Distinctio XXXIV

Prima pars spectat ad praesentem lectionem et dividilur in partes duas. In quarum prima Magister quasi ponit prooemium ad istam partem ostendens,

quae et quot velit determinare. In serunda vero exsequitur, ibi: Haec dona virtutes esse etc. Et illa secunda pars dividitur in duas partes. In quarum prima determinat veritalem. In secunda removet dubitationem, ibi: His aulem videtur obviare quod Beda de timore etc.

Prima pars dividitur in duas partes. In quarum prima determinat de donis in comparatione ad ha-

Ad intelligentiam autem huius parlis incidit bic quaestio de donis in generali, et circa haec duo principaliter possunt quaeri.

Primum est de comparatione donorum ad virtutes.

Secundum est de ipsis donis in se.

Circa primum quaeruntur tria.

pnmum sie proceditur et quaeritur, ulrum dona el virtutes ad invicem differant. Et quod sic, videlur:

I. Primo aucloritate Gregorii in Moralibus - super illud Iob primo: Nalisunt ei seplem filii el tres filiae; dicit, quod « per fdios intelliguntur dona, per filias intelliguntur virlutes»; igitur virtutes ponunt in numerum cum donis: ergo habent ab eis diversificari.

3. Item. hoc ipsum oslendilur ratione sic: quaecumque habent alias et alias differentias dividentes, necesse est, ipsa ad invicem differre; sed divisio virtiitiiin alia est quani divisio donorum, et per alias differentias — virlutes enim dividuntur per theologicas et cardinales, quod nequaquam est circa dona reperire — ergo necesse est, habitus donorum ab habilibus virtutuin differre.

:). Ilem, sicut se habet intelleclus ad lidem, sic se habent alia dona ad alias virlules; sed doiiuin intellertus differt a virtute fidei, quia credere est assentire sine ratione, inlelligere vero cum ratione; constal autein, quod alius habilus est, qui est sme ralione. et qui esl per rationem: si ergo inltllectus bilum virlutis, ostendens, dona esse virtutes, ibi: Haec dona virtutes esse etc. In secunda determinat de eisdem in comparatione ad Cliristum, ibi: /// Ghristo autem haec eadem fuisse etc.

Similiter secunda pars, in qua removet dubitationem, dividitur in duas. In quarum prima opponit. ln secunda determinat, ibi: Ad quod dicimus, auctorilatum praemissaruni etc.

Primo enim quaeritur de comparatione donorum ad virtutes quantum ad dilTerentiam.

Secundo quaeritur de eisdem quantum ad ordinem.

Tertio vero quaerilur de eisdem quantum ad praecellentiam. dividitur a virlule fidei, videtur, quod alii donorum habitus dilferant ab ipsis virtutibus.

4. item, habitus timoris nullo modo polest esse in genere virtutis — timor enim Domini non potest esse virlus cardinalis, nec theologica, cum illae sinl tantum tres secundum sententiam Apostoli '- — et tamen timor est donum: ergo aliquod donuni non est virtus. Sed qua ralione prinium donum dislinguilur a virtute, eadem ralione et dona sequentia: ergo videtur, quod inter dona et virlutes sit essentialis differentia.

Contha hoc arguitur: 1. Primo auctorilate. Super illud lob primo: Nalisunt ei septem filii; ibi Gregorius: « Cum Spiritus sanctus mentem fecundal. nascuritur in ea septem virtules, scilicet sapientia et intellectus, consilium, forlitudo » etc.: ergo secuntlum Gregorium dona sunt virlutes. — Rursus, super illud lacobi primo: Onine datum optimum et omne donum perfeclum elc.; Glossa: « Dalinn opliiniiin quoad naturalia, donum perfectum ipioatl gratuita»; sed virtules sunt graluitae: ergo virtutes sunl dona. Ex prima ergo auclorilate habetur, tpiod tlona sunt virtutes; ex sequenti. qtiod virlu- 4 Vide supni >n:,. 171, notn I. — In llnc nrg. pro ob ipsii

tes sunt dona: cum ergo illa quae de se mutuo praedicanlur, sint eadem, non diversa; videtur, quod virtutes et dona non habeant differentiam.

2. Item, hoc videtur per definitionem doni et virlutis: quia « donum, secundum quod vult Philosophus, esl datio irreddibilis »; « virtus autem, secundum quod dicit Augustinus, est bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nemo male utitur, quam Deus in nobis sine nobis operatur »; sed utraque istarum definilionum convenit cuilibet dono et cuilibet virtuti; « quorum aulem definiliones sunt eaedem, et ipsa sunl eadem »: ergo videtur, quod virlutes et dona habeant identitatem omnimodam.

3. Item, eodem vitio male operamur et sumus expediti ad male operandum: cum ergo virtus sit potentior vitio 2, idem est habitus et eadem est virtus, per quam in operibus rectificamur et expedimur. Cum igitur virtutes sint ad rectificandum, et dona ad expediendum; videtur, quod non sit aliqua diversitas donorum el virtutum.

4. Item, ab eadem virlute per essentiam est currere et expedile currere: cum ergo virtus gratuita sit potentior quam virtus naturalis, videlur multo fortius, quod eodem habitu anima reclificetur et expediatur. Sed primum est per virtutes, secundum per dona: ergo etc.

b. Item, per habitus virtutum sufficienter anima perficitur et ordinatur ad omne bonum — ordinatur enim homo per virtutes ad Deum et ad proximum et ad se ipsum, et hoc secundum omnem vim animae, sicut in praecedentibus 4 fuit ostensum — videtur ergo, quod aut dona sint virlutes, aut, habitis virlutibus, dona superfluant; quodsi non superfluunt: ergo ad invicem non differunt.

luxta hoc quaeritur de differentia virtutum, donorum, beatitudinum et fructuum, quomodo differant ad invicem secundum rem; et quare etiam sic nominenlur. Dona et virtutes differunt ad invicem secundum rem, et etiam secundum modum nominandi recte distinguuntur.

Respondeo: Dicendum, quod inter virtutes et dona assignatur communiter differentia. Omnes enim 1 Libr. IV. Topic. c. 4; pro irreddibilis recens interpres communiter dicunt, quod aliquo modo differant dona a virtutibus; et hoc indicant differentiae diversae, in quas habent dividi habitus virtulis et doni. — In cem habeant comparationem, inveniuntur assignari differentiae donorum et virtutum secundum viam ad fim.es proximos et ad actus proprios.

Secundum primam comparationem tentaverunt aliqui assignare differentiam sic dicentes, quod cum liberum arbilrium sit principium meriti, omnes habilus, secundum quos meremur, sunt in libero arbitrio collocandi. Sed cum liberum arbilrium sit facultas rationis et voluntatis, habet perfici habitibus duplicis generis: habitibus, inquam, virtulum perficitur, in quantum est facultas voluntalis; habitibus vero donorum, in quantum est facultas rationis. Et quod illud sil verum. nituntur persnadere per ipsam donorum differentiam, quae pro magna parte respjciunt aclum cognoscendi; species vero virtutum e contrario magis ad affeclnm habent referri.

Secundus autem modus assignandi differentiam attenditur per comparationem istorum habituum ad sua opposita. Habilus enim virtutis et doni opponuntur ipsis vitiis et defectibus per peccatum introductis. Peccatum autem duo mala facit: primutn est, quod tollit rectitudinem iustitiae;secundum est, quod debililat vigorem naturae et eam dicitur vulnerare. Unde sicut in morbo duo sunt, videlicet ipsa humorum inaequalitas et syinplomata quaedam sive sequelae ipsius morbi; sic intelligendum est in morbo spirituali. Cum ergo duo sint in ipso morbo spiriluali, videlicet ipse morbus inordinans et symptoma concomitans, ipsa culpa et eius sequela, ipsum telum et vulnus ex telo derelictum; habitus virlutum sunt contra ipsos morbos peccatorum, sed dona sunt contra sequelas ipsorum, ita quod per virtutes expelluntur tela, et per dona expelluntur vulnera sive symptomata derelicta. — Et hic modus dicendi confirmatur per Gregorium in Moralibus 8, ubi assignat opposita donorum dicens, quod « contra stultitiam est sapientia, contra hebeludinem intelleclus, contra praecipitationem est consilium, contra pusillanimitatem fortitudo », et sic de aliis consequentibus. Haec

autem non sunt peccala. sed inagis symptomata quaedam ex peccatis derelicta. Et quoniam, sicut dicit Angiistinus l, « aliud est extrahere telum. aliud sanare vulnus »; hinc est, quod habitus virtutum et donorum ah invicem differunt ralione eorum. coDlra quae sunt.

Tertius autem modus assignandi differentiam alhahuit et in agendo et in patiendo: el ideo sunt aliqui habitus nobis dati, quibus conformamur Christo in agendo; el hi sunt habitus virtutum, qui sunt ad recte operandum et ad hoc finaliter ordinantur, ut per illos habitus sic ordinantes ad rectam operalionem in agendis conformemur Christo. — Sunt etiam et alii habitus dati nobis. ut conformemur ei rn patiendo; et huiusmodi habitus sunl dona, per quae Christus erat dispositus ad sustinendam rectissime passionem ad gloriam Dei et nostram utilitatem; et per habitus huiusmodi donorum debemus sibi conformari in patiendo.

Quartus aulem modus assignandi differentiam attenditur penes comparalionem ad aclus proprios. Sunt enim quidara actus prmd; el quidam medii, et quidam uUimi sive perfecti; sicut verbi gratia possumus videre in actu cognoscendi, quod primus est credere, secundus inlelligere, tertius vero mundo corde videre. Et secundum istam trifariam difforenliam actus sunt in nobis tres difierentiae habituum gralnitorum. videlicet virtulum, donorum et beatiluilinum; ita quod virlu/rs sunl ad actus primos, ul palet. quia fides est ad credendum; dona ad actus medios, quia, secundum quod patet, donum inlellectus est ad intelligendum; beatitudines vero ad aclus ultimos, ut patet, quia muridilia cordis est ad Deum videndum. Et quoniam in primis actibus potenliae reelifidantur, in secundis expediuulur el in tertiis et ulliinis perficiunlur 4; hinc est, quod habilus virtulum sunt ad agenduni recte, habitus donoruui ad agendnin expedite; habitus beatitudinum ad agendum sive patiendnm perfecte.

1'ostqnam aulem illi habilus sunt in anima, est consequenter in ea slatus qtiidam quictaiionis et delectalionie. In hac aulem delectatione duo couciin unl, videliri'1 qoaedam spiritmalia refecliti et ipsius refectionis spiritualis perceplio. Ideo ad ista. Iria genera hahiluum addunlur fruiius 5 et spirituales sensus, qui non ilicunt novos habitus, sed habituum praecedentium exprimunt perfecluin statum et usum. — Rursus. quoniam ad haec omnia habenda per nos non sulTieimus, data sunt nobis adminicula Sacra- mentonun, in quibus secmidum diversitatem suorum eflectuuin gratia datur ad inchoationetn, profectura el coiisiimmalionein onmium hahiluum praedicloniin. licet illa gratia principaliter habeat respectum ad morbum curandum.

Sic igitur patet. quod quadruplex est modus assignahdi differentiam inter virtutes et dona. — Verumtamen primus inodus non est per propria, immo magis per appropriata. Per propria, inquain, non esl, quia si quis-velit dicerej quod omnia dona sunt in ralione, et omnes virtut.es in voluntate; manifestam habet instantiam in donis quantum ad timorem, fortitudinem et pietatem, quae sunt a parte alTectus, in virtulibus quantum ad lidem et prudentiara, quae sunt ex parte intellectus. Ideo illa differentia aut falsa est, autniilla, aut est per appropriationem quandam, in hoc videlicet, quod plura dona sunl ex parte rationis quam voluntatis; econtra vero est in virtutibus.

Secundus vero modns assignandi differentiam per comparationem ad opposita abundat a primo, quia revera esl per propria. In hoc lamen deficit, quia non est per priora, sed magis per posleriora. Cum enim habitus donorum et virtutiun opponantur viliis. sicut habitus ad privaliones, et habitus naturaliler prius sit quam privatio: non distinguuntur habilus secundum privationes. sed magis e converso secundum reni et naturam; possunt tamen dislingui secundum cognitionem nostram iniperfectam, quae ul frequenter est per posteriorn.

Tertius autem modus assignandi differentiam abundat a primo et secundo, quia est per propria et per prinru; m hoc tamen deficit, quod non est illa differentia serundum omnem slatum, quia nec secimdmn slatum naturae iustilntae nec secunihiin slatum gloriae, in quibus fuerunl et erunt dona et virtules; el lainen nec ordiiiahanlur nen ordinahuntiir ad patiendum. Nihilominus tamen illa ilifferentia recle assignatur secundum statum, in quo imnc sumus.

5 EpisL nil Gal. 'i, 21: Fructus aulem Siiiiins est: cari-

Quartus autem raodus assignandi differentiam do per comparationem ad actus est verus et proprius et abundat ab omnibus praedictis, quia est per propria et per priora secundum ralionem cognoscendi, et per ea quae omni statui sunl coramunia. In omni enim statu competit homini, ut operetur recte et expedite et perfecte. Et quod iste modus assignandi differentiam sit recte sumtus, satis raanifestatur, quia secundum quod praelactum est,non solummodo secundum istam viam assignatur differentia donorum ad virtutes, sed etiam apparet differentia omniuin eorum, quae coraputantur inter munera gratiae, videlicet virlutum et donorum, bealitudinum, fructuum, sensuum spiritualium et Sacramentorum. Nam primae tres differentiae nominant habitus, duae vero sequentes nominant stalus et usus, sexta vero differentia nominat praedictorum adminicula et adiuvaraenta.

Ex his patel non solummodo differentia prae- 2. dictorum secundum rem, sed etiam secundum nominandi rationem. Nam habitus rectificantes recte dicuntur virtutes, pro eo quod virtus de ratione sui nominis dicit, quod ad agendum erigit et vigorat 2. Ilabilus vero expedienles recte dicuntur dona, pro eo quod dicunt quandam ulteriorem abundantiam bonitatis ad agendum, ac per hoc magis altestanlur divinae liberalitati; et propter hoc recte censentur nomine doni. — Habitus vero perftcienles recte dicuntur bealitudines, pro eo quod tales habitus faciunt hominem proximum Deo et conformein ipsi gloriae summae et bealitudini, in qua est reperire summam perfectionem. — Status aulem, in quo est refectio, recte dicitur fructus; fructus enim a frui dictum est. — Usus vero, secundum quem illa perceptio snscipitur, recte dicitur sensus spirilualis; quoniam sensus est cognoscere rem nt praesentem., — Postremo, adminicula omnium istorum, in quibus datur gratia animam sanctificans et a peccatis curans et ad omnem sanctitatis perfectionem adiuvans, rectissime dicuntur Sacramenta. — Palet igitur ex praedictis, quod inter virtutes et dona est differentia. Unde rationes hoc ostendentes concedendae sunt.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in conop- trarium per auctoritates Sanctorum, quod dona sunt virtutes, et virtutes sunt dona; dicendura, quod contingit, nomina extendi et proprie accipi; et nos loquimur hic de virlulibus, secundum quod proprie accipiunlur et dividunlur per tres theologieas et 1 Cod. L V aa adiummta. cardinales quatuor, et de donis, secundum quod dividuntur per septem differentias, quas assignat Isaias 6. Auctoritates vero Glossarum et Sanctorum loquuntur de dono, secundum quod nomen doni ampliatur et large accipilur, et similiter de virlutibus, ut virtus dicatur omnis habitus, qui expedit ad bonum, donum vero omne quod divinitus gratis datur. Et sic concedi potest, quod idem sit virtus et donum; hoc aulem modo non quaerimus de differentia donorum et virtutum, quia de re quaerimus, non de nomine.

2. Ad illud quod obiicitur de convenientia definitionum doni et virlutis, dicendum, quod illae notificationes 6 kirge datae sunt secundum generalem rationem illorum nominum. Attamen in definitione virtulis potest fieri vis in hoc quod dicitur: « qua recte vivitur». Nam sicut prius tactum esl, in hoc differt a donis, quia habitus illi sunt ad rectificandura, habitus vero donorum ad expediendum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod per idem peccatum obliquamur et sumus proni ad peccatum; dicendum, quod non est siraile: quia facilius est male facere et declinare a bono, quam bene facere et in bonum expediri; sicut facilius est aliquem vulnerare quam vulneralum sanare; et ideo plures habitus sunt necessarii ad perfecte sanandum et reparandum quam ad deordinnndum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod eiusdem virtutis naturalis est currere et expedite currere; dicendum, quod verum est, loquendo de potentiapnma; verumtamen facilitas superaddila potentiae primae non est eadem cum ipsa, sicut patet de naturali potentia et impotentia, quae dicuntur dispositiones et qualitates superadditae supra radicem potentiae naturalis 8. Praelerea, non est simile, quia multo difflcilius est rectificari et expediri et habilitari in his operibus, quae sunt supra naturam, quam in his quae suhiacent potentiae naturali.

:j. Ad illud quod ohiicitnr, quod habitus virtutum sufficienter ordinant animam ad Deum secundum omnem eius comparationem; dicendum, quod licet ordinent sufficienter quantura ad ea quae sunt rectitudinis et necessitatis, ulpote quantura ad illos actus primos, in quibus primaria rectitudo consistit; tamen ultra hoc liberalitas benignitatis divinae providit homini et contulit habitus, per quos expediretur non solum ad opera necessaria rectitudinis, sed eli.am perfectionis et supererogationis. Unde si obiiciat, quod idem est habilitare potentiam et eam

expedire, et ita quotl eadem sit virtus, quae facit rectum et expediium; dicendum, quod illud est verum respectu operis eiusdem generis; sed respe- Ctu operis alterius et alterius gradus et rationis non habet veritatem. Magis autem dicunlur dofia expeliire quam virtules, quia, etsi virtutes expediant ad

I. De distinctione intcr virtules el dona multum anliquilus disq. I. a. I.) cum S. Ilonav. convenit in hoc, ipiotl « htutilius

Seciuulo quarriiur de coniparatione donoruni ad qiiaiitiiin ad ordinein, et csl quaestio, iilinin ilmia sinl priora virtutibus, an e converso. Et quod dona praecedant, videtur.

