Distinctio XXXVII

2. Item, super illud primae ad Corinthios decimo quinto: Virtus peccali lex; Glossa: « Lex prohibendo auget peccati ciipiditalem »: si ergo Deus nihil debet nobis imponere, quod faciat ad cupiditatis augmentum, sed potius ad diminutionem; videtur, quod per mandata nullo modo debuit nos obligare.

3. Item, Augustinus dicit super Genesim ad litteram: « Meliores iudicavit homines, qui ei liberaliter deservirent »; sed debitum obligationis repugnat libertati obsequii: si ergo Deus a principio hominem reliquit in manu consilii sui, dando ei libertatem arbitrii; videtur, quod nullo modo debuerit addere obligationem praecepti.

4. Item, liberalius dat aliquod donum qui dat sine onere, quam qui cum oneris impositione: si ergo obligatio praeceptorum magnum onus est, et Deus est liberalissimus; videtur, quod gratiam et gloriam debuit dare 3 homini, ita quod ipsum non obligaret ad aliquod mandatum.

Sed contra: 1. Decet Conditorem cunctis opesuis legein certam et limitem praefigere, ultra quam non debeant progredi; sicut patel, quia omnes creaturae reguntur secundum leges sibi a Creatore iinpositas: si ergo hoc est dignilalis in creatura, videlur, quod decens et conveniens fuit, homini legem imponi. extra quam non liceret hoinini progredi. Hoc autem fit per mandata obligatoria: ergo talia mandata fuerunt homini danda.

± Item, decet rectorem in subditis servare debitum ordinem: si ergo homo per liberlalem suae voluntatis poterat inordinari, opportunum et convenientissiinum fuit, ipsum ad rectum ordinem astringi. Hoc autem fit per obligationem mandatorum Decalogi: decens igitur fuil, talia mandata homini dari.

3. Item, decens est, dominum a servo suo obsequium exigere 6; sed tunc dominus a servo suo obsequium exigit, quando leges et praecepta eidem imponit: si ergo decens fuit, quod Deus ab homine tanquam a servo exigeret talia obsequia, decens fuit, ut ei imponeret mandata obligatoria.

1 Viis. 56. — Glossa referlur a Pelr. Lombordo et a Ly-

4. Item, decens est, iustum iudicem secundum merita retribuere 7; sed meritum et demeritum non habet locum, ubi nulla cadit obligatio legis: si ergo conveniens fuit Deo hominem, cui contulerat liberum arbitrium, secundum iustitiam iudicare, decens etiam fuit, ut regulam iustitiae eidein praefigeret. Sed hoc fit secundum mandatorum impositionem: ergo etc. Decalogus debuit dari per modum praecepti, lum quia decebat divinam aequitalem et maiestatem, lum quia nobis expediebat ad gloriam nostram augendam et pacem conservandam.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio verba Decalogi debuerunl dan per modum praecepti, ita quod in eis homo non solum instruerelur, verum etiam obligaretur. — Et ratio huius est: tum quia Deum decebat, tum quia nobis expediebat. ctat lumen rationis rectae. Et quoniam Deus tanquam iustus debet esse aemulator recliludinis et iustitiae et in subditis et in se ipso; hinc est, quod homini leges iustitiae imposuit, ad quas ipsum obligavit, ut nullo modo liceret, ipsum eas impune praetergredi. Verba igitur Decalogi per niodum obligationis debuerunt dari, quia sic decebat divinam aequitatem. — Nec tantum decebat aequitalem, immo etiam maieslatem. Sicut enim decet summam Maiestatem a creatura rationali omni reverentia coll, sic etiam decet, quod rationalis creatura ad manifestationem illius summae Maiestatis per obedientiam famuletur. Et propterea decuit ipsum imponere homini leges et mandata obligatoria.

Non solum autem Deum decebat, sed etiam nobis expediebat, tuni propter gloriam nostram augere iuxla legem inviolabilem, cl lioinini daluni fuisse liberum

gendam, tum propter pacem conservandam. Propter gloriam utique augendam, quia. gloriosius esl homini obtinere beatitudinem per merita quam sine meritis. Et quoniam, cum aliquid redditur ex meritis, quodam modo homo, qui meretur, obligat sibi retribuentem; et magis decet, hominem obligari Deo, quam Deum homini: hinc est, quod ad opera, per quae contingebal mereri, debuit homo per praecepta obligari, ut, dum obligatus obedirel, in merito proficeret et ad maiorem cumulum gloriae perveniret. — Alia ratio est propter pacem conservandam, quae «tantum bonum est, sicut dicil Augustinus 2, ut cuncta pacem appetant »; pax autem servari non potest, ubi homo usurpat sibi quod est alienum: ideo, ut pax servaretur inter homines, debuit Deus mandata homini tradere, in quibus obligaretur, ne quod est alienum usurparet, sed redderet Deo el proximo quod eis deberet, ne aliter iniuriam faciendo pacem frangeret, et frangendo pacem ipse in se pacem amitteret 3. — Sic ergo decuit, verba Decalogi tradi per modum obligationis el praecepti, tum quia decens erat ex parte Dei, tum quia expediens erat ex parte nostri. Et rationes, quae hoc ostendunt, possunt concedi.

1. Ad illud ergo quod obiicitur in contrarium sed valde per accidens et occasionaliler. Ex hoc enim, quod per Legem erat peccati cognitio, tamen 4 per ipsam non erat gratiae collatio, concupiscentia nitente in vetitum, et homine scienter perpetrante peccatum; ex hoc occasionaliter fiebat et ipsius concupiscentiae intensio et peccati aggravatio. Sed hoc non erat de principali intentione ferentis mandata nec de ipsorum mandatorum obligatione. Nani Dominus sic tribuit mandata obligatoria, quod semper fuit promptus tribuere graliam adiutricem ad illa implenda. Unde quod per mandatorum obligationem augeretur concupiscentia, hoc non erat ex ipsis mandatis, sed potius ex negligentia et culpa hominis; Dominus autem propter negligentiam hominis 1 Cfr. supra pag. 387, nola 4. — Do seq. proposit. vide non debuit dimittere, quin diligentiam circa salutem hominis exerceret 5.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Lex prchibendo auget peccati cupiditatem; dicendum, quod Glossa non dicit illud simpliciter, sed addit hanc conditionem: «nisi difmndatSpirituscarilatemS. Undequamvis per se Lex non esset utilis nisi ad cognitionem, tamen cum gratia ipsa mandatorum obligatio multum conferebat ad salutem.

3. Ad illud quod obiicitur, quod obligatio repugnat lrbertati; potest responderi, quod obligatio ad bonum non repugnat libertati simpliciter, sed repugnat libertati peccandi. « Posse autem peccare nec est libertas nec pars libertatis »; et ideo, dum obligatio mandati repugnabat libertati male faciendi, libertatem non minuebat, sed potius augebat. — Aliter etiam polest responderi, quod est obligatio, quae aufert potestatem, et est obligatio, quae aufert impunitatem. Prima obligatio, quae polestatem aufert, minuit libertatem; secunda vero, quae potestatem non aufert, sed tollit impunitatem, libertatem arbitrii salvat et superaddit iustitiae aequitatem. Hoc autem secundo modo mandata Dei sunt obligatoria; et propterea in nullo libertali arbitrii derogabant, quin polius divinam iustitiam commendabant.

4. Ad illud quod obiicitur, quod maioris liberalitatis s est dare aliquid sine merito quam cum meritis; dicendum, quod etsi maioris liberalitatis sit ex parte dantis, non tamen est tantae gloriae et excellentiae ex parte suscipientis. Et quoniam Dominus in conferendo praemium non tantum attendit suae liberalitatis manifeslationem, immo etiam gloriae nostrae promotionem; hinc est, quod maluit nobis dare aeternam beatitudinem per impletionem mandatorum et meritum obedienliae, quam nullo merito praecedente. — Praeterea, merita nostra in nullo derogant divinae liberalitati, immo potius eam manifestant, tum quia ipse bonorum nostrorum non eget, tum quia omnia merita nostra procedunt ex munere gratiae suae. Et propterea dicit Apostolus ad Romanos sexto: Oratia Dei vita aeterna. posil. 37. seqq., et I. de Diversis Quaest. ad Simplic. q. I. n.

Eandem quaestionem, sed sumlam sensu universaliori, ul

Secundo quaeritur, ulrum praecepta Decalogi obligent ad opera formata. Et quod sic, videtur.

1. Deuteronomii decimo sexto: iuste quod iustum esl exsequeris. Ex hoc verbo colligitur, quod Legislator non solum praecipiebat iuslitiam in facto, sed etiam iustitiam in modo; opus autem, quod est iustum in facto et modo, est opus formatum: ergo per mandata Legis obligatur homo ad opera formata.

2. Item, Matlhaei decimo nono 2: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata: observatio igitur mandatorum Decalogi introducit ad vitam; sed nemo introducitur ad vitam per aliqua opera, nisi flant ex caritate, et talia sunt opera formata: cum ergo per Legem obligemur ad praecepta Decalogi observanda. videtur, quod per eandem obligemur ad opera formata.

3. Item, Augustinus dicit, el habetur in fine distinctionis praecedrnlis, quod omnia praecepta Decalogi reducuntur ad iluo praecepla; sed illa praecepta nemo implet nisi ex caritate — sicut patet de praecepto, quo praecipitur: Diliges Dominum Deum imnn ex loto corde tua etc. — videtur ergo similiter. qund oninia mandata Decalogi teneaiimr implere ex caritale: ergo per Legem obligainnr ad opera furmata.

4. Ilem, ad opera uiaiiilaloruin oliligamur secundum inleiitionein praecipienti»; sed intentio prae» tractat. cipientis fuil dare illa mandata, ut per illa ei serviamus et serviendo placeamus; hoc autem non fit nisi per opera caritate et gratia informata: ergo etc.

o. Item, informatio et deformatio sunt opposita, praeceptio et prohibitio sunt opposita; et « si oppositum de opposito, et propositum de proposito5»; cum ergo deformatio operum sit in probibitione, eorundem informatio erit in praecepto.

Sed contra: 1. Dicit Hieronymus 6, quod « thema sit qui dicit, Deum praecepisse impossibile»: cum ergo praecepta illa obligent tam iustos quam peccatores, et in potestate peccatoris non sit informare opera sua, cum illud habeat fleri per caritatem et gratiam; videtur, quod ad hoc nemo obligetur per divina mandala.

2. Item, Augustinus dicit, et habetur in Glossa super illud Psalmi: Declina a malo el fac bonum: « Declinare a malo semper vitat poenam. quamvis non semper promerealur palmam»; sed quoliescumque declinat hoino a malo ex caritate. promeretur palmain: ergo non semper tenetur homo ex caritate a malo declinare. Sed declinando a inalo. observantur praecepta negativa: ergo non viilelur. quod obligent ad opera formata.

3. ftern, aliqnis filius, habens parentes et ristens in peocalo mortali, honorat eos ex naturali pietatoj cam se offert locus et teolpus el oiportunilas; conslat. quod isle non peccat paivnies hono- 6 Symboli Expllc. -kI Damasum (intef opera Hieranynli);

rando, nec committendo nec omittendo: ergo mandatum illud, quo Dominus praecepit: Honora patrem tuum el matrem tuam; non obligabat ad hoc, quod opus illud ex caritate impenderelur: pari ratione nec alia mandala.

4. Item, opera formata non sunt nisi per gratiam; sed nemo scit, utrum gratiam Spiritus sancti habeal: ergo nemo scit, ulrum eius opera sint formata, vel informata. Sed nerao obligatur ad id quod non potest scire: ergo raandata Decalogi ad opera formata non obligant.

o. Item, quicumque obligatur ad aliquid, obligatur per consequens ad id quod est i 111 inseparabiliter annexum; sed opera non possunt formari ab aliquo, nisi habeatur gratia: ergo quicumque obligatur ad opera formata, obligatur ad habendam gratiam. Cum ergo habere gratiam respiciat omne tempus indifferenter, tam tempus dormitionis quam tempus vigiliae; videtur, quod homo omittat in quolibet instanti et in quolibet tempore, ac per hoc in uno die peccabit inflnities. Quodsi hoc est manifeste falsum, restat, quod mandata Decalogi ad opera formata non habeant obligare. Praecepla Decalogi non obliganl ad opus proprie formatum obligatione absoluta, si loquimur de quolibet opere singiUatim; tamen de eis in unum colleclis hoc concedi potest, et eliam loquendo de obligatione condilionali.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod hic est triplex modus dicendi.

