Distinctio XXXI

Advertendum etiam est, quomodo firies, spes el scienlia riicanlur evacuari, quia ex parte sunl, et gendi, ut diligas Deum propter se ex toto corde et proximum tuum sicut tc ipsum, sed imperfectionis moqui nunc est, non secunclum sui essenliam tolletar. [psa enim virlus scientiae remanebit, scri alium lenebit usum et modum.

Cap. III. Si Cltrislus ordinem diligendi servavit, quem nos.

Nunc iam superest investigare, si Christus, secunduin quod homo, ordinem diligendi praescriptum ser-

Supra egit Magister de carilate quanlum ad definitionera et diligibilium distinclionem et diligendi ordinem et meriti perfectionem; in hac vero quinta parte agit de caritatis duratione. Et quoniam contingit tripliciter loqui de duratione caritatis, videlicet per comparalionem ad peccalum sibi oppositum, et per comparationem ad habilus aliarum virtutum, et per comparationem ad statum gloriae futurum, in quo statu habuit eam Christus; ideo dividitur pars ista in partes tres. In quarum prima inquirit Magister. utrum caritas possit per peccatum amitti. In secunda determinat, qualiter spes et fides habeant evacuari, ibi: Advertendum est, quomodo

Ad intelligentiam autem huius partis incidit hic quaeslio circa tria secundum tria, quae Magister deterrainat.

Primo enim quaeritur de duratione caritatis per comparationem ad peccatum sibi oppositum.

Secundo vero quaeritur de eadem per comparationem ad habitus aliarum virtutum.

Tertio quaeritur de ipsa per comparationem ad

Dc duratione caritatis per

Circa primum sic procedituret quaeritur, utrum caritas semel habila possit amitti. Et quod non, adducit Magister multas auctoritates iu littera;et hoc ipsura ostendilur ralione.

1 Cfr. supra d, XXIX. — Infra nllndltur ad I. Tlm. 2, i inli edd. I, 8 vtilmi.

S. Bomv. — Tom. III.

eosque solos sicut se diligunt. Ita et Christus DoMom 3.

Prima pars dividitur in partes tres. In quarum

Circa primum quaeruntur tria. Primum est, utrum caritas semel habita possit Secundo quaeritur, utrum amittens caritatem Tertio quaeritur, utrum possit resurgere in ad peccalum sibi oppositum. I. Ilaec eniin est per se vera: amor unit, ergo Ad opposi-

1 Edd. siiiiiiuiinii i-i tdentia. s Hlc o. I.

liter, quia nullus unquam odit quod naturaliter amat: ergo multo fortius amor caritatis indissolubiliter unit: ergo qui caritatem habet non potest vinculo caritatis privari.

2. Item, fortior est caritas in bono, quam sit aliquod peccatum in malo: sed magis forte- non potest destrui per minus forte: ergo caritas non potest expelli per peccatum; nec per aliud habet expelli: ergo semel habita non potest amitti.

c. Item, omne peccatum orlum habet vel ex timore male humiliante, vel ex amore male incendente; sed in eo, in quo est caritas, nec est timor male humilians nec amor male incendens, quia dicit Bernardus 2: « Nunquam est caritas sine timore, sed casto; nunquam sine cupiditale, sed ordinata»: ergovidetur, quod in eo, in quo est caritas, nulla possit esse culpa: videtur ergo, quod caritas, ex quo semel habetur, nunquam amitlatur.

4. Item, liberum arbitrium in eligendo semper sequitur affectionem praedominantem 3; sed in omni homine habente carilalem affeclio caritatis praedominatur, cum faciat euin diligere Deum propter se et super omnia: ergo liberum arbitrium, ex quo semel habet caritatem, mmquam movetur contra carilatem. Sed nunquam amittit caritatem, nisi moveatur contra ipsam: ergo ex quo caritas semel inest homini, videtur. quod non possit ab eo perdi nec separari.

5. Item, omnis qui habet caritatem, habet Chrislum pro ftmdamento et Spiritum sanctum pro adiutorio; sed nihil potest flrmitatem fundamenti infringere nec virlutem divini adiutorii superare: ergo videtur, quod nihil possit caritatem ab homine expellere

Sed contra hoc ostenditur: 1. Primo per exemveteris Testamenti. Conslat enim, quod Saul caritatem habuit, cum de eo scribatur, quod non eratvir in Israel melior eo; similiter et David carilatem habuit, cum de eo dicat Dominus: fnveni virum secundum cor meum; et constans est, quod uterque caritatem perdidit, quia uterque mortaliter peccavit: Saul in persequendo David, David vero in committendo adulterium et homicidium: ergo etc.

2. Item, hoc ipsum oslenditur per exempla novi Testamenti: quia discipuli Domini carJtatem habuerunt, tam Apostoli quam alii discipuli electi; sed multi de discipulis abierunl retro, secundum quod dicitur Ioannis sexto 6; multi etiam de Apostolis dubitaverunt in fide, secundum quod habetur Matthaei ultimo, et similiter ultimo Marci, et similiter ultimo Lucae: ergo caritatem habitam perdiderunt: ergo caritas semel habita potest perdi.

3. Item, hoc ipsum ostenditur per auctoritates: quia scribitur primae ad Corinthios decimo: Qui stat videat, ne cadat; et Apocalypsis secundo: Habeo adversum te pauca, quod carilatem primam reliquisti: ergo caritas semel habita potest perdi et deleri.

4. Item, hoc ipsum probatur manifesto experimento: quia parvuli, qui baptizantur, habenl gratiam, el ita caritatem et virtutes ceteras s; et tamen, quando veniunt ad adultam aetatem, caritatem perdunt peccando, sicut planum est: ergo carilas, postquam habetur, amittitur.

5. Item, hoc ipsum ostenditur rationali argumenlo. Facilius est deflcere quam proficere, et cadere quam resurgere; facilius est etiam perdere caritalem quam fidem, quia, perdita fide, perditur caritas, sed non convertitur; sed possibile est, hominem, qui non habet caritatem, caritatem acquirere, possibile etiam est, hominem habentem fidem a fide recedere: ergo multo fortius possibile esl, hominem habentem caritatem a caritate cadere.

Error est et insania dicere, quod caritas semel habila non possit amitti.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicit Magisler in liltera, quorundam opinio et sententia fuit, quod caritas semel habita nunquam amittatur; et hoc posuerunt propter perfeclionem illius vin- Vulgata omittit pauca (exhibet hanc voculam ibid. v. 14.). —

culi et ardorem sive fervorera illius amoris. Crediderunt enim. illud vinculum esse tantae perfectionis, quod nullo agente posset dissolvi; et illum amorem esse tanti fervoris, quod nullo modo posset exstingui propter dignitatem et excellentiam ipsius caritatis. Et DOC alTirmare nixi sunt auctoritate multiplici, sicut in ipso textu Magister satis aperte dicit. — Sed haec positio non opinio nec rationalis sentenlia, immo error et insania potius esl dicenda, quia repugnat sacrae Scriplurae, repugnat experimento nostrae fidei, repugnat nihilominus rationi rectae. Sacrae Scripturae et etiam experienliae repugnat, sicut in opponendo monstratum est. A ralioae autem recta dissonat, si qms attendal, pro eo quod reota ratio dictat, quod caritas viae non tollit a libero arbitrio vertibilitatem ad malum, sicut nec cupiditas tollit habililatem ad bomun. Simul ergo stat vertibilitas et caritas; sed ubi est vertibilitas, ibi potest esse culpa; et ubi potest esse culpa, ibi tam caritas quam gralia potest abesse: restat igitur, quod secunduin dictanien rationis rectae caritas perdi polest in statu viae. — Unde concedendae sunt rationes ad hanc partem inductae.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur, quod excellentius unit amor caritatis quam amor naturalis: diceriduin, quod verum est; sed tamen ex hoc non sequitur, quod indissolubilius uniat, quia exceUentia unionis 11011 tantuin attenditur secuinliiin unkmis inseparabilitalem, quantum attenditur secundum habilus unienlis et obiecti sive termini dignilatem. Unde ratio illa noo valet. Sed si tu quod hoc est, quia caritas est habitus regulalivus et directivus voluntalis deliberalivae, quae est ad opposita secundum statum viae. Amor vero naturalis respicil ipsam inclinationem naturae, quae est ad unum determinata Ideo dilectum ex caritate potest esse odiosum propter volunlatis vertibilitatem, quamvis quod naluraliler diligilur semper sit amabile propter ipsius naturae determinationem. Unde non est simile bvinc inde.

2. Ad illud quod obiicilur, quod caritas est fortior peccato; dicendum, quod amissio caritatis non est propter hoc, quod peccatum agat in ipsam, eam expellendo, sicut una forma naturalis expellit aliain: sed boc est, qoia, cum esse caritalis dependeat a duobus, videlicet a Deo inflnente ei a libero arbitrio snscipiente; cum liberum arbitrium se a Deo avertit. caritas in seraetipsa deficit. Et quia liberum 1 Edd. auctorilate allq i:odd. Mc le Inserueruni est. arbilrium non se avertit nisi peccando, hinc est, quod caritas dicitur peF peccatum expelli, non propter forliludinem ipsius peccati agentis, sed propter defectionem ipsius liberi arbitrii suscipientis

3. Ad illud quod obiicitur, quod onme peccatum esl ex araore male inflammanle, vel tiniore male humiliante; dicendum, quod illud dupliciter potest intelligi: aut quod illae duae radices praecedant omne peccatum perpetratum exterius tempore, aut quia praecedant origine. Si quia praecedant lempore, sic non oportet esse generaliter verum, quia ante primum peccatum nullum istorum fuit in primo homine. Si quia praecedant origine ipsam perpetrationem peccati, sic habet veritatem, quia nemo peccatum perpetrat nisi malo affectu amoris, vel malo affectu timoris. Quamvis aulem huiusmodi affectus non sint in homine habente caritatem in aclu, possunt tamen inesse, quia liberum arbitrium, quod est rectum per caritatein, incurvari potest per cupiditalem.

4. Ad illud quod obiicitur, quod liberum arbitrium in eligendo sequilur affectionem praedominanlem; dicendum, quod est affectio praedominans in habitu, et est affectio praedominans in actu. Cum ergo dicitur, quod liberum arbitrium sequitur affectionem praedominantem; hoc non intelligitur de affectione praedominante in habitu, sed de praedominante in actu. Quamvis autem in homine habente carilatem affectio caritatis praedominetur in habitu; contingit tamen, affectionem carnalem praedominari actu; quia frequenter homo, qui est in gratia, eorum quae Dei sunt, oblitus, omnino cogitat quae sunt mundi; et sic afficitur, quasi non esset civis illius supernae lerusalem; et dum istam affectionem sequitur, cadit in praecipitium perditque gratiae donum et caritatis habitum.

5. Ad illud quod ultiiuo obiicilur, quod habenti caritatem Christus est fundamentuin, el Spiritus sanctus est in adiutorium; dicendum, quod verum est; sed sic Christus est fundamentum, quod non sustentat nisi volentem sibi inniti, et Spiritus sanctus non gubemat in esse gratuito nisi volentem sibi coopcrari. Et ideo, quamvis illud fuitdamentum sit iinniobile, et adiutorium illud sit invinribile, lamen, quia liberum arbitrium ex sua defectibilitate recnsat inniti ilii fundamento et cooperari illi adiulorio, peccando deficit in se ipso, ac per hoc privatur caritatis dono propter defectum a parte sui, non propter defectum a parte fiindainenti, vcl adiulorii.

