Distinctio XXXII

Si vero quaerilur de aliquo, utrtim magis cliligatur a Deo uno lempore quam alio, distinguenda est

Cap. V.

Si Deus iib aetemo dilexit reprobos.

De reprobis vero, qui praeparali non sunt ad vielectis solis simpliciter boc esse concedendum, quod

De caritate per

Supra egit Magister de caritate quantum ad ileunitionera, et quantuni ad diligibilium distinclionem, et quantuin ad diligendi ordinem, et quantuni ad meriti perfectioneui, et etiam quantum ad durationem. In hac parte agil de eadem per comparationem ad divinani dilertionem. Dividitur autem pars ista in partes tres. In qnaruin prima determinat de ipsa dilectione Dei, quid sit ipsa Dei dileclio. In serunda vero deteriniu.il. quanluin diligil, ibi: Cumque eius dilectio sit. immutabilis et aeterna. In tertia vero determinat quos diligit, ibi: De reprqhis vero, qui non sunt praeparali ad vitam aelernam.

Ad intelligentiara autein huius partis possunt hic quaeri sex dubitabilia de dilectione divina.

Primum est, utrum Deus dilexerit creaturas

Secundum est, utrum diligat omnes creaturas universaliter.

Tertium est, utrum nmnes diligat aequaliter.

Circa primuin sic proceditur et quaerilur, ulruin Deus dilexeril creaturas aeternaliter. YA quod sic, videtur.

I. d Ephesios prhno: Ekgit nos ante mwndi consliCutionem. ui essemus sancliet immaculati in 2 Bdd. quot, ei paulo Infertua quot non pro quot.

S. Botmv. — T(im. 111.

praeparavit. De non eleclis vero simpliciter est Dobium,.

ad divinam dileclionem. Priiua et ultiina parte remanenlibus indivisis, me-

Quartum est, utruin magis diligat hominem Quintum est, utrum magis dilexerit genus hu- Sextum et ultimum est, utruin magis loannem

"_'. Ilem. Aiigiislinns quihto de Trinilate: « <-

: Vers. i. — Quoad minorem vide I. Sent. d. I». dub. d. 10.,i.:t. q. 2; lom. M. pag. 598, nola.'i.

quod diligit diligit aut temporaliter, aut aetemaliter; el non lemporaliler, constat: ergo quod cliligit diligit aeternaliter.

3. Item, Magister dicit in littera, quod « dilectio est usia » sive substantia: si ergo substantia Dei non potest non esse aeterna, videtur, quod dilectio Dei similiter aelernasit: ergo quidquid diligit aeternaliter diligit.

4. Item, aut dilectio Dei praecedit ipsas res, aut sequitur. Si praecedit: ergo ante fuit, quam res essent: ergo Deus dilexit res ante earum productionem, ergo non ex tempore, sed ab aeterno. Si sequitur: ergo videtur, quod dilectio Dei causetur ab ipsis rebus. Quodsi hoc est inconveniens, restat, quod Deus ea quae diligil, diligit aeternaliter.

5. Item, si Deus de non-potente efflceretur potens et de non-sapiente sapiens, mutalus esset et imperfectus: ergo pari ratione, si de non-amanle fieret amans; cum amor respiciat quod intra est, esset in eo mutatio et imperfectio. Quodsi hoc est impossibile, necesse est, Deum ea quae diligit, aeternaliter diligere.

Sed contra: 1. Dilectio est amor boni; sed « bonum et ens convertunfur »: ergo quod non est ducerentur, non fuerunt; videtur, quod antequam producerentur, a Deo non diligerentur.

2. Item, amor est copula amantis et amari 4; sed si copula est, necesse est esse exlrema: ergo impossibile est, quod Deus crealuram diligat, quousque creatura habeat actualem existentiam. Sed hoc est solum ex tempore: ergo videtur, quod Deus non dilexeril creaturam aliquam aeternaliter.

3. Item, Deus non dicitur aliquem diligere affectu: ergo si diligit, hoc est, quia diligit effeclu; sed effectus divinae bonitatis est solum ex tempore: ergo Deus neminem diligit nisi teinporalitef.

4. Flem. dileclio Dei est causa sufflciens et proxima et immediata boni creati; sed posila causa efficiente proxima et immediata et sufficiente, ponitur effectus 6: ergo si res creatae solum sunt ex lempore, videtur, quod Deus solummodo diligat eas temporaliter.

b. Ilem, si Deus diligit creaturas, aut diligit fruens, aut utens; sed conslat, quod non diligit fruens, quoniam non est creatura fruendum, sicut 1 Hic e. I. Codd. KZ bb dilrctio Dei est usia, cod. A in primo libro fia.it ostensum, cum illud quo fruendum est, sit summum Bonum: restat ergo, quod si creaturam diligat, diligit ut ulens. Sed cnnstat, quod non contingit uti nisi eo quod est actu: ergo nunquam Deus diligit creaturam nisi actu entem: non ergo diligit aliquam creaturam aeternaliter. Crealurae non solum temporaliter, sed etiam aeternaliter a Deo diligunlur.

Respondeo: Dicendum, quod quaedam verba quae connotanl effectum in habitu, sicut vocabulum praedestinandi 8; quaedam, quae indifferenter utroque modo, sicut vocabulum diligendi. Dicitur enim Deus aliquem diligere, vel quia aclu communicat ei bonum, vel quia proponit communicare. Et quoniani communicatio est eifectus in tem pore, propositum vero communicandi esl ab aeterno; hinc est, quod diligere de Deo aliquando dicitur aeternaliter, aliquando dicitur temporaliter. Unde bene concedi potest, quod creaturae non solum temporaliter, sed etiam aeternaliter a Deo diliguntur, sicut raliones ad primam partem inductae ostendunf. — Verumtasimile. Posse enim et scire, quantum est de vi vocabuli, non ita connotat effectum in actu, secundum quod diligere. Nani verbum diligendi impositum est ab ipsa liberalitate affectionis se ipsain alteri communicanlis. quod verum est de hono in actu et ente in aclu. Sed cuni dicitur, quod dilectio est solummodo boni; dicendum, quod non est verum solummodo de bono, quod est in actu, sed eliam de bono, quod esl in causa. Sicut enini ad cognitionem sufficit veritas rei in sua causa, sic ad diligendum sufficit bonitas, secundum quod res habet esse in suo principio producente, etiam antequam exterius producatur. Unde artifex non solummodo diligit bonum, quod fecil, sed etiam bonum, quod proponit et disponit facere 10.