Quibusdam enim visum est, quod mandata Dei. calogi obligant ad opera formata, obligatione tamen praecepti affirmalivi, non praecepti negalivi. Obligatio enim praecepti negativi esl semper el ad semper; obligatio vero praecepti a/firmativi, quamvis sit semper, non tamen ad semper, sed pro loco et tempore. Propler quod dixerunt, quod mandata Decalogi obligant hominem ad opera formata pro eo tempore, quo habet caritatem et gratiam; tunc enim potestatem habet exeundi in opera meritoria et tenetur bene uti gratia accepta.

Alius aulem modns dicendiest, quod mandata a. Decalogi non obligant nisi ad opera bona in genere 4. Opera enim formata sunt supra nostram potestatem et supra cognitionis certitudinem; et propterea ad 1 Deul. 3, 16. Vide II. Sent. d. 28. a. I. q. 3. arg. i. nd noret parentes ex naturali pietate, huiusmodi opere absolvitur a mandati obligatione. obligari ad id, de quo non potest habere certitudinem; secundus vero modus dicendi videtur nimis parum dicere, in hoc videlicet, quod ponit, hominem per mandata Decalogi solummodo obligari ad ea quae potest quis implere existens in statu peccati, cum observatio mandatorum Dei sit via deveniendi ad statum gratiae et iustiliae: ideo est adhuc tertius dicendi modus, qui quasi medium tenet in- °Pim. 3- et ter utrumque, et ad quaestionem propositam respondet per distinclionem hoc modo. Cum quaeritur, utrum mandata Decalogi obligent ad opera formata; respondendum est, quod opera formata possunt dici jjj; dupliciter: uno modo per exclusionem deformitatis [urr p''»- peccali, alio modo per positionem dignitatis meriti. Si primo modo accipiantur opera formata; sic uti- concinsio i. que ad opera formata obligant; obligant enim ad vitandum omnia peccata mortalia. — Si autem dicantur alio modo opera formata; sic accipiuntur proprie, et Nota. tunc distinguendum est in ipsa obligatione: est enimowigatioduobligatio absoluta et obligatio conditionalis. Obliga- pe!" tio absoluta est, qua quis simpliciter ad aliquid faciendum obligatur, ita quod, si illud non faciat, incurrit omissionis reatum; obligatio vero condilionalis est,quaquis obligatur ad aliquid faciendum, si vult pervenire ad praemium. Et haec obligatio in eo qni omiltit, non inducit omissionis peccatum, sed ponit implicitae condilionis defeclum.

Si igitur loquamur de obligatione conditionali; cmdasio 2. mandata Decalogi obligant ad opera formata. Si quis enim vull ad vitam ingredi, necesse esl ex caritate servare mandata, quae quidem caritas est meriti principium. — Si autem loquamur de obligatione absoluta; tunc distinguendum est in ipsis mandatis, locouo de quod dupliciter contingit de eis loqui: aut de eispie. in unum colkctis, prout habent reduci ad duo mandata caritatis, aut de quolibet per se singiUalim. Si de eis collectis in unum; cum in eis continealur regula iuslitiae secundum ordinem ad Deum et ad proximum, per quain excluditur omne peccatum; sic concedi polest, quod obligant ad aliquod opus conciasio 3. formalum vel in se, si homo habet unde possit in illud exire, vel in dispositione sive praeparalione

;nl illml. Tenetur enim homo sic mandata Decalogi implere, ut per ipsorum impletionem praeparet locum ipsi gratiae; qua oblenta, exeat. cum locus et tempus est, in opera meritoria, adimplendo duo i. caritatis praecepta. — Si autem loquamur de quolibet singillaiim el per se; sic accipiendo proprie opus formatum, hoc est opus meritorium, et loquendo de obligatione absoluta, mandata Decalogi non obligant ad opera formata, sicut rationes ostendunt, quae ad secundam partem inducuntur. et propterea concedendae sunt.

1. Ad illud quod obiicitur in contrarium, quod stitiae quidam est. qui facil opus Deo placitum et meritorium: et hic proprie reddit opus formalum. Alius autem est modus iustitiae, qui excludit circa actum viri iusti deordinationem intentionis, quae facit animum iniustum, et praeposterationem operis; et hic modus esl in praecepto, non primus. Ab huc autem modo non dicitur opus formatum, nisi accipiendo large, sicut prius tactum est in respondendo.

2. Ad illud quod obiicitur de auctoritate Domini in Matthaeo: Si vis ad vitam ingredi etc; patet responsio per iam dicta: quia ex verbo illo non potest colligi, quod homo obligetur ad opera meritoria facienda nisi obligatione conditionali, videlicet si vult ingredi ad vitam. Si autem de obligatione conditionali ad absolutam velit procedere; non valet ratio, immo esl ibi sophisma secundum quid et simpliciter.

3. Ad illud quod obiicitur, quod omnia mandata reducuntur ad duo praecepta caritatis; similiter patet responsio: quia praecepta duo caritatis non

I. Hanc quaeslionem S. Thom. aliique hac formulu expriimplentur in quocumque mandato singilicUim arceplo, sed ex quodam plenario intellectu el perfectione, consurgente ex omnium i.iandatorum aggregatione el integra observatione. Et hoc modo verum est, quod mandala obligant ad opus formaliiin iu se, vel 8« sua dispositione. Sed ex hoc non sequitur, quod ad hoc obligei quodlibet mandalum per se. Sicut enim non sequitur, decem homines trahunt navem, ergo quilibet per se trahit; quia plus possunt decem quam unus; sic et in proposito suo modo est intelligendum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod tenentur observare mandala secundum intentionem praecipientis; dicendum, quod hoc est verum de obligatione condilionali, si volumus ingredi ad vitam. — l'osset tamen et aliter dici, quod intentio Legislatoris non solummodo fuit ad hoc, ut homo perveniret ad gloriam, sed 6 ut vitaret poenam; mandata autem, si observentur, quanlum ad opera extra gratiam facta sufficiunt ad vilandum poenam; et propterea non sequitur, quod per mandata obligetur quis absolute ad opera meritoria.

o. Ad illud quod ultimo obiicilur, quod deformalio est in prohibitione, ergo informatio in praecepto; dicendum, quod secundum quod informatio proprie accipitur, ratio non valet, pro eo quod informatio et deformatio non sunt opposita immediate, immo inter opus meritorium et opus peccati cadit medium bonum in genere et bonum ex circumslantia. Cum autem dicitur, quod si aliquid est in prohibitione, eius oppositum esl in praecepto; hoc intelligitur de oppositis immedialis, sicut furari est prohibitum, et non furari est in praecepto; et propterea consequentia illa non habet locum in proposito.

II. Principia ad hanc quaeslionem solvcndam necessaria

vel origo (Decalogi)... in lege naturae radicetur. S. Thom.

Utrum obligatio mandatorum

Tertio quaeritur, utrum obligatio mandatorum Decalogi attendatur secundum legem naturae, an secundum legem scriptam. Et quod secundum Legem naturae, videtur.

1. Illud enim est naturale, quod est commune apud omnes; sed ad mandata Decalogi obliganlur omnes: ergo obligatio illa est secundum legem naturae.

2. Ilem, obligatio, quae se extendit ad omne tempus, attenditur secundum illara legem, cuius dictamen currit in omni tempore; sed obligatio mandalorura Decalogi manet in statu legis naturae et legis scriptae etjegis gratiae: ergo obligatio illorum mandatorum attendilur secundum legem naturae.

3. Item, mandata, quae obligant hominem, circumscripta Scriptura et gratia, habent obligare secundum legem naturae; sed talia sunt mandata Decalogi — sunt enim de dictamine rationis rectae, circumscripta lege Moysi et lege Evangelii 3 — ergo etc.

1 Boeth., de Divisione: Nam quod apud omnes idem est verba S. Thomae S. I. II. q. 98. a. 5. attenclatur secunclum legem naturae,

4. Item, quaedam sunt prohibita, quia mala; quaedam mala, quia prohibita; similiter quaedam sunt bona, quia sunt in praecepto; quaedam vero ideo sunt in praecepto, quia bona sunt; ea autem, quae in Decalogo prohibentur vel praecipiuntur, de se sunl mala vel bona, secundum quod dictat ratio recta — sicut Deum esse colendum, et parentes honorandos, hoc utique bonum est de se; falsum testimonium et homicidium, hoc utique de se malum est — sed talia spectant ad legem inditam: igitur obligatio mandatorum Decalogi attenditur secundum vinculum legis naluralis.

Sed contra: 1. Exodi vigesimo legitur, quod primo mandata ista fuerunt de caelo audita; et postea subiungitur, quomodo fuerunt in tabulis scripta: si ergo ibi tradebatur lex scripta, videtur, quod obligatio mandatorum Decalogi secundum legem scriptam principaliter habeat attendi.

2. Item, ad Romanos septirao: Concupiscentiam nesciebam, nisi Lex diceret: Non concupisces; Glossa: « Concupiscentiam nesciebam esse peccatum »; sed mandatum, quod obligat secundum legem nalurae, manifestum est homini etiam sine lege scripta: ergo mandatum illud:.Vou concupisces etc.; non spectat ad legem naturae, sed potius ad legem scriptam.

3. Item, quod est de dictamine legis naturae spectat ad stalum innocentiae; sed distinctio mandatorura Decalogi ad statum innocentiae non spectat, quia in statu illo locura non habebat homicidium nec furtum nec adulterium: ergo videtur, quod obligatio niandatorum Decalogi non sequatur instinctum legis naturalis.

4. Item, quae sunt secundum dictamen legis naturae non solumraodo se extendunt ad statum viae, verum etiam ad statum patriae; sed obligatio ista mandatorum Decalogi ad statum patriae non se extendit, quia ibi nec furlum potestesse, ubi nihil est proprium, nec concupiscentia, ubi nullum potest esse vilium: ergo videtur, quod obligatio huiusmodi mandatorum non sequatur legis naturalis instinctum.

luxta hoc quaeritur: si obligatio mandatorum jn- Decalogi sequitur legem naturae, unde hoc est, quod magis fuerunt mandata illa scripta in tabulis lapideis quam alia mandata Legis?

itera, quaeritur: propter quid Dominus imme- "- diate ipsi populo decem verba Legis proposuit, sicut legitur Exodi vigesimo, magis quain alia raandala, iudicialia scilicet et caerimonialia, quae mediante Moyse pervenerunt ad populi notitiam? Obligatio mandatorum Decalogi radicaliter sequitur legem naturae, sed quantum ad explicalionem et distinclionem sequitur legem scriptam.

Respondeo: Ad praedictorum intelligenliam est notanduiu, quod est loqui de obligatione mandatorum Decalogi tripliciter, secundum quod et de ipsa sufficientia fidei. Secundum enim quod articulos fidei contingit credere tripliciter, videlicet implicile, et explicite, et quosdam implicile et quosdam explicite 4; sic et de praeceptis Decalogi intelligendum est.

El secunduni istum triplicem modum obligatio mandatorum Decalogi respicit triplicem statum, videlicet stalum naturae institutae et slatum naturae lapsae et statum legis scriptae, ita quod statum legis scriptae respicit simpliciter explicite, ubi Iucide vel dislincte illa decem mandata a Deo fuerunt pronunliata el scripta. — Statum vero nalurae lapsae respicit obligatio mandatorum Decalogi implicite secundum duo praecepta iuris naturalis, quae natura semper diclabat, videlicet quod faceret alii quod sibi vellet fieri, et non faceret alii quod sibi nollet fieri 6. — Statum aulem nalurae institutae respiciebat quodam modo implicite, quodam modo explicite. Quaedam enim sunt praecepta ordinantia ad Deum, quaedam vero ordinantia ad proximum. Ad praecepta namque illa quae ordinant ad Deum, explicite obligabatur homo in statu naturae institutae, ubi idoneus erat et disposilus ad colendum Deum integre et perfecte. Ad mandata vero, quae ordinant ad proximum, obligabatur implicile, pro eo quod necessitas explicandi mandata illa ortum habet ex multiplici deordinatione, quae subsecuta est ex prima transgressione. Et illud colligi potest ex eo quod dicitur Ecclesiastici decimo septimo s, loquens de hominis conditione: Sensu implevit cor illorum el mala et bona oslendit illis, posuit oculos ipsorum super corda ipsorum etc., usque ibi: Altendite ab omni iniquo, et mandavit illis unicuique de proximo suo; ubi colligitur e.rplicila obligatio hominis respectu cultus divini, et implicila respectu vitandae laesionis ipsius proximi.