Secundo quaeritur, ulrum a caritate cadens possit resurgere in aequali. Et quod sic, videlur:

1. Primo per vetus Testamentum. Malachiae: Placebit Deo sacrificium Juda et Lerusalem, sicut dies saeculi et sicul anniantiqui; Glossa: «Quomodo in principio placuerunt, ita post peccatum per poenitentiam placere coeperunt»; et hoc ipsum habetur expresse in Glossa super illud Levitici septimo: Ilaec est hostia pro delicto; Glossa: « Aeque placet Deo virtus iustorum et digna poenitentia peccatorum, quae restituit in gradum prislinum»: ergo potest homo resurgere in aequali caritate.

2. Item, hoc ipsum probatur per novum Testamentum. Scribitur enim ad Romanos quinto: Ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia; et Lucae decimo quinto: Cito proferte ei stolam primam; ibi Glossa: « Pristinae dignitali filium restituit»; sed non restituitur in pristinam dignitatem, nisi habeat aequalem caritatem: ergo etc.

3. Item, hoc ipsum ostenditur per exemplum: quia David post peccatum homicidii resurrexit devotior, et Petrus post negationem resurrexit fortior, secundum quod dicunt auctoritates Sanctorum, et Scriptura innuit: ergo videtur, quod similiter in aliis esse possit.

4. Ilem, hoc ipsum ostenditur ratione, quia, cum gratia infnndilur homini peccatori, peccatum deletur secundum veritatem et secundum Dei reputationem: ergo nullum praestat infusioni ipsius gratiae impedimentum; nec est aliud, quod impediat, quare non possit dari tanta gratia homini, quanta prius: ergo videtur, quod homo possit in aequali caritate resurgere. possit resurgere, sed ne possit resurgere virgo; quia semel aberrans, et si reportetur humeris pii pastoris, non habet tantam gloriam cum eo qui nunquam erravit».

5. Item, Ezechielis quadragesimo quarto: Levitae, qui longe recesserunt a me, non approximabunt ad me, ul sacerdotio fungantur mihi: si ergo Deus peccalores et poenitentes non recipit ad dignitatem sacerdotalem, videtur, quod resurgentes non possint habere caritatem aequalem.

6. Item, gratia gratis data nunquam lantum potest disponere ad susceptionem divinae influentiae et capacitatem divinae bonitatis, sicut gratia gratum faciens; sed iustus, antequam cadat, habet gratiam gratum facientem; peccator, antequam resurgat, non habet nisi gratiam gratis datam: ergo amplius dispositus est homo ad susceptionem divinae gratiae, antequam cadat, quam postquam cecidit. Si ergo Deus Gregor., II. Homil. in Evang. homil. 21. n. 4; homil. 25. n. 9;

communicat homini graliam et caritatem, secundum quod homo est dispositus: videtur, quod maiorem habeat homo caritatem, quando stat, quam quando resurgit: ergo videtur, quod non possit resurgere in caritate aequali.

4. Item, cum sit triplex status continentiae, scilicet virginalis, vidualis et coniugalis, cadens a primo slatu minquam potest ad primum statum resurgere: ergo si innocentia baptismalis est sicut continentia virginalis, videtur, quod cadens ab illo statu nunquam poterit in aequali resurgere: ergo non potest homo resurgere in aequali caritate.

Possibile cst, quod homo post amissionem caritalis resurgat in aequali carilate.

Respondeo: Dicendum, quod possibile est, hominem in aeqiuili caritate resurgere, sicut monstrari potest auctoritalibus et exemplis et rationibus congruis, secimdum quod m oppouendo 3 tactum fuit. — Sive enim dicanius, quantitatem gratiae mensurari secundum divinam largilatem, sive secundum suscipientis idoneitatem, recte contingit intelligere. quod carilas, in qua quis resurgit, potest esse aequalis illi caritati, a qua prius cecidit. Nam ex parte divinae largilatis planum est. Ad eius enim commendationem spectat, ut non minus larga dona tribuat homini, quam ante tribuebat, secunduin quod dicit Augustinus, nisi ineptitudo suscipientis impediat. — Ex parte vero hominis se disponentis satis planum est; possibile est enim, ut homo post peccatum amplius detestetur malum et abhorreat peccalum quam prius; sicut inulli corrupli amplius delestantur peccatum carnis quam multi, qui nunquam fuertmt lapsi. — Et sic rationabiliter poni potest et debet, quod contingat hominem resurgere in aequali caritate; et rationes, quae hoc ostendunt, concedendae sunt.

1. Ad illud quod primo obiirilur, quoil nungloria quaedaui accidentalis et gloria praemii substantialii. Si loquamur de gloria accidenlali, sic (iliiss;i illa habel verilatem. Qiiaedain enim gloria, 1 1 1 1 n quis gloriatnr, se nunquam peccasse, in quam non poterit resurgere qui aliquando peccavit 5. Si loquamur de gloria praemii substantialis, quae consistit in videndo et antando Deum, non habel veritatem; et penes hanc attenditur quantitas caritatis, non penes aliam. Et ideo ralio illa non cogit.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Levitae recedentes a Domino inepti erant ad dignitatem sacerdotalem; dicendum, quod sacerdolalis dignilas non tanttim respicit rectitudinem vohuitatis, sed etiam dignitatem exterioris decoris, propter quam contingit, homineni eliam non peccantem fieri irregularem c. Carilas vero rectitudinem volunlatis respicit proprie et praecise. Et proplerea ratio illa non valet, quia non est simile hinc inde.

3. Ad illud quod obiicitur, quod nunquam disponitur homo per gratiam gratis datam sicut per gratiam gralum facientem; dicendum, quod ad hoc, quod quis se disponat, duo concurrunt, srilicet adiutorium gratiae et cooperalio liberi arbitrW. Loquendo de dispositione, quantum est ex parle ipsius gratiae, magis est disposilus ad susceptionem omnis boni, qui est in gratia gratum faciente, quam qui illa caret. Sed loquendo de cooperalione liberi arbitrii, non semper habet veritatem, quia in cadente a caritate liberum arbitrium caritati et gratiae non cooperatur, immo potius adversatur et adversando potius disponit ad caritatis defectionem quam ad eius susceptionem; sed in resurgente est e contrario, sicut patet. Et ideo ratio illa non valel.

4. Ad illud quod obiicitur de continentia virginali, dicendum, quod meritum illius continentiae respicit praemium accidentale de se, et simul ciim hoc respicit quandam dispositionem in carne, quae cum amissa est, recuperari non potest; caritas vero praemium subslantiale respicit et rectitudinem voluntatis, quae, cum obliquata esl, ita bene ut prius cum adiutorio graliae Dei potest rectificari. Et sic patet. quod non est simile. — Et si obiiciat ulterius, quod innocentia baptismalis similis est statui continentiae virginalis; dicendum, quod quantum ad quandam gloriam accidentalem quodam modo similis est; et de illa potest concedi. quod homo in tanta gloria non resurgit: ex hoc tamen non oportet, quod caritas non sit aequalis. — De hoc aulem eodem problemate habelur in libro quarlo dislinctione decima quarla, ubi quaeritur, utrum perfecta poenilentia in statum prislintim hoininem resliltiat.

5 Cfr. I. Sehi. (I. i. i. 3. — Supra pro in juam (ila codd.

Tertio quaeritur, utrum homo possit resurgere in caritate minori. Et quod sic, videtur:

1. Quia quantitas caritalis in ipso homine atsecundum liberalitatem Dei; sed Dei liberalitas non est arctata ipsi peccatori ad dandura tantum, nec plus nec minus: ergo sicut potest resurgere in maiori, ita et in minori.

2. Item, Deus dat homini gratiam, secundura quod se praeparat et disponit; sed possibile est, quod peccalor, cum resurgit, minus se praeparet ad gratiam, quam ante se praeparaverat: ergo possibile est, quod in minori caritate et gratia resurgat.

3. Item, caritas praecedens nihil meretur respectu caritatis subsequentis % ilem culpa, quanlum est de se, expelli potest per quantulamcumque gratiam: igitur nec caritas praecedens nec culpa subsequens exigit, quod homo in aequali caritate vel gratia resurgat: ergo possibile est, ipsum resurgere in minori.

4. Item, si homo non pnsset resurgere in minori caritate, tunc cadens a caritate perfecta non posset resurgere nisi in caritale perfecta; sed caritas, cum resurgit, est incipiens: ergo simul est incipiens et perfecta; quod manifeste falsum est, cum « nemo repente fiat summus 3 », et ante statum perfectionis necessario praecurrat status imperfectus et inceptionis.

Sed contra: 1. Ezechielis decimo octavo: Si impius egerit poenitentiam, omnium iniquitatum eius, quas operatus est, non recordabor; constat, quod non intelligit de oblivione quantum ad actum cogitandi, sed quantum ad actum puniendi; sed homo non punitur solum per inllictionem mali, sed etiam per subtractionem boni: si ergo Dominus non recordalur illorum peccatorum ad poenam aeternam; cum diminutio caritatis faciat ad diminutionem praemii substantialis et ita ad damnum aeternum, videtur, quod necessarium sit, hominem in aequali caritate, vel in raaiori resurgere.

2. Item, ad Romanos octavo: Scimus, quoniam diligentibus Deum omnia cooperanlur in bonum; Glossa: « Ipse etiam casus in mortale»; sed casus in mortale peccatum non cooperaretur in bonum, nisi homo resurgeret in aequali, vel in maiori caritate: videlur ergo, quod necessarium sit, horainem in aequali caritate, vel maiori resurgere.

3. Item, super illud Genesis primo: Factum est vespere et mane dies unus; Glossa: « Vespertina lux est, a qua quis cecidit; matutina, in qua resurgit »: si ergo lux raatutina semper maior est vespertina, videtur, quod maior sit caritas, in qua quis resurgit, quam caritas, a qua cecidit.

4. Item, maioris virtutis est quod pellit, quam quod pellitur: sed caritas, in qua quis resurgit, pellit illud quod expulit caritatem, a qua quis cecidit: ergo necesse est, caritatem subsequentem maiorem et fortiorem esse illo quod caritatem expulit, et per consequens ipsa carilate, a qua quis cecidit.

c o n c l u s i o. Possibile est, quod homo, amissa caritate, resurgat et in maiori et in minori el in aequali carilate.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod aliquorum aliquando fuil opinio, quod necesse erat, hominem resurgere iu aequali, praedestinationis, tum ex consideratione divinae retributionis, tum ex consideratione nostrae praeparalionis. Ex consideratione namque divinae praedestinationis moti sunt: quia dixerunt, quod diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunl Sancti 7; ideo divinae praedestinationis immutabilitas nequaquam sineret hominem labi a caritate, nisi ex lapsu illo videret subsequentem utilitatem; nec regimen divinae providentiae filium regni permilteret cadere, nisi ex hoc simul praevideret maius bonum ex ipso casu elicere. — Ex parte vero retributionis rationem sumserunt. quia Deus opera remuherat secundum quantitatem carilalis, ex qua sunt facta. Si ergo caritas, in qua quis resurgit, vivificat opera prius mortua et facit ea remuneratione digna; cura remuneralio adaequetnr quantitati caritatis, ex qua opera facta sunt, nec possit excedere quantitatem caritatis, in qua quis resurgit: ratiocinantur ex hoc, quod impossibile sit, minorem carilatem esse in resurgente. quam prius fuerit in cadente. — Ex parte nostrae praeparatimis ratiocinantur sic: quia, quanto homo magis est ineptus ad gratiam, lanto maiori indiget praeparatione ad hoc, ut ipsam suscipiat; sed quanto a maiori gralia cecidit, tanto magis peccavit et magis ad gratiam ineptus fuit. Restat igitur. ut asserunt, quod quantitas praeparationis debeat proportionari quantitati caritatis, a qua quis cecidit; et quantitas caritatis sequentis mensuratur secundum quantitatem praeparationis: propter quod consequi videlur, quod caritas subsequens adaequetur praecedenti, vel eam excedat. Et hoc confirmant per illud Baruch quarto: Sicul fuit sensus vester, ut vrraretis a Domino, clecies tantum iterum revertentes invenielis eum; et Isaiae trigesimo primo: Convertimini, filii Israel, sicut in profundum recessislis.