*2. Ad illiul ijuod obiicitur, quod amor est copula amantis et amati; dicendum, quod illud est verum, secundum quod amor est quaedam affectio et vinculum amicitiae, quo aliqui ad invicem colligantnr; sed hoc modo non accipitur in proposito, cum djcitur. quod Deus diligit creaturam; « dilectio enim Dei est eius usia », non est affectio aliqua unitiva, sicut dicit Magister in littera: et ideo non cogit illa ralio.

3. Ad illud quod obiicitur, quod Deus non dicitur diligere affectu, sed effectu; dicendum, quod diligere effectu potest esse dupliciter, secundum quod effectus potest dupliciter connotati: actu, vel habitu; et quia res est in habitu et in polentia, antequam sit in actu: hinc est, quod dilectio Dei, quae connotat effectum in habitu, potest esse ante productionem ipsarum rerum. El propterea ex hoc non habetur, si Deus dicitur diligere effectu, quod tunc solum incipiat diligere, quando effectus in esse producitur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod dilectio Dei est

I. De quneslionibus liuius tlisl. aliisque ad dileclioiiem ipsius III. In seq. (2.) quaeslione solutio lit per dislinclionem com-

Secundo quaeritur, utrum Deus omnes diligat generaliter. Et quod sic, videtur.

I. Sapienliae undecimo: Diligis omnia, Doct nihil odisli eorum tuae fecisti. Nihil hoc expressius dici potest. causa, sufficiens proxima et immediata boni creati; dicendum, quod verum est; sed quemadmodum vdluntas divina dicitur causa immediata, quia non intervenit alia causa, non tamen, quod semper ponat effectum, sed solum pro tempore, pro quo vult, sicut ab aeterno voluit; sed statim fecit, cum venit tempus, pro quo voluit 3: sic et in ipsa dilectione Dei oportet intelligi.

5. Ad illud quod obiicitur, quod si diligit, aut ut fruens, aut nt utens; dicendum, quod dilectio Dei una est, qua diligit se et qua diligit creaturam; et haec quidem, relata ad ipsum Deum, est fruitio, comparala vero ad creaturam est usus. Cum ergo dicit, quod non conlingil uti nisi eo quod est; dicendum, quod si usus accipiatur pro exteriori actione, verum est; sed si accipiatur pro interiori et habituali ordinatione in finem alicuius effectus producendi, sic non habet veritatem, quia efficiens longe ante refert ad finem illud quod intendit fac.ere, quam etiam producat in re mtiniter receptam inter dilectionem generalem, qun Deus vtilt

6. Item, (ienesis primo: Vidit Deus cuncla quae fecerat, et erant ualde bona; sed suminum Bonum non polest non diligere bona: ergo Deus diligit omneni creaturain.

7. Item, onine quod factum est,-a Deo factum

est, Deus-aulem nihil facit nisi volens; sed velle bonum, hoc est amare: ergo nihil procedit a Deo, quod non ametur ab ipso: si ergo omnia a Deo exeunt, videtur, quod omnia a Deo diligantur.

4. Item, amor est donum, in quo omnia alia donantur 2; sed nullum creatum est, quod non suscipiat influentiam divinae liberalitatis: si igitur huiusmodi influentiae communicatio non est nisi mediante dilectione, videtur, quod dileclio Dei sit respeclu omnis crealurae.

5. Item, omnia exoptant summum Bonum, secundum quod dicit Boethius, et Dionysius 3; sed tunc Deus dicitur diligere creaturam aliquam, quando illam ad se convertit per dilectionem — magis enim dicitur diligere effectu quam ajfeclu — ergo videtur, quod dilectio Dei se extendat ad omne creatum.

Sed contra: 1. Cum Deus sit summa caritas, delicet Deus et spiritus rationalis et corpus humanum, secundum quod dicit Augustinus: ergo non videtur, quod Deus diligat omnem creaturam.

2. Item, « amor, sicut dicit Hugo de sancto Victore, transformat amantem in amatum »; et quanto perfectior estamor, tanto magis conformat unum alteri: cum igitur amor Dei sit perfectissimus, nihil diligit, nisi quod esl ei conformabile per se; hoc autem non est nisi crealura ralionalis, quae facta est ad imaginem suam: ergo videtur, quod Deus non diligat omnem creaturam, sed solum rationalem.

3. item, videtur, quod nonomhem rationalem diligat: quia quidam sunt reprobi et quidam electi, quidam boni et quidam mali; sed impios el reprobos non diligil, secundum quod scribitur Malachiae primo: lacob dilexi, Esau autem odio habui; et Sapienliae decimo quarto: Similiter abominabilis est Deo impius el impietas eius: si ergo Deus non diligit impietalem, videtur, quod non diligat impios: non ergo diligil omnes et singulos.

4. Item, dileclio est ratio electionis, ergo illos solum Deus diligit, quos ab aeterno elegit; sed non elegit omnes indifferenter: ergo non dilexit omnes seneraliter.

1 Vido verba Arislot., supr;i pag 57i, nola 5. allala.

5. item, diligere est velle bonum s, ergo illos tantum diligit, quibus vult bonum; sed cuicumque vult bonum, facit bonum: ergo illos tantum diligit Deus, quibus bona facit. Sed damnatis facit multa mala: ergo videlur, quod potius eos odiat, quam diligat: non ergo diligit generaliter omnem creaturam. Dilectio Dei quoad effectum naturae est omnibus communis et generalis, sed quoad effectum graliae est specialis.

Respondeo: Ad huius intelligentiam est notandum, quod Deus non dicitur crealuram diligere ratione affectionis animi, sed ralione communicationis alicuius boni, ita quod dilectio Dei potius dicitur esse dileclio effectus quam affectus. Communicatio autem bonitatis divinae attenditur in duplici genere effectus, videlicet in effectibus nalurae et effectibus gratiae; et effeclus naturae omnibus est communis, effectus vero gratiae non. — Hinc est, quod dilectio Dei quantum ad effeclum naturae est omnibus communis et generalis; et secundum hanc 10 dicitur diligere omnem creaturam. Quantum autem ad effectum gratiae est specialis; et quantum ad istum quosdam diligit, quosdam odit, quia quidam habent in se effectum gratiae, quidam defectum culpae et poenae. — Rationes ergo omnes, quae inducuntur ad primam partem et probant, Deum oinnem crealuram diligere, quia probant de dilectione communi, quae attenditur quantum ad communicationem boni generalis, utpole bonitatis naturalis, verum concludunt; et ideo concedendae sunt.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in contrarium, quod Dens omnia quae diligit, ex caritate diligit; dicendum, quod hoc dupliciter potest inlelligi: aut ita, quod haec praeposilio ex '- dicat habitudinem principii motivi et productivi respectu effectus creati; et sic omnia quae diligit, ex carilate diligit — caritas enim Dei principium est omnium effectuum, quos producit — aut ita, quod non solum dicat habitudinem principii producentis, verum

etiani exemplaris repraesentantis; et sic solum illos ex caritate diligit, quibus communicat caritatem creatam, cuius illa suprema caritas est exemplar. Nam carilas increata est exemplar caritatis creatae sub ratione caritatis; aliorum vero non est exemplar sub hac ratione. Cum ergo dicitur, quod solum tria sunt diligenda ex caritate; hoc non dicitur, secundum quod ex dicit solum habitudinem principii monenlis et imperanlis, sed proul dicit habitudinem formalis et elicientis; et sic non potest concludi, quod Deus non diligat omnem creaturam se ipso, qui est carilas summa, ex qua procedunt omnia bona creata.