Secundum hoc igitur patet, quod obligatio mandatorum Decalogi radicaliler sequitur legem naturae, sed quantum ad explicationem sequitur legein Scripturae. — Explicatio enim plenaria mandatoniin Decalogi opporluna fuit secundum statiiin peccati propter obscurationem luminis rationis et propter obliigitur, quae sicsebabent, ut nunquam llclle fleri possint, lex

i. qnationem voluntatis. Quia enim voluntas corrupta prompta erat ad multiplicem deordinationem, opor- 2. tebat, eam religari per multiplicia mandata. Rursus, quoniam scriptura cordis interior propter peccatum erat- obnubilata, et homo, qui fuerat spirituali mente praeditus, effectus erat sensibilis et carnalis; opportunum erat, ut exterius legeret et audiret per sensus corporis ea, per quae posset in rectitudinem iustitiae regulari 2. Et ideo explicalio et distinclio mandatorum Decalogi spectabat ad legem scriplam, quamvis obligatio spectaret ad legem inditam, sicut rationes ad primam partem inductae ostendunt, quae concedi possunt, quoniam verum concludunt.

1. Ad illud vero quod primo obiicitur in conpropter introducendam novam obligationem, sed potius propter ipsius obligalionis explicalionem, quae quidem necessaria erat propter peccati obnubilationem s.

2. Ad illud vero quod obiicitur de auctoritate Apostoli, quod concupiscentiam nesciebat esse pecpotest dici, quod loquitur in persona hominis carnalis; aut certe hoc dicit, quia, elsi aliquo modo nossel per legem naturae in generali, non tamen in speciali cognoscenat nisi per legem scriptam; unde ipsemet ibidem 4 dicit, quod per Legem est cognilio peccati. Propterea ex verbo illo non habetur, quod obligatio huiusmodi mandatorum ortum habeat a lege scripta, sed solum quod ipsius obligationis explicatio in lege illa sit facta.

3. Ad illud quod obiicitur, quod ea quae sunt de dictamine legis naturae, conveniunt statui innonerali et implicite illi statui habent convenire; et hoc modo ad illum statum spectabant mandata secundae tabulae.

4. Ad illud quod obiicitur, quod ea quae sunt de dictamine legis naturae, manent in statu gloriae; responderi potest dupliciter. Primum quidem, quia, sicut dicitur de virtutibus, quod manent in patria secundum excellentiores et nobiliores usus et actusG; sic concedi potest, quod adimpletio mandatorum Decalogi salva erit in patria, multo tamen nobiliori et excellentiori modo, quam sit in via, secundum quod ibi excellentiori modo ordinabitur et ad Deum et ad proximum, et secundum quod voluntas excellentiori modo erit ad bonum ordinata et a malo remota. — quae dictat specialiter, sive impkcite el exphcite; et rursus, in his quae natura dictat explicite, vel dictat secunduin omnem stalum nalurae, vel secundum statum naturae lapsae; et quod est de dictamine legis naturae simpliciter et explicite, illud manebit 7 in statu gloriae. Explicatio autem et distinctio mandatorum Decalogi respicit slatum nalurae lapsae et instructionem legis scriptae.

Ad illud vero quod quaeritur, quare magis decem verba scripta fuerint in tabulis lapideis quam alia, cum minus speclarent ad legem scriptam; dicendum, quod hoc fuit, quoniam in ipsis maxime consistebat 8 regula iustitiae, et alia habebant reduci ad haec; et ipsa quidem stabilia erant nec evacuari habebant per legem supervenientem: ideo in tabulis lapideis scripta fuerunt, ut ostenderetur eorum praerogativa quantum ad dignitatem et quantum ad slabilitatem.

Ad illud quod quaeritur, quare magis data sunt ipsi populo a Deo immediate mandata Decalogi quam iudicialia et 10 caerimonialia; dicendum, quod hoc

fuit, quia, cum mandata Decalogi essent de dictamine legis naturae, modica indigebant expositione, unde simplices statim potuerunt illa capere. Caerimonialia vero et iudicialia indigebant maiori in-

Consequenter quaeritur de mandatis Decalogi quantum ad ordinem et distinctionem. Et circa hoc tria possunt quaeri.

Primo quaeritur de ipsorum mandatorum numero et suHicienlia, utrum sint decem.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum mandata Decalogi debeant esse tantum decem, an plura, an pauciora. Et quod debeant esse pauciora, videtur:

1. Quia ad Romanos decimo tertio dicitur: Qv dfifyjit proximum Legem implevit: ergo in de dilectione proximi tota Lex potest includi: videtur ergo, quod mandata non debeant numero denario multiplicari, cum in paucioribus salis contineantur.

2. Item, super illud ad Romanos septimo 8: Concupiscentiam nesciebam; Glossa: « Bona est Lex, quae, dum concupiscentiam prohibet, omnia mala prohibet »: si ergo in prohibitione concupiscentiae cetera mala prohibentur, videtur, quod alia mandala superfluunt.

3. Item, quicumque peccat mortaliter, se ipsum occidit: ergo cum in occisione prohibeatur non tanlum homicidium corporale, sed etiam spirituale, non tantum operis, sed etiam voluntatis; videtur, quod in illa prohibitione prohibeantnr omnia peccata: ergo superfluunt omnia alia mandata.

h. Ilem, differenlia I.egis et Evangelii est, quod Lex prohibeat manum, non animum; Evangelium aiitem non solum manum, sed etiam animum prohibet: ergo videtur. quod solumniodo deberet prohiberi actus exterior, et non, quod spectaretad actum interiorem: ergo superfluit mandatum de non concupiscendo. Si tu dicas, quod prohibetur roncupiscentia, quae progreditur in opus; contra <c, csl: quia illa non dislinguilur a peccato operis: ergo structione; unde illorum cognitio principalius spectabat ad iudices et sacerdotes; ideo non sic fuerunt data populo immediate, sed mediante legislatore.

Secundo quaerilur de ordine ipsorum ad invicem.

Tertio vero quaeritur de numero et ordine in comparalione ad tabnlarum distinctionem. praeceptum de prohibitione illius concupiscenliae non debet connumerari praecepto de prohibitione operis exterioris.

Sed contra: quod debeant esse plura quam decem, videtur.

'3. Magis sumus debitores Deo quam proximo: ergo plura deberent esse mandata ordinantia ad Deiim quam ordinantia ad proximum: ergo cum mandata ordinantia ad proximum sint septem, videtur, quod mandata ordinantia ad Deum sint plura, vel saltem totidem.

(i. Item, tantum obligamur ad benefaciendum proximo, quantum obligamur, ul non male faciamus ei 6: cum e.rgo sex sint mandata, secundum quae prohibemur, ne offendamus proximum; videtur, quod saltem sex deberent esse, secundum quae obligaremur et ordinaremur ad benefaciendum; et si hoc, omnia mandata essent saltem quindecim.

7. Item, septem sunt capitalia peccala ila magna, quanlum est de natura sua, sicut peccatum avaritiae el luxuriae: ergo sicut speciale mandatum est, in quo prohibetur avaritia, et in quo prohibetur luxuria; ita speciale mandatum deberet esse ad alia vitia proliibenda, ita quod aliquod esset praeceptum, in quo specialiter prohiberelur superbia. aliquod, in quo invidia, et sic de aliis. Si tu, dioas, quod implicite prohibentur in prohibitione concupiscentiae; obiicitur contra hoc, quotf tres sunt radices peccatorrirJn, secunduin quod dicitur primae loannis secundo: Conrupiscentia oculnrum, concupiscentia carnis el superbia vilae: si ergo conlum ad nocendum fratri in homicidii genere deputarl. Unde

cupiscenlia carnis et oculorum prohibetur explicite, videtur, quod et superbia vitae deberet habere specialem prohibitionem.

8. Item, sicut contingit concupiscere uxorem alienam, et concupiscentiam consummari in opere; sic etiam est reperire circa homicidium et falsum testimonium et circa alia mandata: ergo sicut duo diversa sunt praecepta de concupiscentia uxoris alienae et rei alienae in opere et voluntale; sic deberent alia praecepta duplicari; quod si verum esset, tunc essent plura quam decem.

Est igitur quaeslio, quare decem sint et non plura nec pauciora.

Convenienter assignata sunl decem

praecepta Decalogi.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod sufficientia et numerus mandatorum sumitur secundum rationem ordinis ipsius iustitiae generalis, cuius est hominem ad Deum et ad proximum ordinare; unde quaedam sunt mandata ordinantia hominem ad Deum, quaedam vero ordinantia rum numerus et sufficientia sumi potest tripliciter, videlicet ex parle obiecti el ex parte subiecti et ex parte actus medii.

Ex parte obiecti sic: nam cum in Deo sint tres plex est praeceptum, secundum quod creatura rationalis ordinari habet ad Deum. Nam secundum rationem maieslalis, quae appropriatur Patri et convenit Deo, secundum quod est causa efficiens creaturae, ordinatur per illud praeceptum: Non habebis deos alienos. — Secundum rationem veritatis, quae appropriatur Filio et convenit Deo, secundum quod est causa formalis exemplaris creaturae, ordinatur per illud: Non assumes nomen Dei tui in vanum. — Secundum rationem bonitatis, quae appropriatur Spiritui sancto et convenit Deo, secundum quod est causa finalis, ordinatur per illud: Memento, ut diem Sabbati sanctifices; ita quod per illa tria sufficienter homo ordinetur ad Deum, 1 Cfr. supra d. 33. dub. I. — Aliquanto inferius pro Illa ut subiaceat summae Maiestati, credat summae Veritati et adhaereat summae Bonitati. Et haec sufficientia sumta est ex parte obiecti 2.

Secundo modo sumitur sufficientia ex parte subiecti ordinabilis, quod quidem est anima rationalis, in qua est triplex vis motiva, secundum quam habet in Deum ordinari, videlicet rationalis, concupiscibilis et irascibilis 3. Mandatum de adoratione respicit ipsam irascibilem; mandatum vero secundum respicit ipsam rationalem; sed mandatum tertium de sanctiflcatione respicit ipsam concupiscibilem, sicut intuenli satis apparet. Et haec sufficientia sumta est ex parte subiecti.

Tertio vero modo sumitur sufficientia ex parte actus medii. Triplex enim est actus, secundum quem habet homo in Deum ordinari, videlicet actus cordis, oris et operis 4. Penes aclum operis attenditur mandatum adorationis. Penes actum oris attenditur secundum mandatum, quo prohibetur falsa invocatio nominis divini. Secundum actum cordis attenditur tertium mandatum, in quo praecipitur sanctilicatio mentis. — Et sic patet sufficientia mandatorum ordinantium hominem ad Deum, quoniam sunt tria tantum et non plura nec pauciora. videlicet ex parte obiecti et subiecti et actus medii.

Ex parte namque conditionum ipsius obiecti sic potest sumi. In proximo enim, ad quem ordinant mandata secundae tabulae, relucet proprietas Patris et Filii et Spiritus sancti. Secundum quod in proximo relucet proprietas Patris, sic debemus ei honorem et reverentiam; et penes hoc attenditur illud mandatum: Honora patrem luum etc.; in quibus relucet proprietas summi Patris in hoc, quod habent rationem principii. — Secundum autem quod in proximo relucet proprietas Filii, sic debemus ei veritatem; et sic est illud mandatum: Non loqueris contra proximum iuum falsum testimonium. — Secundum autem quod relucet in proximo proprietas Spiritus sancti, sic debemus ei dileclionem et innocentiae puritatem. Et quoniam possumus nocere proximo sive damnificare eum multipliciter: in persona propria et in persona coniuncta et in rebus suis, et hoc dupliciter: vel actu interiori, vel exleriori; ideo sunl ulterius quinque mandata. Contra nocumentum enim, quod 4 August., Enarral. in Ps. 1 49. n. I: Laudemus Dominum

habet fieri in persona proximi, est illud praeceptum: Non occides. — Contra nncumeutnm vero, quod habet fieri in persona coniuncta, est illud praeceptum: Non moechaberis, secunduin quod exercetur in opere. — Conlra noeumentuni, quod fit in rebus, est illud: Non furtum facies. — Et quia nocumentum illudduplex, videlicet in persona coniuncta et in rebus, frequentius fit in voluntate per concupiscentiam, quam fiat in opere; ideo sunt alia duo mandata, in quorum uno prohitietur concupiscentia uxoris, in hoc quod dicitur: Non concupisces uxorem; in alio prohibetur concupiscenlia rerum, in hoc quod dicitur: Non concupisces rem proximi tui etc. Sie igitur patet sufficientia ex parte conditionum obiecti.