Sed hic modus dicendi esl contra rationem, et perfectus. si cadat a carilate, non possit resurgere nisi in stalu et complemento perfectionis suae; et de multis apparet, quod cadentes non resnrgunt ad illam perfectionem, a qua ceciderunt. Stabile eliam fundamentum non habet, quia divinae praedestinationis dispositio non exigit, quod homo semper procedat in bono, sed quod sit finaliter bonus. Dei eliam retribulio non pensat quantum ad meriti efficaciam carilatem initialem, sed caritatem fmalem. Nostra etiam praeparatio ad graliam potest esse maior in eo qui minus peccavit, et minor in eo qui magis peccavit. El verba illa prophelica non intelliguntur de quacumque praeparatione, sed de praeparatione perfecla el poenitentia ronsummala, quae

De duratione caritalis per

Consequenter quaeritur de carilatis duralinne per i paralionera ad habitus aliarum virtutum, quae evacuari dicontur. El circa hoc. tria quaeruntur secundum triplicem habilum, quem dicit Magirestituit omnia ablata, sicut in quarto libro explanatur distinctione decima quarta J; non autem habent veritalem de qualicumque poenitentia et conversione sive praeparalione. ->- Unde cum homo se praeparare possit ad maiorem el ad minorem et ad aequalem caritatem, communis tenet opinio, quod homo potest et in maiori et in minori et in aequali caritate resurgere. Et concedendae sunt rationes, quae sunt ad istam partem. post poenitentiam peccatoris; dicendum, quod hoc inlelligitur quantum ad punitionem aeternam. Et quod gratia minor detur homini, quam fuerat praecedens, hoc non est propter peccatorum praecedentiuni punilionem, sed hoc esl propter ipsius negligentem et lepidam praeparationem.

2. Ad illud quod obiicitur, quod diligentibns Deum omnia cooperantur in bonura; dicendum. quod illud non intelligilur, quia semper cooperentur in honum quanlum ad augmentum praemii substantialis; sed hoc potest esse quantum ad quandam liumiliationem et diligenliorem boni conservationem et cautiorem mali vilalionem, quae adiuvant hominem ad hoc. quod perseveret usque in finem 5. Et utilius est homini habere parvam carilalem usque in finein perseverantem quam magnam et in media via deficientem.

3. Ad illud quod obiicilur, quod maior est lux matutina quam vespertina; dicendum, quod caritas resurgens non comparatur luci malutinae propter raagnitudinem, sed propter novitatem et ordinem ad proficiendum; et ideo in ratione illa peccatnr secundum consequens 6, quia non est omnino simile hinc et inde.

4. Ad illud quod obiicitur, quod fortius esl quod pellit, quain quod pellitur: dicendum, quod illud verum est de his quae pelluntur per mutuam actionem et passionem; sic autem non est de peccato et gralia, sicut explanalum fuit supra: et ideo in nullo cogit ratio illa.

ad habilus aliarum virtutum. ster s evarnandnm.

Primo quaeritur de evacualione (idei.

Secnndo de evacuatione ipsius spei.

Tertio de evacuatione ipsius scienliae.

Circa primum sic proceditur etquaerilur, utrum fides in gloria evacuetur. Et quod sic, videtur:

1. Quia, secundum quod dicit Apostolus, fides est argumenlum rerum non apparentium; super quod dicit Gregorius, quod « quae apparent fidem non habent, sed agnitionem »: si ergo in patria cuncta quae nunc credimus, erunt manifesta; videtur, quod fides simpliciter erit evacuanda.

2. Item, Auguslinus decimo quarto de Trinitate: « Mens quippe humana, cum fidem suam videt, qua credit quod non videt, non aliquid sempiternum videt. Quando enim ad speciem nos per fidem perductos esse gaudebimus, non iam fides erit, qua credanlur quae non videntur, sed species, qua videantur quae credebantur »: ergo etc.

3. Item, ratio evacuationis, quam assignat Apostolus, est imperfectio — ait enim: Cum venerit quod perfeclum est, evacuabitur quod ex parte est — sed constans-est, quod cognitio fidei est ex parte, cum sit per speculum et in aenigmate: ergo necesse est, ipsam evacuari, superveniente visione speciei.

4. Item, credere manifestum non spectat ad habitum alicuius virtutis, cum simpliciter sit necessitatis; sed in patria cuncta quae credimus, manifestabuntur: ergo credere ibi non erit ab aliquo virtutis habitu. Sed habilus ipsius fidei, essentialiter loquendo, virtus est: si ergo ibi auferetur ralio virtutis, necesse est, ipsum quantum ad essentiam suam evacnari et tolli.

Sed in contrarium arguitur primo a parle ipsius fidei evacuandae, deinde a parte eius, per quod r es naDet evacuari. Ex parte ipsius fidei arguitur:

1. Primo ratione sui 5 generis sic. Fides est in genere virtutis simpliciter, et quod amplius est, in genere virtutis theologicae; sed virtus est perfectio potenliae, et theologica virtus est maior perfectio quam cardinalis; sed perfectio gloriae non tollit perfectionem potenliae nec evacuat eas quae sunt in genere virtutis cardinalis, quia virtutes illae, sicut dicit Augustinus 6, manebunt in patria: ergo cum fides non solum sit virtus, sed etiam virlus theologica; videtur, quod nullo modo sit per gloriam evacuanda.

2. Item, hoc ipsum ostenditur a parte essentiae et definitionis ipsius fidei: quia fides secundum Apostolum est fundamenlum rerum sperandarum, secundum Augustinum est « illuminatio menlis ad videndum Deum »; sed gloria advenienle, fundamentum spiritualis aedificii non destruitur, sed polius stabilitur, illuminatio non excluditur, sed potius perficitur et completur: ergo videtur, quod habitus fidei per gloriam non evacuetur.

3. item, hoc ipsum ostenditur a parte aclus principalis. Actus enim ipsius fidei principalis est assenlire primae Veritati propler se et super omnia, el velle ei credere sive credidisse s — quia eiusdem habitus est velle credere et velle credidisse — sed in patria assentiemus primae Veritati propter se et super omnia, volemus eliam credidisse Deo: habebimus igitur actum fidei principalem: ergo et ipsam fidem.

4. Plus enim repugnat ipse habitus fidei deformitali peccali quam perfectioni gloriae: sed habitus fidei non tollitur nec evacuatur per tenebram peccati 10: ergo nec per completionem gloriae.

o. Ilem, cognilio matutina in Angelis non excludit cognitionem vespertinam, immo simul cognoscunt res in Verbo et in proprio genere: ergo visio Dei in propria essentia et natura non excludit visionem ipsius in speculo et in creatura; sed visio fidei est visio specularis: ergo per visionem gloriae non habet evacuari.

6. Item, lumen cum lumine non habet oppositionem, nec in corporalibus nec in spiritualibus, sicut patet: quia in eodem medio plura possunt esse lumina impermixta, sicut dicit Dionysius in libro de Divinis Nominibus 1!; similiter et in spiritualibus lumen cognitionis per causam non excludit lunien cognitionis per etfectum: ergo non videtur, quod Inmen fidei evacnetur per luraen gloriosum; nec per aliud habel evacuari: restat igitur, quod habitus fidei non evacuatur.

C O N C L U S 1 0. Habitus fidei per visionem gloriae simpliciter lollelur.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod bic est duplex modus dicendi.

Aliquibus enim videtur esse dicendum, quod i. cum quaeritur, utrum fides evacuetur, non est simpliciter respondendum affirmando, vel negando: quantum enim ad aliquid evacualur et quantum ad aliquid. non. In ipsa enim fide duo est reperire, videlicet illuminalionis habilitatem et aenigmatis obscuritatem. Quantum ad luminis habitum fides non evacuatur, sed perficitur et consumniatur; quantum vero ad aenigmatis obscuritatem, cum sit ex parte, simpliciter tollitur. — Et iste modus dicendi cnnfirmari posse videtur per illud quod dicitur in (lossa super illud primae ad Corinthios decimo tertio: Cum venerit quod perfectum est etr.; (ilossa: « Deslruetur imperfectio, non id quod verum est, evacuabitur; desitio imperfectionis est, quando id (iiod impeiiectionis est, impletur ». — Et secuinluin istum modum dicendi facile est declinare rationes ad utramque partem. Xam primae, quae probant, quod habitus fidei evacualur, concludunt ratione aenigmatis et imperfectionis; rationes vero ad oppositum concludunt de i])sa fide quantum ad perfeclioneni habitus et complementum luminis.

Licet autem hic modus dicendi satis videalur esse probabilis, non tamen consonat verbis Augustini. Auguslinus enim dicit in decimn quarto de Trinitate -: « Fides, quae nunc in animo nostro est velut corpus in loco, dum tenetur, aspicitur et amatur, quandam elficit trinitatem. Sed non ipsa erit, quando fides haec in animo non erit; quae vero tunc erit, quando iam recordabimur in nobis fuisse et non esse, alia perfectio erit <>. In quibus verbis vult dicere, sicut patet per exemplum, quod praemittit paulo ante hor, quod sicut corrumpitur alidisccrnlt, sliam nuncesse trinitatem, quondo pmesentem fldem S. 11'inav. — Tom. III. quod corpus. quod homo sensibiliter inluetur, et ipso corrupto, memoratur ipsius corporis non per ipsius corporis veritatem, sed per similitudinem in animo remanentem; sic et in ipsa fide. Unde vult, quod habilum fidei nostrae, quem inlerius intuemur., inter temporalia compnlemus; et quia aliquando deficit, non potest quantum ad illius inluitum ratio imaginis, quae perpetua est in anima, attendi. Constat aulem, quod de ipso habitu fidei loquitur, secunduin id quod habet positionis et perfectionis, quia secundum illud inlra se ipsam anima illuin habitum intuetur; aliter non valeret tota ratiocinatio illa, quam ibidem facit satis prolixe. — Non etiam videtur consonare verbis Glossae et Apostoli: quia. si fides evacuaretur solummodo secundum id quod habet imperfectionis, et maneret secundum id quod est in ea complementi et positionis: sicut non dicuntur evacuari virtutes cardinales nec habitus caritatis 4, sic nec diceretur evacuari habitus fidei, quin potius perfici et compleri.

