, sive

in se: in se quidem quantum ad profectum; in aliis autem non solum quantum ad profectum, sed etiam quantum ad inchoationem; homo enim magnae scientiae et litteraturae facilius persuadet et melius instruit venientes ad fidem quam ignorans, sicut de beato Paulo manifestum est. — Unde quia scientia ista valet ad fidei inlroductinnem et introductae provectionem et provectae defensionem et defensae confirmationem; hinc est, quod quatuor actus assignat ei Augustinus respectu ipsius fidei, dicens, quod per « donum scientiae fides saluberrima gignitur, nutritur, defenditur et roboratur »; ita quod primus aclus respicit incipientes, duo intermedii proficienles secundum progressum in bono et pugnam contra malum, quartus et ultimus iam perfectos.

Ad illud ergo quod primo obiicitur in contrarium, quod scientia non generat fidem nec quantum ad habilum nec quantum ad actum; dicendum, quod immo; sed generari aliquem habitum ab alio citer: vel effective, vel dispositive. Cum ergo dicitur, quod scienlia generat fidem; hoc non intelligitur respeclu eiusdem subiecti, sed respeclu alterius; nec inlelligitur effeclive, sed tantum disposilive.

Ad illud quod obiicitur, quod fides esl de aeternis, scientia de temporalibus; dicendum, quod illud non cogit, quia temporalia bene mamiducunl ad aeterna, quamdiu sumus in via 8.

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Scientia esl abstinere a malis. Videtur enim falsum dicere, quia diversorum donorum diversi sunt actus: cum ergo hoc sil ipsius timoris, non videtur, quod sit ipsius scientiae. — Ilem, abstinere a malis respicit affecturo; sed scientia respicit intellectum: ergo abstinere a malis non est actus ipsius.

luxla hoc quaeritur: cum scientia non solum in- sjt ac declinandum a malo, sed etiam ad faciendum bonum 5, propter quid magis descnbitnr per actum declinandi a malis quam per actum exercendi in bonis?

1 Vidu lom. 1. Prooem. q. 2..

Respondeo: Dicendum, quod, secundum quod Magister exponit infra, abstinere a malis non solum intelligitur privative: non facere malum, sed a malis abstinere, hoc est « prudenter conversari in medio nationis pravae el perversae ». Unde aliter et aliter abstinere a malis est ipsius timoris et ipsius scientiae. Timor enim reprimit interiora incentiva, scientia vero docet praecavere exteriora pericula et occasiones et ea quae sunt ad malum inclinantia, in quibus magna est difficullas.

Et per hoc patet responsio ad obiecta, quoniam abstinere a malis aliter est timoris; praelerea, non est scientiae ul exsequentis, sed tantum ut dirigentis s; postremo, non est ipsius scientiae privative lantum, sed etiam positive, sicut supra fuit tactum. Ideo patent illa tria obiecta, quae procedunt secundum haec.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Aperle monstratum est, in quo differant spiritus sapientiae et spiritus scientiae, cum sapientia di.vinis, el scienlia. humanis attributa sit rebus. Videtur enim, quod isU nulla sit differentia, pro eo quod eadem virtus, scilicet caritas, simul habet versari circa Deuro et proximum; el similiter eadem fides: ergo nulla videtur per hoc assignari"donorum differentia. — item, intelligentia, quae est donum unum, sicut dicit infra, simul est de aeternis et temporalibus: ergo videlur, quod Magisler sibi ipsi contradicat.

Respondeo: Dicendum, quod negotiari circa temporalia et aeterna potesl esse dupliciter: vel secundum rationes easdem, vel secundum raliones alias et alias. Quando est secundum rationes easdem; lunc non est nisi diversitas materialis, et unus formalis habitus potest esse respectu ulrorumque. Quando vero est secundum raliones alias et alias; tunc non solummodo est diversitas materialis, immo etiam est diversitas formalis; et sic est in proposito reperire, sicul colligi potest ex his quae dicta sunt in praehabilarum quaestionum determinatione 12: et propterea Magister differentiam satis recle assignat. Et haec de donis dicta sufficiant.