I. Matthaei sexto super oralionem dominicam dioitur in Glossa: « In precibus est, ut impetremus 1 Cod. gvae faeitU actwm rectum. Inferius pro txpediant actus proprios, adhuc tamen remanent symptomata, per quae homo impeditur in bene agendo et ratione quorum adhuc ineptus est ad opera maioris excellentiae, nisi ad haec iuvarelur per habitus donorum. i, et llichard. n Metl., hic a. I. q. I. dona; in donis, ul operemur mandata; de operati beatitudines sequuntur »: ergo videtur, quod profectUS hominis incipial a donis. Sed illi habitus gratuiti sunt priores, in quibus inchoatur principium bene agendi: ergo dona sunt priora virtutibus.

">. Item. prius est sanari quam bene operari; 36. »eqq*i addltlfl lameii in (ilossn iiiniiiiillis. - Prn iiupetremus

sed per dona sanantur potentiae et per virlutes habilitantur ad bene operandum: ergo dona priora sunt virtutibus.

3. Item, prius est declinare a malo quam facere bonum; sed per primum inter dona declinamus a malo, per virtutes ordinamur ad bene faciendum: ergo dona sunt priora virtutibus.

4. Item, prius est generans quam generatum; sed per scientiam generatur fides, secundum quod dicit Augustinus, decimo quarto de Trinitate 3 dicens. quod « scientia est de bis, quibus fides saluberrima gignitur, nutritur et roboratur »: ergo donum scientiae prius est quam fides. Sed fides est prima virtutum: ergo dona sunt priora virtulibus.

5. Item, intellectus est prior quam affectus 4, ergo habitus intellectivi priores sunt quam habitus affectivi; sed dona ex maiori sui pnrte sunt in rationali, virtutes ex maiori parte sunl in affectiva: ergo priora sunt dona, quam sint virtutes.

Sed contra: i. Super illud Iob primo 5: Vento vehemens etc.; ibi dicit Gregorius: « Spiritus ante omnia mentem septem virtutibus ornat»:ergo naluraliter habitus virtutum prius suura gratia quam habitus donorum.

2. Item, Threnorum secundo: Praecipilavil omnia moenia eius; ibi Glossa.: « ln his reclus ordo servatur, quia, cum peccatrix anima relinquitur, prius ab ea dona virtutum, quae data sunt ad manifestationem Spiritus, aufernntur, deinde fundamenta fidei, spei et caritatis evertuntur ». Si ergo is est ordo in deslruendo, ut prius destruatur illud quod ultimo fuil in componendo; et prius auferunlur dona quam fundamenta virtutum; videlur, quod prius sint virtutes quam habitus donoruin.

3. Item, prius est recle agere quam expedile in eodein genere: si ergo habitus virtutum sunt ad reclificandum, et habitus donorum ad expediendurn: ergo dona non sunt priora virtutibus.

4. Item, limor est primum donoruin, sicut fides est prima virtutum; sed fides prior est, quam sil Limor, quia timor ortum habet a fide: ergo siinpliciter videtur, quod virtutes sint priores donis, quia, 1 Cfr. quaest. praeced. — Pro per virhites habililantur codd. « si primum in uno genere est prius primo in altero genere, hoc simpliciter est illo prius » secundum considerationem Philosophi 8.

5. Item, is est ordo habituum, qui est ordo actuum — ideo enim fides dicitur esse prior spe, quia credere prius est quam sperare — cum ergo virtutes sint ad actus primos, dona ad actus medios; sequitur necessario, quod virtutes sint ante dona.

Virtutes non quoad originem, sed quoad usum praecedunt d.ona.

Respondeo: Dicendum, quod dupliciler est loqui de habitibus virtulum et donorum: aut quantum ad ipsorum habiluiim originem, aut quantum ad usum. Si quantum ad originem, cum omnes habitus gratuiti ortum habeant a gratia, sic omnes sunt simul origine, quia omnes habitus gratuili simul infunduntur, infusa gratia, quae est ipsorum principium 10. — Si vero loquamur de ipsis habitibus donorum et virtulum in comparatione ad sequentes usus; sic concedendum est, quod virtutes praecedunt dona. Licet enim actus alicuius doni specialis praecedat actum alicuius virtutis, sicut actus timoris actum spei u; quia tamen actus primae virtutis, videlicet fidei, praecedit actum primi doni, scilicel limoris; et generaliter aclus cuiuslibet virlutis praecedit actum doni sibi correspondenlis, sicut actus prinius praecedit mediuin: hincest, quod generaliter concedi potest, quod habitus virtutum per comparationem '- ad actus et usus priores sunt respectu donorum; et hoc dico respeclu eiusdem. — Unde concedendae sunt rationes et auctoritates, quae adducebantur ad partem istam.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in contrarium, quod in donis est inchoatio bene agendi; dici potest, quod dona accipiuntur ibi large pro virlulibus; aut si accipiuntur pro donis proprie dictis, secundum quod videtur littera praecedens 1S dicere; tunc operatio mandatorum ihi stat non pro quacum- 7 Edd. recle agens quam expediens. Deinde pro ergo dona

que, sed pro operatione expedita, in qua consistit noster profectus, per cuius progressum beatitudines subsequuntur. Unde et preces illae impetrantes in virtulibus radicantur: alioquin non impetrarent nec eflicaciter mererentur.

-2. Ad illud quod obiicitur, quod prius est sanari quam bene operari; dicendum, quod illud venari a sequela morbi. Cum ergo dicilur, quod prius est sanari quam bene operari; dicendum, quod hoc est verum de sanatione, quae consistit in amotione morbi et culpae; non autem de ea quae consistit in amotione symptomatis et sequelae. Cum autem dicitur, quod dona sunt ad sanandum: hoc non intelligitur de sanalione primo modo, sed secundo. Et sic patet, quod illa ratio non conrludit.

3. Ad illud quod obiicitur, quod prius est declinare a malo quam facere bonum; direndum, quod hoc est veruni: sed declinare a malo non solummodo est donoruni, sed etiam virlutum, sicut patet de poenitentia et iuslitia. Quod autem declinatio a malo attribuatnr timori, hoc est propler expeditionem, quia dontim timoris facil a malo farililer declinare.

Tertio quaeritur de comparatione donorum ad virlules quanlum ad praecellentiam, et est quaestio, utrum virlutes sint excelleniiores donis, an e converso. Et quoil habilus virluliun sint excellenliores, videtur:

1. 1'rimo per Apostolum, primae ad Corinlhios duoderimo 3: Adhuc esscellentiorcm viam. vobis demanstro; ibi (Jlossa: « Dernonstro vobis viam eundi ad Deum, id est caritatein, quia inaius oninibns donum est ». Si ergo caritas virtus est, videtur, quod virtutes sint excetlentiores quain dona.

-2. Item. 1'hilosopbus deliniens virtulem dicil, quod o virtus esl dispositio perfecti ad optimum »; et alii.i dicil, ipiod « perfectum est cui non potest lii'1'i aildilio »; sed si aliqui habilus essent perfertiores tillra habilus virlutum, esset addilio ad perfeclum: restat ergo, quod dona non sunt virtulibus perfectiora.

4. Ad illud quod obiicitur. quod generans est prius generato; dicendum, quod illud est verum de eo quod est generaliter principium generandi reliquum: sed scientia non est sic principium fidei. Nam in eodem prius est fides, quam sit scientia, quae est lidei generativa. Unde verbum Augustini intelligitur solum particulariler et respectu diversorum: quia scientia in praedicante via est ad generandtim fidem in audiente s.

a. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod intellectus praecedit affectum; dicendum, quod verum est quantum ad actus et habitus, qui sunt eiusdem coordinationis — unde cognitio dirigens ad aflerlionem est illi praeambula, propter quod prius esl credere quam amare — sed de habitibus et aclibus. qui non sunt eiusdem ordinationis. non habel veritatem, quia non est prius videre Deum quam amare Deum, immo e contrario 3. Et quoniam habitus donorum et actus non sunt eiusdem coordinationis rnm habitibus et aclibus virtutum, quia actus virtuluni sunt in primn gradu, actus vero donorum in medio: hinc est, quod non est necesse, dona esse priora virtntibns. quamvis habitus isti magis respiciant intellectum. et illi magis respiciant affectum.

3. Item, alibi Philosophus clicit, quod « virtus est ulliinum de potenlia »; sed eo quod est ultimum in polenlia, nihil est niaius neque excellenlius: ergo non videtur, quod ultra habilus virlutum possint esse aliqui habitus in anima maioris perfectionis et dignilalis.

4. Ileiu. tanlo habilus est excellentior et perfectior, quanto actus eius magis appropinquat ad medium; sed habitus virlutum inaxime in medielate consist.nnl quantum ad suos aclus: ergo non videtur. quod ullra virtules sint aliqui habitus exrcllentiores.

b. Ilem, nobililas habituum attenditur quantum ad ralionein gratuili et merilorii: sed habitus virlu- Inin inaxime appropiuquant ad gratiam. quia imniediale fliinnl ab ea. et rirca arlus virtuluin maxinic allenditnr merituni. unile el rarilas dirilur esse merendi principium: ergo videlur, qund habilus virlulttm excellentiores sint inler omnes alios habilus. verbis excellentiorcm praedictis. Apud Lyrnnum prima pnrs

6. Item, sicut se habet imago creationis ad esse nalurae ipsius animae, sic se habet imago recreationis ad esse gratiae; sed imago creationis attenditur quantum ad id quod est excellentissimum in anima in esse naturae; ergo imago recreationis attenditur quantum ad id quod est excellentissimum in anima in esse gratiae; imago autem recreationis attenditur quantum ad habitus virtutum theologicarum: videtur ergo, quod nulli habitus sint excellentiores illis habitibus.

Sed contba: 1. Bernardus in libro de Amore, capitulo secundo 2: « Amor proficit in carilatem, carilas proficit in sapientiam »; sed non est profectus nisi per progressum ad aliquid excellentius: ergo donum sapientiae est excellentius caritate: ergo simpliciter dona sunt excellentiora virtudbus, per considerationem Philosophi, quia, «si optimum in uno genere melius est optimo in alio genere, et simpliciter hoc illo melius ».

2. Uem, nobilitas et dignitas habituum dignoscitur per actus; sed actus donorum sunt excellenliores quam actus virtutum, sicut ex praecedentibus s patet, quia virtutes sunt ad actus primos, dona vero ad actus medios: ergo etc.

3V Item, quod se habet ex additione ad alterum in genere boni excellenlius est illo, sicut « bene vivere melius est quam vivere »: cum ergo dona se habeant per additionem ad virlules, quia virlutibus sunt posteriora et sunt ad agendum expedile; ergo dona sunt perfectiora et excellentiora quam virtules.

4. Ilem, illi habitus sunt excellentiores, qui faciunt hominem magis similem statui gloriae et perfectioni, quae fuit in Christo; sed dona sunt huiusmodi, quia onmia fuerunl in Chrislo et sunt in statu gloriae, quod non potest dici de virtutibus: ergo videtur, quod dona sint excellentiora virtutibus.

c o n c l u s i o. Dona et virtules quoad graliam informantem sunt aequalis dignitalis; quoad actus egredientes unus habitus est nobilior altero; quoad status consequentes dona sunt virtutibus excellentiora.

Respondeo: Dicendum, quod de habitibus virtutum et donorum sub ralione dignitatis est loqui tri- 1 Vide August., XIV. de Trin. c. i. n. 6. et c. 8. n. II. habilus informantem et gratuitos facientem, aut in comparatione ad actus egredientes, aut in comparatione ad status consequenles. Si in comparalione ad gratiam ipsos habitus informantem; cum ipsa sit una, reddens aequaliter animam acceptam Deo et eius potentiam et habilus et opera; sic aequalis dignitatis et meriti sunt ceteri habitus existentes in eadem anima. — Si autem loquamur de ipsis in comparalione ad actus egredientes; sic unus habitus est nobilior altero, sicut virtutes theologicae sunt excellentiores cardinalibus, cum actus earum immediate tendant in Deum, et inter theologicas caritas est excellentissima. — Si autem loquamur quantum ad stalus consequentes; cum usus virtutum habeantur in statu imperfectionis, usus vero donorum promoveanf hominem ad statum perfectionis; sic dona sunt excellentiora virtutibus, sicut stalus proficientium perfectior est statu incipienlium; et hoc est, quia status ille secundus praesupponit statum praecedentem. Unde sicut bene esse melius est quam esse, quia bene esse dicit esse et adhuc amplius; sic habitus reddentes potentias expeditas ad actus medios excellentiores sunt habitibus reddenlibus eas expeditas s ad actus primos, non ratione eius quod addunt solum, sed ratione eius quod addunt et praesupponunt. — Unde concedendum est, quod hoc modo dona sunt excellentiora virtutibus, et rationes concedendae sunt, quae hoc oslendunl.

1. Ad illud quod obiicitur, quod caritas excellenlior est omnibus donis; dicendum. quod Apostolus comparat carilatem ad illa quae possunt sine caritate haberi, sicut fldes et spes et ahae virtutes, quae possunl sine caritate haberi. Sed quia dona Spirilus sancti caritatem praesupponunt et ultra habitum caritalis aliquid addunt, sicut habitus sapientiae addit aptitudinem et promptiludinem ad faciliter degustandum, quam suavis est Dominus; hinc est, quod comparatio illa non habet hic locum, pro eo quod alterum in altero clauditur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod virlus est dispositio perfecti ad optimum; dicendum, quod est perfectio suffwientiae et perfectio excellentiae et perfeclio superabundantiae 10. Prima est perfectio in genere et secundum quicl; ultima vero est perfeclio 7 Multi codd. et edd. I, 2 promovent, Vat. promoveat et

simpliciter. Huic autem perfectioni. scilicet priinae, aliquid potest addi, quia ultra sullicientiam necessitatis est excellentia supererogatinnis, quae illi potest superaddi. Cum ergo dicitur. quod perfecto non polest fieri additio: lioc non intelligitur de perfecto primo modo dicto, sed ultimo. Cum vero dicitur, quod virtus est dispositio perfecti ad optimum; hoc intelligitur primo modo, sed non ultimo; quia sic perficit. quod ad optimum disponit.

3. Ad illud quod obiioitur, quod virtus est ultimum potentiae; dicendum. quod illa definilio data est de virtule naturali; et ideo non liabet hic locum. — Aliter etiam potest dici, quod sicut habitus virtutum dicitur in medietate consistere, non quia sit medium punctale, sed quia ad inedium punctale appropinquat-; sic eliam virtus dicitur ultimum de potentia, non quia ponat ipsam potentiani in summo, sed quia facit ipsam appropinqnare ad suinmum. Et propterea ex hoc haberi non potest, quod ultra habitum virtulis non sit ponere aliiun liabituin excelleiitioreiii.

h. Ad illud quod obiicilur. quod aclus virtutis 3 maxime consistit in medielate; dicendum, quod illud est verum in eis habilibus, in quorinn actibus potest esse excessus; hoc autem non est veruin in omnibus aclibus nec in omnibus virtutibus, sicut palet in virlutibus theologicis; et propterea ratio illa non cogit, sicut palet: quia melius est servare continentiam virginalem, quae omnino videtur ad extremuin declinare, quam continentiam coniugalem;

Consequenter quaerilur de donis secunduin comparalionem. quain habent ad se invicem. Et circa hanc s quaerunlur tria.

Primo quaeritur de donoruin numero et dislinprimum sic proceditur et oslenditur, quod dona sunt tantummodo septem:

I. Primo auclorilate Isaiae iinderinio: Requiescet super eum Spiritus Domini, spirilus swpienliae ct inlelleclus etc, nbi septem dona enumerantur i-i non plura: si ergo oinnia dona perfecte fuerunt melius est eliam omnia pro Deo relinquere quam quaedam dare, quaedam retinere. — Aliter potest dici. quod est medium siifficientiae et medium excellentiae. Medium siifficientiae est medium inter superfluum et diininutum; medium vero excellentiae esl illud quod maxiine recedit ab omni inaequalilate et ab omni imperfectione; et hoc medium magis attenditur quantum ad actus donorum et beatitudinum quain quantum ad actus virtutuni.

o. Ad illud quod obiicitur, quod ille habitus dignior est, qui plus habet gratuiti et meritorii; respondendum est per interemptionem minoris: quia caritas, quae est in anima respectu habituum existentium in eadem, aequaliter influit et aequaliter eos reddit gratos et in actibus suis meritorios. Et si obiiciat, quod meritum primo attribuitur caritati; dicendum, quod boc non obstat, quia, sicut dictum est 6. dona in actibus suis praesupponunt caritatem et eius actum, ac per hoc et meriti complementum.

6. Ad illud quod obiicitur, quod imago recrealionis, quae est nobilissima in esse gratiae, atlendilur in virtutibus; dicendum, quod illud est veruin quantum ad prinium esse gratiae; verumtamen quantum ad maiorem profectum in bono non tantum consistit imago recreationis in anima in habitibus virtutum, sed etiam quantum ad habitus donorum et be;ilitudinum; quod patet, quia noslra cognitiva primo reparatur ad habitum lidei, et deinde amplius reparatur per donum intellectus, et post per munditiam cordis, quae disponit ad Deum contemplanduni. clione.

Secundo quaerilur de ordine et combinalione.

Tertio quaeritur de ipsorum evacuatione sive duratione. in Chrislo: ergo videlur, quod immerus donoruni completus sit in septenario.

± Item, super illud Iob primo: Nati sunt ei scptvm filii; Gregorius ibi: Septem filii lob, spiritualitiT inlelligeiido, sunt seplein dona Spirilus sancli.

3. llem,super illud Isaiae quarto: Apprehendenl septem mulieres virum unum; dicit Glossa, quod per septem mulieres intelliguntur septem dona Spiritus sancti.