Et propterea est alius modns dicendi magis communis et usilalus. quod si loquamur de habitu fidei, secunduin quod fides est virtus specialis. sic per gloriam habet simpliciter evacuari: pro eo ipiod fides est habitus virtulis. in quantum inlelleclns inclinatur ab affectu, sicut in praecedenlihits fuit ostensuin; hoc autem non potest esse, nisi quaiinlin intellectus de se incertns esl de his quae credere debel. Et quoniam in patria illuminatio et clarilas visionis praeredel molum a/fectionis; nec ab ipsa inclinabitur intelleclus propter ipsius summi luminis claritatem, a qua inlellectus nullo modo poterit dissentire: hinc est. quod habitus fulei simplicitrr per visionem gloriae habet tolli, secundum quod aiuioritates Sanclorum el Glossa dicunt satis expresse e. — Unde concedendae sunt rationes, quae sunt ad istam partem. quae perficit potentiam animae secundum digniorem eius partem; direndum, quod fides est perfeclio potenliae non qnaliscumque, sed secunduin slatum imperfectionis el viae, in qno intellectus potest aberrare a veritate et in via caplivari. Unde non evacualur, quia perfectio simpliciter, sed quia pnicilio secundum talem statum. Nec cst Simile de viilnliiilcni;iniiiiiis permonere, sl eoi s le omnino permulatum bIL Xli

bus cardinalibus, quia aclus earum principaliores non soluin perficiunt ipsas potentias secundum statum viae, sed etiam secundum stalum patriae.

2. Ad illud quod obiicitur ex parte definilionis, dicendum, quod fides non est substantia sive fundamentum simpliciter rerum sperandarum, sed solum secundum illum slatum, in quo aelerna bona exspectantur?; simililer non est illuminatio ad videndum Deum simpliciter, sed ad videndum Deum per speculum. El quoniam huic statui succedet alius status, in quo eril stabilius fundamenlum et perfectior illuminatio; hinc est, quod fides evacuatur non propter fundamenti destrnctionem, sed propter stabilioris constructionem: non propter luminis privationem, sed propter luminis perfectionem, quae excludit specularem et imperfectam cognitionem.

3. Ad illud quod obiicitur de actu fidei, qui est assentire primae Veritati et velle credere sive credidisse; dicendum, quod neuter s est actus fidei, nisi in quantum homo assentit veritati non visae, in quo quidem assensu et credulitate intellectus inclinatur a voluntate; quod quia non est in patria reperire, non sunt illi actus in palria ab habitu fidei, sed a virtute excellentiori.

4. Ad illud quod obiicitur, quod magis repugnat ipsi fidei tenebra peccati quam excellentia praemii; dicendum, quod de habitu fidei est dupliciter loqui: aut in quantum est habilus ab aliis virtutibus distinclus, anl in quantum est gratia informatus. Si in quantum est gralia informatus, sic veritatem habet verbum propositum; gratia enim ipsius habitus informativa tollilur per culpam,non autem per gloriam. Si vero loquamur de ipsa fide, secundum quod esl habitus dislinctus, habilitans ad credendum non visum; sic propter suam imperfectionem maiorem oppositionem habet ad stalum gloriae quam ad statum peccati; et ideo per gloriam habet evacuari, quamvis non habeat per peccatum tolli.

5. Ad illud quod obiicitur, quod cognitio matutina non excludit vesperlinam, nec visio in specie excludit visionem in speculo; dicendum, quod differt dicere, videre rem in speculo et per speculum. Per speculum enim dicitur videre Deum qui ascendit a cognitione creaturae ad cognitionem Creatoris; in speculo vero videt qui Deum in ipsa crealura clare intuetur. Prinia visio non erit in gloria, quia non erit ibi necessaria scala; secunda vero erit, quia Deus videbitur aperte in omnibus creaturis, ut dicit Augustinus in libro ultimo de Civitate Dei 5. Et illa visio, quae esl per speculwm., spectat ad ipsam fidem; illa vero, quae est in speculo creaturae, spectat ad cognitionem vesperlinam, quae bene poterit servari in patria. Et ideo non est simile de iicle et de cognitione illa. nem alicuius crealurae sensibilis. Si enim aliqua creatura sensibilis videatur in propria natura et videatur per aliquod speculum, in quo resultat; non est differentia inter istam visionem et illam nisi in hoc, quod una est per speciem secundum directionem simplicem, alia est per s[jeciem secundum directionem reflexam; et ideo ab uno et eodem oculo el secundum omnem statum de eadem re visa visio haberi potesl. ln visione autem ipsius Dei, quae est per speciem et per speculum, maior est differentia: tum a parte videntis, quia in una illarum est cognitiva polentia obumbrata, in altera vero illuminata; similiter a parle medii, quia in una videtur Deus per sui essentiam, in altera vero per effectum creatum. Et ideo una istarum cognitionum est in quiele et statu, altera vero in progressu, secundum quod dicit Apostolus: Per fidem ambulamus; et ideo una per alteram tollitur.

6. Ad illud quod obiicitur, quod lumen lumini non repugnat; dicendum, quod illud verum est, quantum est de luminis natura. Verumtamen bene contingit, unum lumen per alterum evacuari ratione alicuius annexi inseparabilis, vel dispositionis praecedentis, vel effectus consequenlis. Et sic est in lumine fidei, quod habel aenigma, annexum; et ex hoc orilur, quod intellectus inclinatur ab affectu et dirigit hominem ad cognoscendum non visum. Et quoniam tollitur illius aenigmatis interpositio, tollitur eliam et illa inclinalio, tollitur nihilominus liabilitatio ad cognoscendum non visa — quoniam impossibile erit ab illa superna luce absentari — hinc est, quod lumen fidei, quod est proprium illius habitus, licet non ratione sui, ratione tamen annexorum a superveniente gloria habet evacuari. Hoc autem dico de lumine, qtiod est proprium fidei; nam de lumine gratiae gratum facientis tenendum est, quod non habet per gloriam evacuari, sed potius consummari.

7. a. I. quaestiunc. 3; S. I. II. q. 67. a. 5; cfr. a. 3. i.) speciali

SecuniJo quaeritur de evacuatione spei, et quaeritur, ulruin spes evacuetur per adventum gloriae. Et quod sic, videtur.

1. Ad Homanos octavo: Spes, quae videtur, non est spes; Glossa: « Res sperala, quae videlur, non est spes, id est, non est subiecta spei-virtuti, quae non est nisi de non apparentibus »: si ergn per adventum gloriae quod erat latens efncitur patens: necesse est, habitum spei evacuari ad praesentiam praeniii.

2. Itein. « spes est exspectatio futurae beatitudinis», secundum quod dicitur in Glossa ad Romanos quinto; sed quando de futuro fit praesens, futurum. desinit esse futurum: cum ergo in gloria semper habeatur beatitudo praesens, videtur, quod ntillo modo contingat ibi esse spem.

3. Item, primae atl Corinthios decimo terlio 3: Xunc vianent jides, spes, carilas, Iria /taec etc.; Glossa: «Caritas, fide et spe discedenlilnis, permanebit ancta, cni fides et spes hic non possunt de- 1 Vers. 21. — lilossa habetur apud 1'etr. I.ombaril. et apinl hic q. unica. esse »: si ergo deerunt sibi in patria, videtur, quod evacuentur per gloriam.

4. Item, sicut se habet fides respectu non visi, sic se habet spes respeclu non habiti; sed (ides necessario evacuatur, superveniente clara visione: ergo et spes, superveniente comprehensione sive cerlissima tenlione.

Sed contha: 1. Sapientiae terlio 5: Spes illorum immorlaliktte plena est; Glossa: « id est indefectiva »: ergo si spes Beatorum non deficit, videlur, quod spes nou habeat evaruari in Beatis. Si hi dicas, quod ibi accipitur spes pro ipsa re sperata; obiicitur tunc de ipso actu sperandi, qui fuit in Christo, secundum quod dicit Glossa super illud Psalnii1': In te, Domine, speravi: si ergo Christus siinul fuit comprehensor et viator, videtur. quod siinul possil stare actus et habitus spei cnm compleinento praentii.

-2. Item, ubicumque potest esse desideiiiini, ilii potest esse spes; sed in aeterna beatitodine est

summum desiderium, secundum quod scribitur primae Petri primo: Jn quem desiderant Angeli prospicere: ergo videtur,quod in ipsa superna beatitudine contingat reperire spem quantum ad habitum et motum: ergo etc.

3. Item, animae beatae in patria exspectant ipsam stolam secundam 2, el per consequens suam gloriam augendam et perficiendam; sed cerla exspectatio gloriae procedens ab instinctu gratiae est ipsius spei-virtutis: ergo spes-virtus est in animabus beatis.

4. Item, sicut se habet desperatio ad damnatos, sic se habel spes ad Beatos per commutatam proportionem, quia, sicut status damnatorum repugnat statui Beatorum, sic spes repugnat desperationi: ergo sicut necesse esl ponere desperationem in damnatis, ita necesse videtur, quod sit ponere spem in Beatis.

5. Item, actus ipsius spei est confidere in DominoJ; sed Beati maxime habent istum actum, quia maxime confidunt in Domino el ei innituntur: ergo videtur, quod in eis potissime sit reperire ipsius spei habitum et usum.

6. item, ad spem pertinet certitudo et exspectatio; sed constat, quod cerlitudo in gloria non tolletur, immo perficietur: ergo videtur, quod habilus spei secundum aliquid sni habeat in gloria salvari, videlicet quantum ad certitudinem; similiter videtur, quod quantum ad exspectalionem, quia, sicut vult Anselmus, ponere est durationem in participatione beatitudinis: ergo qui modo participant beatitudinem in A, nondum participant eam in B, et certitudinaliter eam exspectant. Si ergo spes quantum ad exspeclationem manet et quantum ad certir tudinem consummatur. videtur, quod nullo modo in sloria evacuetur.

1 Vers. '12. IJabitus spei in patria simpliciter evacualur.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod sicut duplex est modus dicendi circa evacuationem fidei, similiter et circa evacualionem spei. Nam et in ipso habitu spei est reperire aliquid imperfectionis et aliquid perfectionis et complementi. Ad imperfeclionem enim spectat illud spei, quod est exspectalio quaedam et prolensio ad ea quae realiter non habentur; ad complementum autem eius spectat confidentia et certitudo, qua facit confidere et innili ipsi summae largitati. Et quantum ad primum tollitur ipsa spes et evacuatur; quantum vero ad secundum perficitur et salvatur. — Sed quoniam, sicut in praecedentibus 8 dictum est, spes non diceretur evacuari, si solum quod est imper fectionis tolleretur ab ipsa, illo salvo, quod est in ea perfectionis et complementi — sicul patet, quia liberum arbitrium in patria non dicitur evacuari in gloria, quamvis tollatur sibi vertibilitas: et hoc quia vertibilitas potius spectat ad liberi arbilrii defectum quam ad complementum — si sic igitur esset in proposito reperire, nunquam deberet dici evacuari propter adventum gloriae. simpliciter evacuatur in gloria, et ei succedit habitus novus. Et ralio huius est: quia habitus spei habilitat ad confidendum et innitendum Deo cum quadam protensione et erectione et exspectatione; et quoniam statui gloriae repugnat exspectatio substantialis praemii, cum ibi habeatur, et protensio et illa erectio et inhiatio, cum ibi affectus omnino quietetur: hinc est, quod habitus ipsius spei simpliciter mente, tota anima, ut totum cor, tota mens, tola anima non

evacuari dicitur, secumlum quod spes nomin;it habitum virtutis theologicae, qni habililat ipsam animam ad exspeclandum substantiale praemimn. — Et concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in conop- trarium. quod spes Beatorum est immorlalilate plena; dicendtim, quod spes sumitur ibi pro re sperala. Et si obiiciat, quod Chrislus speravit actu smindum illud Psalmi: In te, Domine, speravi; spectationem cuiuscumque spiritualis beneficii.

"2. Ad illud quod obiicitur, quod ibi est spes, Ubi autem est desiderium de acquirendo, ibi bene potest esse spes; sed ubi est desiderium de conlinuando bonum iam habitum, spes non est, quia non est ibi exspeclatio non habiti. Et sic est in patria ponere desiderium, non per aliquam anhelalionem ad obtinendum - non habitum, sed propter infaligabililalein et indelicientiam delectationis, quae nullo modo ibi parit fastidium.