2. Ad illud quod obiicitur, quod amor transformat amantem in amatum; dicendum, quod illud verum est de amore affectionis, qui facit in alterum tendere; sed amor divinus non est amor affectionis inclinans ad alterum, sed polius alia incliet trahens ad se ipsum. Unde amor divinus potius translbrmat et conformat amata ipsi anianti quam e converso. Secundum autem quod duplex est ipsarum rerum ad Deum, videlicet se-

Tertio quaeritur. utrum Deus diligat omnes aequaliter. Et quod sic, videlur..

1. Sapientiae sexto: Pusillumet magnum ipse fecit, el aequaliter est ei cura de omnibus; sed eo modo diligit, quo niodo est ei cura: ergo videtur, quod omnes aequaliter diligat.

2. Item, secunduin quod dicit Philosophus 5, « prinmm uno modo se habet ad omnia »; sed Deum tliligere crealuram hoc est Deum aliquo moilo ad creaturam se habere: ergo si uniformiter se habet ad oninia, uniformiter et aequaliter se habet ad ea: non ergo diligit unam magis quain aliam.

3. Itein, eadem dilectione, qua Pater diligit Eilium. diligit rreaturani; sed dilectio, qua diligil Filium. est dilectio permaxima: ergo omnem creaturam diligit dilectione siiinnia. Si ergo in sunnno i ioi i est ponere magis el minus, sed solum aequale; videtur, quoil onniein creaturam diligat aequaliter.

4. Itfiu, gicnt Deus cognoscit creaturas, iladiligil:; <>>t omnes creaturas cognoscit aequaliter, non magis unam qnam alteram: ergo otanftes aequaliter diligit. cundum similitudinem vestigii et secundum similitudinem expressam, quae est ratio imaginis; sic dilectio Dei potest dupliciler accipi, ut praedictum fuil, videlicet generaliler, et sic non connotat ibi nisi quandam generalem assimilationem; et specialiler, et sic connotat quandam expressam unitionem. Et ideo prima dilectio est respectu omnis creaturae; secunda vero non est nisi eius creaturae, cui Deus communicat caritatem, ita quod per caritatem illam adhaeret Deo unione permaxima, ut sic per caritatem in Deo maneat, et Deus in eo

5. 4. o. Ad tria vero sequentia, quae opponuntur, quibus ostenditur, quod Deus non diligit malos; unica est responsio: quia procedunt de dilectione speciali, non de generali. Et quantum ad illam dilectionein specialem verum est, quod Deus non diligit malos et reprobos, immo potius odit, quia non habenl in se gratiam, sed culpam; quantum vero ad naturam non odit, sed diligil, quia solem suum super bonos et malos oriri facit 3. Et per hoc polest ad tria ultima responderi.

o. Ilem, sicut limpiditas cognitionis facit ad eius nobilitatem, sic magnitudo dilectionis facit ad eius commendationem 8; sed quia cognitio Dei est nobilissima, omnem creaturam limpidissime cognoscit: ergo similiter, cum dilectio Dei sit excellentissima, oinnem creaturam niaxiine diligit: ergo si in maximo non est ponere magis et minus, videtur. quod aequaliter amet cuncta quae diligit.

Sed contra: 1. Augustinus dicit, et habelur littera?: « Quis digne exprimat, quantuin Deus diligat membra unigeniti Filii sui, et quanto amplius ipsum Unigenitum»? si igilur amplius diligit ipsum Unigenitum qiKim ipsius membra, videtur. quod non omnia aequaliter diligat.

2. item, Dens diligit bonum, quia bonum. BPgo magis bonuin magis diligil; sed non omnia sunt aequaliter bona: ergo non omnia sont a Deo asquaiiter dilecta.

3. Ilem, caritas noslra esl ordinata: si ergi onlo esi de eius complemento, videtur multo fortius. quod caritatis sdffirriae et increatae sii res diligere nrdinate, cum illa sit exemplar caritatis! creatae: si ergo Deus diligil res ordinate, videtur, quod non aequaliter.

4. Ilem, secundum quod Deus diligit, secundum hoo dona sua distribuil; sed non omnibus aequaliter dona sua distribuit: ergo non omnes aequaliter diligit.

5. item, si aequaliter omnes diligeret, aequaliter omnibus propitius esset; sed non aequaliter omnibus propitiatur, immo cui vult miseretur, et quem vult indurat: ergo non aequaliler diligit omnes creaturas. Deus diligit omnes aequali dilectione, si ea sumilur secundum essenliam, sive actum volendi;

non vero, si sumitur secundum efficaciam, sive bonum volilum.

Respondeo: Dicendum, quod de dilectione Dei est loqui dupliciter, videlicet secundum essenliam et secundum efficaciam 3; sive secundum actum essentialem et secundum ejfecium consequentem. Si loquamur de dilectione quantum ad essentiam sive i. quantum ad actum essentialem; sic non tantum aequali dilectione diligit omnia; immo tantum uno et eodem actu simplici et indivisibili, nullo varialo, nullo multiplicato, qui quidem est divina usia 4, diligit se et omnia alia. — Si vero loquamur de dilectione quantum ad efficaciam sive quantum ad ef- 2. feclum consequentem; sic, cum effectus ab ipsa dilectione Dei procedentes sint ordinati et sese excedentes, dicere est, quod Deus non omnes creaturas diligil aequaliter.