4. Item. per rationem virtulum: quia dona sunt ad expeditionem virlutum: ergo cum virtutes sint tantummodo septem, videtur, quod dona septenarium numerum non excedant.

Sed contra: 1. Videtur, quod tantum deberent 3 esse quinque: quia dona respondent virtutibus: ergo cum duae sint tantummodo virtules ex parte cognitivae, videlicet fides et prudentia; ergo tantum duo deberent esse dona ex parte intellectivae eis correspondentia, videlicet scientia et intellectus: superfluunt ergo duo dona alia, videlicet consilium et sapientia: ergo videtur, quod tantum sint quinque.

2. Item, videlur, quod deberent esse tanlum quatuor: quia dona sunt contra sequelas vel symptomata, quae ex peccato relinquuntur; sed ista sunt quatuor tantum, videlicet ignorantia et infirmitas, malitia et concupiscentia, sicut dicit Beda: ergo etc.

3. Item, videtur, quod deberent esse tantum duo: quia quot modis est reperire bonum, tot modis est reperire malum; sed tantummodo unum est donum, quod expedit contra nialum, videlicet donum timoris: ergo videtur, quod unum solum deberet esse aliud 5, quod habilitaret ad bonum, et sic tantum duo. Et sic videlur, quod non sint septem, immo multo pauciora.

k. Item, videtur, quod duplo plura debeant esse. Si enim dona sunt ad expeditionem virtutum, et fldes habet duo dona ipsam expedientia, videlicet intellectum et scientiam; videtur, quod quaelibet virtus deberet habere duo donac: cnm ergo virlutes sint septem, dona deberent esse quatuordecim.

o. Ilem, videtur, quod saltem deberent esse duodecim: quia quatuor dona sunt circa expedilionem ralionalis, scilicet scientia et consilium, intellectus et sapientia: cum ergo quaelibet aliarum duarum virium indigeat expediri et sanari, sicut rationalis, cum quaelibet earum sit tanlum vel magis inflrma: ergo quaelibet earum debet habere quatuor dona. Et si quaelibet earum habet quatuor, cum ipsae sinl tres: ergo dona erunt duodecim.

6. Ilem, videtur, quod saltem deberent esse 1 Vers. I. — Glossa hic allegala ordinaria est apud Slradecem: quia, sicut ad perfectionem poenitenliae necessarius est limor. sic etiam necessaria sunt pudor et dolor et gaudium ad hoc, quod homo poenitere valeat perfecte el expedite: igitur super haec dona videlur quod debeant esse alia tria. Cum ergo praedicta dona sint septein, aliis tribus superadditis, videtur, quod deberent esse decem.

Quaeritur ergo: quare tot sunt, nec plura nec pauciora?

Dona Spirilus sancti sunt tantum septem.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod numerus, distinctio et sufficientia donorum quadrupliciter accipilur 9 secundum ipsorum donorum comparationem quadruplicem. Habent enim dona primo comparari vel considerari respectu habituum annexorum; secundo respectu suorum oppositorum; lertio respectu finium proximorum; quarto respectu actuum et obiectorum.

Per comparationem igitur ad habitus annexos sufficientia donorum dupliciter accipitur: uno modo,d°- ut unumquodque donum alicui virtuti respondeat. Ut incipiamus a superiori, sapientia respondet caritati; intellectus fidei; consilium vero, propter hoc quod ordinat ad ea quae supererogationis sunt, in quibus spes aeternorum concipitur, respondet ipsi spei; forlitudo fortitudini; scientia prudentiae; pielas iustitiae; limor modestiae sive temperantiae. — Aliter possunt sumi, secundum quod ordinantur ad expeditionem virlutum theologicarum: quia enim fides credit temporalia et aeterna quantum ad articulos Divinitatis et humanitatis 10, duo habet expedientia, intelleclum scilicet circa aeterna, et scientiam circa temporalia. Similiter caritas circa duo habel affici, videlicet circa Deum et circa proximum, et secundum hoc habet duo expedientia, videlicet sapienliam. respectu Dei, et pietatem respectu proximi. Spes eliam potest dupliciter a statu suo everti, vel per extollentiam in prosperis, vel per depressionem in adversis; et ideo habet duo dona expedientia, unum contra prospera, scilicet donum timoris, alterum contra adversa, scilicet donum forlitudinis. Et ut omnia expedile et sine errore currant, do- 8 S. Bonav., Incend. ainoris, c. 2: Deploratio miseriae...

num consilii his sex donis snperadditiir, nt simul sit in omnibus praedictis expedilio cuin maturilate. Et haec est prima via accipiendi donorum sufficiende tiam. — Huic tanien viae salis polest inferri calumnia, quia solummodo videtur ibi esse quaedam ada-.ptntionis rongruenlia.

Secunda autem via accipiendi sullicientiam donoruiii esl respeclu suorum opposilorttm. Et lioc potest siiniliter dupliciter fieri, videlicet respectu peccatorum capilalium, vel respectu symplomatum Respectu peccatorttm sic. ut limor sit contra superbiam; pietas contra invidiam; scientia contrairam, quae mentem perturbat; forlitudo contra accidiam, quae mentem deiicit; consilittm contra avaritiam, quae contra divinum consilium omnia retinere; intellectus contra gulam et ebrietatem. quae rationem suffocant; sed sapientia contra luxuriam, cui non sapiunt nisi carnalia.

Alius modus sumendi est contra symplomttia, quem assignat Uregorius in Moralibus super illud: Venlm vehemens elc.: « Spiritus, qui ante orania nienvirtulibus ornat, eandem conlra singula tentamenla septem virtutibus roborat ». Et post subdit: «Contra stultitiam sapientia, contra bebetudinem intelleclus, contra praecipitationem consilium, conlra pusillanimilatem fortitudo, contra ignorantiam scienlia, contra duritiam pietas, contra superbiam limor». Et nota, quod superbia accipitur ibi non pro vitio capitali, sed pro pronitate. — llic autem modo dus sumendi, etsi satis idoneus sit, tamen calumniabilis est uterque. Primus calunmiabilis est, quia non sunt directe contra peccata. Uterque etiam est calumniabilis, quia quasi a posleriori sumitur; et est ibi quaedam circulatio!, quia ita bene sumitur sufficientia et numerus peccatorum et illarum poenalilatum per comparationem ail dona, sicut e contrario.

Tertia via sumendi sufTicientiam donorum est per couiparalionein ad fines proximos; et hoc potest esse dupliciter. Dona enim. sicut dictum est, sinit uno modo ordinata ad paliendum conformiter Cliristo. Christus autein habuit haec septem dmia, secundum quae esset perfecte dispositus ad palienduiu. Quotl enim primo movit Christiiin ad paliendiim liiit omnimoda obedientia el subiectio respectu Patris, et quantum ad hoc fuit donum timoris. Secundum vero, quod movebat, erat compassio humani generis,et quantuni ad hoc erat doiiiiin jiifluiis. Ilis autem duobus praesuppnsilis. nnii restabal nisi aggressio passiohis, et quantum ad haric attehdilnr doiium fortitudinis. Post hoc autem erat delectatio in impletione voluntatis paternae 1 Libr. II. 19. n. 77. Cfr. siipn >;ir. 7*0, 110(8 ".. I.os. Bonat. - Tom. III. et nostra liberalione, et quantum ad hanc est donum sapientiae. Ad haec autem dirigentla necessaria erant alia dona tanquam directiva. videlicet scientia, quae est directiva pietatis, et consilium, quod est directivum fortiludinis, et inlellectus, qui esl praeambulum respectu sapientiae.

Alius modus surnendi iuxta lianc viam esl, quia dona sunt ad expediendum et expedite perveniendum in ullimum finem,ei secundum hoc distinguuntur: quia aul expediunt conlra malum, aul ad bonum. Si conlra matum; sic est timor. Si ad bonum; aut ad bonum quod est finis, aut ad bonum, quod est ad finem. Si ad bonum, quod est finis; aut per modum videntis, aut per niodum gustantis. Primo modo est intelleclus; secundo modo sapienlia. Si ad bonum, quod est atl finem; hoc potest esse dupliciter: ant quia illud bonum est supererogationis, aut necessilalis. Si supererogationis, hoc dupliciter: quia donum ad illud bonum aut se habel per modum dirigentis, et sic esl consilium; aul per modum exsequentis sive aggredientis, et sic est forliludo. Si vero sil bonum necessitatis, similiter est dupliciter: quia aut donum se habet respectu illius boni per modum regulantis, et sic est scienlia; aut per modum exseqiienlis, et sic est pielas, cuius est exhibere opera misericordiae. sicut dicit Gregorius in Moralibus 5. eirra quos consistunt ipsa dona, dupliciter possunt distingui: aut secundum distinctionem virium animae, aut secundum distinctionem duplicis vilae, activae videlicet el contemplativae. Secundum dislinctionem virium animae sic. Cum sit in nobis triplex vis, videlicet irascibilis, concupiscibilis et rationalis; concupiscibilis dupliciter impeditur in opere suo: aut quia non compatilur ma.lo, aut quia iion gttslal bonum; et sic duplex est dnnnm ordinatum ad expediendnm eius actuin: unum, per quod expeditur ad guslandtim bonum, et hoc est sapienlia; aliud, per quod expeditur ad compalieiidum malo, et hoc est pielas. Similiter irascibilis dupliciter impeditur in actu suo recto: aut quia evanescit in prosperitate et effertur in alium, ant quia in adversitate deficit et deiicitur in innuit. '1'imor igitur datur ei, ul expedite currat in prosperis: fortitudo, ut expedile ciirrat in adversis. IhUionalis au- 1 1 1 1 1 tripliciler liabel inipediri: aut propter igntirttitliiun. in cognoScenths, ant proptflr prdecipitatfionem in deliberandis, aut propter kebetudinem in investigkndis; et iden datur ei triplex donum. videlicel donum xciritlinr, ul expediatlir ill cngnnsceildn; vl (loiiuin 3 All. I.. I. in nn'i. - 1'iiiiln ins pi ii xintiiilnm ijiittc

consilii, ut expediatur in deliberando; et donum intellectus, ut expediatur in sublimia perscrutando.

Aliter sumitur distinctio donorum secundum distinclionem duplicis vitae, videlicet activae et contemplativae. Si quantum ad vitam contemplalivam; sic est triplex actus correspondens actui bierarchico, videlicet illuminare, purgare et perficere, et secundum hoc triplex donum: unum, quod disponit ad purgalionem, et hoc est limor; aliud, quod attenditur secundum actum illuminandi, et hoc est intellectus; lertium, quod attenditur secundum actum perficiendi, et hoc est sapienlia. — Secundum autem vitam activam distinguuntur actus: quia quidam sunt necessitatis, et quidam supererogationis; et respeclu utrorumque est donum exsequens et dirigens, et sic sunt quatuor dona, quae cum aliis tribus faciunt septem.

Vel aliler: in vita activa oportet alii communicare bona et sustinere mala; et secundum hoc sunt duo dona: pietas ad bona commumcanda, et fortitudo ad mala toleranda. Et haec duo habent duo directiva, ut sic qualuor sint dona expedientia ad actus vitae activae, et tria ad actus vitae contemplativae per quandam correspondentiam ad ipsum esse naturae, ut — sicut ex parte corporis reperitur iu nobis quaternitas principiorum, et ex parte animae trinitas potentiarum, et sic in septenario intelliguntur omnia quae constituunt hominem in vita naturae — sic etiam in septenario numero sint dona sancti Spiritus, quae expediunt hominem quanlum ad vitam gratiae, ita quod tria sunt ex parte vitae spiritualis et interioris sive contemplativae, correspondenlia ad tres potentias animae; quatuor vero respeclu vitae activae, correspondentia quadruplici principio constilutivo corporis. — Et in hoc eodem mentorum. Et contra hoc est numerus peccatorum capitalium et numerus seplem sijmplomatum sive sequelarum, quas ponit Gregorius in Moralibus 5. Et ad haec omnia praefignranda praecessit in primordio conditionis tolius esse numerus septem dierum propter sepliformem illuminationem gratiae, quae est in nobis ex illius lucis supernae irradiatione. auctoritates dicunt, quod dona Spiritus sancti sunt tantum septem, nec plura nec pauciora. duo solum deberent respicere cognitionem; dicendum, quod sicut iam patet, quod alius et alius est modus sumendi sufficientiam virtulum et sufficientiam donorum. Quia enim dona ad expediendum sunt; et expeditio maxime fit per ea quae dirigunt et viam ostendunt: ideo plura dona respiciunt cognitionem quam affectionem; sed econtra est de virlutibus, quia sunt ad rectificandum; et rectitudo maxime consistit circa voluntatem et affectionem: et ideo non est simile hinc et inde.

2. Ad illud quod obiicitur, quod deberent esse quatuor contra quatuor, quae sunt nobis inflicta pro peccato; dicendum, quod etsi tantum sint quatuor principalia, multa tamen sunt symplomata et sequelae ex peccatis derelicta in potentiis animae, ad illa quatuor consequentia; quia ratio non solum infirmatur per ignorantiam, sed etiam per hebetudinem et praecipitalionem.

3. Ad illud quod obiicilur, quod tantum deberent esse duo, quia unum est solum, quod revocat a malo; dicendum, quod non est simile: quia unus esl modus fugiendi malum, sed tamen mulli sunt modi prosequendi 8 bonum.

k. Ad illud quorl obiicitur, quod deberent esse quatuordecim, cum duo sint expeditiva fidei; dicendum, quod propria ratio sumendi sufficientiam donorum non est penes expeditionem virtutum, sed magis penes expediticnem ipsarum potentiarum in suis actibus. — Verumtamen, si velimus sustinere, quod dona distinguantur penes expeditionem virtutum; tunc respondendum est per interemplionem, quia non sunt duo expedientia fidem, sed tantum unuin, ut unicuique virtuti respondeat suum donum secundum modum in praecedentibus assignatum.

5. Ad illud quod obiicitur. quod deberent esse duodecim, quia quaelibet vis animae deberet habere qualuor; respondendum est, quod non est simile: infra non, ul deberent, exbibenl modo indicalivo sunt dona

quia, cum rationalis regat se et alias, plura sibi occurrunt impedimenta; et ideo videtur, quod plura habeat dona expedientia.

6. Ad illud quod obiicitur, quod deberent esse decem propter tres alias aflecliones, videlicet gaudium, dolorem et pudorem; dicendum, quod non

Secundo quaeritur de donorum ordine et combinatione, quae duo valde signanter innuit Isaias in praedictorum donorum enumeratione, undecimo capitulo, ubi sic ait de Christo: Requiescet super eum spirilus Domini: spirilus sapienliae et intellectus, spirilus consilii et forlitudinis, spirilus scientiae et pietatis; et replebit eum spiritus limoris Domini.

1. Primo obiicitur contra ordinem: quia, cum superms, et donum sapipitiae sit maximum, donum vero timoris minimum: cum ergo donum sapientiae ponat primo loco. donum vero limoris postremo; non videtur dona ordinare ordine recto.

2. Item. habitus spectans ad cognitionem praerrdit habilum, qui spectat ad afleclionem: cum ergo sapientia, a sapore dicta, spectet ad polentiam affectivam, intellectus vero spectet ad potentiam cognitivam; videtur, quod donum intellectus esset dono sapientiae praeponenduin.

3. Ilem, aut dona ordinantur secundum ordinem dignitatis maioris et minoris, aut secundum ordinem prioritalis et posterioritatis. Si primo modo: ergo cinn maioris perfectionis sit fortitudo quMin consilium, et pietas quam scientia, deberent est simile de illis affectionibus 2 et timore. Nam duae illarum, videlicet dolor et pudor, propter suam imperfectionem non possunt rationem doni habere, sed magis respiciunt Sacramenlum poenilenliae; gaudium vero, quia dicit slatum et quietem, magis debet inter fruclus 3 quam inter dona Spiritus computari. hic q. 2. ei praeponi et non postponi. Si secundum ordinem prioritatis et posterioritatis; sic, cum illud quod est ex parte cognitivae, praecedat illud quod est ex parte afiectivae; videtur, quod intellectus praeponi debeat sapientiae. Quodsi tu dicas, quod intelleclus praeponitur sapientiae in ascendendo; tunc similiter quaeritur: quare non praeponitur scientia pielati, et consilium fortitudini in ascendendo, sed magis e contrario?

4. Item, obiicitur contra combinalionem: quia habitus virtutum ad invicem non combinaiitur, immo singillatim distinguuntur: ergo pari ralione nec habitus donorum.

5. Item, si dona combinantur ad invicemjcum combinalio non sit nisi in numero pari, ergo videtur, quod deberent esse plura quam seplem.

('). Ilem. cum quodlibet donum spectans ad affectionem habeat suum directivum 8, videtur, quod et donum timoris deberet suum directivum habere, cum quo cninbinarelnr; ipiod si uon habet, videtur, quod nec alia deberent habere. nalio et ordo assignantur in habitibus donorum quam in diffei vultis alioriiin habituum graluiloriiin.

0 Cfr. supra pag. fii, nota 3. — r.dd. perperam capere.

C 0 N C L U S 1 0.

Dona Spiritus sancti recte brdinantur et £ombinantur secundum assignationem Isaiae.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est i. notandum, quod in donis est ordo secundum gradum excelkntiae et dignitatis; et hoc quantum ad ipsorum donorum usus, secundum quos anima habet collocari in statu perfectiori el digniori, utpote secundum usum doni sapientiae altius elevatur quam secundum usum doni timoris. Ad usum enim illius doni a nemine pervenitur, nisi prius in usu timoris exercitium praemittatur. Cum ergo in eis sit ordo secundum gradus excellentiae et dignitatis; non casu et forluna, sed valde rationabiliter quae- 2. dam dona quibusdam aliis praemittuntur; et modo sic, modo conlrarie ordinantur, non propter praeposterationem ordinis, sed propter diversam rationem ordinandi. Sicut enim dicit Auguslinus de sermone Domini in monle, aliquando enumeratio donorum incipit a primo, utpote a timore, sicul innuit Dominus in Matthaeo; aliquando a summo, utpote a sapientia, sicut scribitur in Isaia.