Ex parle vero subiecti secundum triplicem po- 2. tentiam animae contingit etiam sufficientiani assignare hoc modo. Triplex enim est potentia animae, secundum quam contingit ad proximum ordinari, videlicet rationalis, concupiscibilis et irascibilis. Quantum autem ad potentiam irascibilem habet homo convenienter ordinari ad superiorem per reverentiam el honorem, et sic esl illud: Honora patrem tuum etc.; ad proximum vero per pacem et odii dcclinationem, et sic est illud: Non occides. — Secundum autem rationalem virtutem ordinamur ad proxiiiium per veritatis laquelam et tesliftcalionem; et sic est illud mandatum: Non loqueris contra proximum tuum falsum lestimonium. — Secundum vero potentiam concupiscibilem habet homo ordinari ad proximum per ipsius refrenationem. Et quoniam illa est multipliciter corrupta per cupiditatem et concupiscentiam 2; ideo prohibetur cupiditas et concupiscenlia in actu exteriori per duo mandata, per hoc videlicet: Non moechaberis, et: Non fttrlum facies; prohibetur etiam in actu interiori per alia duo, per hoc videlicet: Non concupisces uxorem proximi tui; non agrum nec aliquam rem. Et sic potest sumi sufficientia ex parte virium animae in mandatis secundae labulae.

Ex parte autem actus potest sumi sic. Ordinari 3. enim habemus ad proximum secundum innocentiam et secundum beneficenliam. Si secundum beneficentiam, sic est illud mandalum: Honora patrem luttm et malrnm tuam. Si secundum innocenliam, hoc est in prohibendo deordinationem 3, quae est contra ipsius esse indioidui; et sic est illud: Non occides. Aut CODlra debitam conservationem speciei; et sic est illud: Ntm moechaberis. Aut con tra possessionem temporalis subsidii; et sic est illud: Non furtum 1 Cod. K Eiddll propria. I i< 1:1 1 1 1> i inferius post nocumenfacies. — Si autem ordinemur ad proximuin secundum actum oris; sic est illud mandatum: Non falsum leslimonium dices. — Si vero secundum actum cordis, qui quidem consistit inaffectu, hoc contingit dupliciter: aut liberaliter contra cupiditatem, aut honesle contra voluplatein; et secundum hoc sunt duo mandata: unum contra voluptatis concupiscentiam, et sic est illud: Non concupisces uxorem; aliud vero contra cupiditatem el avaritiam, et sic est illud: Non concupisces rem.

Et sic per omnem modum patet numerus el sufficientia mandatorum Decalogi: quoniam tria sunt, quae ordinant hominem respectu suinmae Trinitatis; et septem sunt, quae ordinant honiinem respeclu totius inferioris universitatis; ut sic non tantum sit tingit in denario invenire, secundum quod docet Augustinus in libro Musicae 4, ubi ostendit, in denario quandam excellenlem esse perfectionem, ob quam status est in numero illo, et ultra in numerando non procedimus nova nuineratione, sed redimus ad caput: et ideo in numero illo decebat terminari et comprehendi divina praecepla, quae sunt via deveniendi ad perfectionem summam. — Concedendum est igitur, quod decem sunt mandata Decalogi, secundum quod Lex dicit, nec plura nec pauciora. vit; dicendum, quod quamvis in dilectione proximi claudantur mandala ordinantia ad proximum in quadam generalitate, nihiloininus propter ohnubilationem peccati opportunum erat et congruum, mandata illa, per quae evitanlur speciales deordinationes, explicari in speciali. Unde sicut unitas generis non excludit multitudinem specierum, nec unitas finis excludit multitudinem eorum quae sunt ad finem; sic ex unitate mandali dileclionis in proximum non potest concludi, quod non sit pluralitas mandaloriiin ad proximum ordinantinni.

2. Ad illud quod obiicitur, ipiod Lex prohibendo concupiscentiam prohibet oinnia mala; dicendum, quod concupiscentia sumitur generaliter et specialiler. Generaliter concupiscentia dicitur quilibet appetitus lihidinosus et imnioderaliis, specialiter vero dicitur-esse appetitus delectabilis secundum gusluni et tactum a. Et primo quidem modo in prohihitione concupiscentiae dicuntur oinnia mala prohiheri; secundo auteni inodo tenet ralionem specialis mandati et nuineralur inter mandata Decalogi, 8. d illud quoil ohiirilur. qund qni peccat milii ili iiini ugque ad decem, nlque Inde ad unum reverllmortaliter se ipsum occidit; dicendum, quod in prohibitione homicidii non prohibetur deordinatio cuiuscumque vis, sed deordinatio potentiae irascibilis, quae est in actu exteriori, vel ad actum exteriorem aliquo modo habet ordinari l. Unde quamvis prohibeatur ibi homicidium operis et voluntalis, non tamen prohibetur omne peccatum. Et propterea ex hoc non polest concludi superfluitas aliorum mandatorum Decalogi.

3. Ad illud quod obiicitur, quod Lex prohibet manum et non animum: dicendum, quod hoc non dicitur, quod Lex non prohibeat peccatum cordis, sed hoc dicitur, quia peccatum cordis non punit poena mortis, secundum quod peccalum operis, quod potest exterius probari; unde per prohibitionem intelligere possumus poenae infliclionem. Et ex hoc non potest haberi, quod peccatum cordis non debeat prohiberi in mandatis Decalogi.

4. Ad illud quod obiicitur, quod deberent esse plura, quia plura debemus Deo quam homini; dicendum, quod omnia quae debemus homini, quodam modo debemus et solvimus Deo; ideo plura sunt, quae debentur et redduntur Deo quam proximo. Quia tamen ad Deum ordinamur secundum vitam contemplatiuam, ad proximum secundum vitam activam; et in vita contemplativa quaeritur unitas, in activa vero versatur multiplex rerum varietas: hinc est, quod plura sunt mandata, quae directe obligant ad proximum, quam quae directe obligant ad Deum. Hinc est etiam, quod plura sunt peccata, quibus directe peccatur in proximum, quam quibus directe peccatur in Deum.

5. Ad illud quod obiicitur, quod tot modis conlingit alicui benefacere, quot etiam modis contingit male; dicendum, quod quia corruplio concupiscenliae in nobis, quantum esl de se, ad malum inclinat; ideo sumus difflciles ad bonum faciendum, quia proni sumus ad malum perpetrandum 3. Hinc

est, quod plura sunt praecepta negativa ordinantia ad proximum quam affirmativa; plura sunt, in quibus prohibetur, ne fiat malum, quam in quibus praecipitur, ut fiat bonum.

7. Ad illud quod obiicitur, quod ita debet prohiberi superbia et invidia, sicut avaritia et luxuria; dicendum, quod illa duo magis habent prohiberi explicite, quia propter improbitatem libidinis citius progrediuntur in actum exterioris operis 4; nihilominus tamen et alia peccata capitalia in mandatis Decalogi habent prohiberi. Nam superbia prohibetur in adoratione Dei et in honorificalione proximi; invidia vero et ira in fuga homicidii; accidia in sanctificatione Sabbati; avaritia vero in prohibitione furti; luxuria et gula sibi coniuncta in prohibitione moechiae et adulterii, ubi prohibetur omnis illicitus coitus et immoderata delectatio carnalis. — Et si obiiciat, quod ita debet prohiberi in speciali superbia vitae, sicut concupiscentia carnis et oculorum; dicendum, quod non est simile: quoniam, sicut iam patet, non ita radix illa est progressiva in actum exteriorem, secundum quod aliae.

8. Ad illud quod obiicitur, quod ita contingit homicidium perpelrare corde et opere, sicut adulterium et furtum; dicendum, quod non est simile duplici ex causa: tum quia irascibilis non est adeo corrupta. secunduni quod concupiscibilis, quae propter suam immoderatam corruptionem dicilur corrupta et infecta et magis ad malum prona; tum eliam, quia ira ortum habet ex concupiscentia, secundum quod dicit Damascenus, quia «ira est vindex laesae concupiscentiae». Et ideo, dum prohibetur concupiscentia in sua origine, quodam modo prohibetur et ira; ideo non sic oportuit geminari mandatum, quod respicit actum irascibilis sive ipsam iram, sicut mandatum, quod respicit actum concupiscentiae sive ipsam concupiscentiam. Et ex hoc eodem potest haberi, quare non oportuit duplicari alia mandata.

ct nihilominus quatuor primae labulae praecepta enumerat. —

Secundo quaeritur de ordine mandatorum Decalogi. Et videtur, quod mandata Decalogi male ordinentur:

1. Quia prius est illud quod est via ad allerum > miam illud, ad quod ducit; sed mandata ordinantia ad proximum sunt via respectu mandatorum ordinantium ad Deum: ergo priori loco deberent ordinari.

2. Item. «quanlo aliquid universalius, tanto prius5»; sed praecepta negativa sunt universalioris obligalionis quam affirmativa: ergo negativa deberent praeponi affirmativis, cuius contrarium fit in secunda tabula, quia praeceptum de honorando proximo, quod est affirmativum, praemittitur aliis.

3. Item, prior est actus cordis quam oris et operis 3: ergo mandatum illud, in quo prohibetur deordinatio circa aclum cordis, debet praecedere illud, in quo prohibetur deordinatio circa actum operis; cuius contrarium reperitur in ordine mandatorum, quia illa mandala, in quibus prohibetur concupiscentia cordis, ultimo loco nominanlur.

4. Item. prior est actus potentiae rationalis quam concupiscibilis et quam irascibilis: ergo mandatum illud, in quo prohibetur deordinatio rationalis, debet praecedere illud, in quo prohibetur deordinalio irascibilis et concupiscibilis; cuius contrarium invenitur in ordine mandatorum, quia prius mandatum est de non commitlendo homicidium quam de non dicendo falsum testimonium.

r>. Item, videtur, quod sit ibi ordinis repugnantia inter mandata ordinantia ad Deum et mandata ordinantia ad proximum: quia inter mandala ordinantia ad Deum negativa praeinittuntur. ct afiirmativum subiungitur. illud videlicet: Memento, ut diem Sabbati sanctifices; econtra vero est in mnndatis ordinantibns ad proxiuiuiu. quia atfirmalivum praeinittilur, et negativa subiungunlur.

ii. Itfm. hoc videtur alia ratione: quia in mandatis primae tabulae nobilissimum ponitur ultimo loco, in mainliiis vero secundae ponitur primum. Si dicas, quod hoc non cst inconveniens. quia ali- 1 Cfr. supra d. 27. a. 2. q. i. argg. pro I. parle. ter habet homo ordinari ad Deum, aliter ad proximum; contra hoc est: quia imago debet correspondere ei cuius est imago, et exemplum exemplari: ergo idem ordo, qui servatur in mandatis ordinantibus ad Deum, debet observari 6 in mandatis ordinantibus ad proximum.

7. Item, in mandatis secundae tabulae praecepta respicientia actum cordis ponuntur ullimo, in mandatis vero primae tabulae est e contrario: ergo videtur, quod sit ibi ordinis praeposteratio. Et huius ratio sumitur ex hoc, quod dilectio proximi conformari debet dileclioni Dei: ergo eodem ordine, quo ordinantur mandata primae tabulae, debent ordinari mandata secundae.

8. Item, videtur, quod nullus ordo sit ibi observandus: quia a quolibet ipsorum mandatorum potest quis incipere bene facere, et a quolibet potest incipere peccati transgressionem: ergo qua ratione unum debet praeponi, eadem ratione et quodlibet: ergo non videtur aliqua vis facienda esse in ordine.

Mandata Decalogi recte ordinata sunt.

Respondeo: Dicendum, quod sicut in mandatis Decalogi consideratur numerus sufficiens, ila etiam reperitur ordo conveniens, secundum quem ordinem ipse begislator ordinat ea convenientissime. Illius autem ordinis convenientiain dupliciter possumus advertere, videlicet secundum regulam fidei dirigentis et secundum regulam iuslitiae exsequentis.

Fides autem dictat, nos primo ordinari ad Deum, et deinde ad proximum secundum conformitatem ad Deum. In ordine aulem ad Deum primo dictat Bfles, nos ordinari ad 1'atrem exhibendo sibi debitam reverentiam; secdndo ad Pllium refugiendo eius iniuriam, nl non credaraus, eum esse creaturMiii: terlio ad spiriiiun sanctum praeparando sibi

habitationem sanctam. Et hic est rectus ordo, quia Pater a nullo, Filius a Palre solo, Spiritus sanctus vero procedit simul a Patre et Filio. — Iuxta hunc ordinem docet ordinari ad proximum, in quantum habet conformitatem ad Deum. Unde secundum quod l conformatur Patri, primo docet, exhiberi sibi reverentiam. Secundum quod conformatur Filio, docet vitare eius iniuriam; quod potest fleri quadrupliciter: per homicidium, per adulterium, per furtum et per falsum testimonium. Postremo, secundum quod homo habet conformari Spiritui sancto, dictat, fugiendam esse concupiscentiam, per quam inquinatur cordis habitaculum, et hoc quidem fit per duo mandata postrema. — Et sic patet ordo ipsorum mandatorum Decalogi secundum regulam dictaminis ipsius fldei.