Cap. I.

De eonnexione virtutum, quae non separanlur.

Solet etiam quaeri, ulrum virtutes ita sinl sibi coniunclae, ut separatim non possint possideri ab aliquo, caruerit oninibus careat. Qui ergo unam habet omnes habet ». — Quod quidem probabile est. Cum enim caritas mater sit oninium virtutiun, in quocumque maler ipsa est, scilicet carilas, et cttncli filii eius, id est virtutes, minus, tanto niinus inest virlus; et quanlo minus inest virtus, tanlo magis inest vitiuiii ».

Cap. II. An cunctae virlutes pares sinl, in quocumque sunt.

Ulrum vero pariler quis omnes possideat virlutes, nitis a quoquam haberi quam caritatem. Alias igilur magis, et alias ininus in aliquo esse dicunt, sed nul- Ex personis multarum facierum elc, ei res esse in quociiinquc siinl, ul qui in una alleri par lamen separantur ab invicem, ul quicumque fuerint aequales, verbi gralia iu fortitudine, aequales sinl et aequales esse islos in fortitudine, sed illum praestare prudeiilia; sequitur, ul liuius forlitudo iniiius prudens teram. Ail enim sic: « Clarissima disptitalione lua satis apparuil, non placuisse aucloribtis nostris, immo ipsi Yerilali, omnia paria esse peccala, eliam si hoc de virtulibus verum sil »: «quia, etsi venim est, eum (iiisque illttslratione piae carilatis afleclus csl, in alio pudiciliam quam patientiam, ei maiorem hodie quaro

liuari videtur, quod aliquis ea ratione possit dici habere unam virtutem magis quam aliam, quia per caritatem mentis habitum vel essentiam cuiusque. In actu vero in uno, factus est omnium reus, id est, contra caritatem facit, in qua pendent omnia2».

Cap. III.

Quomodo in caritale tota Lex pendet.

Cum sint duo praecepta caritalis, in quibus, ut praetaxatum es! 3, tola Lex pendet et Prophetae; adverad caritatis sanctificalionem pertinuissent, videreutur gratia, quam facit caritas, inslituta sunt, sed 'mfigura futuri et in onus imposita; ideo clarescente veritate,

Pars ista, in qua Magister agit de habitibus gratuitis, secundum quos habemus conformari Christo, divisa fuit in partes duas. In quarum prima agit de his quantum ad distinctionem. In secunda vero quantum ad connexionem.

Prima parte terminata, hic incipit secunda. Intendit igitur Magister principaliter in hac particula agere de habituum gratuitorum connexione; et quoniam ad connexionem sequitur aequalitas in merito, et aequalitas cum connexione ortum habet ex uno principio, ex hoc videlicet, quod virtutes omnes liganlur et informantur a caritate et ad ipsam redu- 1 Edd., exceptis I, S, dicitur. Potest et, refraganlibus codd. monialia secundum spiritualem intellectum, quem conrum. Unde Veritas ait: In his duobus mandatis universa ginas sanctas perscrutari, omnia involucra sermonum Scripturarum plenitudo esse dilectio Dei et proximi». cuntur 2 sicut ad radicem: ideo pars ista habet tres parliculas. In quarum prima determinat Magister de virlutum connexione. ln secunda vero de aequalitate, ibi: Utrum vero pariter quis omnes possideal virtules etc. In tertia vero omnia opera praeceptorum et virtutum docet reducere ad caritatem, ibi: Cum duo sint praecepta caritalis etc.

Prima pars dividitur in duas partes. ln quarum prima movet quaestionem et determinat veritatem. In secunda vero veritatis determinatae reddit causam et rationem, ibi: Quocl quidem probabile est etc.