Uterque modus ordinandi rectus et congruus est, et hoc triplici ratione: tum propter diversum modum accipiendi prius et posterius; tum propter diversitatem modi ascendendi et descendendi a superiori acl inferius; tum propter diversitatem principiorum respectu ipsius habitus. — Primo propter diversum modum accipiendi prius et posterius; quoniam sicut vult Philosophus 2; aliquid est prius generatione et tempore; aliquid est prius complemento et definitione sive dignitate. Primo modo donum limoris est primum quantum ad usum, secundo vero modo donum sapienliae. Et secundum hanc duplicem acceplionem eius quod est prius, ordo donorum duplex est, et utroque modo rationabiliter inchoalur. - - Propter diversum niodum ascendendi et descendendi habent diversimode ordinari. Quia enim in donis attenduntur gradus excellentiae et dignitalis; et ordo in ascendendo est ab inferiori ad superius, in descendendo vero est a superiori ad inferiiis: hinc est, quod aliquando praemittitur donum supremum, aliquando infimum. Utrumque tamen fit secundum ordinem rectum et congruum. — Propter diversitatem autem principii efjficienlis et subiecti suscipienlis similiter habent diversimode ordinari; quia principium producens est ipse Spirilus sanctus, in quo est summa perfectio; subiectum suscipiens est ipsum liberum arbitrium, in quo esl imperfectio. Potest ergo in ordine praeponi donum, quod magis approximat perfectioni Spiritus sancti; et sic praemittitur donum sapientiae, quod est perfectissimum. Polest eliam nihilominus praemitti donum, quod magis approximat imperfectioni liberi arbitrii, et hoc quidem est donum timoris.

Et sic patet, quod ordo est in donis, et quod etiam ordo in enumerando servatur, sive quis incipiat a dono limoris, sive quis incipiat a dono sapientiae. Nec tantum est in eis ordo, verum etiam cum ordine est in eis combinatio. Quia enim dona sunt ad expediendum, sicut in praecedentibus 4 fuit dictum; et qui vult expedite procedere, necesse est, ut praecognoscat et praevideat viam: hinc est, quod dona habent sua directiva sibi per appropriationem deputata, et quod quaedam in donis sunt regentia, quaedam recta, sive quaedam regulanlia, quaedam exsequentia. In cuius rei signum Propheta dona enumeravit cum quadam combinatione et distinctione, sancto Spiritu instigante. — Concedendum est igitur, quod dona recte ordinantur et combinantur secundum assignalionem propheticam. Et per haec quae dicta sunt, patel pro mngna parte responsio ad obiecta. perius; dicendum, quod illud est verum in ascendendo, et quando aliqua ordinantur secundum ordinem generationis; hoc autem non est verum in descendendo, et quando aliqua ordinantur secundum dignitatis ordinem; et hoc secundo modo est ordo in donis, sicut iafn tactum est in praedictis.

2. Ad illud ergo quod obiicitur, quod habilus spectans ad cognitionem praecedit habilum, qui spectat ad affectionem; dicendum, quod illud est verum de habitibus pure affectivis, qui indigent alio regulante, sicut patet in pietate et fortitudine; hoc autem uon habet locum in habitu sapientiae, quoniam ipsa habet intra se cognilionem experientiae, quae adeo dirigit et allicit, quod circa usum illius doni vix aut iiunquarri habet error accidere. Et propler hoc dicit quaedam Glossa, quod donum sapienliae donum inlelleclus habet dirigere; quod ideo dictum est, quia cognitio experimenlalis de divina suavitate amplificat cognitionem speculativam cle divina veritate; secreta enim Dei amicis et familiaribus consueverunt revelari.

3. Ad illud quod ulterius quaeritur, quod aut ordinantur secundum ordinem dignitatis etc; dicendum, quod Isaias ordinat ea secundum ordinem dignitalis, sicut tactum est supra; nec valet illa instantia, quam adducit de pietate respeclu scientiae, et fortitudine respectu consilii. Nam illa duo merito praeponuntur aliis duobus ordine dignitalis, sicut regens praeponitur exsequenti.

4. Ad illud quod obiicitur de combinatione, quod virlutes non combinantur, ergo nec dona; dicendum, quod non est simile, quia maior exigitur concursus habifuum ad operationis rectificationem et expeditionem quam ad rectiflcalionem solum. Rectitudo eiiim consislit in ordine potenliae ad obiectum, sed expedilio non tanlum in hoc consistit, sed elinm in hoc et in adiutorio habitus annexi.

I. Ilaec quaestfo versatur circa duo, scilicel tum circa or-

Terlio quaeritur de donormn evacualione. et est quaestio, ulrum dona maneant in Beatis. El quotl sic, videtur:

I. Auctbritale Ambrosii, quam M;i'iisler ponil in. ibi: '< Civilas Dei, illa Ierus:ilem caeleslis, non meatu alicuius fluvii terrestris abluitur, sed ex Ibnle vitae procedens Spirilus sanctus in illis caelestilms spirilibus redundatitins videtur influere, pleno septem virlnliiin spirittraliom fervens meam »; et post exponit, quotl intelligit de donis Spiritus sancli.

i>. Item, Chrislus fuit perfectissimus coiiiprclirnsor; et tamen in ipso fuerunt omnin septem dona. secuiidiini ipioil scribitur Isaiae undeciint): ergo

5. Ad illud quod obiicitur, quod lunc deberent esse octo; dicendum, quod illud est verum, si quodlibet donuin haberet cui combinaretur; sed donuin timoris alii non combinatnr, quia non habet donum directivum sibi approprialum.

Sed lunc restat quaestio, unde hoc sit, sicut ultuno quaerebatur. Ad hoc autem dicenduiii, quod non est simile de dono timoris et de aliis, quia. cum sit infimum inter dona, satis habet dirigi per habitum fidei 2; non sic autem est de donis excellentioribus. — Praeterea, licet respectu oppositorum sit alia el alia affectio, una tamen potest esse oppositorum cognitio; ideo per habitus cognilivos, per quos diriguntur et regulantur alii habitus aflectivi expedientes ad bonuin, dirigi et regulari habel donum timoris, quod expedit ad fugiendum maluin: et hac de causa non habet ilonuni directivum dislinctuiii a direclivis aliorum donorum. tem nostri Docloris infert, quod dona, quae pertinent ad vitam hic q. 2. videlur, quod multo fortius slare possint in quolibet alio Ueato.

3. Item, perfectiores sunt habilus donorum tpiam habitus virttUnm cardinaliura; sed habilus cardinaliuni manebunt in palria, sicut ostensum fuil supra s: ergo et dona.

4. Item, timor est doimin inlimuin inter omnia: sed timor in palria manebit. secundum quod ilicitur in Psalmo: Titrior Domini sanctus permank in saeculum saeculi: ergo videlur, qubd oinni.i alia iluna inaneant, per locum n minori.

Sed contha: I. Habitus donorum ordinantur ad sanaiitlnin symptooiala, sicut dictum esl supra 7: sed 5 Dist. 33. q. 6. — Maior probala esl supra n. i. q. 3.

in patria nulla erit infirmitas: ergo nulla erit donorum necessitas nec utilitas. Si igitur ibi manerent, videtur, quod essent frustra.

2. Item, dona, ut dictum est prius, sunt ad actus medios; sed in patria omnes actus nostri erunt perfecti et ultimati: non erunt igitur in patria habilus donorum, sed potius transibunt in habitus beatitudinum.

3. Item, specialiter ostenditur de dono intellectus: si enim per donum intellectus cognoscitur Deus in creaturis etper creaturas; cum in patria cognoscatur Deus in sua essentia, videtur, quod donum intellectus non maneat in illa bealitudine summa.

4. Item, obiicitur de dono consilii, quia donum consilii est dubilantis et conferentis 3: si ergo in patria non erit defectus dubitationis nec decursus collationis, ergo videtur, quod donum consilii ibi non habeat reperiri.

5. Item, donum fortitudinis expedit nos ad pericula suslinenda; sed in illa beatitudine non erunt pericula: ergo etc.

6. Item, obiicitur de dono scientiae: quia scientia docet « conversari in medio nationis pravae et peruersae», secundum quod habetur in distinctione sequenti 5; sed in patria uon erit natio prava et perversa, cum qua sit conversandum: ergo non videtur, quod ibi manere debeat scienliae donum.

7. Item, donum pietalis est ad compatiendum proximo; sed in patria propter summam impassibilitatem nulla poterit esse compassio: aut ergo non erit ibi pielas, aut nulla erit illius doni utilitas.

8. Item, donum timoris est ad retrahendum a malo; in patria autem nulla poterit esse ad malum obliquatio: ergo videtur, quod omnino fial ibi timoris evacuatio. Dona Spiritus sancti manebunt in patria, sed cum actibus excellentioribus, quam sunt in via.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio, sicut dicit Ambrosius et Magister, dona manebunt in patria, verumtamen secundum nobiliores et excellentiores usus et actus, quam sint in via, sicut prius dictum fuit de cardinalibus virtutibus.

' Arl. I. q. I.

Et si tu quaeras, quae sit horum habituum necessitas, cum ad perfectam beatitudinem sufficiat Deum videre et amare et tenere perfecte; attendendum est ad hoc, quod multo maioris abundanliae est perfectio gloriae quam perfectio. gpatiae; perfectio autem gratiae ratione suae dignitatis et eminentiae tribuit homini omnes habitus facientes ad integritatem iustitiae secundum comparationem variam ad actus et obiecta, et secundum status et opportunitates, quae reperiuntur in statu viae: multo igitur fortius gloria, quae reddit animum per omnia deiformem et bonis omnibus abundantem et in nullo deficientem, habitus perfectos 10 in anima exigit reperiri secundum omnem ipsius comparationem. Et propterea virlutes et dona et beatitudines quantum ad omnes habitus, qni sunt in statu viae et non habent quid essentiale repugnans perfectioni gloriae, in ipsa gloria perficinntur et consummantur; et quia omnia dona sunt huiusmodi, sicut patet, quia omnia fuerunt in Christo, in quo fuit perfectae beatitudinis plenitudo: hinc est, quod rationabiliter dicitur et communiter tenetur, quod dona in patria non evacuabuntur, sed perfectius remanebunt. — Unde rationes. quae hoc ostendunt, concedendae sunt. quod perfectae medicinae usus est non tantum in restituendo sanitatem, sed etiam in praeservando et continuando. Unde dona in statu innocentiae fuissent ad sanitatem praeservandam, in statu vero naturae lapsae sunt ad sanitatem reparandam, in statu vero gloriae erunt ad sanitatem continuandam perpetuo. Licet enim in illo statu non sit aegritudinis curalio, est tamen in illo sempiternae salutis continuatio.

2. Ad illud quod obiicitur, quod dona sunt ad actus medios, et omnes actus gloriae erunt perfecti; dicendum, quod sicut in statu viae quoddam genus operis dignitate et actu alterum antecellit, sic erit et in slatu gloriae; sicul etiam possumus videre in membris eiusdem corporis. Unde sicut membra eiusdem corporis omnia perfecta erunt, et tamen unum membrum quodammodo excellentius altero iudicabitur, sicut oculus excellenlior pede: sic etiam intelligendum est in patria, quod actus virlutum, donorum et beatiludinum ibidem omnes perficientur; et tamen nihil prohibebit, quod quantum ad genus 8 Hic c. 2. et 3, ubi etiam Ambrosii verba habentur.

operis quidam actus priores, et quidam metlii, et qnklani ultimi dicantur. Si enim ad omnes bonas operationes et landabiles animae illi statui convenientes erimus expediti; quid mirttm. si in tanta varietate actuum et operum quantum ad genus operis potesl unus actus alteri anteponi?

3. Ad illud quod obiicitur de dono intelleclus, dicendum, quod quamvis in statu viae donum intellectus fiat per decursum et quandam inquisitionem; in patria tamen erit per simplicem aspectum, ubi Deus in omnibus creaturis videbitur manifeste. Unde, sicut dicit Philosophus, « si essemus supra lunam, non quaereremus. propler quid eclipsaretur, quia videremus simplici aspectu interpositionem terrae»; sic, immo multo excellentius, in prbposito intelligendum est.

4. Ad illud quod obiicitur de dono consilii, dicendum, quod in consilio duo sunt, videlicet quaedam partittm ponderata discussio, et excellens et slabilis melioris et dignioris partis electio; et primum esl imperfectionis et tollelur, secundum vero perfectionis et manebit. Primum enim non est de essentia consilii-doni. sed secttndnm -'.

5. Ad illud quod obiicilur de ilono fortitudinis, quod in palria non manebil, quia nulla sunt ibi pericula sustinenda; dicendum, iiiod sicut dictum esl 3 de virlute fortitudinis, ila de fortitudine-dono intelligendum est, quod excellentior eius usus eril in patria. Donum enim fortitudinis disponet ad hoc, quod homo fortiter Deo adhaereat et insepuraliilittT, et hoc non tantuin secundum sulfised eliam secundum excellentiam; et ideo Don superflnit in patria.

DlB. I.

In parle ista sunt quaestiones circa lilteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit in verbo Isaiae: Replebit eum spiritus timoris Domini. Cum enim ita bene fuerit plenus aliis donis, sicut dnuo timoris; quare magis illo dono dicit fuisse repletum? — Item, ctim Spiritus Domini requiescat in huniili, sicut alibi idciii dicit sexagesimo sexto; videtur. quod polius debuisset attribuere dono timoris verbum requie- 1 l.ihr. I. Poster. c. 24. (c.:tl.). ubi nd demonslrnndum,

0. Ad illud quod obiicitur de dono scientiae, dicendum, quod conversari in medio nationis pravae et perversae, hoc est eius, prout est in slatu viae. In patria vero eius usus erit ad sciendum et discernendum, quomodo et qualiter unusquisque debeat ad alterum se habere, non ad malos, qui erunt extra illam supernam civitatem, sed ad bonos, qui m illa civitate superna per omnia concordabunt 4.

1. Ad illud quod obiicitur de dono pietatis, dicendum, quod ad donum pietatis non solummodo spectat compati patienti, sed etiam affectum quendam benignitatis et dulcedinis habere ad omnem hominem, in quo conspicit imaginem Dei; hoc autem non tantuin spectat ad statum viae, verum etiam ad statum patriae, et secundum illum aetuin nianebit, non quantum ad alterum.

2. Ad illud quod obiicitur de limore, quod non relrahet ibi a malo; dicendum, quod usus timoris non erit ibi quanlum ad mali cautelam, sed potius tpiantum ad summi ardui reverentiam, ita quod ab illa summa Maiestate faciet resilire in propriam parvitatem. Iloc autem melius manifeslabitur, quando infra 5 quaeretur de dono timoris specialiter; nunc autem lantum sufficiat dixisse de evacnatione donorum in generali.

Possent autem de islis sex problemata formari. ul primo quaereretur de evacualione doni intellectus, deinde de evacuatione doni consilii, et sic de singulis donis. Melius est tamen de his simul quaerere, propler hoc quod unain generalem habent solutionem; et in distinctione (1 problematum magis est attendenda solutionis utilitas. quam ratiocinationum verbositas augenda. scendi; fecit aulem e converso: quaeritur. unde hoc?

Respondeo: Dicendum, quod quia donum timoris videtur esse cuiusdam imperfectionis,0, ne quis crederet, in ipso donum illud non fuisse perfecte; ideo ad excludendum errorem magis posttit ibi verbttm replcndi quam circa aliud donum. — Alia est etiam ratio, quia dona dabantur Christo. ttt perfecte disponerelur ad patiendiun et sustinendunt humililalem passionis, quam ipse principaliter in Iioc mundo

venit ostendere et docere. Ut ergo manifestaretur veritas, dicit, eum spiritu limoris repletum fuisse. quia timor inter omnia dona maxime expedit ad humilitatem. Duplici ergo ex causa verbum illud dono timoris appropriat, quamvis omnibus conveniat, videlicet propter erroris exclusionem et propter veritatis manifestationem, quae sunt duae causae faciendi appropriationem 2.

Ad illud quod obiicitur, quod magis deberet isti appropriari verbum requiescendi; dicendum, quod donum timendi praeparat locum alii; et quia locus non dicitur proprie quiescere, sed magis locatum in loco: hinc est, quod verbum quiescendi magis attribuit Spiritui in aliis donis quam in dono timoris.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Servilis timor principium est sapientiae. Hoc enim videtur falsum, quia sapienlia non est in peccatore, servilis autem limor in peccatoribus reperiturJ: ergo male dicitur, quod limor servilis sit principium sapientiae. — Item, nobilius est principium quam principiatum, vel saltem aeque nobile; sed timor servilis non est magis nobilis nec tantum, quantum sapientia: ergo male dicitur, quod sit principiura sapientiae.

Respondeo: Dicendum, quod timor dicitur esse principium sapientiae, pro eo quod disponit ad suscipiendam sapientiam et recedendum a culpa. Unde sicut dispositio potest quodam modo dici principium respectu eius, ad quod disponit; sic etiam tiraor dicitur sapientiae esse principium.

Ad illud ergo quod obiicilur, quod principium et principiatum possunt se compati in eodem; dicendum, quod est principium intra et principium 1 Cfr. hic lit. Magislri, c. 3. circa finem, et supra a. 2. q. extra. De principio intra habet veritatem; de eo autem, quod est principium extra, solummodo locum praeparans, veritatem non habet. Et hoc modo, non primo dicitur timor principium sapienliae.

Ad illud quod obiicitur, quod principium est magis nobile, vel aeque quam principiatum; dicendum, quod est principium disponens et principium efficiens et perficiens; illud autem verum est de principio perficiente, non autem verum est de principio disponente 8.