3. Ad illud quod obiicilur, ijuod animae beatae exspectant stolam secundam; dicendum, quod in ratione illa est duplex defectus. Primus defectus est: quia nnn quaecumque exspectatio ponit virtutem spei, sed exspectatio summae beatitudinis sive summi boni el summe ardui assequendi 3. Praeters. ea, non exspectant certitudine spei, sed certitudine comprehensionis, quae non ponit protensionem nec inhialionem ad assequendum illud quod exspe-

Tertio quaerilur de evacuatione scientiae, et est quaestio, utrum habitus scientiae evacuetur in patria. Et quod sic, videtur:

1. Per auctoritatem Apostoli primae ad C.orinsed quod destruitur simpliciter evacuatur: ergo etc.

2. Item, secundum quod vult Magister llugo de sancto Victore in Didascaieo: Scientiae inventae sunt propter indigenlias et necessitates supplendas ex parte animae, vel ex parte corporis»; si ergo in palria tolletur onniis iniligenlia, videtur, quod evacuetnr omnis scientia. ctatur; alioquin ex sua dilatione affligeret exspectantem, iuxta illud quod dicitur in Proverbiis: Spes, quae dijferlur, alfligit animam; hoc autem nullo modo est ponere circa animam beatam.

3. Ad illud quod obiicitur, quod sic se habet spes ad Beatos, sicut desperalio ad damnatos; dicendum, quod non est simile: quia desperatio facit ad cumulum mali; sed spes de sua ratione oppositionem habet cum summa completione boni, quia dicit absentiam boni exspectati. El ideo non sic se compatilur cum summa beatitudine habitus spei, sicut desperatio cum extrema calamitate.

o. Ad illud quod obiicitur, quod actus spei est confidere in Domino et eidem innili; dicendum, ijuod non quaecumque confidentia est actus spei, sed ea quae est cum quadam protensione el inhialione el ereclionc, quae omnia incompossibilia sunt statui gloriae; el ideo, quamvis in gloria sit quaedam confidenlia, non lamen sequitur, quod ibi sit virtus spei, quia est alterius habitus et excellentioris, videlicet dotis succedentis ipsi virtuti spei.

(>. Ad illud quod obiiritur, quod ibi salvatur exspectatio et consummatur certitudo; dicendum, quod non est ibi exspeclatio proprie, quia nihil novum augetur Beatis, respectu cuius sil exspeclatio in eis. Praeterea, cerliludo ista non completur, sed est ibi aliud genus certitudinis: ista enim est ex promissione, illa vero est ex rei exhibitione et perfectissima te.nlione. Ideo non sequitur, quod habitus spei habeat salvari in gloria, quin polius ipsa spes ex hoc magis ostenditur evacuanda.

3. Item, anima beata omnia cognoscit in Verbo et aperte et continue, ita quod ab illo aspectu non potest separari: ergo videtur, quod nullus alius habitus cognilionis, vel aspectus beatae animae conveniat: videtur ergo, quod habitus cognitionis, qui est in via, simpliciter tollatur in patria, alioquin erit ibi frustra.

4. Item, quod plus habet de lumine et veritate minus est evacuabile; sed in habitu fidei plus est de ratione veritalis et luminis quam in habitu scientiae acqnjsitae — ipsa enim fides innititur primae Veritali propter se, et in ipsa etiam esl lumen gratiae divinitus ei datae et infusae — ergo multo ini- Edd. quod siout se habet... sia. In Hne solut. pro txtrema

68fi nus est evacuabilis habilus fidei quam habitus scientiae. Si ergo habitus fidei evacuabitur in statu patriae, videtur similiter, quod et habitus scientiae.

a. Item, habitus scientiae est per collationem causae ad effectum et per quandam ratiocinalionem el decursum; sed impossibile est in patria huiusmodi decursum reperire: ergo necesse est, habitum scientiae simpliciter tolli et evacnari.

Skd contra: 1. Anselmus in libro de Similitu- « Tunc iusti cuncta scient, quae Deus fecit scienda; ibi a singulis omnes, ibi ab omnibus singuli cognoscentur, nec unquam omnino latebit, qua patria, qua gente, qua stirpe quis editus sit»: si ergo notitia talium manebit, multo fortius manebit scientia, quae est habilus cognitivus universaliuni: ergo non videtur, quod scientia philosophica habeat evacuari in patria.

2. Item, sicut dicit Philosophus 4: « Scientia non destruilur nisi aut propter corruptionem a parte scibilis, aut ex parte medii, aut propter oblivionem a parte scientis »; sed nullum horum erit in patria: ergo nullo modo videlur, quod ibi destrualur et evacuetur scientia.

3. Item, Christus eral comprehensor, et lamen nihilominus habuit scienliam competentem statui viae; Angeli etiam sunt comprehensores, el tamen nihilominus habent habitum scientiae, quo cognoscunt res in proprio genere: ergo gloria secum compatitur scientiam: ergo nec destruit nec evacuat ipsani.

4. llem, maioris dignitatis est scire syllogizare et aliquid demonslrare, quam posse localiter moveri atque discurrere; sed ab ipsis Beatis non tolletur agilitas ad motum: igitur nec habitus disponens ad syllogizandum et demonslralive aliquid cognoscendum: ergo non videlur, quod scientia evacuetur.

5. Item, si scientia evacuarelur et tolleretur in transilu de hac vita, igitur esset computanda inter bona transitoria: igitur sicut reprehensibiles sunt et stulti qui laborant esse divites 7, sic videntur omnes esse stulti,qui laborant esse scientes, cum aequalis conditionis sil vetula et unus rusticellus, sicut esl unus magnus clericus; quodsi hoc minus convenienter dicitur, videtur, quod scientia non evacuetur.

1 Vide supra q. I.

c o n c l u s i o. Scientia in palria quoad habitum non perditur, sed completur; quoad usum vero mutatur et quoad mod.um omnino tollilur.

Respondeo: Ad praedictorum intelligenliam est notandum, quod hic est triplex modus dicendi. — Quibusdam enim videtur, quod habitus haruin scientiarum acquisitarum, sive liberalium sive aliarum, omnino evacuentur et simpliciter destruantur. Hic enim habitus habet imperfectionem sibi iunctam inseparabiliter; et ideo ei alius habilus longe perfectior succedet, non solum ille quo quis cognoscet omnia in Verbo limpide et aperte, sed etiam habitus, qui erit per species et similitudines universi ordinis causarum mundi; qui datus fuit ipsis spiritibus angelicis et dabitur omnibus glorificalis s, per quem cetera cognoscent, etiam eadem ipsa, quae modo cognpscnnt, multo excellentius atque nobilius. Alioquin si non daretur eis alius habitus novus ab isto, non esset in Beatis rerum creatarum secundum proprium genus perfecla cognitio; quod conlra veritatem est el conlra Anselmum. Et sic concedunt, in patria tolli istum habilum scienliae propter nobiliorem habitum supervenientem. — Et licet haec scienlia destrualur, non lamen fruslra laborat qui eam acquirit, quoniam per ipsam manuducitur homo ad cognitionem Dei el ad promotionem fidei, et ita ad augmentum meriti et per consequens ad complementum praemii. Et propterea, sicut non frustra credit aliquis, licet fides evacuelur in patria; sic etiam non frustra addiscit, licet ibi, ut dicunt, sim- pliciter evacuetur ista scientia.

Aliis autem aliter videtur dicenduni esse, delicet quod scientia non omnino evacuelur. Est enim ibi considerare habilum et usum. In patria aulem tollitur quanlum ad usum, qui imperfectionis esl, et manet quantum ad habilum, qui facit ad ipsius animae decorem et pulcritudinem. Si enim manebunt ibi cicatrices vulnerum et notae cogitationum ad commendationem meriti et decorationem merentium; magis ralionabile videlur, quod maneant ibi habitus scientiarum, quae faciunt ad ipsius animae decorem et ornatum.

5 Vide supra d. 1 4. a. 3. q. I. De cognilione Angelorum

ad usum mutatur, sed non tollitur; quanlum autem ad modum simpliciler evacuatur et destruitur. — Habitus enim non tollitur, quia perfectioni non repugnat. Non enim repugnant ista duo: Deumvidere, et srire propositiones et conclusiones et principia geomelriae et alicuius alterius scienliae. — Usus vero non tollitur omnino, quia, si essel habitus absque usu et actu, esset incompletus sive minus completus. quod nequaquam competit secundum stalum illum perfectissimum et complelissimiim; mutatur lamen propter annexam imperfectionem. — Modus vero, qui altenditur in decursu et inquisitione et quadam successiva ratiocinatione et collatione, simpliciler destrnitur, pro eo quod in patria modus cognoscendi erit per simplicem aspectum, cnm ibi habeatur deiformis intelleclus per gloriae complementum El sic secundum islam opinionem scienlia quodam modo salvatur, et quodam modo mutatur, et quodam modo deslruilur et evacualur. — Hic au- 2. tem tertius modus dicendi niagis consonat ipsi (ilossae, primae ad Corinthios decimo lertio, et auctoritati Magistri, magis etiam consonat rectae rationi; ideo magis debet poni et communius sustineri. — Igitur ittxla hunc modum dicendi concedi possunt rationes, quae ostendunt, quod scientia non omnino evacnetur. Manet enim, sicut ostendunt, quantum ad habitum secundum slatum magis perfectum, manet etiam quantum ad actum, videlicet quantum ad simplicem aspectum.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in contrarium de auctoriUite Apostoli, iam patet responsio: quia dicitur scienlia destrui, non quia habilus destruatur et evacuelur, sed quia tollitur et destrnitur iste sciendi modus, qui, ut dictum est, habet fieri per decnrsum.

2. Ad illud quod obiicilur de Hugone. quod

scientiae inventae sunt propter indigentiam; dicendum, quod Ilugo non assignat totam causam. sed assignat causam, quae movit homines secundum statum praesentis vitae ad inventionem srientiae. Quamvis enim homines moti fuerint propter indigenlias amovendas, huiusmodi 4 habitus magis ordinari habent ad intelligentias nostras perficiendas; quod quidem non tantum competit statui viae, sed etiam palriae.

3. Ad illud quod obiirilur, quod anima omnia cognoscit in Verbo actu etc.; dicendum, quod sicut fuit diclum 5 de Christo, quod anima Christi non solummodo habuit cognitionem rerum in Verbo, sed etiam secundum se per habitum sibi innatum; et beatis Angelis convenit idem propter perfectionem cognilionis, non solum respectu diversitatis cognoscibilium, sed etiam quantum ad varium cognoscendi modum: ita etiam in Beatis intelligendum est esse, quia cognitio reruin in Verbo et in proprio genere simul se compati possunt quantum ad habitum et quanlum ad aclum, quia nna ad alteram ordinatur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod fides plus habet de veritate et lumine quam habitus scientiae; dicendum, quod etsi illud possit concedi, tamen ex hoc non sequitur, quod habeat evacnari, quia luinen fidei, in quantum huiusmodi est, habet sibi inseparabiliter adinnctum aliquid, quod non est compossibile cum slatu gloriae, sicut in praecedentibus ostensum fuit. Non sic autem est de habitu scientiae, qui, quanlum est de sua ratione, tanto perfectior est, quanto cerlior et clarior; ideo non sic habet lolli quantum ad habilum, sicut fides ad praesentiam gloriae.