Aliter potest dici et quasi in idem redit, quod diligere idem sil quod velle bonum 5, aequalitas dilectionis potest attendi dupliciter: aut ex parte actus volendi, aut ex parte boni voliti. Si ex parle 3. actus volendi, sic omnia diligit aequaliler, quia non magis intense vult Deus bonum alicui rei quam alteri, immo ipso summo amore suo vult bonum cuii. cumque vult. — Si autem ex parte boni voliti, sic, cum maius bonum velit uni quam alteri, non est dicere, quod omnia diligat aequaliter, sed quaedam maxime, quaedam vero minime, secundum quod vult communicare alicui bonum parvum, vel magnum, vel maximum. — Et quia secundum istam viam procedunt rationes ostendentes, quod Deus non diligit omnia aequaliter, sicut aspicienti patet; ideo diversa diligibilia, qui possunt esse intensi et remissi; non sic autem est ex parte Dei.

1. Ad illud vero quod obiicitur de Sapientiae sexto, quod aequaliter est ei cura de omnibus; dicendum, quod aequalitas illa non excludit ordinatam boni communicationem, sed excludit personarum acceptionem, quae quidem est inaequalitas non solum deficiens ab unitate aequcUitatis, verum etiam a pulcriludine ordinis; et ideo reprehensibilis est nec habet in Deo reperiri.

2. Ad illud quod obiicitur, quod prima causa uno modo se habet ad omnia; dicendum, quod illud verum est quantum ad id quod est ex parle Dei; sed tamen creaturae, sicut ipse 8 dicit, non uniformiter se habent ad ipsum; et quoniam diligere Dei non tantum dicit, quod est ex parte ipsius, sed etiam effectum creatum: hinc est, quod ratione illius potest attendi inaequalitas.

3. Ad illud quod obiicitur, quod eadem dilectione diligit Deus Filium suum et creaturam; dicendum, quod quamvis dilectio sit eadem quantum ad rationem principalis significati, tamen connotatum 9 est aliud et aliud. Nam cum dicit, quod diligit Filium, non connotatur ibi aliquod bonum crealum, immo notatur communicatio Boni summi etinfiniti: cum vero dicitur, quod diligit creaturam, connotatur communicatio boni creati et finiti; et ex hac parte dictum est, quod inaequalitas potest attendi.

k. Ad illud quod obiicitur, quod sicut cognoscit, sic diligil; dicendum, quod si diligere accipiatur pro ipso diligendi aclw; sic veritatem habet, quia idem est Deo 10 diligere et cognoscere. Si vero pro connotato effectu, sic non habet veritatem, quia cognoscere non connotat effectum, sicut diligere. El ideo non potest attendi gradus et ordo in cognitione Dei ratione connotati, secundum quod in dilectione.

5. Ad illud quod obiicitur, quod de perfectione et nobilitate dilectionis est ma?nitudo sive immensi- 8 Auctor libri de Causis, propos. 24: Causa prima existit in

tas. sicul de perfectione cognitionis est ipsa linipiditas: dicendum. ipiod verum est, quanlum est ex parte ipsius aclus diligendi; unde uiiumqnodque diligit Deus dilectione permaxima, nee magis delectatur Dens in dilectione unius quam in dileclione alterius. Deus enim in diligendo se ipsum et se ipso fruendo diligit cetera, ita quod omnia diligendo se ipso fruitur et summe in se ipso delecta-

Utrum Deus magis diligat Quarto quaeritur, utrum Deus magis diligat hoininem quam Angelum, an e converso. Et quod magis Angelum. videtur:

1. Quia tanto aliquis est Deo amabilior, quanto est ipsi similior: si ergo natura angelica est Deo similior quam buinana videlur, quod ab eo sit magis dilecta.

2. Itein, maior dilectio et minor allenditur sermiduiii maiorem et ininoreiii ronimuniealionem divinae liberalilatis; sed Deus pro uno solo inotu Angelum glorificavit 5, qimd non farit hominibus: ergo exslitit eis liberalior quam nobis: igitur magis diligit genus angelicum quam linniaiium.

3. Item, Angeli magis diligunt Deum quain nos, pro eo quoil nullain habent retardalionein, qua praepediantur. ne totaliter possint tendere in Deum: ergo si Deus magis diligit niagis se diligentes 6, videtur, quod magis diligat Angelos quam honiines.

4. Item, Angeli sunt mediatores inter nos et Deum, secundum quod vult Augustinus octavo de Civitate Dei; sed medium magis unitur extremo et ei est iamiliarius, quam unum exlreinum respectu alterius: ergo videtur, quod Deus inagis diligat Angelos quam homines.

Sed contra: I. Ad Hebraeos secundo: Nustjuam Angelos apprehendit, scd semen Abrahae; sed illiul fuit polissimuni signum dilectionis et familiaritatis divinae. quod assuinerel naluram creatam in unitalein personae suae: ergo videtur, quod magis dilexeril humanain naturam quain angelicam.

_. item, loannis decimo quinto: Maiorem caritalem nemo habet etc.; sed Dens posuit animam suam pro liomiiiibus, nou posuit eam pro Angebs: ergo magis homines quam Angelos dilexit.

3. Item, illam iiaturam magis Deus diligit, quam tnr; hac tamen dileclione maxima et summa quibusdam communicat maiora bona, quibusdam minora. Unde sicut dilectio Dei jn se est fruitio, ipsa tamen relata ad creaturam potest dici usus ratione connotati; sic, quamvis ia se sit summa. ratione tamen e/fectus connotati contingit dici, aliquid plus, aliquid minus ab eo diligi 3. quam Angelum, an e converso. in altiori gradu honoris constituit: sed Deus humanam naturam in utroque sexu angelicis spiritibus superposuit, videliret Christum et eius nobilissimam Matrem: ergo videlur, quod humanam naturam magis diligat et magis dilexerit.

4. Item, magis diligit quis aliquem, cum diligit eum in statu amicitiae et inimicitiae, quam solum cum diligit in statu amicitiae; sed Deus humanum genus diligit in statu amiciliae et in slalu inimicitiae, quia, cum essemus peccatores et inimici Dei, dilexit nos 10, Angelos vero malos nec dilexit nec diligit: ergo videtur, quod prae Angelis genus humanum dilexerit.

c o n c l v s i o. Loijucndo dc tlilectione Dei quoad e/feclum conditionis, Deus magis dilexit Angelos quam genus /lumanum; sed aliter rationabiliter dici potesl quoad effeclum reparalionis et secundum statum finalem.

Respondeo: Dicendum, quod cum Deus dicatur tionalis. secundum hoc potesl dilectio Dei maior et minor dupliciler considerari. Est enim eflectus contritionis et effectus reparalionis. Et in effectu conditionis praecipue manifestatur Dei potentia, in effectu reparalionis praecipue inanifestatur Dei misericortlia, in utroque autem manifestatur Dei «;- picnlia.