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Quidam tantum secundum effectum timorem in Christo et in Angelis esse contendunt. Et videtur, quod dicant veritatera, quia, secundum quod dicitur primae loannis quarto, affectus timoris poenam habet; sed in Christo iam gloriflcato et in Angelis beatis nulla est affectio poenalis: ergo non est timor quantum ad affectum, sed solum quantum ad effeclum, ut dicunt. — Sed in contrarium huius arguitur: quia unumquodque donum nobilius est quantum ad sui essentiam quam quantum ad effeclum: si ergo donum timoris est in Christo et in Angelis quantum ad effectum, multo fortius est in illis quantum ad affectum.

Respondeo: Dicendum, quod in timore duplex est affeclus et duplex etiam effect.us. Est enim affectus unus, qui attenditur in quadam resilitione mentis a malo; alius, qui attenditur in quadam resilitione a summe arduo. Primi timoris effectus est malum respuere; secundi timoris effectus est facere Deo subiacere el eident obedire. Unus autem solus istorum affectuum convenit patriae, licel uterque affectus conveniat isti statui l. Et sic rationes ad utramque partem possunt dissolvi. p. II. a. I. q. I. ad I. — Mox verbo obiicitur cod. X pracfi-

Supra egit Magister de donis in generali, in hac vero parte agit de dono limoris in speciali. Dividitur autem ista pars in partes tres. In quarum prima Magister assignat diversos niodos timendi. In secunda vero inquirit diversitatem illorum modorum. ibi: De his eisdem timoribus latius etc. In tertia vero quaerit, secundum quam istarum differentiarum limor in Christo 1'uerit, ibi: Illud quoque diligenler notandum est etc.

Prima pars dividitur in duas. In quarum prima ponit distinctionem limorum secundum quatuor differentias. In secunda vero reducit illas quatuor ad duas, ibi: Et attende, quod hic quatuor distinguuntur timores etc.

Secunda vero pars principalis, in qua inquirit differentiam inler membra prius assignala, dividitur in partes quatuor. In quarum prima assignat diffe-

Ad intelligentiam autem huius parlis, in qua agilur de dono timoris. incidit hic quaestio circa duo.

Primo enini quaeritur de timore informi sive servili, qui est cum peccato.

Secundo vero quaeritur de timore gratnito, qui

datur c.um Spiritu Sancto.

Circa primum quaeruntur tria.

Utrum timor servilis sit donum Circa primuiii sic proceditur el quaeritur de limore servili per comparationem ad eius principium, iiinini scilicet sii donum Spiritus sancli divinitus il.iiiun. Et quod siCj videtur:

1 Cod. F ilifffrfnfiitin.

T.im. II

Tertia vero pars principalis dividi habet in par-

Primum est de timore servili per comparatio- Secundum est de timore servili per compara- Tertium est de eodem timore per comparatiosancti divinitus dalum. I. 1'l'inin per (ilnssiilil SUper illud ad RomaDOSpnndamenU.

4 ln Vat. di'sunl vcrbn fuit timor... in Christo fueriL Vers. I -"'. Di Ulossa, quae npud Pclr. Lombard. Inlointelligas spiritum, cum sit unus atque idem Spiririlus»: si ergo spirilus adoptionis est donum Spirilus sancti, ex hac Glossa videtur necessario posse concludi, quod ab eodem sit limor servilis.

2. Item, Augustinus dicit, et habetur in liltera: « Bonus est timor servilis et utilis, per quem fit paulatim consuetudo iuslitiae »; sed omne datum optimum et omne donum perfectum est desursum: ergo timor servilis desursum descendit.

3. Item, hoc ipsum videtur probari auctoritate veteris Testamenti, quia, sicut dicitur Ecclesiastici primo 2: Radix sapientiae esl timere Deum; et Proverbiorum decimo quinto: In timore Domini declinat omnis a malo; et Isaiae vigesimo sexto: A timore tuo, Domine, concepimus et parturivimus spiritum salulis: si ergo timor servilis est initium sapientiae et facit declinare a malo et bomnii concipere, et hoc lotum non est nisi a dono Dei; videtur ergo, quod timor servilis sit donum Spiritus sancli.

4. Item, non solum a Deo est gratia cooperans, sed eliam gratia voluntatem praeparans: ergo non solummodo a Deo erit limor ille qui regit hominem iri statu iustitiae, sed etiam qui praeparat ad illum slatum: cum ergo timor servilis sit huiusmodi, videtur, quod timor servilis sit donum Spiritus sancti.

o. Item, plus est timere Deum quam credere — multi enim credunt, qui non timent — sed fldes, qua quis credit, eliam in statu peccali dalur homini desursum: ergo et donum, per quod timet. Sed timor servilis est huiusmodi: ergo etc.

Sed contha: 1. Omne donum Spirilus sancli potest stare cum Spirilu sancto, quia Spiritus sanctus non repugnat suis donis; sed quando Spiritus sanclus infuriditiir, tunc timor servilis expellitur, 1 Hic c. 4. — Locus Seripltirac est lac. I, 17. sicut dicit Augustinus, et habetur in littera: ergo limor servilis non est donum Spiritus sancli.

2. item, omne donum Spiritus sancti habet exemplar correspondens in Deo: sed timor servilis non habet exemplar correspondens in Deo, nec in quantum timor nec in quantum servilis — in Deo enim nullus est pavor, nulla est servitus — ergo etc.

3. Item, omne donum Spiritus sancti datur ad habilitandum animam ad aliquid arduum et excellens; sed timor potius consislit in depressione quam in aliqua erectione, et potius est ex virtutis indigentia quam ex sufficientia: videtur ergo, quod limor servilis non sit donum Spiritus sancli.

4. Item, sicut contingit Deum timere propter poenas, quas infligit; sic etiam contingit amare propter beneficia, quae nobis tribuit eliam in slatu peccati; sed amor ille, qui est propler temporalia, non ponitur inter Spiritus sancti dona: ergo nec timor servilis, qui principaliter habet oculum ad poenam.

o. Item, sicut aliquis dimittit transgredi mandata Dei propter timorem poenarum aeternarum, sic lalro dimiltit transgredi edictiirn regis propler limorem furcarnm; sed timor, quo latro limel furari, ne suspendatur, non ponitur esse donum Spiritus sancti: ergo similiter videlur de illo timore, quo quis timet peccare, ne aeternaliter puniatnr, innno videtur inulto fortiori ratione, quia, si malum faciliter timetur, maius maluni mullo facilius timetur. Cum ergo maius malum sinl poenae aeternae qu;im lemporales; si non egemus dono ad timendum pnenas lemporales, multo inagis videtur, quod non indigeamus ad limendum poenas aeternas s.

Timor servilis est donum Spiritus sancti, licet imperfectum.

Respondko: Dicendum, quod absque dubio timor servilis est donum Spiritus sancli. — Et ralio huius est: quoniam, sicut donum Dei est nosse sive credere poenas fuluras, pro eo quod esl ilii quaedam cordis illuminatio et directio; sic donum Dei est illas poenas aelernas refugere et timere. pro eo quod ex tali dono est quaedam cordis cmollilio, et fluxus concupiscentialis reslrictio, et in hoc quaedam reclificalio. Qiiod enim ibi sit emollilio, satis innuit Isaias 2 propheta, cnm dicit: Indurasti cor nostrum, ut non limeremus le. Quod ibi sit flutus concupiseenlialis restriclio, innuit Propheta in Psalmo. cum dicit: Confige limore luo carnes meas; quod quidem non solum tit limore caslo, sed eliam servili, quo limentur aeterna supplicia. et timentur divina indicia. Et propter illorum timorem cessat homo a peccalorum perpelratione, licet non omnino cesset a voluntate. sicut dicit Glossa; quod totum est ex divino munere. — Ideo concedendae sunt rationes ad lianc partem inductae.

1. d illuil ergo quod primo obiicitur in conquia praeparat ad Spiritum smctum; et tale donum est timor servilis secundum quod huiusniodi. Quoddam auteni est donum, quod est a Spiritu sancto et semper cum Spiritu sanclo, quia per ipsum consecrator habitaculum Spiritui sanclo, sicut est doniini earilalis. Quoddam vero est donum, quod est Spiritu sancto et alinuando cum Spiritu sancto, aliquando sine Spiritu sancto, sicut donum. ijuod i'st ad Spiritus sancti manifeslationem, et est ordinatum non solum ad propriam utililatem. sed etiam ad alienam, sicut donum prophetiae et donum scienliae, quae aliquando in bonis, aliquando in malis reperiri habent. — C.um ergo dicitur, quod donuin Spiritus sancti compalilur se cuin Spirilu saricto; el depressf onem, movens; dona autem Dei cxigunt n eMendonl dicendum, quod illud habet instantiam in eo dono, quod ordinatur ad habitationem Spirilui sanclo praeparandam. — Posset etiam aliter dici, quod timor servilis, elsi in qiianluin servilis est, non possit slare cum Spiritu sanrto prnpler annexam imperfectionem, quae dicit repugnanliam ad statum gratiae; tamen quantum ad aliquid sui nihil prohibet. ipsum cum Spirilu sancto stare, sicnl infra melius manifestabitur; et quanlmn ad hoc est donum eius.

-2. d illuil quod obiicitur, quod omne donum Spirilus sancti habel exemplar correspondens in Deo; dnvndum. quod si illud specialiler intelligatur quantum ad oinnem eius proprielatem, sic non est verum; sed si generaliler intelligatur, ulpote quod dicalur illud habere exemplar in Deo, quod habet aliquid correspondens sibi vel secundum se, vel secundum suum genus: sic veritatem habere potest. Et hoc modo tiinor potest habere exemplar in Deo, quia qui limet elongatur a malo et slat intra fines proprios. ita quod supra se non erigitur. Ulrumque autem istorum conlingit reperire in Deo, quia Deus a malo maxime elongatur et nullo modo supra se. ipsuin erigilur: ideo, dum per timorem Deo subiicimur, eidem assimilamur; et lalis assimilatio sufficit ad boc, quod timor habeat sufficientem rationem doni.

3. Ad illud quod obiicitur, quod omne donum Spiritus sancti datur ad habilitanduin aiiiinain ad aliquod arduum et excellens; dicendum, quod sicut inordinale amare est magnae lasciviae, sed ordinate amare esl magnae virtutis et excellentiae; sic inordinale time.re est segnitiei et ignaviae, drdindte vero timere magnae est excellentiae 6. Qui enim Deum veraciter limet nihil terrenum et caduciun timet, immo ex ipso timore Dei ipsis timoribus supereffertur. Ideo, licet actus timoris videatur perlinere ad quandam defeclibilitatcm, secuiidum veritatem tamen pertinet ad excellentiam et nobilitatem; et quia in timore servili incipit hoino Deum ipsuni timere, hinc est. quod donum Spiritus sancti est, licet imperfectum.

A. d illud quod obiicilur, quod sicut conlingit Deum timere propter poenas. ita et ainare propter beneficia; dicendum, quod sicuti beneficia quaedam

sunt praesenlia, quaedam futura, quaedam, quae videntur, quaedam, quae exspectantur; sic etiam et poenae. Et si quis timeat Deum solummodo propler poenas praesenles, quas iam expertus est, hoc non habet necessario ex dono; sed cum timet propter supplicia fulura, quae credit infligenda esse omnibus qui conlemnunt divinam iustitiam: sic et in amore inlelligendum est, quod amor aeternorum bonorum etiam donum Dei est; amor vero praesentium potest esse ex ipso naturali affectu. Et ideo ex hoc non potest concludi, quod timor servilis iion sit donum, quia timore servili non timentur tantum

I. Concilium Triil. (Sess. VI. c. 6.) docet, dispositionem od temporalia supplicia, sed etiam aeterna, sicut tactum est supra.

5. Ad illud quod obiicitur de latrone, qui timet furari propter suspendium; dicendum, quod non est simile, sicut iam tactum est, quia naturali cognitione et aestimatione latro cognoscit illud supplicium et reformidat; non sic autem est de supplicio infernali, immo oportet, quod iuvetur per fldem; et amplius, quod cor quodam modo mollificetur, ut exhorreat illa supplicia ad fidei instinctum. Propterea ratio illa non valet, quia non est simile hinc et inde 3.

Secunao quaeritur de timore servili in comparatione ad eius usum, et est quaestio, utrum usus timoris servilis sit bonus, an malus. Et quod bonus sit, videtur:

1. Quia quales sunt habitus, tales sunt actus; sed liinor servilis, cum sit donum Spiritus sancti, est bonus: ergo per documentum moralis philosophi actus eius est bonus.

2. Item, maxima est Philosophi s, quod «cuius usus bonus, ipsum quoque bonum», el «cuius usus malus, ipsum est malum»: ergo si usus timoris servilis est malus, ipse timor servilis essel malus; sed non estmalus, cum detur divinitus: ergo actus eius est bonus.

3. Item, omnis habitus, cuius usus praeparat hominem ad susceptionem gratiae, est bonus quantum ad usum; sed limor servilis est huiusmodi, quia per usum eius introducitur caritas, sicut dicit Augustinus, et habetur in liltera: ergo etc.

4. Iteni, nullus actus, quo quis vital peccalum, est peccatuni; sed actu timoris servilis recedit homo a peccato: ergo actus timoris servilis non est peccatum: non esl ergo malus. Et est malus, vel bonus: ergo est bonus.

Sed contra: I. Super illud Psalmi: Con/ige mallet enim licere, et dolet non licere, quod lex vetat»; sed oiiinis talis niotus est directe contra iusliliam, quia vellet, iustitiam non esse: oninis vero motus conlra iuslitiam est malus: ergo actus et usus timoris servilis est malus.

H. Item, Gregorius in Moralibus: « Cuin poena liiuetur, et Dei facies non amalur, timor ex tuinore est, non ex amore »; sed onmis actus, qui procedit ex radice tumoris et superbiae, est actus inalns et daiiiiiabilis: ergo usus timoris servilis non est bonus, sed culpabilis.

3. Ilem, nullus actus incoinpossibilis caritati est bonus: sed timere servililer est actus incompossibilis caritati: ergo timere serviliter non est bonum. Maior manifesta est, quia caritas bono non repugnat, sed malo. Minor autem manifesta est secundum verba Augustini et Apostoli, quia spiritus servitutis non stat cum spiritu adoptionis.

4. Item, omnis timor ortum habet ex amore s. ergo timor servilis ex amore habet ortum; sed omnis amor aut est naturalis, ant libidinosus, aut gratuilus: cum ergo linior servilis non possit habere orlum ex amore gratuito, quia est in peccatore; nec ex amore naturali potest — constat, quia iam esset timor naluralis — restat ergo, quod ex amore libidinoso. Sed omnis aclus, qui exit ex amore libidinoso, est malus et culpabilis: ergo actus timoris servilis est nialus.

a. Item, amare Deum propter temporalia principnliler est peccalum et malum, ergo similiter timere Deum propler poenas principaliter est malum; sed hoc est timere serviliter: videtur ergo, quod actus timoris servilis semper sit culpabilis.

6. Item, tiinor servilis non dicilur servilis nisi a servitute peccati: ergo pari ratione nullus dicitur timere serviliter. nisi cirra illum aclum sit annexa circiunslantia peccati; sed circumstantia peccali annexa actui facit totum actuni deformem: ergo videtur, quod actus et usus timoris servilis sempef sil culpabilis et delbrmis.

c o n c i. r s i o. Timor servilis, quando servililas non concornilatur aclum, sed solum /labilum, potest esse bonus, licet non sit merilorius.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notanduin, qund cuin dico timorem servilem, duo dico, videlicet ipsum habilum, quo aninia disponitur ad timendum Deum ut punientem eos qui praevaricantur; et ulterius nomine servilitatis importatur deformilas peccati, quae annexa est illi habitui in eodem homine, ratione cuius ille homo dicitur esse servus peccati, et timor in eo existens dicitur esse timor servilis. Per hunc etiam modum, cum dico, aliquem timere serviliter, duo dico, videlicet actum ab illo habitu egredientem et voluntalis servililatem sive deformitatem concomitantem. — Sed attendendum, quod hoc potest esse du- 2. pliciter: aut ita quod deformitas ilia voluntatis concomitetur quanlum ad habilum, aut quanlum ad aclum. Si concomitalur solum quantum ad habitum; sic potest esse, quod aliquis serviliter timeat, et lamen motu illo non peccabit; quid, si ex recogilatione - poenarum aliquis abhorret offendere Deum, hoc potest esse praeter omne peccalum. — Si autem concomitatur in actu, quamvis ipsum timere de se non sit malum, tamen ratione deformi- 2. tatis actualiter annexae depravatur; sicut aliquis, qui timet poenas et timendo dolet, quod tales poenae infligunlur pro culpa, et actu etiam concupiscit peccare, si non esset illa poena; et hoc modo timere serviliter est peccatum et malum. Iloc autem non est semper, cum quis movetur timore servili, alioquin per usum illius doni magis homo se a gralia elongaret quam praepararet; quod plane falsum est.

Et ideo concedendum est, quod usus timoris 3. servilis potest esse bonus, licet non sit bonus bonitate meriti, sed magis bonitate praeparanle vel ordinante ad meritum, quae simul slat cum peccato. Unde et raliones, quae hoc ostendunt, concedendae sunt, licet ralio ultima sit sophistica, quia procedit ex supposilione falsa.

1. Ad illud vero quod primo obiicilur in contrarium, quod in limore servili vivit voluntas pec- e j j eQ j e), vera(. rjjCenduin, quod illud verbum Augustini non intelligitur, quod semper, quando limet, doleat actu,el similiter quod voluntas peccandi semper sit in actu; sed hoc dicit, quia manel in habitu et radice. Licet autem voluntas sit per peccatum deformata, el reguet in ea malus amor, potest tamen aliquando - moveri ad aliqua bona opera in genere vel ex circumslantia per aliquam graliam gratis datam, non committendo culpam, sicut patet per multa exempla; et sic potest esse in parle ista.

2. Ad illud quod obiicitur, quod timere serviliter est ex tumore, sicut dicit Gregorius, non ex amore; dicendum, quod ex non dicit ibi causam, sed concomitantiam; et cum dicit concomitantiam in aclu, tunc deformat actum timoris servilis; cum dicit concomitantiam in habitu, non oportet, quod deformet, sed tamen facit ipsum deficere a meriti perfectione.