"3. Ad illud quod obiicilur, quod scientia est per collationem causae ad effectum et per quendam decursum collativum; dicendum. quod ipse arguit de scientia quantum ad modum, quem in praesenti habet, de quo dictum est, ratione cuius concessum est, scientiam evacuari, et ratione cuius Apostolus eam in futuro asserit destruendam.

Consequenter quaeritur de duratione carilatis per coraparationera ad ipsum praemiura. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primum est, ulrum per gloriam contmgat, caritatis habitum evacuari.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum contingat, caritatis habitum in patria evacuari. Et quod non, videtur.

1. Primae ad Corinthios decimo tertio: Carilas nunquam excidil;b Glossa: «Nec in hoc saeculo nec in futuro, elsi opera eius cessent».

2. Item, actus caritatis est diligere Deum propter se et super omnia, et ex toto corde et, ex tota anima et ex tota mente 2; sed iste actus magis competit statui gloriae quam viae: ergo habitus caritatis maxime compelil statui glorioso; el si hoc, tunc non evacuatur in illo.

3. Item, ipsius caritatis sive amoris esl unire, iuxla illud quod dicit beatus Dionysius: «Amorem dicimus unitivam vim »; sed magis unimur in patria quam in via: ergo etc.

4. Item, amoris est assimilare, iuxta illud quod dicit Hugo de sancto Victore, quod « anima in eius quod diligit imaginem transformatur »; sed magis erimus similes in patria quam nunc, secundum illud primae Ioannis tertio: Cum apparueril, similes ei erimus: si ergo statui gloriae maxime competit perfectio assimilationis, videtur, quod et maxime competat illi statui habere habitum carilatis.

Sed contra: 1. Primae ad Corinthios decimo tertio =: Cum venerit quod perfectum esl, evacuabitur quod ex parte est; illud autem est ex parte, quod est imperfectum; sed caritas viae est imperfecta, quia ignis est in Sion et caminus in Lerusalem, secundum quod dicitur in Isaia: ergo videtur, quod habitus caritatis evacuetur in palria.

2. Item, cessante causa, cessat effectus, ergo evacuata causa, evacualur effectus; sed « fides generat spem, spes generat caritatem »: cura igitur in 1 Vors. 8. — Glossa habelur apud Slrabum el Lyranum; esl Secundum est, utrum contingat, caritalis habilum in patria dilatari.

Tertium est, utrum contingat, caritalis ordinem in patria iramulari. patria evacuetur habitus fidei et spei, ut supra 6 ostensum fuit; videlur similiter, quod evacuetur habitus caritatis.

3. Item, quod ordinat ad aliquem fmem et terminum cessat, cum pervenlum est ad illum; sed caritas est pondus inclinans animam et elevans eam, ut tendat sursum: cum igitur anima sursum per gloriam fuerit collocata, videtur, quod iam amplius non habeat caritatis habitum.

4. llem, quanto maior est unio animae ad Deum, tanto anima perfectius beatificatur; sed magis unitur quod unitur immediate, quam quod unitur per medium: ergo si anima perfecle beatificatur in gloria, videtur, quod inler animam et Deum non sit ponere carilalem mediam: videtur ergo, quod cesset habitus caritatis, superveniente complemento beatitudinis.

c o n c l u s i o.

Habilus caritatis in palria non evacualur, sed consummatur.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio caritas in patria non evacnatur, sed consummatur, secundum quod expresse dicit Aposlolus. bet oppositionem, quaedam vero est, quae simpliciter disponit; et prima quidem per adventum eius, ad quod disponit, evacuatur; secunda vero perficitur et consummatur. Et huiusmodi est evidens exemplum. Nam primo modo disponit medius color ad extremos, el tepiditas ad frigiditatem; et superveniente extremo, medius color tollitur, propter hoc

quod medium non tantum ad extremuin disponebal, sed etiam repugnabat. Secundo modo disponit transparenlia ad lumen. Nam superveniente lumine, transparenlia et pervietas non tollilur, sed magis perficilur et decoratur.

Per hunc etiam modum intelligendum est in ipsarum virtutum habilibus, quae disponunt ad gloet spes, quae dicunt ipsius crediti et sperati absentiam et carentiam, quorum opposita sunt in gloria, scilicet visio aperta et tentio firma: et ideo necesse est, hos habitus tolli et evacuari per adventum gloriae. — Et est alia dispositio. quae non habet rationem opposilionis, sed tantum dispositionis; et talis dispositio esl caritas, quae ad gloriam disponit, sicut imperfectum ad perfectum, non tamen habet repngnanliam ad ipsam, immo conformitatem expressam. El ideo quantum ad habitum non evacuatur. sed dum tollitur imperfectio, ipse habitus perficitur et consummatur.

Si autem quaeratur ratio huius, quare caritis ralio assignari, quarum una attenditur ienes qualitatem ipsorum habiluum, altera vero penes dignitatem potentiarum, tertia vero penes largilatem 4. divinorum munrrum. — Quantum ad differentem quaMtalem habituum ratio sumitur talis: quia dilectio est respecui ahsenlis et praesentis; visio vero et lentio non esl nisi respectu babiti et praesentis: exspeclaliu vero et credulitas est tantummodo respectu non habiti et absentis: et ideo lam actus quam habilus ipsius caritalis statui patriae et viae esl comniunis: et per boc inagis conformis esl caritas viae carilali palriae, quam habilus credendi habiiui videndi, vel quam exspeclatio tentioni.

Penes dignilatem ipsarum potentiarum atten- 2. tijtnr ratio sic: quia, sicut vult Rernardns, de Amore Der, a ubi deficit inlellectus, ihi prolicit affectus». Et Dionysius septimo de Divinis Nominibus, capitulo de sapientia dicit. quod multo altins ascendil affectus nosler et vis affectiva quam vis cogniliva. Ait enim sic: «Oportet agnoscere, nostruffi intellectum quandam babere potentiam ad intelligendum, per quam videl intelligibilia, unitionem vero excedentetn intellectus naturain, per quam coniungitur ad ea quae sunt ultra se ». Et quoniam allius ponens ijmul »«/« est, i i '/»'»/ est gaudet duflcere.

-. HtiHiir. I'iiiii Ml. elevatur ipsa vis unitiva in homine, ideo habet quandam praecipuam excellentiam dignitalis, et habitus ipsam perficiens est aliis habitibus maior et excellentior ac per hoe statui gloriae conformior.

Penes largitatein divinorum etiam munerum ratio sumilur: quia viris sanclis Dominus largilatem suae benignitatis quodam modo communJcal et praegustare facit dulcedinem aeternae refectionis, ut in tribnlationibus non succumbant et in vastitate eremi prae ariditate et inopia refeclionis non B deficiant. Cum ergo sapere caelestia non possit nisi gustus dispositus secundum dispositionem illi statui convenientem; divinae largitalis munus hoc requisivil, ut gustni nostro daretur habitus et dispositio. secundum quam statui gloriae esset conformis. Ilaec autem dispositio est habitus caritatis, per quam dispositi sumus ad spiritualia deguslanda, secundum quod vult magisler Ilugo'5. Ideo caritatis habitus non evacuatur, sed magis consummatur in patria. — Et concedendae sunt raliones, quae sunt ad partem istaiu.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in contrarium, quod perfectum evacuat illud quod est ex parle; dicendum, quod ex parle dicitur esse aliquid dupliciter, secundum quod dupliciler dicitur esse aliquid secundum quid. Uno modo dicilur ali-' quid secundum quid, quod tantum deficit ab eo quod est simpliciler, sicut albus secunduin pedem est albus secunduin quid. Alio modo dicitur aliquid secuiuhun quid, quod non lantum deficit, sed etiam repugnat, sicut homo niortuus respectu honiinis. Sic et aliquid dicitur ex parle dupliciter: uno modo, secundum quod sonat in imperfeclionem; alio modo. secunduin quod sonat in iinperfeclioiiein et oppositionem. EHprimomodo potest dici caritas exparle; et quod sic est ex parte, non evacualur, sed consummatur et quodam modo integralur, ul quasi totum ex parlibus conficialur. Secundo aulem modo habitus lidei el spei est e.v parte; et hoc modo dicit Apostolus illud tpiod est ex parle fore evacuanduin. eum venerit id tptotl perfectum est.

2. Ad illud quod obiicilur. quod cessante causa, cessat effeclus: dicendum, quod fides et spes non dicuntur esse causa caritatis, nisi quia disponunt ad actum eius, et hoc non simpliciler, sed secuntlum staitim viae; nam in stalu patriae ipsa visio disponit ad diligendum perfecte. Et ideo ralio illa non valel, quia nec proprie esl causa nec secunduin miiiieiii sltt/itin.

3. Ad illud quod obiicitur, quod ordinans ad aliquid cessat, obtenlo eo, ad quod disponebat et inclinabat; dicendum, quod illud est verum de eo quod solum habet rationem viae; caritas autem non tantummodo est disposilio ad tendendum et cundum in caelum, sed eliam ad quiescendum. Sicut enim lapis eodem pondere, quo movetur ad terram, quiescit ibi, cum ad terram pervenerit; sic et suo modo intelligendum est in pondere amoris sive in habitu caritatis: el de eo, quod isto modo ordinat et inclinat aliquid in flnem, nec oportet, ipsum cessare in flnis et termini assecutione.

h. Ad illud quod obiicitur, quod maior est beatificatio, ubi perfectior est unio; dicendum, quod verum est; sed quod obiicit, quod perfectius unirelur Deus animae, si uniretur absque carilate;

pliciler loquendo, plus unusquisque diliget extraneum meliorem

Secundo quaeritur, ulrum caritas habeat in patria dilatari. Et quod sic, videtur.

1. De perfectione caritatis est lalitudo: si igicaritas in patria efficietur perfectior, necessario sequitur, quod efficietur latior. dicendum, quod falsum est: quia anima non est disposita ad hoc, quod uniatur Deo per gloriam. nisi inlerveniat habitus, quo ipsi conformetur et quo elevetur et quodam modo fortiter alligetur. Unio enim beatitudinis est per cognitionem et amorem; unde sicut habitus diligendi non facit ad dilectionis diminutionem, immo potius ad perfeclionem; sic etiam non facit ad illius unionis imperfectionem, sed potius ad perfectionem et complementum. Unde quod dicit, quod magis unitur quod unitur sine medio quam cum medio; dicendum, quod illud habet veritatem de medio, quod facit distare, non autem de eo, quod facit approximare et ad unionem magis reddit habilem, cuiusmodi esl vinculum caritatis.

2. Item, quanto Deus magis habilat in corde, tanto magis cor hominis dilatatur ad bona 3; sed excellentiori modo habitabit Deus in homine in slatu. palriae quam in stalu viae: igitur habitus carilatis iu patria plus habet de latitudine.

3. Item, quanlo virtus et bonitas est maior, tanto eius diflusio est amplior el liberalior; sed in patria crescet caritas secundum virtutem et bonitatem: igitur et per consequens crescet secundum communicationis amplitndinem.

4. Item, affectio sequitur cognilionem!; sed in patria cognitio dilatabitur et ampliabitur: ergo necesse est, carilatis affectionem similiter dilatari.

Sed contra: 1. « Quanto virlus magis esl unita, quod maxime accedit ad unitatem maxime recedit a latitudine: si igitur caritas in patria habet magis uniri. videlur, quod potius ibi habeat arctari quam dilalari.

2. Item, in via diligimus praescilos et praedestinatos ex caritate, in patria vero tantum praedestinatos 4: ergo ad plures se extendit dilectio viae quam dilectio palriae; sed dilectio, quae ad plures se extendit, est latior: ergo etc.