Si ergo loquamur de dileclione Dei quantum ad elTectum conditionis, sic magis dilexit Angelos, quia meliora conlulit eis naturalia et magis potentes eos fecit, et in eis magis manifestatur divina potentia. — Si autem loquamur quantum ad effe- 2. ctum reparationis, sic magis dilexit homines quam Angelos, quoniam Angelos deseruit, sed homines relevavit. Et sic patet, quod secundum diversos effectus homo et Angelus in dilectione Dei mutuo se excedant.

Si autem quaeras, quae istarum dilectionum magis excedat reliquam; tunc respondendum est, secundum statum finalem. Si loquamur de excessu 3. dilectionis secundum statum praesentem; sic concedendum est, quod magis diligit Angelos quam homines. Si vero loquamur secundum slatum finalis.. gratiae in quo erit reparatio consummata; sic videtur satis rationabiliter posse dici, quod magis diligat homines. De pluribus enim habebit homo in paradiso, unde gratus et devotus existat Deo, quam angelicus ordo: tum propter beneflcium incarnationis, tum propter beneficium redemplionis, tum propter beneficium eminentis glorificationis; quae non tantum manifestant erga nos divinae caritatis mac gnitudinem, sed etiam eius nimietatem, secundum illud quod dicitur ad Ephesios secundtr: Deus, qui esl clives in misericordia, propter nimiam carilatem suam, qua dilexit nos, cum essemus morlui peccato, convivificavit nos Christo.

Et sic patet responsio ad quaestionem propositam. Patet etiam responsio ad obiecta: quia utraeque rationes verum concludunt secundum diversas vias. Illae enim rationes, quae probant, quod magis diligat genus humanum, procedunt secundum effectum reparationis, habito respectu ad finalem statum;

1. In soluliono huius et duarum sequentium quaeslionum et ideo verum concludunt et concedendae sunt. Rationes vero, quae in oppositum adducuntur, alia via procedunt, sicul patet aspicienli.

2. Nam quod primo obiicitur, quod Angelus est Deo similior; hoc verum est quantum ad ea quae sunt naturae, sed non oportet quantum ad dona gratiae. Dilectio autem Dei magis pensat dona naturae superaddita. quam ea quae sunt naturaliter insita. Et si tu obiicias, quod gratia coVrespondet naturae; ad hoc satis in secundo libro 3 responsum est.

3. Ad illud vero quod obiicitur, quod Deus liberalior est in Angelis, quia uno motu eos beatificavit; dicendum, quod illud non concludit de dileclione simpliciter, sed de dileclione ut nunc, quae statum praesentem respicit. Praeterea, maius fuit Unigenitum suum pro impiis dare, quam Angelis merentibus aeternam mercedem retribuere; hoc enim fuit iusliliae, illud vero misericordiae et pietatis abundantissimae.

4. Ad illud quod obiicilur, quod Angeli magis diligunt, quia nullum habent retardativum; dicendum, quod illa ratio concludit solum secundum statum praesentem, in quo corptis, cum corrumpitur, aggravat spiritum: secundum statum vero futurum, cum corpus erit spirituale effectum B, homo non habebit aliquod impedimentum et habebit praecipuum gratiae adiutorium.

5. Ad illud quod obiicitur, quod sunt mediatores; simililer patet responsio. Mediatores enim nostri sunt secundum slatum praesentis miseriae, in quo propter multiplicem defectum necessarium est nobis multiplex adiutorium, et propter magnam elongationem nostri a Deo indigemus mediatornm auxilio 6.

ter concludit: r Praesumiuosiim lamen videtur hoc diiudicare,

Utrum Deus magis dilexerii Quinto quaeritur, utrum Deus magis dilexerit genus humanum quam Christum. Et quod sic, videtur.

1. Ioannis tertio: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suuni unigenitum daret; sed qui dat aliqniil pro aliquo magis diligit illud, pro quo dat, quam illud quod commutat: si ergo Deus Filium suum dedit pro salute generis humani, videlur, quod magis genus humanum quam Christum dilexerit.

2. Item, Christus homo est bonitatis litiitae, genus humarmm. cum sit multiplicabile de se in personas innumerabiles. habet quodam modo bonitatem infmitam; sed quod plus habet de ratione lioni plus habet a Deo diligi: ergo videlur, qttod Deus magis diligat totum humanum genus quam illuni hominem solum.

3. Item. « propter quod unumquodque, et illud magis 3 »; sed Filius Dei incarnatus fuit propter genus humanum salvandum, et huniana illa natura fuit assumta pro redimenda tota.natura humana: ergo magis diligebat Deus ipsam naturam, propter qtiam carnem assumsit. quam illam quam assumsit: ergo idem quod prius.

4. Item, stultus est qui commulat rem maioris valoris pro re minoris valoris: si ergo Dens in redimendo genus humanum non usus est stullitia, immo potius sapientia; non perdidit, sed Incratus est: ergo maius bonum fuit illud quod redemit, quam illud per quod redemit. Et quod mngis est bonum magis diligit: si ergo Deus humanum genus per Christum redemit, videtur, quod magis ipsum genus totum tpiam Chrislum dilexerit.

Sr.n contra: I. Ad 1'hilippenses secundo: Dedit UU nometi, quod p.sl super omite 1)01)10); sed seriiniliiin dignitatem coramunicati nominis atlendilur humanam naturam nomen super omne nomen cotnmnnicavit, videtur, quod ipsum super omnin dilexerit.

_'. Hi'in. loannis terlio: Datus est ei spiritus i Vers. u;. III. Sent. d. 31. q. 3.

humanum quam Chrislum. non ad mensuram: si ergo aliis omnibus datur spiritus ad mensuram, et secundum quod Deus excellentius spiritum tribuit, secundum hoc eminentius diligit: videlur ergo, quod magis dilexerit Christum quam totum genus tmmanum.

3. item, aut Deus appretiabatur illum hominem tanlum quantum genus humanum totuin, aut non. Si sic, habeo propositum; si non: ergo non repulavit sufficiens pretium: ergo per morlem Christi non fuit ei satisfactum. Quodsi hoc est manifeste falsum, quia abundantissime satisfactum fuit Deo per mortem Filii sui; videtur, quod maioris pretii fuit Christus quam totum genus humanum.

4. Item, in infinituin maius esl esse Deum quam liabere Deum; sed Deus sic dilexit Christum, quod fecit, ipsum esse Deum, alios vero sic diligit, quod facit eos suum habitaculum c: ergo in infinitum plus dilexit Christum quam totnm genus humanum.

Deus plus dilexit Chrislum quam tolum genus huinanum.

Respondeo: Dicendum, quod Christus nominat personam in duabus naturis, qnaruin una est nobilitatis et dignitatis infmitae, et isa. persona in se; et natura uriita ratione personae habet quandam nobilitatem el dignitatem singularem et inaeslimabilem. Ergo absque omni calumnia polest concedi et dici, quod Deus magis dilexerit et diligat Christum quam totum genus htimaiium. Et hoc satis expresse colligitur ex verbis Anselmi, nbi ostendit, quod vita illius hominis praeponderabat toti mundo, immo rii.im milii mundis. — Propterea rationes, quae ail hanc partem indncuntur, concedendae sunt.

l. Ail illud quoil obiicitur, quod carins habetur illud ipiod ciniliir. qii.nu pretium. qno einilur: dicendum, quod illud esl verum, quando prelium ab emente omnino alienatur el transferlnr in dominium alienum; sic autem non est in proposito, quia Pater non tradebat Christum sine spe rehabendi ipsum, immo sic tradidit eum ad mortem temporalem, ut sine inorae dispendio suscitaret eum ad vilam immortalem. Unde quamvis Christus vitam suam pro nobis posuerit, non tamen illam amisit; quia eadem virtute, qua animam posuit volendo pati, ipsam resumsit volendo resurgere.

2. Ad illud quod obiicitur, quod genus humanum est bonitatis infinitae, cum sit in infinitum muitiplicabile; respondendum est per interemplionem 2 utriusque. Quamvis enim genus humanum sit in infinitum multiplicabile, quantum est de se, per generationis successionem, si tempus et motus in infinitum dnraret; lamen, quantumcumque multiplicetur, semper est actu Bnitum et bonitatis finitae. Humana vero nalura in Christo ratione gratiae unionis, per quam datur spiritus non ad mensuram, quodam modo habet immensitatis dignitatem, ob quam tolum genus humanum excedit quasi improportionabiliter. El ideo ad illam rationem respondendum est per inleremptionem.

3. Ad illud quod obiicitur: propter quod rinurnquodque, et illud magis; dicendum, quod illud verum est, secundum quod propter dicit habitudinem causae finalis principalis, non prout dicit habitudinem ralionis inducenlis. Humanum vero genus respectu incarnationis et nativitatis Christi non fuil ratio finaliter movens, sed quodam modo inducens. Non enim Christus ad nos finaliter ordinatur, sed nos finaliter ordinamur ad ipsum, quia non caput propter membra, sed membra propler caput.

Sexto el rrltimo quaeritur, utrum magis dilexerit loannem quam Petrum. Et quod sic, videtur:

1. Primo per textum Evangelii, Ioannis decimo pro nono: Hic est discipulus ille, quem diligebat Lesus; sed hoc non dicitur per discretionem, quia alios non diligeret Lesus: ergo dicitur per excellentiam, quia ipsum prae ceteris diligebat.

2. Item, hoc videtur per verbum Ecclesiae, 1 Respicilur loan. 10, 18; cfr. supra d. 21. a. I. q. I.ad Ratio tamen indueens ad tantum bonum fuit nostrae reparationis remedium, sicut in principio huius teri.ii libri 3 fuit ostensum. Sed ex hoc non sequilur, qund genus humanum sit melius, quia minus bonum polest inducere ad faciendum maius bonum.

3. Ad illud quod obiicitur ultimo, quod stultus est mercator, qui emit rem carius, quam valeat; dicendum, quod illud non habet veritatem nisi in eo mercatore, qui habel indigentiam pretii et potius intendit in mercando se ipsum dilare quam alienam inopiam relevare. Non sic autem est in Deo, qui ves est in misericordia 4 et bonorum nostrorum non indiget; qui non mercatur propter suam utilitatem augendam, sed propter nostram inopiam relevandam; qui etiam non mercatur ad suae utilitatis promotionem, sed polius ad liberalitatis ostensionem. Et propterea maiori prelio voluit nos redimere, quam nos valeremus, ul. eius liberalitatem circa nos cognoscentes, ex tolis praecordiis eidein adhaereremus, ut eum diligeremus et pretiosilatem etiam nostram ex tanti pretii immensitate melius cognosceremus — Praeterea, Deus nou redimebat ab alio, sed a se ipso. Manus enim misericordiae redimebat a manu iuslitiae, in qua redemptione non tantum considerabatur pretiositas rei emptae, sed etiam clignitas ipsius iuslitiae, cui illarum fuerat damnum et otfensa. Et quia offensio divinae iustitiae immensae quandam habebat immensitatem; ideo, quamvis homo redemptus non esset valoris infiniti, necessarium lamen fuit, ipsum redimi pretio multo maioris et immensior.is valoris, quam sit valor generis huniani. quod trahitur de verbis Bedae; cantat enim Ecclesias: « Hic est loannes, qui privilegio amoris praecipui celeris altius a Domino meruit honorari».

4. Item, hoc ipsum videtur per testimonium Glossae super ultimum loannis, ubi dicit Glossa Augustini, quod Petrus magis amabat, sed loannes magis amabatur.

5. Item, hoc videlur per signum familiaritalis

divinae. Si enim Chrislus loanni se familiariorem exhibebat et maiora signa dilectionis osteodebat; fiini nihil per Sctioaem faceret, videlur, quod ipsum loannem noo solum magis quam Petrum, sed etiam prae celeris diligebat.

Sed contba: I. loannis ullimo: Dixit Dominus per: Simon loannis, diligis inc plus his? sed constat, quod non sic quaereret Dominus, nisi sciret, quod eum Petrus plus amaret — unde et Glossa dicit, « quod tacile boe innuit Lesus. dnm, interrogans de amore, dicit hic quod non alibi » — sed Deus magis diligit eos qui magis se diligunt: ergo etc.

± Item. Deus dicitur diligere quantum ad effecliiin.e magis diligere quantnm ad excellentiarem ejfectum: si ergo carilas esl excellentissimus effectus divinae bonitatis; si ergo maiorein caritatem dederat Pelro, quia Petrus magis ipsum amabat, sicut aperte innuit Glossa; ergo videtur, quod magis dilexit Pe- Irum quam Ioannem.

3. Uem. Christus specialissime dilexit Ecclesiam et eam commisit Pelro gubernandam: ergo videtur, quod non solum quantum ad effectum, sed etiam quantum ad signum magis dilexerit Petrum.

luxta hoc quaeritur: quis erat inelior, ulrum felrus, au loannes? Si enim Petrus magis diligebat; et qui magis diligil melior est: ergo melior erat Petrus quam Ioannes. Rursus, si Christus magis diligebat loannem quam Petrum; et qui magis diligitur, illeest melior: ergo melior erat Ioannes quam Pelrus; quae duo simul stare non possunt. Islae dilecliones Christi erga Petrum et Ioannem secundum diversas considerationes se mutuo excedebanl.

Respondeo: Ad huius intelligentiani est nolaninim (J1101' n'c esl triplex niodus respondendi, quorum unus facit ad explicationem alterius. Primus est secundum Augustinum, alter secundum Bemardum et tertius secundum communem modum dicendi.

1 lom. 13, 23: Eral ergo rccnnibciis ninis cx discipulis Augustinus enim ad istam quaestionem super Modus i. loannem,; dicit respondens, quod est dilectio in signo exteriori el dilectio in effeclu interiori. Si loquamur Dopiei dide dilectione in signo exleriori, magis diligebat comimio i. Christus loannem. quia maiorem familiaritatem ei exhiliehat. sicul patet, quia super pectus eius recubuit in coena. Si vero loquamur de dileclione quantum ad effeclum interiorem, qui est effectus graliae; sic magis diligebat Petrum, quia maius mu- conciasioa. niis graliae sibi dederat. — Et si iu obiicias, quod Deus illi debebat maiora signa dilectionis ostentlere. quem magis diligebal secundum verilalein; respon- owectio soidet Aiigustintis, quod per Ioannem et Petrum signi-,llnr ficatur duplex vita: per Petrum aclioa, quae transit, Dupiesvita. per loannem contemplativa, quae manet. Unde Petro diclum est: Sequere me; de Loanne vero: Sic eum volo manere. El quoniam activa laboriosior est ct friitiuosior, contemplativa vero purior et iucundior; ideo ad significandam tlifferentiam huius duplicis vilae familiarius se exhibebat Dominus Loanni quam Petro. In cuius rei signum commisit Dominus sienom huloanni Matrem custodiendani, Pelro vero pastoralem '"s rC1' curam. Et ex hoc dicit Augustinus, qttod Petrus erat melior, sed loannes felicior. — Et secundum istum motlum dicendi satis patet responsio ad obiecta, quia procedunt secundum diversas vias.

Alius modus respondendi secundum Bernar- Modns 2. dum est, quod Petrus dilexit ferventius et dilige- conciosio 3. batur fortius; Ioannes vero dilexit dulcius et tliligebatur familiarius. Et sic secundum diversas vias de ulroque potest concedi, quod magis diligebat, et etiam. quod magis diligeliatur, secundum quotl rationes ad utramque partem mductae ostendunt.

Tertius cst motlus dicendi, quod Petrus Oiagfs Modns 3. et dilexit Deum in proximo; Ioannes magis dilexit conc'°s Deum iit se. Unde Petrus accepit curam regiminis, sed loannes graliam contemplalionis; unde Petrus efflcaciorem habuit graliam ad laborem actionis, Ioannes vero efficaciofeni ad quietem contemplationis.

Omnes autem hi modi dicendi sunt salis con- ludicium angrui, et unus magis explicat alterum. Ideo enim loannes dilexit dulcius et Petrus fervenlius, quia Ioannes accepit specialiter gratiam ad amandum Deum in se per contemplationis saporem; Petrus vero praecipue ad diligendum Deum in proximo per actionis laborem. Et hinc est, quod Petrus diligebatur a Christo fortius quantum ad effectum gratiae interioris; Ioannes vero familiarius quantum ad signa exterioris conversationis. — Haec autem signa familiaritatis Dominus exhibebat loanni non solum propter signiflcalionem, sed etiam propter qualitatem personae. Diligebat enim Dominus Ioannem, sicut dicit Chrysostomus ], magis familiariter propter ingenilarn mansuetudinem et propter virginalem puritatem et etiam propter iuventulem, quae etiam, ceteris paribus, facit hominem diligi magis tenere.

Dub. I.

In parte ista sunt quaestiones circa litterain, et primo dubitatur de situ huius partis. Cum enim agere de dilectione Dei spectet ad primum librum videtur, quod tractatus isle male in hoc tertio situetur. Quodsi tu dicas, quod Magister hoc facit, quia eadem est dilectio, qua nos diligimus Deum, et qua Deus diligit nos; lunc obiicitur, quod tota ista pars, quae est de caritate, male hic situetur. Si enim caritas non est habitus virtutis, sed potius donum increatum. quod est Spiritus sanctus; videlur, quod de ipsa non debeat determinari inler alias virtutes.

Respondeo: Dicendum, quod ordo situalionis istius capituli attenditur secundum opinionem Magistri, qua posuit, sicut tangit in littera, quod eadem est dilectio, qua Deus diligit nos. et qua nos diligimus Deum. Et si tu obiicias, quod lunc non debuit determinare de caritale inter alias virtutes; respondetur pro ipso, quod hoc non fecit, quia caritas sit species virtutis, sed quia caritas est radix virtutum. In dono enim amoris, quod est Spiritus sanclus, ceteri virlutum habitus donantur. — Potest eliam ali-. ter dici, quod hic per acuidens introducitur illud capitulum. Quia enim dilectio Dei est exemplar no- 1 ln loon. homil. 33. (alias 32.) n. 3: Quid ergo illi hunc His visis, patet responsio ad quaestionem et ad obiecta, quoniam isli duo in dilectione Dei secundum diversas consideraliones se mutuo excedebant. Hinc r est, quod secundum quod aliqui diversimode afficiuntur, praeponunt loannem Petro, quidam vero sentiunt e converso. — Sed quis eorum apud Deum fmaliter fuerit carior, hoc! melius sciemus in gloria, et melius est exspectare quam hic temere deflnire. Hoc tantum dixisse sufflciat, quia ille altior est in caelis, qui finaliter maiorem caritatem habuit in terris; et hoc dico quantum ad magnitudinem praemii substantialis. Nam quantum ad decorem aureolae, quae respondet continentiae virginali, non est inconveniens, Ioannem Petro praeponi 3. strae dilectionis, ideo ad maiorem evidentiam introducitur hic tractatus de ipsa; vel cerle, ut assignetur hic differentia dilectionis divinae ad dilectionem nostram, sive praecellentia; quia, cum dilectio nostra sit affectio ordinata, dilectio Dei non est nisi divina substanlia vel usia 8.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod dilectio Dei est divina usia. Si ergo 9 dilectio Dei est substantia et essentia, ergo videtur, quod Deum diligere est Deum esse: cum ergo Deus non sit aliud a se, videtur, quod nec aliud a se diligat. — Item, Deus incipit aliquem diligere: ergo si dilectio eius 10 est eius essenlia, videtur, quod Deus incipial esse. — llem, luillum aeternum est temporale, et nulluin temporale aeternum; sed dilectio Dei, qua diligit viros iustos, est temporalis, Dei substantia est aeterna: ergo Dei dilectio non est divina substantia.