3. Ad illud quod obiicitur, quod actus incompossibilis caritati est malus; dicendum, quod aliquis actus potest esse incompossibilis alicui ratione circumstantiae propriae, quam habet ex proprio habilu, vel ratione alicuius annexi. Cum ergo dicitur, quod actus timoris servilis est incompossibilis caritati, hoc non est ratione ipsius actus per se et secundum se, quia habens caritatem potest bene timere Deum ratione poenae; sed hoc intelligilur ratione annexi, quod facit ipsum deficere a merito caritatis. Et ideo ex hoc non sequitur, quod actus limoris servilis sit malus, sed vel est malus, vel est in homine secundum slatum malum; et conclusio esl vera ratione alterius partis.

4. Ad illud quod obiicitur, quod timor servilis habet ortum ex amore; dicendum, quod non habet ortum ex amore libidinoso, sed potest habere ortum ex amore nalurali. Amor enim naturalis dupliciter dicitur: uno modo, qui est cum ipsa plantatus; alio modo, qui est ex naturali affectu el voluntario exercitio acquisitus sine graliae dono; et ex tali amore potest homo peccalor etiam se ipsum sine peccato amare et mala sua fugere, sive praesentia sive futura; et ex tali amore timor servilis habet procedere. Si enim homo amat se ipsum ad hoc, ut acquirat salutem, et ex hoc timeat aeterna tormenta incurrere; talis affeclio amoris, quamvis non sit ex caritate, potest esse absque libidine. — Aliler potest dici, quod sicut timor mundanus, quo quis timet amittere mundana, est ex amore mundi, et limor humanus ex amore temporalis salutis; sic timor servilis, cum quis limet incurrere aeterna tormenta, est ex amore aeternae salutis et beatitudinis; et iste amor, quantum est de se, non est culpabilis, sed est vel naturalis, vel gratuitus a gratia gratis data, vel gratuilus a gratia gratum faciente; et timor servilis bene potest esse ex amore salutis primo vel medio modo dicto. Et ideo falsum supponit, cum dicit, quod est ex amore libidinoso 10.

5. Ad illud quod obiicitur, quod amare Deum propter temporalia principaliter est peccatum; dicendum, quod non est simile de amore et timore: quia s Cod.-A ratione alicuius annexi, quia facil etc.]

amor est ille qui facit frui, quia eius est quietare, vel aJ aliud inclinare; et ideo peccat qni diligit Deum propter temporalia principaliter, quia facit de via finem et de fine viam; non sic autem est ex parte a. limoris. — Alia est ratio: quia, cum quis amat Deum propter temporalia, duo sunt ibi amata; sed cum quis timet Deum propter poenas, quas infligit, unus solus est, quem timet — qui enim timet habentem cultellnm uno et eodem timore timet cultellum sive plagam cultelli et actionem perculientis — et ideo non esl simile hinc et inde.

6. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod timere serviliter est timere cum circumstantia peccati; di-

Tertio quaeritur de timore servili in comparalione ad gratiae complementum, el est quaestio, ulrum timor servilis expellatur, gratia adveniente. Et quod sic. videtur:

. Priino auctoritate Auguslini. quani Magister praeparavit locum»; sed constat, quod hoc intelligitur de timore servili: ergo timor servilis pellitur, snpervenienle gratia.

2. itein, spintus libertatis repugnat spirilui servilnlis; sed spiritus gratiae et carilatis est spirilus libertatis. spirilus vero timoris servilis est spiritus servilutis: ergo superveniente gratia, pellilur timor servilis.

3. Item, nullus habens graliam et caritatem principaliler inluetnr poenain, quia principalius iutuelur divinain complacenliam; sed timor servilis principaliler facit inlneri poenam: ergo timor servilis non potest slare cum gralia 8.

4. Item, sicut se habel amor, qui est anle graliam, ad amorem. qui est ex gralia, sic se habet timor servilis ad limorem gratuitum; sed amor gratuitus alius est ab amore acquisilo, vel gratis ergo limor initialis alius est a timore servih. Si ergo tiinor servilis non potest fieri inilialis, videtur. quod nianere non possit. curn caritas supcrvenil.

Skd contra: 1. Sicut se habet fides informis ad j,(.m formatam, sic se habet liinor servilis ad timorem gratnitiun; sed fides informis formatur, secunduni quod habituin esl in praecedentibus: ergo 1 i.tr. I.,-ini. (I. I. a. I. i. 3. el a. 3. q. 1. — Paulosucendum, quod illa circumstantia sive deformitas peccati potest poni circa actum timendi ralione ipsius actus, vel ratione timenlis. Et si ponatur ratione ipsius actus, tunc utiqoe actus deformatur et efficitur inalus ratione annexi, sicut prius fuit expositum. Sed si ita sit. quod ponatur ratione ipsius limentis; sic potest esse, quod actus non sit actus deformatus, sed quia 3 deformitas est circa timentem, licel secundum illam deformitatem non actualiter moveatur. Et propterea non est opporlunum. quod semper timere serviliter sit peccatum, immo hoc potest esse utile et praeparatorium respectu gratiae 3. videtur, quod timor servilis gratificelur, cum gratia infundilur.

2. Item, plus distat gratia gratum faciens a natura. quam distat a dono graliae gratis datae: sed gratia superveniens naturam non excludit, sed polius perficit: ergo cum limor servilis sit donum gratiae gralis datae, videlur, quod non expellatur, sed potius perficiatur, adveniente caritate.

3. Item, limore servili timetur poeiia, timore initiali timetur poena et Dei offensa: ergo timor inilialis se habet ex qnadani adilitione ad tiinorem servilem 10; sed quod se habet ex addilione ad alterum continet illud in se et adhuc amplius: ergo in limore iniliali rontinetur timor servilis; et si hoc. limor servilis non expellitur per adventum carilalis.

4. Item, gratia, quantum est de se, non repugnat nisi peccato, vel ei quod ex peccato Trahit originem, sicul est vilium et sequela; sed limor servilis non est peccatum nec ex peccato trahitur: ergo ei gralia non repugnat; et si hoc, tunc non videtur expelli per gratiam.

c o n c i. u s i o.

Timor servilis non manel cum gralia, nisi quoad. id quod in eo eral materiale.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam esi notaniliiiri, quod circa hoc est duplex modns dicendi. 1'nus nainque moilus dicendi est, quod ruin dico t.imorcm scrrilem, iluo ilico, sicut tactum est prius, videlicet ipsum donum et defectum deformitatis eidem dono annexum, non ralione ipsius doni, sed ratione eius, in quo est. Cum ergo gratia supervenit, expellit ipsum quantum ad defectum deformitalis annexum, non autem, in quantum est donum divinitus gratis dalum, sicut in praecedentibus dictum fuit de fide informi.

Alius autem dicendi modus est, quod timor 2. servilis oinnino expellitur, adveniente gratia, non solum quantum ad id quod habet servilitatis, sed l quantum ad hoc quod habet habilitatis. — Et ratio huius est, quia huic timori servilitas quodam modo essentialiter est annexa. Habet enim ortum magis ex amore sui quam ex amore Dei. Unde et timor iste facit poenam principaliter intueri. Et ideo, sicut fides propter repugnantiam aenigmatis sibi annexi ad gloriam evacuatur, ipsa superveniente a; sic habitus timoris servilis expellitur, superveniente cari- tate. Et huic modo dicendi videtur consonare verbum Augustini 3, quo dicil, quod timor servilis respectu caritatis introducendae se habet, sicut seta respectu fili.

Ex his autem duobus modis dicendi potest elici tur dicere, quod ille habitus, quo quis habilis erat ad cessanduin a culpa, superveniente gratia, statim recedat, cum conlrarium huius dictet ipsa experientia. Difficile eliam videtur dicere et sustinere, quod timor servilis simpliciter 6 maneat, adveniente gratia, cum sit alia timoris differentia quam timor initialis, nec videtur ab eodem trahere originem, et verba Augustini satis videnlur contradicere. — Et proplerea possumus dicere, quod timor servilis tres habet conditiones: unam sicuti malerialem et subslratam, et hoc est timere 8 poenam aeternam; alteram sicut formalem et completivam, et hoc est principaliter intueri illam poenam; tertiam sicut annexam, et hoc est habere voluntatem deformem coniunctam. Cum igitur gratiae donum superinducitur, timor servilis quantum ad hoc quod materiale erat in ipso, hoc est, in quantum habilitabat ad timendum poenam, manet cum gratia, quia gratiae non repugnat. Quantum vero ad alias duas conditiones, videlicet quantum ad completivam et quantum ad annexam, pellitur per ipsam gratiam; quia, cum gratia supervenit, nec principaliter intuetur poenam 1 Edd. sed etiam. el proxime ante sicut et per totum corp. nec habet annexam voluntatem malam. Et sic haberi potest, quod donum timoris servilis quantum ad aliquid sui, adveniente gratia, pellitur, et quantum ad aliquid manet. — Et hoc viso, patet responsio ad quaestionem 8; patet etiam pro magna parte responsio ad obiectiones ad ulramque partem, quia neutrae simpliciter concludunt veritatem; ideooportet respondere hinc et inde. adveniente caritate; dicendum, quod hoc non dicit, quod totaliter pellatur, sed quia servilitatis dominium, qua principaliter poenam intuetur, ab ipso timore, adveniente caritate, auferlur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod spiritus servitutis repugnat spiritui libertatis; dicendum, quod verum est quantum ad id quod est in eo servitulis; sed timor servilis aliquid habet, in quo communicat cum timore initiali, et ratione illius non oportet, ipsum expelli l.

3. Ad illud quod tertio obiicitur, quod timoris servilis principaliter est intueri poenam; iam patet responsio: quia quantum ad illam conditionem habet expelli, qua videlicet poenam intuetur principaliter; sed propter hoc non sequitur, quod expellatur totaliter n.

4. Ad illud quod obiicitur, quod sicut se habet amor peccatoris respectu amoris gratuiti, sic timor servilis respectu limoris casti; dicendum, quod non est simile: quoniam, sicut in praecedentibus 12 habitum fuit, caritas non potest fieri informis, sed timor bene fieri potest informis; ul patet, quando aliquis cadit a caritate, et tamen post lapsum remanet sibi timor aeternorum suppliciorum. Et si tu obiicias, quod amor est radix timoris, ergo debent currere pari passu; dicendum, quod non valet, quia similiter est radix spei, et tamen spes potest esse informis et formata; et ratio huius assignata fuit supra. — Et sic patet, quod rationes istae non concludunt, quod timor lotaliler expellatur. dicendum, quod non est simile ex parte ista et ex illa: quoniam fides informis assentit propter se et super omnia eidem et in omnibus, cui consentit fides formata; non sic autem est de timore servili venicnte gratia sive caritate, Vat. adveriiente gralia et caritate.

et de timore initiali, quia tinior servilis principaliter intuetur poenam, timor autem initialis non principaliter intuetur poenam, sed priocipaliter intuetur divinani offensam.

2. Ad illud quod obiicitur, quod natura non pellitur a gratia; dicendum. quod non est simile: quoniam naturalia sunt inseparabilia et quasi dantur ad semper;et ideo non auferuntur, superveniente gratia; quaedam autem sunt gratis superaddita, quae dantur solumniodo ad tempus et pro statu determinato, et ideo pelluntur et cessant, recedenle statu illo. Et sic est reperire in proposito.

3. Ad illud quod obiicitur, quod timor initialis addit supra servilem; dicendum, quod quaedam est additio simpliciter complens, quaedam est additio distrahens. Timor initialis uldit supra servilem, et hoc quidem non solum complendo, verum etiam distrahendo, quia, sicut dictum est, aufert ei defectum concomitantem, qui quidem est voluntas de-

Consequenter quaeritur de timore gratuito; el circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur de ipso timore quanlum ad eius divisionem.

Ulrum timor initialis et Circa primum sic proceditur, et est quaestio de timore graluito quanlum ad divisionem eius, qua dividitur in initialem et filialem, utrum islae sint diversae timoris species. F.t quod sic, videlur:

1. 1'rimo per divisionem Magistri, qua divilimorem in quatuor differentias; et omnes aliae differentiae sunt formaliter differentes: videtur ergo, qunil similiter. sit reperire circa timorem initialem et filialem.

2. Item, hoc ipsum videtur ratione: quia tinior initialis et filialis aul distinguuntur quanlum ad essentialem difjcrentiam, aut solum quantum ad statum. Si primo modo: liinc habeo propositum. Si secundo modo; conlra: quia tiinor habet esse in triplici stalu. sciiiiiduin quod Iriplex est status hoininis insii, videlicel in statu incipientis, proQcicntis et perfecti: cuin ergo Magisler illam differentiana oon apponat, videtur, qaod ant est insnfficiens, aut istas formis, et conditionem etiam complentem, quae quidem erat secundum statum illum principaliter intueri poenam, sicut tactum est supra. Et ideo sic supra ipsum addit, quod aliquid de ipso diminuit et expellit.

3. Ad illud quod obiicitur, quod gratia non repugnat nisi peccato, vel ei quod habet originem a peccato; dicendum, quod non solum huic repugnat, sed 3 ei quod habet annexum peccalum. Timor autem servilis peccatum habet annexum; et propter hoc quantum ad hoc, quod poenam habet et forniidat poenain futuram, introductum est ex culpa; et ideo non est mirum, si aliquo modo pellitur, adveniente gratia. Quia tamen non habet totaliter ex culpa introduci, verum etiam ex dono Dei secundum aliquid sui; hinc est etiam, quod sic pellitur, quod non totaliter destruitur. — Et secundum hoc satis de plano responderi potest auctoritatibus et rationibus, quae hinc et inde introducuntur.

Secundo quaeritur de eodem quantum ad eius diminutionem.

Tertio et ullimo quaeritur quantum ad eius evacuationem. sint diversae timoris species. differentias timoris non assignat solummodo quoad statum. Nec tantum divisio Magistri videtur esse insufficiens, inuno etiam divisio Augustini et aliorum, qui de hac materia loquuntur, qui solummodo in has species dividunt timorem gratuitum.

3. Item, diversitas habituum venit ex diversitate obiectorum; sed sicut MagislerT innuit. et communiter etiam tenetur, quod timor initialis habet oculum ad poenam, limor vero (ilialis habet oculum ad offensam: ergo videlur, quod hic timor et ille sint diversae species timoris.

4. item, limor initialis inedinm tenet intec servilem et filialem et quantuni ad rationem demiicndi, quia pcr servilem devenitnr ad filialem mediante iniliali. et etiam qiianluiii ad modum timmdi: cum ergo timor initialis sit diversa species a timore servili, videtur ergo, quod etiam sit diversa species a filiali.

c Vide hlc lii. M;iisiii,,-. i. seqq., ubl el Bedoe dlvlslo babeiur. — Paulo superlua pro non apponat, t i h theol codd.

Sed contra: 1. « Si unum oppositorum dicitur multipliciter, et reliquum; et si unum non dicitur multipliciter, nec reliquum1»; sed spes non habet multiplicari per species et differentias: ergo nec timor.

2. Item, magis perfectum et minus perfectum non diversificant rem quantum ad speciem; sed timor initialis et filialis differunt, sicut magis perfectum et minus perfectum: ergo secundum speciem non distinguuntur.

3. Uem, sicut contingit ponere timorem inilialem et filialem, qui est perfectorum, sic etiam contingit ponere amorem initialem et consummatum et perfectum 3: cum ergo amor per has differentias non habeat secundum species diversificari, videtur similiter, quod nec timor.

4. Item, quae habent ortum ab eodem secundum speciem sunl eiusdem speciei, quia, si causa est univoca, et effectus univocus; sed timor initialis et castus ortum habent ab amore gratuito, secundum quod vult Augustinus et iste est unus amor tantum secundum speciem: ergo videtur, quod similiter sit et in timore.

b. Item, si plures sint timores gratuiti diversi secundum speciem; cum quilibet eorum sit donum Spiritus sancti, tunc videtur, quod dona Spiritus sancti sint plura quam septem 5.

6. llem, si timor initialis et gratuilus differunt, hoc non est, nisi quia iste habet oculum ad poenam, ille ad offensam, sicut Magister tangit in littera. Sed conlra: una et eadem species timoris est, qua quis timet Deum offendere et a Deo separari: cum ergo ista sint diversa, et tamen timor non diversificetur respectu horum; videtur similiter, quod diversificari non habeat respectu poenae et offensae, maxime cum videamus, quod timor initialis habeat ad utrumque aspicere. Timor irtitidlis et filialis non differunt specie, sunl tamen diversi timores ralione statuum, modorum timendi et principalium motivorum.

JRespondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod hic est duplex modus dicendi.

1 Secunduiii Arislot., de quo vide supra pag. 193, nola i.

Quidam enim voluerunt dicere, quod timor lialis et filialis non differunt nisi quantum ad statum, sicut et amor, ex quo limor sub his differentiis trahit originem. Unde sicut amor incipiens et perficiens essentialiter est idem, licet status sit diversus hic et ibi; sic voluerunt dicere se habere in timore initiali et filiali. — Sed illud non videtur sutficere, pro eo quod tertius posset timor assignari inter hos duos, videlicet tiriior proficiens. VAiterum, non videmus, talem modum distinguendi sive dividendi esse in aliis donis gratuitis, cum tamen in eis sit istos duos slatus invenire.