3. Ilem, latitudo caritatis maxime attenditur in dilectione inimicorum; sed in via non solum diligimus amicos, sed etiam inimicos, in gloria aulem nou diligentur inimici: ergo videtur, quod carilas in patria potius habeal arctari quain dilatari.

4. Item, caritas viae diligit onme diligibile, et quod swpra est, et quod infra est, et quod iuxla est, et quod intra est, secundum quod dicit Augustinus in libro de Doclrina christiana 5: sed non possunt esse plura diligihilia, nec magis ab invicem distantia: si ergo latitudo caritatis attenditur penes diligendorum multitudinem et dislantiam, idetur, quod caritas non possit esse magis ampla in palria, quam sit in via.

c o n c l u s i o. Carilas in palria dilatabitur quoad liberalitatis magniludinem, non quoad dUigendorum multitudinem, quae quadam ralione reslringetur.

Respondeo: Dicendum, quod lalitudo caritatis dupliciter habet attendi. videlicet in liberalilalis magnitudine et diligendorum multitudine. Prima latiludo est caritati essentialis, sed secunda est eideni accidentalis. Quantum ad primam latitudinem concedendum est, caritatem in patria dilatari, quia crescit eius bonitas et coimnnnicationis liberalitas et virtuositatis laudabilitas. Quantum autem ad secundain lalitudinem caritas in patria non dilatabitur, ipiin potius restringelur, non ratione ipsius carilatis secundum se, sed ex parte diligibiliuni; pauciora enim erunt diligibilia. Nunc enim ex caritate diligendi sunt sive qui sunt in slatu palriae, sive qui sunt in statu viae, qui ordinati sunt, ut possint ad illum slatum pervenire; sed post consummationem numeri electorum solum illi ex carilate diligendi erunt, qui erunt in stalu patriae, quia alii non erunt potentes pervenire ad illius summi Boni participationem.

Concedendum est igitur, quod caritas in patria dilatabilur quantuni ad liberalitatis magniludinem. Ampliori enim affeclu diligetur Deus in se et in creaturis suis, adeo ul ille qui modo videtur esse remotus, in patria sit amantissimus; et amplius inviscerabit sibi tunc caritas omnes Beatos, quam modo possit homo etiam unum amicissimmn sibi affecluose diligere. Et quia hoc ostendunt rationes ad primam parteni, ideo sunt concedendae.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur in contrarium, quod virtus magis unita plus est infniita; dicendum, quod diligere multa esl dupliciter: aut multa ut multa, aut multa relata ad unum. Quoniam igitur in palria Deus erit omnia in omnibuss, el in omnibus diligetur Deus; hinc est, quod caritas ex conversione sui ad multa et dilatalione non dispergelnr, sed potius colligelur. Unde lalis dilatalio et virtutis unio non habent repugnantiani, immo polius una istarum conditionum sequitur ad reliquaui.

2. Ad illud quod obiicitur, quod nunc diligimus praescitos et praedeslinatos, in patria tantum praedeslinatos; iam patet responsio: quia loquitur de lalitudine ex parle numerosilalis dUigibilium. Praeterea, rum erit eompletus nunierus electorum et collectus in ununi, ila quod quilibet eorum notus erit ruilibet. plures habebit lunc caritas, erga quos possil et habeat affici specialiler et distincte, quam babeat in statu viae.

3. Ad illud quod obiicilur dc inimicis. simililer respondendum est. IIoc enim accidit, quia illi qui sunl in palria, inimicos non habent, quin sint healillcahiles: vel non habebunt post diem iudicii alios

inimicos quam damnatos; si tamen haberent, amplius eos diligerent, quam faciebant, cum essent in statu viae.

4. Ad illud quod ultimo obiicitur de numero diligendorum, iam responsum est; quia non dicimus, caritalem dilatari propter diligendorum numerositalem, sed propter maiorem affectus libera-

Tertio quaeritur, utrum ordo caritatis in patria habeat immutari, an is sit ordo patriae, qui est ordo viae, ut primo nos ipsos et deinde proximos diligamus. Et quod maneat, videtur posse ostendi sic.

1. Sicut gratia est perfectio naturae, sic et gloria: ergo sicut ordo conveniens ipsi naturae instir tutae salvatur, habitu gratiae adveniente; sic videtur, quod salvetur, habitu gloriae superveniente. Si ergo hic est ordo naturae conveniens, ut magis nos quam proximos diligamus; videtur, quod sicut hic manet, quamdiu sumus in gratia, similiter manebit in gloria.

2. Item, sicut ad virtutem fidei spectat videre per speculum et in aenigmate 4, sic eliam ad virtutem caritatis spectat diligere ordinate: ergo sicut, snblato medio cognoscendi sive videndi ab ipsa fide, virtus fidei evacuatur, sic, si a caritate auferatur ordo, quem habet in diligendo, necesse est, ipsam evacuari. Si ergo caritas non evacuatur in palria, videtur, quod non auferatur ei ordo diligendi, quem habebat in via.

3. Ilem, si tantum diligit se quis in patria, quantum diligit proximum, et e converso, ila quod non est ibi ordo; igitur lantum gaudet de bono proximi, quanlum de suo bono: ergo ille qui non est martyr, lantum gaudet de gloria martyris, quantum si ipsemet haberet illam gloriam. Si ergo nonMantum gaudet non-martyr, quantum martyr, frustra ergo laborat homo aggredi opera perfeclionis, cum tantum gaudeat ille qui non fecit, quantum ille qui fecit.

4. Item, si tantundem diligit aliquis alium. quantum semetipsum in gloria, ergo tanlundem diligit sibi propinquos quantum remotos; tantundem etiam diligit illos quos convertit ad fidem, quantum illos litatem. Praeterea, ratio illa non cogit, quia, quamvis non sint plura diligenda in generalilate quam quatuor, in speciali tamen et in particulari nihil impedit, diligendorum numerum augmenlari; ad quae omnia, cum caritas familiariler et intense convertitur, non immerito dicitur dilatari 2. quos non convertit; sed de illis quos convertit, habet quis gaudium accidenlale, quod est aureola: ergo similiter de his quos non convertit. Quodsi hoc est inconveniens dicere, inconveniens est ponere, ordinem caritatis in gloria commutari.

Sed contra: 1. Augustinus de Vera Religione: « Perfecta iustilia haec est, ut plus potiora bona et minus minora diligamus »: si ergo in patria voluntas nostra ad perfectam iustiliam erit deducta, videtur, quod ibi magis diliget maius bonum. Si ergo proximus noster in patria melior est nobis, videtur, quod magis diligemus proximos nostros quam nosmelipsos.

2. Item, volunlas nostra per omnia erit in patria conformis voluntati divinae; sed Deus magis diligit meliorem 8: ergo videtur, quod caritas in Beatis eos magis faciat diligi, qui sunl magis boni: igitur in patria non attenditur ordo secundum rationem proprii et alieni, propinqui et rernoti.

3. Item, in patria Deus erit omnia in omnibus, et affectus Beatorum sic erit dilectione inebriatus, secundum quod dicit Bernardus in libro de Diligendo Deo, nt sui obliviscatur: si ergo Beati in patria in diligendo non atlendunt quod suum esl, sed quod Dei; videtur, quod ordo caritatis non maneat in patria secundum rationem proprii et alieni, nec dileclio sui praeponderabit dilectioni proximi.

4. item, si homo amaret se plus quam proximum, ergo magis optaret sibi bonum quam proximo, et magis deleclaretur in bono proprio quam alieno; sed ubi hoc est, aliquo r.iodo manet proprietas, nec omni modo est perfecta gaudii communitas: si igitur in gloria erit summa communicatio gaudiorum, videtur, quod non maneat ibi ordo, qui nunc est respectu diligendorum.

7 Cap. 48. n. 93. Cfr. supra pag. 650, nola 8. — inferius pro

Valde probabile videlur, quod in palria non manebit ordo caritalis, qui altenditur ratione naturae subslratae, ila ut per se non ameinus magis nos quam proximos.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod circa hanc quaestionem est duplex dicendi modus.

Unus est, quod in patria salvatur ordo caritatis, qui est in via, non tantum per comparationem nostri ad Deum, sed etiam per comparationem nostri ad proximum. Unde in omni statu, sive gloriae sive viae, plus homo diliget se ipsum quam proximum suum, et plus circa se ipsum afficietur, deinde plus circa illos qui ei coniuncti sunt, quam circa eos qui sunt minus coniuncti. — Ratio autem, quae movet hoc ponere, est, quia huiusmodi ordo consonare videtur dictamini naturae, perfectioni gloriae, reclitudini divinae iustitiae. Salura enim dictat, quod homo plus se quam allerum diligat. Gloria etiam essenlialius respicit illum. in quoest,quam alium ei consimilem et propmquum. Divina etiam iustitia ordinat, quod plus de suis meritis gaudeat homo, quae fecit, quam de alienis. Et sic per omnem modum videtur conveniens -, ut ordo caritatis, qui est in via, salvetur in palria.

Alius autem modus dicendi esl hic, quod cum duplex sit ordo caritatis: unus, qui respicit caritatem secundum se, qui quidem attenditur secundum gradum et differentias honi; alter, qui attenditur ratione naturae substratae, utpole ille qui est secundum diflerentias proprii et alieni, propinqui et remoii: unus istorum ordinum, scilicet ille qui est caritatis secundum se, manet in patria. ille enim esl caritati essentialis; unde magis diliget homo in patria Deum quam spiritum crealum, et spiritum magis quam corpus. Alius vero ordo, qui attendilur ralione nalurae subslratae, non manehit, pro eo quod non competit illi slalui. In statu namque beatitudinis perfecta erit obedientia naturae respectu gloriae, perfecta conformitas voluntatis noslrae respectu divinae, perfecta eliam redundautia commutr uis laeliliae. Quia perfecta erit obedienlia nalurae respectu gloriae, conformabilur tunc omnino nalura gloriae, nt, sicut corpus efficietur spirituale et per omoia spiritui obtemperabit, quamvis secundum sta- 5 Nunc r»p. jieniilliniii /r. 188.), August. pag. 692, nola 10, tum viae oporteat. spirilum corpori condescendere 4; sic natura per omnia conformabitur ordini gloriae et gratiae, qui attenditur secundum differentias boni, quamvis nunc gratia condescendat ipsi affectui naturali. — Rursus, quia perfecta erit confonnilas volunlalis nostrae respectu divinae, non magis tliligemus illud quod magis erit nobis propiiiquum, sed illud quod plus erit Deo placitum et acceptum. — Postremo, quia erit ihi perfecta afftuentia communis laetitiae, mulliplicabitur gaudium hominis ivtultiplicatione perfecla, ut tantuni gaudeat de bono uniuscuiusque proximi quantum de suo; quod non posset esse, nisi diligeret proximum quantum semetipsum. Et hoc est quod dicit Anselmus in Proslogio, capilulo ultimo 5: « In illa perfecta caritate inuumerabilium Angelorum et hominum beatorum. ubi nullus minus alium quani se ipsum diligit, non aliter gaudebit quisque pro singulis aliis quam pro se ipso ».

Quis aulem istorum duorum modorum sit rationabilior, difficile est deflnire, quamdiu sumus in r,..... statu praesentis misenae. Si emm vehmus iudicare secundum ea quae in nobis sentimus, vix videbilur alicui credibile nec rationabile, quod alituis omnino 6 diligat alterum quantum se ipsum. Unde iudicabit. priinum modum dicendi esse magis verum. — Si quis vero velit menlem suam altius elevare ad illud Bonum inromprehensibile. quod nec oculus vidit,nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, et ad illam maximam civium unilatem; magis rationabilem iudicabit sequentem modum dicendi, secmidum quod manifeste dicit auctoritas Anselmi et Augustini in libro de Vera Religione. Videtur id ipsum sentire et Uernardus in libro de Diligendo Deo. Unde si velimus loqui, ut plures, sustinebimus primum modum; si vero velimus loqui et sentire, ut sapientiores, sustiitebimus sequentem. Sustinentes igitur hunc secundum modum dicendi, possumus ad obiecta respondere per ordinem.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur, quod gloria salvat ordinem naturae institutae; quod verum est, quod naturam salvat; sed imperfectionem tollit et eliminat; ordo aulem, qui altenditur respectu sui et proximi, deficit a perfecta cominunicatione et unitate et cnncordia affectionis; el ideo in ablatione talis ordinis nulluni 9 fit naturae praeiudicium, sed potius de imperfectione ducitur ad complementum. quisque eliam fpse habet, cum amat ln altero q I Ipse non

2. Ad illud quod obiicitur, quod ordo ille ita corapetit caritati, sicut aenigma fidei; dicendum, quod falsum est. Aenigma enim competit ipsi habitui lidei secundum se et in quantum est habitus virlutis dirigens ad voluntarie credendum ea quae non videntur; sed ordo ille qui est respectu proximi, attribuitur ipsi caritati ratione naturae subslralae.

3. Ad illud quod obiicitur, quod lunc lantum gaudet L homo de alio quantum de se ipso; dicendum j quod illud verum est celeris paribus. Sed ad quantitatem gaudii. attendendum est, quod duo concurrunt, videlicet virtus dilectionis, quae facit gaudere, et materia, de qua gaudet. Quantum est ex parte materiae, aequaliter gaudebit quis in patria de bono proximi et de bono suo, si est aequale, et magis, si est maius, et minus, si est minus; sed quantum est ex parte virtutis, per quam gaudet, niagis gaudebit qui maiorem caritatem habebit. Unde magis gaudebit Petrus de bono Lini, quam Linus de bono proprio. Unde non sequitur, quod non-martyr tantum gaudeat de bono martyris, quantum ipse martyr, quia merito martyrii aucta esl ei virlus gaudendi. Et sic patet, quod licet ex hoc ponatur communitas gaudii, non tamen tollitur, quod unus plus gaudeat de alio quam alter.

4. Et per hoc patet ultimum, quod obiicit de praemio aureolae: quia, quod aliquis habeat gaudium

Dub. I.

In parte ista sunl dubitationes circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit: Caritas, quae deseri polest, nunquam vera fuit; quoniam secundum hoc videtur, quod immutabilitas sit de veritate caritalis: ergo si homo in via semper mutabilis est a malo in bonum, videtur, quod nunquam habeat veram caritalem. Si dicas, quod Magister dicit inferius, quod veritas illa « non referlur acl caritatis essenliam, sed ad eius efllcaciam »; hoc non solvit: primum, quia multi viatores habent caritatem, quae perducit eos ad veram beatitudinem; et tamen, quamdiu viatores sunt, possunt caritatem deserere: igilur ista duo possunt simul stare, quod caritas possit deseri et quod fuerit vera. — Item, caritas viae et patriae sunt unius rationis s: ergo si de verilate caritatis patriae est, ut sit immutabilis: videtur similiter, quod sit cle veritate caritatis viae. Et sic videlur simpliciter sentire Augustinus, quod speciale de alio, hoc non erit 3 ratione ordinis in diligendo, quod magis diligat illum quain alterum, sed hoc erit ratione cuiusdam decoris et gloriae, quam adeptus est merito operis excellentis.

Si autem aliam positionem sustinere velimus,

1. Unde quod dicitur, quod magis debemus dihgere maiora bona; hoc verum est, quantum est de ratione boni, sed ratio 4 maioris prgpinquitatis aliud exigit.

2. Similiter quod dicit, quod perfecte conformanda est voluntas nostra voluntati divinae; dicendum, quod verum est; sed Deus non diligit maiori affeclu, sed diligit ad maius. Unde ex hoc non sequitur,.quod debeamus magis diligere proximos nostros meliores nobis quam nos ipsos, sed quod debeamus eos ad maius diligere.

. 3. Similiter quod dicitur, quod affectus Beatorum erit inebriatus; hoc non est, quia non diligunt semetipsos, sed quia affectus eorum non erit retardatus in dilectione Dei.

4. Postremo, quod dicitur de communicatione perfectae laetitiae, non cogit, quia perfecta laetitia non excludit, quin homo principaliter bonum suum diligat; sed hoc facit, quod diligendo bonum proprium sic circa se auiciatur, ut circa alios non torpescat G. caritas vera nunqnam amittatur; sed hoc est simpliciter falsum, sicut manifeste scitur per experimentum: ergo etc.

Respondro: Dicendum, quod verbum illud sane potest intelligi, ut fiat vis in duplici verbo: primo, ut fiat vis in verbo ex parte subiecti, in hoc quod dicitur: «caritas, quae deseri polest». Aliqua enim prietas sive qualitas deseritur propter hoc, quod non potest resistere impellenti; aliqua deseritur ex mera voluntate habentis. Cum ergo dicit Augustinus, quod caritas non est vera, quae potesl deseri; hoc intelligit de illo amore, qui non habet efficaciam resistendi; talis enim amor, qui potest a superveniente tentatione violentia quadam expelli, non meretur dici amor caritatis, cuius est Deum carissimum habere et propter se et super omnia diligere et propter ainatum omnia faciliter tolerare. — Aliter pctest intelligi, ut fiat vis in hoc quod dicit: « nunquam vera fuit »; quod virtus vera dicitur dupliciter: aut quia habet operationem sibi debilam 10, aut 0 In verbis huius dubii. Cfr. hic lit. Magistri, c. I, ubi cliam

quia perducit ad finem, propter quem est. Et in verbo proposilo dicitur carilas non esse vera, quae deseri polesl, quia. si deseritur, finis debitus non acquiritur; ideo potius vana quam vera est reputanda. Ner. loquitur hic Auguslinus de quacumque potentia deserendi caritalem, sed de polentia, quae est actui coniuncta.

Ad illud quod obiicitur, quod mulabilis et immulabilis non est eadem ratio; dicendum, quod illud inlelligitur de eo quod est immutabile per naluram. non de illo quod est immulabile per divinae largitatis beneficentiam et continuae bonitatis influentiam, sicut est caritas perfecta in patria!.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Quorundam nomina Chrislus dicit esse scripta in libro vitae, qui postea abierunt retro. Quod enim scriptum est in libro vitae, cum ille liber sit immutabilis, deleri non potest: ergo videtur, quod non sit possibile, ut aliqui, qui scripti sunt, postea vadanl retro et deleantur de illo libro. — Est igitur quaestio, ulrum de illo libro possit deleri. Et quod sic, videtur per illud quod dicitur in Psalmo 3: Deleantur de libro viventium; et Exodi Irigesimo secundo: Aul dimilte eis hanc noxam, aut dele me de libro vitae. Sed in contrarium est quod dicitur super Apocalypsis lerlio: Xon delebo eum; Glossa: « Liber vitae est praescientia Dei, in qua omnia sunt constantia ».

Iuxta hoc quaeritur de libro vitae, quid sit et qilJS eiuS USUS.

Respoxdeo: Ad hoc breviter dicendum est — quantum spectat ad propositum, quia quaestio ista determinatur in quarto libro, in tractatu de resurrectione — quod cnm liber vitae sit divina dispositio, secundum quam aliquis ordinatur ad vilam el reputatur esse dignus vita, aliquis polest dici dupliciler scribi in illo libro: vel secundum praesentis iuslitiae repulationem, vel secundum finalis gratiae praevisionem. Et primo modo dicitur scribi in libro vitae, quia scribunlur eius merita; secundo autem modo, non solum quia scribuntur eius merila, sed etiam quia ipse ordinatur ad vitam secundum praedestinationem divinam. Qui primo modo scribitur deletur quantum ad praesentem iusliliam, quia iam non reputatur dignus vila: qui secundo modo scribitur nunquam deletur. Delelio aulem illa non dicit aliquam immntationem factani circa ipsum Deum, sed solum circa merilum immutatum. — Et sic patet responsio ad obiecta.

Dub. III.

Item quaerilur de hoc quod dicil: Chrislus lanlum electos dilexit et eorum salulem oplavit. Sed contra: latior fuit caritas in Christo quam in nobis; sed nos non diligimus solummodo electos, verum etiam praescitos: ergo et Christus. — Item, illos dilexit Christus, quos voluit salvos fieri; sed secundum quod dicitur primae ad Tiinotheum secundo: ipse vult, omnes homines salvos fieri: ergo videtur, quod tam electos quam reprobos dilexerit. — Item, Angeli non tantum serviunt electis. immo etiam malis, et eos quibus serviunt, volunt perducere ad vilam: ergo diligunt eos ex carilale: ergo multo fortius videtur, quod Christus ex caritate oinnes dilexerit; et si hoc verum est, tunc non est verum quod Magister dicil.

Respoxdeo: Dicendum, quod sicut in primo libro diclum fuit, voluntas in Deo distinguitur secundum duplicera modum. Est enim voluntas in Deo anlecedens et vohmtas consequens: voluntas antecedens est solumraodo ex ipso, voluntas vero consequens pendet ex causa nostra. Per hunc modum dupliciter dislinguenda est dileclio in Christo, videlicet dilectio, quae est secundum voluntatem antecedcnlem, et hac quidera oranes diligebat, quia oinnes ad salulem pervenire cupiebat, quanlum est ex "se; et dilectio secundum voluntalem consequentem, et hac, quia respicit merita fraalia. non omnes diligebat nec omnes ad salutem pervenire cupiebal. Et de hac ultima intelligit Magister, ipse autem opponit de priina. — Et per hoc patet responsio ad obiecta 10.

Cap. I.

De caritate Dei.

Praemissis adiiciendum est de dileclione Dei, qua i. ipse cliligit nos, quae non est alia, quam illa qua dialium minus diligit. Unde Auguslinus: « Incomprehenquoque noslrum amat quod fecit, sicut et oclit quocl fecinms. Miro igilur et divino modo, etiam quando odit, diligil nos; et hoc quidem in omnibus intelligi potesl. Quis ergo cligne possit eloc[iii, quantum diligat menibra Unigeniti sui, el quanlo amplius Unigenitum ipsum? fecit; et inter ea magis diligil ralionales creaturas, et de illis eas amplius, quae sunl membra Unigeniti sui, et mjilto magis ipsum Unigenilum.

Cap. II.

Quomodo Deus dicilur magis diligere, vel minus hunc, vel illum.

Cum aiilem dilectio Dei immutabilis sil, et icleo non inlenditur vel reinillitur, si quaeritur, quae sil ratio dicti, cum dicilur magis vel minus diligere hoc sensum humanum, ut ad tantae allltudinis inlelligeneius dileclione nobis proveniunt. Electorum ergo alios vel illos diligere.

Cap. III.

Quod dupliciler inspicienda est dileclio Dei.

Consideratur enim duobus modis dileclio Dei: sesit diligere — immo sempiterna dilectione dilexit ante et futura iam facla sunt. Itaque omnes Sanctos suos ipse mutatur, non Deus».

Cap. IV.

Si quis magis vel minus diligilur a Deo uno lempore quam alio.