Respondeo: Ad haec et consimilia breviter est dicendum, quod dupliciter est loqui de dileclione Dei: aut a parte principalis significati, aut a parte connotati. Si loquamur de ipsa quanlum ad principale significatum, sic est Dei essentia et est quid aeternum, nec esl aliud quam Deus. Si vero loquamur quanlum ad connotalum, sic connotat quid temporale el habet respectum ad extrinsecum, quod est a Deo diversuin et quod non est Dei substantia. sed cuius Dei subslantia est causa; et quantum ad boc currunt illa tria obiecta. Et sic patet responsio ad omnia

Dub. III.

Item quaeritur de boc quod dicit: Absit, ut Deus aliquem temporaliter diligat. Videtur enim falsum. Aliquis enim, qui modo est malus, incipit esse bonus; sed Deus malos odit et bonos diligit: ergo cum iste desinal esse malus in lempore et incipiat esse bonus; videtur, quod Deus istum temporaliter desinat odire et incipiat ipsum diligere. — Item. in Deo idem est velle quod facere, sicut dicit Auguslinus, et in libro primo fuit habilum: ergo idem est velle alicui bonum et facere ei bonum; sed Deus temporaliter alicui bonum facit: ergo videlur, quod temporaliter ei bonum velit, ergo temporaliter diligit.

Respondeo: Dicenduin, quod est dileclio eleclionis et dilectio approbationis. Prima est aelerna, sicut et volunlas Dei; secnnda vero ratione connoaliler. Hoc quod est temporaliter polesl referri ad verbum diligendi ratione actus principalis, vel ratione connotuti. Si ralione actus principalis, sic est falsum. Hic est enim actus divinae voluntatis, qui est aeternus: et hoc modo intelligit Augustinus, sicut patet per lilteram sequentem. Ait enim sics: « Absit, ut Deus temporaliter aliquem diligat quasi nova dilectione, quae in ipso ante non erat». Si aulein intelligalur quantum ad connotalum, sic concedi potest, quod Dens temporaliter aliquem diligit; et in hoc sensu opponit.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod de non electis non esl simpliciter concedendum, quod eos dilexerit: quia oinnem hoininem, quem Deus diligit in lempore, ab aelerno dilexit. cum dileclio Dei 1 It.i codd. Z bb, alii codd.! edd. extrhisecus. sit causa omnis boni; sed multi praescili sunt, qui habent praesentein iustitiam et gratiam, quam eis Deus ab aeterno praeparavit et dare disposuit: ergo videtur, quod ab aeterno eos dilexerit.

luxta boc quaeritur, utrum Deus magis dilisat. peccatorem praedestinalnm quam iuslum praescitum. Et iiuod magis peccatorem praedestinatum, videtur: quomam sapientis est magis considerare finem et exitum rei quam initium vel progressum; sed Deus istum peccatorem, qui tamen est praedestinatus, scit ipsum futurum amicum suum finaliter, alium vero minime: ergo magis diligit eum. — Praelerea, isti vult dare aeternam beatitudinem et proponit quod est summum Bonum, alii vero non: ergo magis diligit peccatorem praedestinalum quam iustum praeest amabilis. — Item, iste magis diligit Deum: ergo magis a Deo diligilur. cum Deus magis diligat diligentes se 6.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut tactum est prius, est dileclio approbalionis, et est dileclio electionis. Dilectio approbationis, cum sit teinporalis, respicit statuin praesentem; dileclio vero praeeleclionis, cum sit aeterna, respicit illum slatum, in quo homo debet aeternaliter permanere. Et quoniam reprobi, etsi boni sinl, non lamen finaliter permanere in bono dicunlur; ideo non vult Magister, quod a Deo aelernaliler diligantur, nisi verbum diligendin ratione propria dislrahalur. Unde Magister bene concedit cum determinatione; sine vero detenninatione dicit eam non esse concedendam, quia eius inlelleclus falsilati appropinquat. temporalem, quae respicit statum praesentis iustitiae. magis diligil Deus iusluin praescilum; quanlum vero ad alium niodiun diligendi magis diligit peccatorem praedestinaliim, si tainen est dicere ibi magis. — Quodsi quaeras, sinepliciler loquendo, quem magis diligit; respondendum esl, quod simpliciler magis diligit eum quem praedeslinat, quam enm quem reprobat, quia non est quaestio de boinine quantum ad qualitatem culpae, sed quanluin ad ordinem imlurae respeclu graliae et gloriae.

Cap. I.

De qualuor virlutibus principalibus.

Post praedicla de qualuor virtutibus, quae principales vel cardinales vocanlur, disserendum est; quae sunt iustitia, fortilmlo, prudentia, temperanlia. De quiseris, prudentia in praecavendis insidiis, forlitudo in titudinem. Hac virtutes cardinales dicuntur, ut ait Hie- 5. fonymus 2, « quibus in hac mortalitate bene vivitur, et post ad aeternam vitam pervenitur».

Cap. II.

Utrum et in Christa fuerint et in Angelis sint.

Quae in Chrislo plenissime fuerunt et sunt, de cuius plenitudine nos accepimus; in quo habuerunt usus eosdem, quos in patria habent, et quosdam etiam viae.

Cap. III.

De usibus earum.

Verumtamen, an « hae virtutes, cum et ipsae in animo esse incipiant, qui, cum sine illis prius esset, tamen animus erat, desinant esse, cum ad aelerna perduxerint, nonnulla quaestio est. Quibusdam visum est,

Pars ista, in qua Magister determinat de habitibus gratuitis, prout ab invicem distinguuntur, divisa fuit in tres partes. In quarum prima determinat de habitibus virtutum theologicarum; in secunda de habitibus virtutum cardinalium; in lertia de habitibus donorum.

Prima parte terminata, hic incipit secunda pars, esse desituras, et de tribus quidem, prudentia scilicet, fortitudine, temperantia, cum hoc dicitur, non tunc perficielur in nobis, quam esse cessabit, cum tate, ut prudenliae ibi sit nullum bonum Deo praeposecundum praesentem et futurum statum, imilans Augustinum in praemissis assignationibus. quae conlinet distinctionem praesentem. Dividitur autem pars ista in parles quatuor secundum quatuor, quae determinat de ipsis virtutibus cardinalibus. In quarum prima determinat de ipsis quantum ad numerum et distinctionem. In secunda vero quanlum ad nominis rationem, ibi: Hae virtutes cardinales dicunlur etc. In tertia vero movet quaestionem de 5 Respicitur Sap. I, 15. pansum.