Et proplerea est alius modus dicentli, quod timor initialis et timor filialis sunt diversae species timoris, et diversus est utrobique modus timendi, et ad diversa intuetur homo secundum illos duos limores. Et huiusmodi signum est, quia unus evacualur, et alter manet in patria, secundum quod Magister dicit in littera; quod quidem non essel, si essent idem in essentia. — Verumtamen adhuc istud videtur valde difficile bene inlelligere, quomodo secundum profectum hominis in statu gratiae habent esse in eo diversi habitus timoris formaliter differentes. — Et ideo neuter istorum modorum videtur plane ipsi intellectui satisfacere. ferunt, sicut duae 10 species formaliter differentes, cum unus quodam modo sit materialis respectu allerius et quodam modo claudatur in altero. Timor enim inilialis timet poenam et offensam; timor vero filialis offensam quidem limet et atlendit summi Patris reverentiam. Et sic unus quodam modo se habet ex addilione ad alterum. Et ideo non differunt sicut duae species e diverso unum genus dividenles. Nec tamen est ibi differentia solum quantum ad slatum, pro eo quod tiinor initialis principaliler aspicit offemam; limor vero filialis, etsi unum oculum habeat ad ojfensam, principaliorem tamen habet oculum ad Dei reverentium. Et quia diversa habentprinripalia motiva; hinc est, quod sunt diversi mod.i limendi. Quia vero uriuui v clauditur in altero et alteri snbslerriitnr; iiinc est, quod proprie loquendo, non sunt alterius et alterius speciei. Possunt tamen dici diversi timores, tum ratione status, tum ralione modorum timendi. tum etiam ratione principalium motivorum; sicut rationes ad primam partem inductae ostendunt, et ideo concedi possunt.

1. Ad illud ergo quod obiicitur in contrarium, tur non de divisione univoci, sed de divisione multiplicis, sicut patet ex intelleclu illius consideratiodum, quod spes semper principaliter intuetur unuin solum et summum bonum; timor autem secundum diversos status modo principaliter intuelur poenain, modo principaliler Dei ofTensam, modo principaliter Dei reverentiam; et ideo non est simile ex isla parte et ex illa.

2. Ad illud quod obiicitur, quod magis perfeclum et minus perfectum non diversificant rem; dicendum, quod proprie loquendo, non est ibi differenlia secundum speciem, secundum quod dictum est. Verumtamen ratio illa non valet, quia non solum differunt penes perfeclum et imperfectum, sed etiam penes aliud et aliud principale molivum; licet unum quodam modo praesupponat alterum, et quod erat formale respeclu unius fiat materiale respectu alterius.

3. Ad illud quod obiicitur de amore, iam patet responsio, quia non est simile: quia amor non habel difierentiam penes motivum, sed solummodo penes statum; et ideo non distinguitur sicut timor.

4. Ad illud quod obiicitur, quod illa quae habent ortuin ab eodem secundum speciem, sunt eiusdem speciei: dicendum, quod illud habet veritatem in his quae generanlur secundum generationem nnivocam; cum autem timor ex amore generatur, non est generatio univoca: et propterea ex uno amore secundum speciem non tantuni possunt generari diversi timores, immo possunt generari quatuor genera affectionum, secundum Angusliniun 4, quae formaliter distinguuntur.

5. Ad illud quod obiicitur, quod tunc erunt diversa dona; dicendum, quod unus istorum timorum quantum ad illud quod habet nobilitatis et complelionis, clauditur in alio: et ideo sub uno dono omnes habent comprehendi, vitlelicet sub spiritu timoris Domini.

(i. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod si ratione diversorum motivorum diversificantur, tunc timor initialis el filialis distinguerenlur in duos; dicendum, quod non est simile: quoniam, etsi timor inilialis ad duo habet oculos suos, ad unum habet principaliter, ad alterum ex consequenti, similiter et timor filialis: et ideo ratione illius motivi, ad qtiod prmcipaliter intuetur, unusquisque illorum habet simpliciter unitatem. Sic autem non est in proposito, quia initialis timor principaliter aspicit ad unum. videlicet ne offendat iustitiam, filiaiis autem principaliter aspicit ad aliud, videlicet ad Patris reverentiam; et ideo non est simile ex hac parte et ex illa.

Secundo quaeritur de timore gratuito quantum ad eius diminutionem, et est quaestio, utrum,crescente caritate, timor decrescat. Et quod sic, videtur:

1. Primo ex auclorilate beati loannis in primae canonicae quarto capitulo: Perfecta caritas foras mittit timorem; super quod dicit Augustinus: « Quantum caritas crescit, tanlum timor decrescit; et quantum illa fit interior, tantum ille pellitur foras; maior caritas, minor timor »; sed constat, quod hoc non potest intelligi de timore servili, quia ille non stat cum caritate: ergo quantum caritas crescit, tanlum timor gratuitus decrescit.

2. Item, quanto quis magis amat, tanto magis sperat; et quanto magis sperat, tanto minus limet: ergo quanlo plus crescit in caritate, tanto magis decrescit in timore 2.

3. Item, quanto magis crescit caritas, tanto strictius et fortius homo alligatnr Deo; el quanto strictius se sentit alligatum, lanto minus timet separari: si ergo timor gratuitus est ille, quo quis timet separari a Deo; quanto a carilas magis intenditur, tanto timor magis remittilur.

4. item, crescente amore, crescit gustus et delectatio; sed quanlo plus crescit delectatio, tanto minuitur poena: si ergo limor poenam habel, videtur, quod quantum carilas crescit, tantum necesse sit, timorem decrescere.

Sed contra: 1. Augmenlata causa, augtnentatur effecluss; sed fides et amor causant timorem gratuitum: ergo fide et caritate crescente, necesse est, pariter et timorem crescere.

2. Ilem, quanto magis aliquis amat. aliquid, lanto magis dolet, si illud amiserit; sed sicut dolor est de bono amisso, sic limor est de futuro, ne amittatur: ergo quanto aliquis magis amat aliquid, tanto magis timet, ne amittat illud: ergo crescente caritate, necesse est, timorem crescere.

3. item, quanto quis maiorem caritatem habet, tanto humilior est — quia « quanto sumus a tumore superbiae inaniores, tanto sumus dilectione pleniores», sicut dicit Augustinus — sed crescente hu- 1 Vers. 18. — Verba Augusl. videsis hic in lit. Magimilitate, crescit timor Dei: ergo a primo, crescente caritate, necesse est, timorem Dei crescere.

4. Item, quanto aliquis maioris caritatis est, tanto sollicitior est, ut serviat Deo et ne faciat aliquid, quod Deum offendat, iuxta illud Michaeae sexto: Indicabo tibi, homo, quid Deus requirat a te; et post: Et sollicitum ambulare cum Domino Deo tuo; sed quanto maior est sollicitudo vitandi culpam, tanto maior est limoris abundanlia: ergo etc. Timor graluitus, crescente caritate, decrescil quoad actum, quo cor sollicilalur exconsideratione suae fragililatis; sed crescit quoad actum, quo humilialur ex consideratione suae parvitatis et.divinae magnitudinis.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod hic, sicut in praecedentibus, diversi diversa sentiunt.

Quitlam enim volunt dicere,quod esl loqui de timore quantum ad habitum et quantum ad usum. Si loquamur de ipso quantum ad habitum, verum est, quod crescente carilate, crescit, propler hoc quod habitus gratuiti sunt aequales 10. Si vero loquamur quantum ad usum, sic dixerunt, quod creseente caritate, decrescit timor; quia quanto magis viget in nobis usus caritatis, tanlo minus viget usus timoris. Et illud per experienliam est manifestum. Nam homo in principio conversionis multa ex timore facil; sed cum gustavit spiritum devotionis et dulcedinis, quae est in amore, approximans ad statum perfectionis, iam ad bene operandum magis trahitur liberalilate amoris, quam stimuletur u poenalitate timoris. — Sed in hoc modo dicendi videnlur duoopposita implicari. Si enim magnitudo habilus allendiiur et dignoscitur penes magnitudinem actus et usus, decrescente dono quantum ad usum, videtur, quod necesse sit, ipsum decrescere quantum ad habilum; aut si crescit quantum ad habitum, videtur, quod necesse sit, ipsum crescere quanlum ad usum et actum.

7 Libr. VIII. de Trin. c. 8. n. 12, in quo dicto edd. 1,2

crescente caritate, decrescat timor; responderi potest, quod verum est de quodam limore, et falsum de alio. De timore, inquam, iniliali verum est, quia quodam modo communicat cum servili in hoc, quod formidat poenam; de filiali vero non est verum, quia quanto quis maioris caritatis est, lanlo magis refugit divinam offensam et cum Deo sollicitius ambulat, iuxta illud Aposloli 2: Qui se existimat stare videat, ne cadat. — Sed adhuc illud non videtur omnino satisfacere; quoniam limor filialis, quo quis limet Deum offendere, poenam habet, et multum affligitnr anima in illa formidine; beatus autem Ioannes dicit. quod perfecta caritas foras millit limorem propter annexam poenalitatem.

El propterea potest adhuc ahter dici, quod dufragililatis; alius, qurr humUiatur ex consideratione suae parvilatis et divinae magnitudinis. Et primus usus minuitur, cum carilas perficitur, quia confidentia consurgit ex perfectione caritatis, ut iam homo dicat illml Apostoli ad Romanos octavo: Quis nos separabil a caritate Christi etc.? Alius vero usus crea. scit, caritale crescente, sicut et limoris habitus; unde quanto aliquis plus habet de spiritu amoris, tanlo plus habet de spiritu timoris, quia tanto magis elongalur a spiritu superbiae sive tumoris, secundum quod dicit Auguslinus.

El per hoc patet responsio ad quaestfonem propositam; palet etiain responsio ad obiecta. Rationes eniin ad utramque partein inductae verum concludunt, quia quanlum ad diversas vias proredunt, sicut palel de raliooibus, quae ad primam parlem indiieiiulur. quae ostendunt, limorem ininui, caritate crescenlc Procedunt eniin de timore quantura ad usum. qui habet poenam, hoc est quanlum ad illiiin u-iuii. quo quis sollicilalar, ne pro sua fragi-

Tertio quaeritar de limore gratuito quantum ad evacuationem, et quaerilur, utrum in patria maneat, an evacuelur. Et quod maneat, videlur:

I. Per illud 1'salini: Timor Domini sanclus 1 Qiuipsl. prneccd. Crr, infi.i ilnl). 2. — IVinln inlVrius im lilale cadat in culpam et pro sua culpa deiiciatur in poenam, sicut palet in 5 discurrendo per singulas. — Rationes aulem, quae ad oppositum adducnntiir, procedunt de timore secundum illuninsum, secun- - dum quem perfeclae caritati est consonus; et verum est, quod crescit quantum ad illum, sicut patet in primis tribus rationibus. et faciat quae sunt Deo accepta, magis procedit ex amore quam ex timore. — Sed si ulterius obiiciat, quia non solum talis est sollicitus, ut placeat, sed eliam est sollicitus, ne offendat; dicendum. quod illa sollicitudo est prudentiae et diligenliae, quae. elsi habeat affeclum timoris annexiiin, in viris lamen perfectis propter securitatem, quam ex perfectione ainoris concipiunt, non ita viget, sicut in imperfeclis, loquendo simpliciter, nisi forle dispensative et ad tempus. Aliquando enim viri perfectissimi ex consideratione divinorum iudiciorum ex inlimis visceribus conculiuntur. bitus potest dici dupliciter crescere, vel decrescere: vel motus intensione, vel actuum numerosilale. Et cum dicitur, quod crescente caritate, timor decrescil qiiantniii ad usum sollicitudinis de casu; hoc non intelligilur de intensione, sed magis motuum numerositale; quia non adeo indiget vir perfectus sollicitari, secundum quod iinperfectus, ipiia habet. unde magis timeat, tum ratione culpae praeterilae, ne forte non sit indulta, lum ralione futurae, ne ex fragilitale et defectu amoris cadat. — In hoc igitur stat summa lotius responsionis, qualilercuniqiie varietur modus dicendi, quod timor gratuilus. crescente caritate, uno modo crescit, alio moilo deerescit etiam quantum ad usum. permanet in saecuhun saeculi: si ergo in saeculi permanet, non ergo evacualur. adveniente beatitudine.

2. Item, Isaiae undecinio dicilur.de C.hristo:

Requiescet super eum spiritus timoris Domini: si ergo Christus fuit perfectissimus comprehensor, et irt eo fuit timor; videtur, quod donum timoris non evacuetur.

3. Item, Ecclesiasticus: Nihil melius quam timere Deum; et primo eiusdem: Plenitudo sapientiae timor Domini: si ergo omne bonum perfectum, et maxime plenitudo sapientiae, erit in summa beatitudine; videtur, quod donum timoris nullo modo habeat evacuari.

4. item, sicut summae Bonitati debetur summus amor, sic summae Maieslati debetur summus timor. secundum illud Malachiae primo 2: Si ego Dominus, ubi esl timor meus? sed in patria exsolvemus Deo omnia quae debemus: si ergo ibi erit amor summae Bonitatis, videtur etiam, quod ibi sit timor summae Maiestatis.

Sed contra: 1. Tanta, vel maior est perfectio in spe, quanta est in limore; sed spes evacuabitur in patria, sicut dictum est supra 3: ergo et timor.

2. Item, sicut spes est respectu futuri boni, sic timor est respectu futuri mali; sed in patria nec erit aliquod malum futurum nec poterit esse: ergo ibi nullus erit timor.

3. Item, sicut dicit Augustinussuper illud loannis decimo s: Mercenarius fugit etc.: « Timor est fuga animi, ne amittat quod amat»; sed in patria nullo modo erit huiusmodi fuga nec possibilitas ad amissionem boni: ergo nullus erit ibi timor.

4. item, sicut paci opponitur inquietudo, sic securitati opponitur timor: ergo sicut ubi est summa pax, ibi s nulla est inquietudo, sic ubi erit summa securitas, ibi nullus timor; sed hoc erit in patria: ergo etc.

5. Item, cnm triplex sit differentia timoris-doni, videlicet servilis, initialis et (ilialis; servilis non manet, quia expellitur a gratia; inilialis non, quia expellitur a caritate perfecta; filialis non, quia timet, ne oculos Palris offendat: ergo non videtur, quod timor secundum aliquam sui differentiam maneat in patria.

6. Item, plus excedit perfectio gloriae ipsum timorem filialem, quam excedat perfectio caritatis ipsum timorem initialem; secl timor initialis non slat cum caritate perfecta, ut ostensum fuit supra: ergo nec timor fitialis cum gloria. Nec est alia differentia timoris, quae ibi remaneat: ergo donum timoris simpliciter evacuabitur in patria.

Donum timoris in patria quoad unum tantum actum non evacuatur, sed salvatur et perficitur.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut tactum fuit in praecedentibus 9, timoris est intueri tria, videlicet poenam, ut fugiat; offensam, ut illam caveat; JV/aiestatem summam, ut illi subiaceat exhibendo reverentiam. Et secundum hoc triplex est doni timoris differentia: unus, qui principaliter aspicit poenam, et iste est servilis; alius vero, qui unum oculum habet ad poenam, sed tamen principaliorem habet ad offensam vitandam, et hic est inilialis; tertius autem, qui unum oculum habet respectu ojfensae vitandae, alium vero respectu reverentiae exhibendae, et hic est fi tialis; cums etsi unus usus sit in refugiendo, ne separetur a Deo, alter excellentior et magis praecipuus est in reverendo Deum, resiliendo a summa Maieslale in propriam parvitalem. Et hic quidem usus fuit in Christo et est in sanclis Angelis et erit in omnibus Beatis. — Et quantum ad istum oculum et usum manet donuni timoris in patria; quantum vero ad alios inferiores tollitur, quia isti competunt ei secundum stalum imperfectionis. Quia vero remanet ei usus principalis, hinc est, quod non dicitur evacuari, sed magis perflci et salvari. — Unde et rationes, quae hoc probant, possunt concecli. cendum, quod verum est de timore quantum ad aliquem eius usum, qui quidem consistit in fuga mali, secundum quem modum timor et spes habent ad invicem dividi; et quantum ad hunc usum veriiin 6 Ita codd. KUZbb, in aliis et edd. incongrue sicut sumest, quod in patria non manebit, sicut nec spes. Est et alius eius usus, qui est revercri summam Maiestatem resiliendo in propriam parvitatem; et quantum ad hunc timor non ita opponilur statui gloriae, sicut spes; et ideo non oportet, quod evacuetur in patria. Quantum enim ad Imnc usum maior reperitur excellentia in timore quam in spe, quia minus dissonat statui gloriae.

% Ad illud quod obiicilur, quod sicut spes est respectu futuri boni, sic timor respectu fuluri mali; iam patet responsio: quia ratio ista non procedit de timore generaliter, qui est respectu suniini ardui 2, sed quantum ad illum usuin, quem habet in praesenti respeclu mali.

3. Ad illud quod obiicitur de aucloritate Augustini, dicendum similiter, quod illa non est generalis definitio timoris, sed solum datur de timore secundum usum et statum viae, et hoc non secundum omnem, sicut praetactum est.

4. Ad illud quod obiicitur, quod sicut paci opponitur inquietudo, sic securitati timor; dicendum. quod si hoc intelligatur de limore separa-

Dl!B. I.

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et priino quaeritur super hoc quod dicit in principio: Et quia cle timore tractandi occurrit nobis locus, scien/lum est, quatuor esse timores. Videtur, quod inordinale procedat in tractando, quoniam via definitiva praecedit divisivam 5: ergo prius est timorem definire quam dividere. Si tu dicas, quod non est unam communem definitionem ipsius timoris assignare; in contrarium huius opponitur: quia, cum timor habeat ortum ex amore, et unam sit assignare definitionem amoris, sicut Dionysius definit amorem per vim unitivam; videtur, quod simililer sit ex parle timoris. — Sed in contrarium huius opponitur: quia, quando aliquid in una sni acceplione est passio, in allera vero est habilus, aeqnivore ilicitur; sed limor, qui est donum, est habitus; liinor vero naturalis est passio: ergo de tiinore non potest assignari una cnmniunis ralio. — Item, Augustinus et Dainascenus timorem definiunt; Augustilionis, Veritatem habet; sed si intelligatur de timore reverentiae, non habet veritatem, quia reverentia et securilas nullatenus opponuntur.

3. Ad illud quod obiicitur, quod nulla differentia timoris manebit in patria; breviter respondeo. quod immo timor filialis remanebit. Nec valet quod obiicit, quod ibi non erit timor separationis, vel offensae. Nam etsi filialis timor hoc intueatnr aliquo modo, aliud tamen intuetur magis principaliter.