Alio etiam modo considerare possumus con- 2. gruentiam ordinis mandatorum Decalogi, videlicet secundum exigentiam obligationis iustitiae. Et quoniam iustitia magis dictat, nos obligari Deo quam proximo; ideo praemitluntur mandata ad Deum ordinantia tanquam digniora et excellentiora et magis 2. obligantia. — Rursus, quia plus est obligari ad aclum operis quam ad actum oris, el ad actum oris quam ad aclum cordis; hinc est, quod praeceptum adorationis in opere respectu Patris est primum; praeceptum vero confessionis in ore respectu Filii est secundum; praeceptum vero sanctiflcationis 3. in corde respectu Spiritus sancti esl terlium. — Similiter, quia plus est obligari ad beneficentiam quam ad innocentiam; praeceptum illud, per quod obligamur ad benefaciendum alii, praecedit illa, per 4. quae obligamur ad non nocendum. — Et iterum, quia magis obligamur vitare maius nocumentum proximi; et magis nocumentum est in homicidio quam in adulterio, et in adulterio quam in furto, et in fnrto quam in falso teslimonio, et in his omnibus quam in concupiscentia cordis, et in concupiscentia cordis magis respectu uxoris quam respectu rei temporalis; et hoc ordine ordinantur mandata Decalogi: hinc est, quod convenienlem habent ordinem secundum regulam obligalionis ipsius iustitiae. — Concedendum est igitur, quod mandata Decalogi recto ordine ordinantur, sive consideremus regulam fidei dictantis, sive regulam iustiliae exsequentis.

I. Ad illud vero quod primo obiicitur in contrarium, quod via prior esl quam illud, ad quod 1 Cod. Z addit homo. consideratione tamen et in intentione est e contrario. Ordo autem mandatorum magis attenditur penes ordinem dignitatis quam nostrae exsecutionis 2.

2. Ad illud quod obiicitur, quod quanto aliqua universaliora, tanto priora; dicendum, quod etsi illud sit verum secundum aliquod genus prioritatis; nihil tamen prohibet alio genere prioritatis esse e contrario, utpote quantum ad prioritatem electionis et dignitatis. Quamvis enim flos sit prior fructu tempore et origine, fructus tamen est prior electione et dignitate. Et sic in proposito est intelligendum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod prior est aclus cordis quam oris 4; dicendum similiter, quod quamvis prior sit origine actus cordis quam operis; nihil tamen prohibet, hominem magis obligari ad vitandum actum operis quam cordis. Ordo autem praeceptorum magis respicit maiorilatem quam priorilatem originis.

4. Ad illud quod obiicitur, quod prior est actus rationalis quam irascibilis vel concupiscibilis; dici potest secundum praehabitam viam, quod hoc est verum de prioritate originis 5. — Aliter etiam potest dici, quod nihil prohibet, secundum aliquam appropriationem actum irascibilis praecedere, secundum quod ille actus correspondet personae Patris, quae est prima persona in Trinitate; et secundum illam correspondentiam assignatur ordo in mandatis, quae spectant ad secundam tabulam.

5. Ad illud quod obiicitur, quod est ibi ordinis?-epugnantia inter mandata primae tabulae et secundae, quia inter mandata primae tabulae negativa praeponuntnr affirmativo; dicendum, quod hoc est falsum: quia, quamvis primum mandatum videatur esse negativum quantum ad modum, affirmativum tamen est quantum ad rem. Prohibenlur enim adorari sculptilia, et in hoc clauditur, quod unus solus Deus debeat adorari et coll 7.

6. Ad illud quod obiicitur, quod in mandatis primae tabulae nobilissimum ponitur ultimo loco; responderi potesl per interemptionem s, quia non est maius Sabbatum sanctiflcare quam Deum adorare. — Aliter etiam responderi potest, quod esto, quod nobilissimum poneretur tertio loco, adhuc non est deordinatio, quia illud respondet bonitati, quae

appropriatur Spiritui sanclo, cuius personam ipsa fides in Trinitate ordinat tertio loco; non sic autein 3. est reperire circa mandata secundae tabulae. — Posset etiam dici, quod maioris diflicultatis est ultimum de mandatis secundae tabulae quam primum, quia maioris perfectionis est rem alienam non concupiscere quam patri benefacere. Et si tu obiicias tunc, quod deberet primo ordinari; non valet, tum quia mandatum illud non respondet Patri, sed Spiritui sancto, tum quia non est in eo tanta obligatio.

7. Ad illud quod obiicitur, quod in mandatis primae tabulae praeceplum cordis ponitur primo, et praeceptum operis ultimo; respondendum est per interemptionem: quoniam, etsi mandatum de san-

De numero et ordine

Tertio quaerilur de numero el ordine mandatorum per comparationem ad tabularum distinctioneni; et cum diversimode a diversis dicantur fuisse scripta mandata in tabulis, quaeritur, quis verius dixerit. Nam Iosephus dicit, quod quinque fuerunt scripta in una, el quinque in altera; Origenes, quod quatuor in una, et sex in altera; Augustinus vero, quod tria in una, et septem in allera. — Et quod verius dixerit losephus, videtur:

l.Primo, quia illae tabulae aequales fuerunt quantum ad magnitudinem, secundum quod satis est probabile, cum non legatur contrarium: ergo videtur, quod tot debuerit una tabula continere, quot et altera.

2. Item, hoc ipsum videlur auctoritate Apostoli, ad Romanos decimo tertio, ubi dicit, Legem impleri dilectione proximi; et hoc probat inducendo solummodo in quinque mandatis: ergo videtur, quodsi Apostolus sufficientem facit iniluclionem, quod in quinque mandatis sufficienter exprimat continentiam saltem unius tabulae.

1 ln Vat. desideratur non. Superius pro non est cocl. F ctificatione Sabbati respiciat operationem exteriorem, utpote opus servile, non respicit positive, sed potius negative; actum vero cordis interiorem, qui attenditur in vacando Deo, positive respicit; in mandato vero primo non tanlum praecipitur cultus cordis inlerior, verum etiam adoratio exterior.

8. Ad illud quod obiicitur, quod nulhis est ibi ordo, quia a quolibet potest fieri inchoatio; dicendum, quod ordo non attenditur in mandatis Decalogi secundum exseculionem nostrae impletionis, vel omissionem nostrae praevaricationis, sed secundum dictamen ipsius fidei et obligationem iusliliae, sicut praetactum est; et ideo ratio illa non valet s. quoad tabularuni distinclionem.

9. Item, sicut denarius numerus convenit perfectioni, sic quinarius numerus convenit statui carnali, quoniam status ille per quinque habet designari propter quinarium quinque sensuum, secundum quod expositoresdicunt: ergo sicut decebat, totam Legem contineri intra Decalogum, sic decebat, scribi in labulis per quinarium et quinarium: ergo videtur, quod dictum Iosephi sit veruni et congruum; quod si ita est, tunc alii dixerunt falsum.

I. Primo per ipsum textum 8: quia mandatum primum, quod spectatad Dei venerationem, distinguit in affirmativum et negativum, cum dicit: Ego sum Dominus Deus tuus; et postea adiungit: Non facies tibi sculptile; inandatum vero de concupiscentia coninngit, unde interponil concupiscentiam uxoris inter concupiscentiam rerum. Exodi vigesimo: ergo videtur, quod praecepta ordinantia ad proximum sint tantum sex, praecepta ordinantia ad Deum sint quatuor. Si ergo illa quae ordinant ad Deum, debuerunt scribi simul, videtur, quod Origenes melius distinxerit per quaternarium et senarium.

2. Item, hoc ipsum ostenditur auctoritate Hieronymi, qui conflrmat verbum ipsius Origenis. Ait enim Hieronymus super Osee: Propler duas iniquitates etc: « Hae duae iniquitates sunt contra duo Decalogi praecepta, quibus dicitur: Ego sum Dominus Deus tuus; et: Non erunt tibi alii dii praeter mev: ergo videtur, quod quatuor mandata sint, quae ad Deum spectant: ergo qualuor sunt in prima tabula.

3. Item, hoc ipsum ostenditur per illud quod dicitur in libro de Quaestionibus novi et veteris Testamenti, qui dicitur esse Augustini, ubi post enumerationem quatuor mandatorum dicitur: «Haec quatuor verba proprie ad Deum pertinent et in prima tabula continentur »: ergo videtur secundum hoc, quod dictum Origenis fuerit magis verum.

Sed quod Augustinus verius dixerit omnibus videtur:

1. Primo, quia scriptura tabularum exterior debet respondere scripturae interiori; sed in tabulis cordis interius mandata ordinantia ad summam Trinitatem scribuntur in superiori parte rationis; haec autem non sunt nisi tria, secundum quod tria sunt appropriala, reliqua vero, quae ordinant ad proximum, scribuntur in inferiori parle, quae tenet quasi rationem alterius tabulae: cum ergo tabulae exleriores respondeant interioribus, videtur similiter, quod ita in tabulis exterioribus debeat esse, quod tria scriberentur in una, et seplem in altera.

2. Item, melius distinguit mandata qui distinguit ea secundum speciem 4, quam secundum materiam; sed mandatum de non concupiscendo uxorem et de non concupiscendo res formaliter distinguuntur, quia illa est concupiscentia carnis, ista est concupiscentia oculorum; mandatum vero de non colendo deos alienos et de non Taciendo sculptilia non diversiffeintur nisi secundum materiam: cum ergo Augustinus h6c modo distinguat, videtur, quod assignatio eius sit magis idonea.

3. Item, cum omnia mandata ordinent ad unius Dei cultum, videtur, quod quantum est de se, debuerint simul in unum colligi et ordinari: si ergo fuerunt per tabulas divisa, hoc non fuit nisi ad commendandum duo caritatis praecepta, quorum unum ordinat ad Deum, alterum ordinat ad proximum. Cum ergo tria sint ordinantia ad Deum, et septem ordinantia ad proximum, sicut patet ex sufficientia mandatorum superius assignata; videtur, quod assignatio Augustini sit magis recta, ut tria scripta fuerint in prima tabula, et septem in secunda.

Item, obiicitur contra omnes assignationes prius habitas: quoniam, si per mandata Decalogi prohibetur omne peccatum, et contingit, hominem « peccare in Deum et in proximum et in se ipsum 6 »; videtur, quod secundum multiplicationem personarum, contra quas peccare conlingit, debuerit multiplicari numerus tabularum: ergo Lex debuit scribi in tabulis tribus, non in duabus; alioquin videtur, quod mandata Decalogi aut sint insufflcienter tradita, aut inconvenienter per tabulas distincta. In sensu litterali eranl quinque mandata in una tabula, quinque in altera; in sensu spirituali vel secundum Origenem quatuor in una, sex in allera, vel melius secundum Augustinum tria in una, septem in altera.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est nolandum, quod scriptura mandatorum in tabulis dupliciter habet distingui, videlicet secundum sensum litteralem et secundum mysticum. Si flat distinctio illius scripturae secundum sensum litteralem; sic quinque fuerunt in una tabula, et quinque in alia; et hoc modo distinguit Iosephus, qui fuit historiographus, et qui ad sensum litteralem principaliter respiciebal. — Si autem flat distinctio secundum spiritualem sive mysticum sensum; sic distinxerunt doctores sacrae Scripturae dicentes, mandata ordinantia ad Deum pertinere ad primam tabulam, mandata vero ordinantia ad proximum pertinere ad secundam. Illa enim distinctio tabularum flebat ad geminam caritatem commendandam et insinuandam; et quoniam mandata ordinantia ad Deum et ad proximum dupliciter possunt distingui et diversificari, videlicet diversitate fo)-maliet materiali: hinc est, quod adhuc doctores nostri fuerunt diversificati. Considerando enim distinctionem materialem, quatuor sunt mandata, quae ordinant hominem ad Deum. Materialiter enim loquendo, in hoc quod dicitur: Non adorabis deos alienos; et: Non facies tibi sculptile, duo mandata includuntur 8. Et hunc modum distinguendi et assignandi servat Origenes.

Si vero consideretur distinctio mandatorum secundum rationem formalem; sic mandata ordinantia ad Deum non sunt nisi tria, tribus appropriatis trium personarum correspondentia, secundum quod tactum est supra; mandata autem ordinanlia ad proximum sunt septem, ita quod illud quod est de concupiscentia uxoris alienae, distinguitur ab illo quod est de concupiscentia rerum, secundum quod alia et alia est concupiscentia secundum formam et speciem. Et hoc modo consideravit Augustinus. Ait enim sic super Exodum 2: « Convenientius enim mihi videtur, accipi illa tria et ista septem, quia et Trinitatem videntur illa quae ad Deum pertinent, insinuare. Et quod dictum est: Non erunt tibi dii alieni praeler me, hoc ipsum perfectius explicatur, cum prohibentur figmenta coll». — Sic igitur respiciendo ad sensum litteralem, bene distinxit Iosephus. Respiciendo vero ad intellectum spirilualem el distinctionem materialem, bene distinxit Origenes. Respiciendo aulem ad sensum spiritualem et distinctionem formalem, bene distinxit Augustinus et excellentius quam Origenes. Nec est ibi aliqua contradiclio, quia diversus modus distinguendi spirilualiter et lilieraliter non repugnant; simililer diversus modus distinguendi materialiter et formaliter non repugnant 3. — Et secundum hoc rationes et auctoritates probantes, unumquemque bene distinguere secundum suam rationem, satis possunt concedi.

Verumtamen ad illud quod obiicitur, quod debeant scribi in tabulis exterioribus, sicut scribuntur in tabulis interioribus; dicendum, quod etsi debeat esse similitudo ipsius figurae ad veritatem, et signi visibilis ad intellectum invisibilem, non tamen debet esse omnimoda similitudo; immo sic est similitudo in uno, quod sit dissimililudo in altero, ut per hoc

In parte isla sunt quaestiones circa litteram, et primo qii.ierilur de bis quae dicuntur in explicalione primi mandati. Dicil enim Origenes, quod idolum est quod nihil h.abel simile sui. Hoc enim videlur esse falsum. quia idoluni est fabricatum ab arlifice. artifex autem non fabricat nisi secundum similitu- 1 Quaesl. I. appareat, quod illud est umbra, et istud est veritas. Ideo non oportuit, quod omnino scriberentur exlerius, secundum quod scribuntur interius; immo quia populo carnali tradebantur secundum lilteralem sensum, ideo distinguuntur per quinarium et quinarium. Quia vero secundum spiritualem intellectum duo praecepta caritatis insinuabantur, ideo scribebantur in duplici tabula; unde quodam modo est ibi similitudinis convenientia, quodam modo discrepantia.

Ad illud vero quod obiicitur ad confirmationem dicti Origenis de auctoritate Quaeslionum veteris et novi Testamenti, responderi potest, quod Augustinus aliquando loquitur secundum opinionem propriam, aliquando secundum opinionem alienam: etibi distinguebat mandata secundum opinionem alienam, non secundum suam. — Aliquibus autem videtur, quod ille liber non sit Augustini, pro eo quod plura ibi dicuntur, quae verbis beati Augustini repugnare videntur, quod melius patet diligenter inspicienti 5 librum illum.

Ad illud quod ultimo obiicilur, quod scribi in tribus tabulis; dicendum, quod sicut in mandato de dilectione Dei et proximi clauditur mandatum de dilectione sui; sic in praeceptis, per quae intelligitur homo ordinari ad Deum et ad proximum, clauditur ordinatio sui ad se ipsum; et ideo non oportuit, tabulas triplicari, sicut- etiam non oportuit, triplicari mandata caritatis. — Alia etiam est ralio, quia mandata disiingmmtur secunclum regulam iustitiae; iuslitia autem ad allerum ordinat: et ideo non oportuit, tertiam tabulam intervenire. secundum quam insinuaretur ordinatio hominis ad propriam personam h

dinem, quam habet in anima; sed « nihil est in intelleclu, quod [irius non fnerit in sensu 9 »: nihi! autem est in sensu, quod non fuerit in re extra: ergo videlur, quod idolum nullum sit, quod noti habeat similitudinem in rebus exterioribus. — Iteni. videtur falsum dicere in hoc quod subdit, quod ido- Inm nihil est, quia nihil hhb&t simili: quoniam, si aliquis artifex faril;i lii jikxI iioviim. riiius. noii i-i

reperire sirailitudinem extra, non propter hoe non est aliquid. — item, omne artificiatum est aliquid; sed idolum est arlificiatura: ergo est aliquid. Quomodo ergo dicitur, quod idolum nihil est? — item, facere idola et sculptilia, hoc est solum artificum: ergo videtur, quod mandatum illud non se extendat nisi ad artifices.

Respondeo: Dicendum, quod Dominus in mandato primo praecipit, se adorari et se solum adorari; ideo praecipit latriam et prohibet idololatriam. Et quoniam idololatria dupliciter consuevit apud antiquos commilti: vel in hoc, quod fingebant novam sculpturam, cuius non erat reperire omnino simile exCra, ut ostenderetur, quod specialis et singularis cultus esset ei exbibendus; vel quando fiebat aliqua imago, quae esset repraesentatio alicuius rei extra, quam quis crederet in illa imagine esse venerandam: ideo, ut haec duo prohibeat, tangit illa duo in prohibitione idololatriae, secundum quod Magister dicit in liltera.

Ad illud vero quod obiicitur, quod nihil est in jmiina, quod prius non fuerit susceptum a sensu; dicendum, quod illud verbum intelligendura est, quod anima non habet aliquam simililudinem, quam non susceperit ab extra vel secundum totum, vel secundura parlem-. Cum ergodicitur, quod forma idoli non habet similitudinem extra; hoc intelligitur secundum totum, habel tamen secundum partem, sicut patet de chimaera et hircocervo et monte aureo. Anima enira facit novas compositiones, licet non faciat novas res 3; et secundum quod fingit interius, sic etiam depingit et sculpit exterius.

Ad illud quod obiicitur, quod idolum non debel dici nib.il, immo aliquid, cum sit artificiatum; dicendum, quod dupliciter est loqui de idolo: aut quantum ad materiam et figuram, quam sibi artifex imprimit, aut quantum ad divinitatis excellentiam, quam ipsi idolo idololatra credendo attribuit. Primo modo dicitur, nihil esse in mundo, ab Origene, non quia nihil oninino sit in se ipso, sed quia nihil habet sibi simile correspondens in universo. Quantum autem ad excellentiam divinitatis, quam ei idololatra assignat, oranino nihil est nisi in sola fictione et falsa aestimatione idololatrantis, quae omnino super vanum et nihil fundala est. quia idolum nihil omnino habet divinitatis.

Ad illud quod obiicitur, quod illud praeceptum videtur solum pertinere ad arlifices; dicendum, quod in verbo illo Dominus non solum intendit prohibere idoli fabricationem, sed omnem idoli venerationem; et in hoc etiam includit, quod vult, omnem latriae cultum sibi soli deferri, et ideo praemiltitur 5: Deus tuus Deus unus est; unus enim solus Deus et verus est adorandus. Unde praeceptum illud plus habet affirmationis quam negationis. Nec implet illud raandatum quis, si soluramodo desistat ab idololalria, quia ibi praecipitur adoratio, quae soli Deo est exhibenda. — Quid sit autem illa adoratio, et qualiter et cui sit exhibenda; hoc haberi potest ex his quae supra detenninala sunt distinctione nona 6, ubi quaesitum est de latria. Et ex his quae hic tanguntur et ibi dicta sunt, aliqualiter potesl haberi primi mandati recta intelligentia.

Dub. II.

Item quaeritur de his quae dicuntur in expositione secundi mandati, quod sic exponit Magister: Non assumes nomen Dei tui in vanum; quod est dicere secundum litleram: non iurabis pro nihilo nomen Dei. Sed contra hoc obiicitur: quia illud videtur pertinere ad quintum niandatum secundae tabulae,ubi prohibetur periurium: ergo videtur.quod vel illud mandatuni, vel istud sit superfluum. — Item, «vanumest, ut dicit Philosophus 8, quod non includit finem, ad quem est »; talis aulem est sermo otiosus, ex quo nullus sequitur fructus: ergo videtur, quod quicumque nominat Dominum in verbis otiosis. cum assumat nonien Dei in vanum, faciat contra illud mandatum: ergo peccat mortaliter. Si tu dicas, quod non intelligitur de quacumque assumtione, sed de assumtione in iuramento; obiicilur contra hoc, quod si quis iurat in communi sermone. ubi non est necessitas vel utilitas, facit conlra illud mandatran: ergo peccabit mortaliter scienter iurando; quod videtur valde absurdum. — Iteni, obiicitur contra secundara expositionem, quam ponit Magister, cum subdit: « Allegorice praecipitur, ut non putes, esse crealuram Dei Filium»; quia. cum multipliciter contingat errare circa Filium, non solum sicut erravit Arius, sed etiam sicut erravit Sabellius: videlur, quod non solum illa haeresis,

sed etiam aliae deberent prohiberi. — Item, fides Trinitatis non erat tempore Legis omnibus explicita: si ergo omnes tenebantur ad omnia mandata Decalogi, videtur, quod nihil praecipiebatur, quod spectaret ad aliquam personam determinate.

Respondeo: Dicendum, quod sicut per primum mandatum ordinatur homo respectu summae Maiestatis, quae appropriatur Patri, sic etiam per secundum ordinatur homo respectu summae Veritatis, quae appropriatur Filio. Ordinatio autem ista attenditur in ipsius Veritatis confessione sine alicuius falsitatis admixtione, ita quod nec de ipsa falsum credatur, nec ipsa ad conGrmandum falsum assumalur. Unde prohibetur in mandato illo secundum litteralem sensum falsitas iurationis per nomen Dei, secundum spiritualem vero prohibetur falsitas erroris circa Gdem Veritatis. Et his duobus modis Magister in littera 3 exponit secundum litleram et secundum allegoriam.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod periurium est contra quintum mandatum secundae tabulae; dicendum, quod duo est considerare in falso testimonio, unum videlicet, quod fll iniuria summae Veritati,.quae in falsum testimonium advoeatur; aliud, quod flt iniuria proximo, qui ex falso testimonio damniflcatur. Et ratione primi prohibetur periurium in secundo mandato primae labulae; ratione secundi in quinlo mandato secundae.

Ad illud quod obiicitur. quod vanum est illud v.i- quod frustra fit; dicendum, quod aliquando est quid vanum, quantum est <le se et de propria intentione, aliquando est aliquid vanum ex accidenti Tunc aulem nomen Dei assumitur in vanum, quando assumilur ad confirmationem alicuius sernionis, qni, quantum est de se, non est ordinatus ad aliquam utilitatem, sicut ad confirmationeni sermonis falsi: et qui hoc modo assumit peccat conlra illud mandatum. Quando vero assumitur ad conflrmationem alicuius veri, quamvis sermo ille sit otiosus; lamen assumtio illa non est usquequaque in vanum, quia ordinatur ad hoe. ut quis adhibeat fidem verbo loquenlis, quam etsi quis non assequatur in altero, non tamen omnino operalur frustra, sicut nec rhetor, si per compositos et ordinatos sermones non semper persuadeat. — Verumtamen frequens iuratio nominis Dei, ubi nulla est necessitas vel utilitas expressa, non omnino caret culpa, immo valde est reprehensibilis, maxime in viris perfectis, sicut melius patebit infra 5, cum agetur de iuramento et periurio, ubi clarius manifestatur intelligenlia huius secundi mandati.

Ad illud quod obiicitur contra secundam expositionem, dicendum, quod, secundum quod ipse Magister dicit, expositio illa data est per allegoriam et expositionem quandam. Unde et in exclusione illius erroris per consequens intelliguntur alii excludi; nec respicit omnem statum, sed statum fidei manifestatae et propalatae

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit in expositione tertii mandati: Memento, ut diem Sabbati sanctifices; ubi secundum litteram praecipitur Sabbati observantia. Sed contra hoc obiicitnr: quia Sabbati observantia est caerimonialis, secundum quod dicitur in Ezechiele: Dedi eis Sabbata mea, ut sint in signum inter me et eos: ergo videtur, quod inter moralia non deberet praecipi Sabbati observantia. — Item, moralia praecepta semper manent; sed Sabbati observantia est evacuata: ergo videtur, quod Sabbati observantia non debuit praecipi inler mandata moralia Si dicas, quod observantia Sabbati commutata fuit in diem dominieum: quaeritur: quare in aliam diem mutata fuit? — Item, si mutata est Sabbati observantia in Dominicam; cum Ludaei tenerentur in Sabbato non ambulare videtur, quod peccant qui in diebus dominicis ilinerantur.

Iuxta hoc etiam quaeritur, a quibus cessandum sit in diebus dominicis et solemnibus. — Quaeritur etiam: propter quid in isto mandato mutatur modus loquendi, et dicitur memento magis quam in alio mandato, cum illa mandata ita bene debeant haberi in memoria, sicut et illud?

Respondeo: Dicendum, quod in mandato Sabbati erat duo considerare, videlicet cessationem ab opere servili, ut homo Deo libere vacaret et intenderet; aliud erat ibi considerare. videlicet significationem diei et delerminalionem operum exterior-um, a quibus erat cessandum. Quanluin ad primum, tnandatum de Sabbato erat morale; hoc enim omni tempore Dominus requisivit, ut homo sibi habitaculum cordis praepararet et eidem aliquando vacaret, ut per dilectionem eidem adhaereret; et quantum ad hoc non tantum erat morale, sed etiam quodam modo faciebat ad aliorum moralium integram impletionem, quia, dum homo vacat sibi et Deo, melius cognoscit, quid agendum, et quid fugiendum Et propterea isti mandato specialiter praemittitur memenlo, quia in eius memoratione cetera memorantur.

Aliud vero est ibi diei significatio et delerminatio operis; et quantum ad hoc caerimoniale est et figurale significans, a quo cessandum est: quoniam ab opere peccati; et quid credendum et exspec.tandum videlicel quies passionis Christi in sepulcro. Et quantum ad hoc reponi habet inter caerimonialia. Et haec esl ratio, quare mandatum illud frequentius in Lege exprimitur quam aliquod aliorum, quia secundum diversas sui conditiones spectat ad diversa genera mandatorum. Uode aliquando nominatur inter caerimonialia et aliquando inter moralia; et in quantum morale est, manet in Lege nova; in quantum caerimoniale, evacuatum est, verilate adveniente. Unde observantia Sabbati evacuata est in Lege nova.

Observantia vero diei dominicae et aliarum sotionem fulurae resurrectionis et in amotionem erroris: quia secundum gentiles dies dominicus primus est, cum in principio illius diei incipiat dominari principalis planeta, utdicunt, scilicet sol; propter quod vocabant eum diem solis et exhibebant ei venerationem. Ut igitur ille error excluderetur, et reverentia cultus soli Deo exhiberetur, praefixa fuit dies dominica, in qua populus christianus specialiter vacaret ad cultum Dei et praetermitteret terrena negotia, quae animam distrahunt, ne Deo intendat. Unde illa opera praecipue inhibentur ipsa Ecclesia; et talia dicuntur opera servilia, illa maxime, in quibus homo inhiat terrenis lucris, et quae sunt praeter necessaria 5, per quae anima maxime detinetur circa haec inferiora, ne se nec Deum suum recolat.

Nec tantum huiusmodi opera servilia prohibentur, immo magis et diligentius opera carnalia, sicut ebrietates, lites et iurgia, quae maxime libertati spiritus repugnant. Et hoc est quod dicit Augustinus in libro de Decem Chordis: « Dicitur tibi, ut spiritualiter observes Sabbatum, non quomodo ludaei observant carnali otio; vacare enim volunt ad nngas atque luxurias suas. Melius enim faceret Iudaeus in agro suo aliquid ulile, quam in theatris seditionibus insisteret. Et melius feminae eorum in die Sabbati lanam facerent, quam tota die in neomeniis suis impudice saltarent ». Hoc autem dicit Augustinus, non quia non sit cessandum in diebus solemnibus a negotiis actuum exteriorum, sed quia ipsi sacerdotes et praelati Ecclesiae, quorum est huiusmodi festa indicere et determinare, quomodo et qualiter sit cessandum ab exteriori opere, magis debent revocare ab his quae maiorem peccandi praebent occasionem. Unde propter vitandum otium vel ineptum solatium, dicit Augustinus, quod exercere magis se debent in operibus pietatis et misericordiae, quam negotiis inordinatis et lascivis intendere. Propter quod in diebus illis debent ecclesias frequentare, Missas audire, beneficia Dei recolere, verba praedicationis audire et spiritualibus documentis se ipsos imbuere; et hoc est Deo sabbatizare. — Per hoc potest ad obiecta responderi, et aliqualis intelligentia haberi de praediclo mandato. De cessatione vero Sabbati et aliorum caerimonialium aliquid habetur in quarto libro, distinctione tertia s.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit in expositione primi praecepti secundae tabulae. Dicit enim, quod illud est primum praeceptum tabulae secundae: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut sis longaevus super terram, scilicet viventium; et subiungit modum: Parentes sic sunl honorandi, ut eis debita reverentia exhibeatur, et necessaria ministrentur. Contra boc obiicitur: primo, quia magis debent sollicitari parentes circa fdios quam e converso: ergo magis deberet patribus imponi, quod filiis ministrarent, quam quod filii ministrarent parentibus. — Item. cum non tantum obligemur ad minislrandum et benefaciendum parentibus, sed etiam aliis hominibus; videtur, praedictum mandatum insufficienter esse datum, cum mentionem faciat de solis parentibus. — Item, cum parentibus debeamus honorem et beneficia, propter quid magis praecipitur honorare quam benefacere? — Item, cum omnibus mandatis respondeat beatitudo aeterna, quaeritur: quare huic raandato promittilur longacvilas vilae; et magis isti mandato quam alii?

Respondeo: Dicendum, quod in hoc mandato praecipitur ordinatio hominis ad proximum suum i. secundum beneficentiam. Et quoniam exhibitio beneficentiae attenditur secundum ordinem carilalis; et in ordine caritatis priores sunt parentes s: hinc est, quod Dominus, simul volens insinuare obligationem et caritatis ordinem, potius expressit de parentibus quam de aliis proximis, nomine parentum alios 2. etiam proximos volens intelligi. — Alia etiam est ratio: quia, cum aliis personis debeamus beneficentiam, p:irentibus nostris non tantum debemus benejircntiam, sed etiam honoris reverentiam; ideo, ut simul ulrumque in unum clauderet maluil Legisla- 3. tor parentes quam alios homines exprimere. — Tertia etiam ratioest: quia parentes post generationem filiorum frequenter perveniunt ad senium et ad aetalem decrepitam; et maxime pro illo tempore indigent foveri et sustentari et aliis sunt graves et onerosi: ideo propter servandum caritatis ordinem et insinuandam iuris oliligalionem et propter necessitatis et indigenliae relevationem maluit parentes exprimere quam alios lioinines /:/ n,l tllnul.

:.t,n. — Tom. III.

Kt per hoc patet responsio ad illud quod obiicitur de liliis. Illud enim non oportuit expresse explicari, quia homines per naturam sunt satis proni. — Et similiter ad aliud patet responsio de aliis proximis. — Et ad illud similiter, quod obiicitur verbo honorandi.

Ad illud vero quod quaeritur: quare huic dato specialiter promittitur longaevitas vitae? dicendum, quod in isto mandato praecipitur opus pietatis, de qua dicit Apostolus primae ad Timotheum quarto 6, quod promissionem habet vilae, quae nunc esl el fulurae. Unde populo carnali promittebatur vita praesens, spirituali vero non tantum praesens, sed eliam futura. — Et si quaeras: magis pietati proraittitur quam alii? dicendum, quod hoc est propter commendationem ipsius misericordiae, in cuius actu maxime meretur homo Dei misericordiam et gratiam. — Et magis promittitur vita quam aliud donum, propter hoc quod illa est, quae maxime amatur; et ut homo, exspectans longaevitatem vitae, non abhorreat longam vitam parentum.

Alia etiam ratio potest reddi de ista promissione: quia ludaei maxime proni erant ad idololatriam el avaritiam, quae est quaedam idololatria 8; ideo praeceplo illi, quod est de idololatria, subiungitur comminatio; el praecepto illi, quod est de beneficentia, quae est contra avaritiam, subiungitur promissio, ut per comminutionem retraherenlnr a malo, et per promissionem traherenlur ad bonum. — Posset etiam dici, quod comminatio posita circa primum praeceptum primae tabulae refertur ad alia; simililer et promissio circa prinnim praeceptum secundae, et ideo non oportuit iterare.

Dbb. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit in expositione secundi mandati secundae tabulae, quod in hoc praecepto: Non occides, prohibetur actus homicidii, secundwm spiritum voluntus occidendi; et obiicilur contra hoc: quia peior est voluntas occidendi, quam sit voluntas moechandi; sed voluntas moechandi nou solummodo protaibetur sceundiim spiritum, immo etiam seeundutn litteram: ergo pari ratione et voluntas occidendi. — Item, Exodi vigesimo secundo: Maleficos non patieris vivere; in quo mandato praecipitur interfeclio: ergo videtur, quod repugnantia sit inter mandatum morale et iudiciale. — Item, cum prohibetur occisio, aut intelligitur generaliter de quolibet vivo, aut intelligitur specialiter de proximo. Si generaliler de quolibet vivo: ergo peccat qui occidit muscain et pediculum; quod absurdum est et erroneum. Si specialiter de proximo: ergo non videtur peccare qui occidit semetipsum, vel qui occidit bovem alienum.

Est igitur quaestio, quid in hoc mandato prohida- beatur; et quid etiam huic mandato in Evangelio superaddatur.

. Respondeo: Dicendum, quod dupliciler est loqui de intelligentia huius mandati, videlicet secundum intellectum Legislatoris, vel secundum intelleclum populi carnalis. Si secundum intellectum Legislatoris; sic utique prohibetur homicidium exterius et voluntas deliberativa ordinata ad laedendum proximum ex iracundia. Unde prohibetur ira cum consensu deliberativo in animo et cum expressione exterius in verbo et signo et cum perpetralione in facto. — Si vero intelligalur secundum intellectum carnalis populi, qui solum reputabat illud prohiberi, pro quo inferebatur poena ab ipsa Lege; sic inlelligebatur prohiberi ira progrediens ad opus homicidii.

Et hunc intellectum dicit Magisler litteralem, non quia intellectus alius non esset de principali intentione ferentis Legem, sed quia claudebatur ibi implicite. Et quoniam illius explicatio facla est in lege Evangelii, icleo dicit Magister, superadditionem illi mandato esse factam, non quia novum aliquid praecipiatur, sed quia intellectus praedicli mandati explicatur, dum non tantura datur inlelligi, in praedicto mandato prohiberi perpetrationem homicidii in opere, sed etiam consensum in corde, ostensionem in signo et expressionem in ve.rbo; propter quod tria dicit: Qui irascitur fratri suo, reus eril iudicio. Qui autem dixerit raca, reus erit consilio. Qui autem dixerit fatue — ubi est expressio verbi — reus erit gehennae ignis; ubi dat intelligere triplicem gradum peccati iracundiae praeceden- 1 Vers. 18. Cfr. supra d. 30. q. 5. arg. I. ad oppos. tem homicidii consummationem. — Et per hoc patet responsio ad primum obiectum.

Ad illud vero quod obiicitur, quod in iudicialibus praecipitur inlerScere maleficos; dicendum, quod nulla est ibi contradictio, quia in uno prohibetur homicidium innocentis et iusti, in alio praecipitur occisio malefici. In uno etiam prohibetur homicidium ex propria auctoritale, in alio iniungitur ex auctoritate Legis; et ista duo non habent oppositionem nec repugnantiam.

Ad illud quod quaeritur: cuius occisio prohibetur ibi? dicendum, quod prohibetur ibi occisio viventis vita rationali, sive sui, sive alterius; unde qui semetipsum interficit facit contra praedictum mandatum. Unde nimis exlendunt haeretici praedictum mandatum ad vitam cuiuscumque animalis bruti. Illa enim licet occidere, pro eo quod data sunt homini in escam et subsidium temporale, secundum quod dicilur nono Genesis 4.

Dub. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit in expositione tertii mandali, "ibi: Non moechaberis, id esl, ne cuilibet miscearis, exceplo foedere matrimonii. Videtur enim, quod non sit recta expositio Magistri. Si enim ex prohibitione gravioris non intelligitur prohibitio minus gravis; cum adulterium sive moechia gravius peccatum sit quam fornicatio, videtur, quod in hoc non intelligatur prohibilio fornicationis. — Item, cum graviora sint peccata contra naturam quam peccatum adullerii, videtur, quod potius deberet illa prohibere inter praecepta Decalogi quam poccatum adnlterii. — Item, super illud Matthaei quinto 5: Qui viderit mulierem ad concupiscendam eam; dicit Glossa, quod ibi omnis libido carnalis, qua fornicatur anima, a Deo intelligitur prohiberi. Cum igitur hoc fiat per omne peccatum, videtur, quod omne peccatum ibi prohibeatur: videlur ergo, quod isto mandato habito, cetera superfluant.

Respondeo: Dicendum, quod in mandatis Decalogi prohibentur peccata, maxime in mandatis secundae tabulae, secundum quod sunt ad nocendum proximo ordinala; et quoniam quantum ad peccatum errori insanissime acquiescimus?... restat, ut de homine inlellicarnis maxime offendilur proximus per adulterium: hinc est, quod iltad praecipue prohibetur. In illo tamen intelligitur prohiberi omnis illicilus coilus et membrorum illorum abusus, secundum quod dicit Magister, sive per peccatum fornicalionis, sive per peccatum contra naturam. — Et per hoc patet responsio ad duo prima obiecta.

Ad illud vero quod obiicitur de illa Glossa, dicendum, quod Glossa illa intelligitur moraliter de fornicatione spirituali; sed secundum litteralem intellectum in mandato illo prohibetur illicitus usus membrorum genitalium extra legem matrimonii. Omnis autem seminis effusio deliberativa praeter legem matrimonii est illicita et intelligitur hic esse prohibita per adultermm, quod directe matrimonio repugnat. — Utrum vero fornicatio simplex sit peccatum mortale, et ex qua causa; invenitur quaesitum in Iractatu de matrimonio 2; ex quo cum his quae hic dicuntur, potest aliquatenus haberi inlellectus huius mandati.

Dub. VII.

Item quaeritur de quarto mandato, quod est: Non furtum facies, ubi dicit Magister, quod prohibetur sacrilegium, rapina et usura. El est quaestio, quae sit differentia inter illa tria. Et videtur, quod sacrilegium non sit specialis differentia furti, quoniam sacrilegium dicitur esse, cum quis aufert non sacrum de loco sacro: videtur ergo, quod cum circumstantia loci sit accidens, quod non faciat speciem peccati diversam. — Item, obiicitur de usura: quia furtum est contrectatio rei alienae, invito domino; sed usura est contrectatio rei, domino volente: ergo non videtur, quod usura contineatur sub furto. — Item, qui adiuvat furem ad furandum currit cum fure et peccat mortaliter: ergo si usura furtum est, quicumque dat nsuram, peccat mortaliter; quod quideni videtur valde inconveniens. — Item, si quis daret alicui alii pecuniam pro accommodatione domus, vel etiam sine aliquo obsequio sibi facto; ille qui acciperet, non commilteret furtum nec aliquod peccatum: ergo multo forlius videtur, quod qui accommodal alii pecuniam, de qua lucratur, et facit ei servitium, quodsi recompensationem recipit, non committat a aliquod peccatiun.

Propter hoc est quaestio: quare magis commitlitur usura in accommodatione denariorum quam in locatione domorum et aliarum rerum?

Rrspondeo: Dicendum, quod in praecepto illo intelligitur prohiberi omnis illicita usurpatio rei alienae; et illa potest fieri per violentiam, vel per fraudulenliam, et hoc vel simpliciter, vel ubi adiacet consecratio aliqua. Unde prohibetur hic furlum simplex et sacrilegium, quod est furtum perpetratum circa rem sacram, vel locum sacrum; et rapina, quae ftt per violentiam; el etiam usura, pro eo quod in usura est quaedam violentia et quaedam fraudulentia: fraudulentia in boc, quod vendit hoinini rem suam. Tenetur enim unusquisque subvenire proximo in mutuo ex divino mandato; dum ergo vendit ei illud quod tenetur ei facere, ipsum fraudal et decipit. — Rursus, dum ex pactione aliquid ab eo exigit, quodam modo ad id, ad quod non debet, ipsum compellit. Unde omni tempore usura fuit prohibita, sicut et furtum, secundum quod innuit Magister in littera.

Ad illud vero quod primo obiicitur de sacrilegio, dicendum, quod circumstantia loci et personae bene polest transferre in aliud genus peccati; sicut corruptio sanctimonialis ratione consecralionis transfert in novum genus peccati. Similiter et in proposito intelligendum est. Quod enim esl accidens actioni in genere nalurae, potest esse complementum in genere moris 8.

Ad illud vero quod obiicitur de usura, quod usurarius non contrectat rem alienam, invito domino; dicendum, quod est voluntas absoluta et conditionalis. Et cum dicitur, quod usurarius contrectat res, quas recipit ultra sortem, volente domino; dicendum, quod hoc est verum de volunlate conditionali 10, sed lamen invito quantum ad voluntatem absolutam. Magis enim vult pecunia carere quam beneficium mutui perdere, licet volunlate absoluta vellet, quod impenderetur sibi mutni gratia sine mercimonia.

Ad illud quod obiicilur, quod tunc nsurarius currit cum fure, si usura continetur sub furto; dicendum, quod si quis dat usuras praeter necessitatem, non est immunis a culpa; cuin vero ex necessitate usuras dat, non peccat, quia licilum est uniille qui dat.vestes suas latroni, antequam permittat, se interfici, non dicitur currere cum latrone; sic qui solvit usuram in necessitale non dicitur currere cum fure. Quanlam autem necessitatem quis debeat exspectare, hoc est unctionis et rationis rectae determinare, pro eo quod secundum diversas conditiones personarum diversimode necessitales debent pensari.

Ad illud vero quod obiicitur, quod licet dare pecuniam pro accommodatione domus et etiam gra- 3. lis; dicendum, quod non est simile. Primum, quia, ubi pecunia datur liberaliter extra omnem pactionem, est ibi liberalis donatio; et ideo non est 2 illicila contrectatio. Non sic autem est, ubi intervenit illicita pactio. — Similiter non est simile de aliis possessionibus et de pecunia; et hoc ex triplici causa. Prima quidem est: quia in mutuatione pecuniae transfertor pecunia in dominium alienum. Et huius signum est, quia non tenetur illam eandem numero reddere, sed illi consimilem; in accommodatione aulem domus vel equi dominium non transferlur. — A lia vero ralio esl, quia pecunia, dum in usum verlitur, non consumitur nec deterioratur; non sic aulem est de aliis rebus, quae secundum quod magis et diutius eis utimur, magis tendunt ad defectum. — Tertia vero ratio est, quia pecunia, quantum est de se, per se ipsam non fructificat, sed fruclus venit aliunde; non sic aulem est circa res alias, quae de se ipsis afferunt fructum et utilitatem: et ideo non est simile 3. — Possent autem hic plura quaeri de usura et furto et rapina et sacrilegio, sed pro causa brevitatis ista sufficiant.

Dub. VHI.

item quaeritur de hoc quod dicit: Non loqueris conlra proximum luum falsum testimonium.

Cap. I.

De Iriplici genere mendacii.

Soiendum est larheii, tria esse genera mendacioi. rum. Stint enim nicndacia quaedam pro salute vel com- Contra hoc obiicitur: quia non solum peccat qui falsum testimonium fert contra proximum, sed etiam contra se ipsum: ergo non solum illud deberet prohiberi, sed etiam istud. — Item, si quis falsum testimonium fert ad utililatem proximi, constat, quod absque dubio peccat; et non peccat contra proximum, immo contra Deum: ergo videtur, quod prohibitio falsi testimonii non spectet 4 ad secundam tabulam, immo ad primam. — Item quaeritur, cnm periurium sit in iniuriam Dei et in iniuriam proximi, propter quid Magister 5 dicit, periurium magis prohiberi in isto mandato quam in secundo mandato? Et quare magis agit de periurio in expositione istius mandati quam in expositione secundi?

RiisPONDEO: Dicendum, quod in hoc praecepto prohibetur falsitas oris, praecipue prout ordinatur in nocumentum proximi, et per consequens nihilominus, in quantum ordinatur ad nocumentum sui. Verbum enim ad alterum est, et qui falsum alteri loquitur, quodam modo, etsi non noceat aliquid auferendo, fallit tamen decipiendo 6. — Et per hoc potest responderi ad illud quod primo obiicitur.

Ad illud vero quod obiicilur, quod quis mentitur conlra Ueum; dicendum, quod mendacium, quod est in doclrina fidei et religionis et est contra veritalem divinam el ordinatur ad nocumentum proximi, ex diversis causis potest prohiberi, et in mandatis primae tabulae et in mandatis secundae, sicut diclum est de periurio. Et quia cognitio pcriurii pendet ex cognitione mendacii — periurium enim includit mendacium — hinc est, quod quamvis prohibealur et in secundo mandato primae tabulae et in quinlo secundae, Magister reservat determinare de periurio in explicatione quinti mandati. — Et per hoc potest ad obiecla responderi s. moelo alicuius, non malilia, secl benignitate dicta, quacnim cui dicilur, causa loci dici. Et haec duo geriera meridaciorum non sunl sine culpa, sed non cufn magna. Perfectis vero non convenit menliri, nec etiam pro 111. q. 37. m. I.

19; deRaab los. 2, 4;

mam suam occiilant. Licel autem eis verum lacere, sed non falsum dicere, ut si quis non vult bomiiiem ad poenitendo purganda. Nec ideo peccalum grave negabitur tale adtilleriiim ».

Cap. II.

De octo speciebus mendacii.

Sciendum est eliam, octo esse genera mendacii, « In bis autem tanlo minus peccat quisque, cum meuputaverit, decipiet se ipstim turpiter, cnm honestum genus mendacii summopere fuge, quia omne mendacium non est a Deo.

Cap. III.

Quid sit mendacium.

Hic videndum est, quid sit mendacium, et quid sit menliri; deinde, ulrum onine mendaciuin sil pecealuni, el quare. — « Mendacium est, ut ail Augustinus, falsa significalio vocis cum intentione fallendi ». aliud promplum in lingua ».

Cap. IV.

Quid sil mentiri.

Menliri vero est loqui contra hoc quod animo senhoc quod animo sentit, id est voluntale fallendi; sed verso falsum dicendo aliquando verax est. Unde ail Auesl, 11011 fallit ipse, sed fallitur. Non igitur mendacii cet aliter teneat aninio, veruni est tainen quotl ilicit; pcccattiin, Auguslinus insimiat. «Mihi, inquil, vitleinterest, quo animo, et de quibus rebus quisque mentiatur. Non enim sic peccat qui consulendi, ut qui viam vitae mendacio depravat».

Cap. V. Quod omne mendacium peccatum sit, sive prosit, sive non, et qttare.

« Porro omne mendacium ideo dicendum esl esse peccatum, quia hoc debet loqui homo, quod animo tum, quia possumus alicui aliquando prodesse mentunc tantum esse, possumus dicere, quando aliquis laedilur. Cum enim a sciente dicitur falsum, mendacium est, sive quis sive nemo laedatur ». — Ecce ex mendacium loci includi.

Supra egit Magister de expositione mandatorum, in hac vero parle intendit agere de obliquilatibus, 'quae illis mandatis opponuntur et per illa prohibentur. Dividitur autem pars ista in duas. In quarum prima determinat de mendacio. In secunda de periurio, ibi: Nunc de periurio videamus.

Prima autem pars, in qua agit de mendacio, dividitur in partes tres. In quarum prima determinat de speciebus et differentiis mendacii. In secunda delerminat, quid sit mendacium, et quid mentiri, ibi: Hic videndum est, quid sit mendacium. In tertia vero determinat de his quae ad mendacium consequuntur, ibi: Illud eliam sciendum, quod in quibusdam rebus etc.

Prima pars dividitur in partes duas. In quarum Cap. VI.

In quibus rebus cum periculo erralur, vel non.

Illud etiam sciendum est, quod « in quibusdam rebus magno malo, in quibusdam parvo, in quibusvel ulrum vera putentur, an falsa, sive sint, sive non; trandum est esse peccatum; vel si esl, minimum atque veniri ». « Et licet error maxima cura cavendus sit Solet quaeri de Lacob, qui se dixit esse Esau, alipropler familiare consilium Spiritus sancti, quod mater acceperat, a mendacio excusatur Lacob. prima ponit trimembrem divisionem mendacii. In secunda vero subiungit aliam divisionem octo membrorum, ibi: Sciendum est etiam, octo esse genera mendacii.

Simililer secunda pars principalis dividitur in duas. In quarum prima determinat Magister, quid sit mendacium, et quid mentiri secundum rem. Ia secunda vero determinat, quid sit secundum vitii deformitatem, ibi: Quod vero omne mendacium sit peccatum etc.

Similiter tertia pars dividitur in duas. In quarum prima ostendit, quod non onmis deceptio est aequalis periculi. ln secunda vero inquirit, utrum Lacob mentitus fuerit, ibi: Solet etiam quaeri delacob etc.