4. Ad illud quod obiicitur, quod perfectio gloriae plus excedit timorem filialem, quam caritas perfecta initialem; dicendum, quod maior excessus et minor non facit habitum evacuari, sed potius perfici et consummari, sed oppositio aliqua, quae est reperta inter illud quod evacuat et expellit. et illiul quod evacuatur et expellitur 3. Ideo ratio illa non valet, quoniam, etsi perfectio gloriae plus excedat timoreiii filialem, quam caritas viae initialem: tamen timor inilialis ratione eius quod oculum habet ad poenam, plus opponitur perfectioni caritatis, quain timor reverenliae opponatur perfectioni beatitudinis. nus super decimum loannis sic: « Timor est fuga animi, ne amitlat quod habet»; Damascenus sic: « Timor est exspectatio futuri mali »: sed neutrum convenit timori in stalu palriae, sicut patet: ergo non videlur, quod sit generalem ralionem ipsius timoris invenire.

Iuxta- hoc quaeritur de islis duabus definitionibus praetactis, quoniam videntur sibi contrariari. Si enim fuga et exspectatio opponuntur; et timor est fugn, secundum Augustinum: non ergo est exspectalio, ut dirit Damascenus.

Ulterius quaeritur iuxta hoc, utrum timor secunduin generalem sui acceptionem habeat unum obiectnin commune. Quod sic, videtur: quia naturalis timor conformis est gratuito, et gratuilus glorioso; alioquin nec limor naturalis perficeretur a graluito, nec graluilus a glorioso; hoc autem esse non posset, nisi haberent unum obiectum commune: ergo etc. — Item, tantae generalitalis est amor. quanlae generalitalis est timor; sed oinnis amor est respeclu obiecti sub una ratione, videlicet sub ra- Aequivoca, ut Aristot., de Praedicam. c. I. esponit, dicuntur

tione boni: ergo videtur similiter de limore. — Sed contra est, quod timor viae est respeclu mali, timor autem patriae non potest esse respeclu mali, cum ibi nullum sit malum: ergo non videtur, quod timoris viae et timoris patriae possit esse unum obieclum commune, ac per hoc nec una communis ralio assignari. — Item, timor viae est respeclu futuri, timor autem palriae respectu futuri non potesl esse: ergo non possunt communicare in ralione unius obiecti.

Rf.spondeo: Dicendum, quod timor, cum multas habeat differentias, de illis nec dicilur omnino univocc nec aequivoce, sed secundum quandam analogiam. Ubi autem est analogia, ibi est comparatio ad aliquid unum secundum prius et posterius, maxime ubi est dicere proprie analogia 2; et ideo timor secundum omnes suas differentias habet aliquod obiectum unum sive unam rationem obiecti, circa quod consistit eius actus secundum prius et posteab illo arduo; et hoc est in omni timore reperire. Unde una communis ratio potest de omni timore assignari, ut dicatur, quod limor est resilitio ab aliquo arduo sive excellente, sive illud arduum sit in genere boni, sive sit in genere mali. Sed cum est in genere boni, est resilitio cum reverentia; cum vero est in genere mali, esl resilitio cum fuga.

Sed quia iuxta analogiam frequenter latet aequivocalio quaedam, secundum Philosophum 4: propter tollendam ambiguitatem Magister primo malnit dividere quam definire; quia in multiplicibus primo est dividendum et postea definiendum. — Et hinc est, quod Augustinus et Damascenus timorem defmiunt non quidem in sua generalilate, sed respectu mali. Et quia timor respectu mali duplicem actum habel, unum antecedentem, qui est aestimalio sive suspicio, qua quis credit, malum sibi superventurum; alium consequentem 5, qui est fuga illius mali aestimali: hinc est, quod unus illorum definit per exspectationem, alter vero per fugam, ita quod nulla est ibi controversia. Accipitur enim ibi exspectalio large pro quacumque aestimatione sive credulitate de adventu mali. — Et per hoc patet responsio ad primum, quod quaerebatur de timoris notificatione.

Ad illud vero quod quaerebatur ulterius de moris obiecto; dicendum, quod obiectum eius est arduuni sub ralione ardui et excellentis et quodam modo superexcellentis. — Unde quod obiicit de malo et de futuro, non valel, quia illa ratio non respicit timorem nisi quantum ad statum viae, nec adhuc generaliter; in stalu enim viae est timor reverentiae, sicut ex praecedentibus habitum est.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Sciendum esl, qualuor limores esse, scilicet mundanum et humanum etc. Et obiicitur contra hoc primo,quia videtur Magister esse insufficiens; omittit enim timorem naturalem 8. — Item, obiicilur, quia videtur sibi contradicere: primo enim dicit, qualuor esse timores, et postmodum subiuhgit quinque. Quodsi tu dicas, quod ipse enumerat pro uno mundanum et humanum; contra: timor mundanus surgit ex concupiscenlia, oculorum, timor humanus ex concupiscentia carnis s; sed istae concupiscentiae sunt diversae: ergo el illi timores.

Iuxta hoc quaeritur, cum sex differentiae assignantur, videlicet naluralis, mundanus et humanus, servilis, initialis et filialis, penes quid su- mantur et quomodo distinguantur.

Respondeo: Dicendum, quod sex differentiae moris habent distingui secundum differentiam suarum originum. Timor enim aut est ex nalura, aut ex libidine sive concupiscentia, aut ex gratia. — Si est ex natura, tunc est timor naturalis 10. — Si est ex concupiscentia, hoc dupliciter: aut esl ex nimio amore sui, aut ex nimio amore suorum. Si ex nimio amore sui, sic est humanus; si ex nimio amore suorum, sic est mundanus. — Si autem ex gratia: aul ex gratia gratis data, et sic est servilis; aut ex gratia gratum faciente, sed inchoata, et sic est initialis; aut est ex gratia perfecta, et sic est filialis. — Et sic patet, quod sex sunt differentiae timoris secundum suam generalem divisionem ex parte suae originis. 2) exhibent et consequenter [cod. A consequentem] est fuga,

Ad illud ergo quod obiicitur, quod Magister est insufficiens, quia non ponit nisi quatuor; dicendum, quod Magister, cum intendat hic agere de timoredono, non dividit timorem nisi eatenus, quatenus tionem ad suum oppositum, quod expellit; et tiic est timor malus, qui opponitur dono Spiritus sancti, ut mundanus et humanus, quos Magisler non dividit, licet sint timores diversi, quia sub una ratione eos considerat, videlicet in quanlum oppositionem habent ad donum timoris. — Aul per comparalionem ad obiectum minus principale, et hoc quidem est malum poenae; et sic est timor servilis. — Aut per comparationem ad obiectum magis principale, quod quidem est malum culpae sive offensae; et sic est limor inilialis. — Aut per comparationem ad obiectum maxime principale, quod quidem est excellentia Maiestatis divinae; et quantum ad hoc est timor filialis. — Et sic patet, quod secundum quadruplicem eotnparationem ipsitts timoris-doni assignantur quatuor timoris differentiae; et Magister sufficienter dividit timorem. quantum spectat ad propositum.

Aliter potesl dici, quod titnor sub ratione doni potest secundutti aliain considerationem quadrupliriter dividi: quia timor aut est simpliciler oppositum 3 dono, et sic est una differenlia, videlicet mundanus et /lumanus; aut est donum, tamen cum opposito doni, et sic est timor servilis; ant est donumjiOM4 cum opposito, tamen cum quadam approximatione ad oppositum, et sic est timor initialis; aut est perfectum donum, et sic est timor filialis. — Et sic patet sufficientia horum membrorum et dissoltitio obiectorum 5.

Dub. III.

Ilem quaerilur de hoc quod diril: Altende, quod hic qualuor distinguuntur timores, cum supra Beda dixerit, duos esse; ex hoc enim videtur, quod vel Magister sit superfluus, vel Beda diminulus. — tias, qnarnm iuillain punit nec Magister nec Beda; dicit eiiiin. quod « se stint genera timoruin, videli- 1 Coild. AFUILNTV Al limore divmo. Wtta pro iimU:- s. Bonav, — Tom. 111. cet segnities, erubescentia, verecundia, admiratio, slupor et agonia». Videtur enim secundum hoc, quod aut ipse Damascenus, aut Magister in dividendo non recte procedit. — luxla hoc etiam quaeritur de sufficientia iiiembroruiii, quae ponit Damascenus..

Respondeo: Dicendum, quod est loqui de timore, secundum quod est donum praecise; aut secunduin quod est donum et opposi twm dono;wal secundtim quod comprehendit donum et oppositum dono et passionem naturae; aut specialiler de ipso, secundum quod timor est passio. — Si secundum quod est donum; sic dividitur in duo membra, ct sic accipit Beda, dividens timorem in servitem et caslum, quia potest esse donum gratuitum, aut gratis dalum. —: Si secundum quod comprehendit donum et opposilum dono; sic est divisio Magistri in quatuor membra, secundum quod dictum fuit supra; et quia Magister largius accipit, ideo plura membra ponit. — Si autem accipitur, prout coinprehendil donum et opposilum dono et etiam passionem na,- turae; sic dividitur in sex membra prius 10 posita. — Si vero, prout accipitur specialiter pro passione nalurae; sic est divisio Damasceni, quae est quasi subdivisio respectu praecedentis.

Sufficientia autem et numerus borum membrorum sic patet: quia timor-passio aut esl respectu mali, aut respeclu ardui. Si respectu mali, hoc est dupliciter: aut respectu mali poenae, aut respectu mali culpae. — Si respectu mali poenae, hoc est dupliciter: quia aut respectu mali poenae in se, aut respectu mali poenae in ordine ad culpam. — Si respectu niali poenae in se, hoc est dupliciter: aut prout timetur di/fcullas in opere stiperexcedens vires nostras; et sic est segnities, de qua dicit ipse Damascenus, quod «segnilies est timor futurae operationis». — Aut prout timetur malum poenae, nec tamen esl a nobis, sed potius a fortuna et per accidens; et sic est ipsa agonia, de qua dicit ipse Damascenus, quod « agonia timor est per casum sive infortunium ». — Si aulein est timor respectti mali poenae 13 in comparatione ad culpam, hoc potest esse dupliciler: aut respectu culpae, qttae iam esl; et sic est verecundia, de qua dicit Damascenus, quod « verecundia est timor iu turpi actu»; aut respectu culpae, quae iam non est, sed potest esse; et sic est erubcscenlia, de qua dicit Damascenus, quod « erubescentia esl timor in exspectatione convitii1». — Si au tem est respectu ardui sive magni, aut est magnum, in quod non possumus cognoscendo et operando propter defectum 5. cognitionis; tunc est admiratio, de qua dicit Damascenus, quod «admiratio est timor in magna imaginatione phantasiae 2 »; aut est arduum, ad quod 6. inass,ueti sumus; et sic est stupor, de quo dicit, quod «stupor est timor ex inassueta imaginatione».

Vel aliter: timore-passione aut timelur quod est vere timendum, aut timetur quod de se timen- dum non est, sed propter defectum a parte timentis. Si timetur quod est timendum de se, hoc potest esse tripliciter: quoniam aut est praesens, et sic est verecundia; aut futurum cerlum, et sic est erubescentia; aut futurum dubium, et isic est agonia. Si autem timetur aliquid propter defectum a parte timentis, hoc potest esse tripliciter: aut propter defectum virtutis, et sic est segnities; aut propter defectum cognitionis, et sic est admiralio; aut propter defectum consuetudinis, et sic est stupor. — Et sic patet praedictorum numerus et sufficientia; et per hoc etiam patet responsio ad obiecta.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod Beda vocat amicabilem timorem castum. Videtur enim, quod alius sit timor castus, et alius timor amicabilis 3, et alius timor fdialis. Aliud enim limet sponsa, et aliud amicus, et aliud fdius. Filius enim timet patris indignationem, amicus voluntatum dissensionem, sponsa complexuum separationem: ergo videtur, quod illi sunt diversi timores. — luxta hoc quaeritur: propter quid timor perfectus sortitur illa tria vocabula; et quare magis vocatur amicabilis quam socialis?

Respondeo: Dicendum, quod licet isti timores in his sensibilibus c habeant differentiam, lamen respeclu Dei unus et idem timor censetur hoc triplici nomine. Sicut enim una est gratia, quae facit esse filium Dei per adoptionem, facit etiam amicum et desponsat animam in coniugium 7; sic etiam in pro- 1 Pro convilii (ijio-fou) edd. falso cogniti. posito est intelligendum, quoniam unus et idein timor est, quo quis timet amittere Deum sive separari a Deo sub hac triplici ratione. — Et ex hoc m patet, quare iste timor hoc triplici nomine nomineturs; patet etiam responsio ad obiecla.

Dub. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod uterque timor, scilicet initialis el servilis, dicitur initium sapientiae. Si enim limor inilialis dicitur, quia in eo inchoatur sapientia et gratia; timor autem servilis est huiusmodi: videtur ergo, quod timor servilis sil initialis; quod falsum est. — luxta hoc quaeritur: propter quid timor in sacra Scriptura potius dicitur initium sapientiae quam aliud donum; et quare magis dicitur initium sapientiae quam alicuius alterius doni, aut virtutis, aut gratiae?

Respondeo: Dicendum, quod cum duplex sil inilium, videlicet intra, vel extra; inilialis denominatur a principio intra, quod est naturae principium intrinsecum; servilis autem habet rationem principii extra, et propterea nec est nec debet dici initialis. magis sapienliaeK quam alterius doni? dicendum, quod in proficiendo in bonum donum timoris est primum inter omnia dona, et donum sapienliae est supremum. Quia ergo ratio initii et principii debet attribui primo; hinc esl, quod ratio initii debet attribui limori. — Quia vero in summo est status; hinc esl, quod timor magis dicitur principium sapientiae quam alicuius allerius doni. — Alia vero, quae dicuntur in liltera, sunt satis plana.

Ex his aulem, quae in lillera dicta sunt, sent formari sex problemala de timore, ut primum sit de timoris detinitione; secundum de obiecto; terlium de divisione Magistri; quartum de divisione Damasceni '-; quintum de doni gratuiti nominatione; sextum el ullimum de eius comparatione ad donum sapientiae.

8 Cod. A nominatur, cod. U censetur. — Cfr. solut. hu-

Cap. I.

De sapienlia el scientia, quo differant.

Post praemissa (liligcnter considerandum cst, in nuncupetur, humanarum vero cognilio proprie scienait: « Distat sapienlia a scientia, lestante sancto lob, hoc loco posuit Dei cultum,quae Graece dicilur theosemper est et incomnnitabiliter manel, quod Deus in came agnoscitur verus hominis filius». Item, cum dicitur: Vidimus plenum gratiae el veritatis; graliam referamns ad scientiam, et verilatem ad sapienliam, quia in Chrislo scienlia et sapienlia fuit plenarie, et nos scienliam et sapienliam de eo habemus, qui Deus est et homo.

Cap. II.

In quo di/fcral sapientia ab inlelleclu.

Ostensa differentia inter scientiam et sapientiam, tendit; intelligentia vero non modo de aeternis est, fecit omnes naturas, id est divina, consideratur, et quae Angeli et omnes animae bonae affectiones conspiciuntor tantum conspicitur G, intell.ectu vero el Creator et nem rerum temporaliuni el ad honain inler malos conaeternae Veritalis contemplationem et delectationem.

Cap. III.

Ulrum intelleclus el scienlia, quae inter dona numeranlur, sint i/la quae naluraliler habel homo.

ad contemplationem et delectationem aeternae Veritatis.

Illud etiam sciendum est, quod sapientia, de qua nunc disserimus, uon illa est Dei sapienlia, ut Augustinus 2, quae Deus est, sed hominis sapientia verumtamen quae secundum Deum est ac verus

Supra egit Magister de donis generaliter et timore specialiter. In hac vero parte de aliis donis determinat salis breviter, maxime de donis, quae sunt ex parte cognitivae, scilicet de sapientia, inlellectu el scientia, ostendens differentiam inter se ad alia. Et ideo pars ista dividitur in partes duas. quarum prima assignat differentiam inter dona praedicta. In secunda vero assignat differentiam ipsorum ad alia, quae non sunt dona, ibi: El notandum, quod intellectus el scientia etc.

Prima pars dividitur in duas. In quarum prima assignat differentiam inter sapientiam et scientiam.

Ad inlelligentiam autem huius partis incidit quaestio circa sex, secundum quod sex dona sunl ultra donum timoris, licet Magister in littera 3 non tangat nisi tria.

Primo quaeritur, quis sit aclus, et quod obiectum proprium doni sapientiae.

Secundo, quis sit actus, et quod obiectum doni scientiae.

licel actus ipsius doni attendatur penes cognitionem 1 Codd. A B C D iuvatur.

cut mens.

tunt ad. Deum, cuius ab eo capax facta est et cuius esse particeps potest, sapiens ipsa flt, el non sua luce, sed sui sapiens est, sicut mens participatione Dei. Sic stus est, sed etiam illa quam dat homini, cum iuslificat impium. In secunda vero assignat differentiam intellectus ad duo praedicta, ibi: Ostensa differenlia inler sapientiam el scientiam.

Similiter secunda pars principalis dividitur in duas. In quarum prima assignat differentiam ipsius intellectus et scientiae, prout sunt dona, ad se ipsa, et 2 prout sunt acquisita. In secunda vero assignat differentiam inter sapientiam-donum et Sapientiam increatam, ibi: Illvd etiam sciendum est, quod sapientia, de qua disserimus etc. Divisiones vero partium satis manifestae sunt in littera.

Tertio, quis sit actus, et quod obiectum doni inlellectus.

Quarto, quis sit actus, et quod obiectum doni consilii.

Quinto, quis sil actus, et quod obiectum doni fortitudinis.

Sexto et ultimo, quis sit actus, et quod obiectum doni pietatis. veri, an penes affectionem boni. Et quod actus eius altendatur in cognoscendo, videtur: