Distinctio XL

3. Item, si istae duae Leges distinguuntur pe- Ex nes istas duas radices; cum lex naturae sit ab istis duabus distincta, videtur, quod necessaria essetc tertia radix praeter istas duas. Aut si lex naturae non habet diversam radicem observantiae a Lege

Moysi, videtur, quod nec penes hoc differat Lex Moysi a Lege Evangelii.

4. Item, Deuteronomii sexto dicitur: Diliges Domimim Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota mente tua etc.; et ad Philippenses secundo dicitur in Lege nova: Cum melu et tremore salutem vestram operamini. Si ergo anior praecipitur in veteri, et timor in Lege nova; videtur, quod secundum hoc non altendatur istarum Legum differentia.

o. Ilem, in utraque Lege fiunt promissiones et comminationes; sed promissiones altrahunt ad amorem, comminationes vero incutiunl timorem: igitur limor el amor conveniunt utrique: ergo penes haec non distinguuntur ab invicem.

6. Item, graviores comminationes fiunt in Lege nova quam in Lege veteri; quia ibi puniebatur homo poena temporali, hic autem coinminatur Deus poenam aeternam: si ergo maior comminatio est inductiva maioris timoris, videtur, quod timor niagis deberet Legi novae quam veteri appropriari: videlur igitur, quod penes has duas radices non recte assignetur differentia Legis veteris et novae, tum per comparationem ipsarum radicum arl invicem, tum per comparationem ad ipsas Leges.

c o n c l u s i o.

Lex vetus recte dicitur lex timoris, et Lex nova lex amoris.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est statum communem, vel habito respectu ad statum specialis personae. Si habito respectu ad stalum i. specialis personae, sic penes haec duo non est differenlia. Nam multi in Lege evangelica ducuntur spiritu timoris, multi etiam in Lege veteri dncebantur spiritu amoris. — Si vero comparemus has Leges ad invicem, habito respectu ad statum communem; sic, quia Lex Moysaica respiciebat statum imperfectionis, quia neminem ad perfectum atlcluxit Lex, secundum quod dicit Aposlolus ad Hebraeos; Evangelium vero respicil slalum perfeclionis, secundum quod dicilur Matthaei quinto: Estote perfecti, sicut Pater vester caelestis perfeclus est; et imperfectorum esl duci spiritu timoris-, perfectorum vero spiritu amoris: hinc est, quod secundum statum communem penes haec duo habet harum duarum Legum differentia assignari.

Signum aulem huius differentiae deprehenditur in modo ferendi hanc duplicem Legem: quia Lex vetus data fuit cum clamore migno el timore, secundum quod dicitur Exodi decimo nono s, ita quod populus non audebat appropinquare; Lex autem Evangelii data est cum magna benignitate et dulcedine, quoniam ipse Rex regum, in medio discipulorum sedens, docebat eos dicens: Beati pauperes spiritu etc, secundum quod scribitur Matthaei quinto 6. Et hic diversus modus ferendi Legem insinuat nobis diversitatem huius duplicis radicis in observando, quae his duabus Legibus competebat propter diversam qualitatem personarum et stalus earum, ob quam oportebat diversimode manuduci. Unde sicut videmus in disciplinalibus, quod ad homines persuadibiles utendum est syllogisnio ostensivo, qui ducit directe ad verum; ad homines vero contentiosos utendum est syllogismo per impossibile, qui ducit ad manifeste falsum, ut per illud reducat ad verum: sic, quia in tempore Legis veteris erant honiines durae cervicis el ad malum proni, Dominus proposuit comminationes et taxavit etiam graves poenas, ut per hoc incuteret eis timorem, per quem a malo revocarentur et ad bonum stimularentur; sed postmodum, apparente benignitale et humanitate Salvatoris nostri Deis, coeperunt homines esse persuadibiles: et ideo proposuil eis Dominus magnas et multas promissiones, per quarum amorem et desiderium alliceret eos ad faciendum bonum. Et propterea Lex vetus dicitur lex limoris, Lex Evangelii dicitur lex amoris, secundum testimonium Apostoli et beati Augustini.

1. Ad illud vero quod obiicitur in contrarium, quod limor radicatur in amore; dicendum, quod duplex esl amor, scilicel quo amatur Deus in quantum bonus, et quo amatur in quantum beneficus. Ex primo amore oritur timor fdialis, qui timet patrem offendere, propter hoc quod eum diligit. Ex secundo oritur timor poenae, quo quis timet beneficia perdere et mala poenae incurrere. Primus amor et timor convenit Legi evangelicae, secundus vero amor et timor convenil Legi Moysaicae; et quo- 1 Cfr. Arislol., II. Prior. c. I i; I. Elench. c. 1 0. (c. 1 1.),

niam primus amor competit statui perfectionis, in quo regnat amor, secundus vero statui imperfectionis, in quo regnat timor: hinc est, quod licet utrobique sit amor et timor, Lex Evangelii dicitur magis observari ex amore quam ex timore, Lex vero Moysi e contrario.

2. Ad illud quod obiicilur, quod aliae sunt animaeaffectiones; dicendum, quod etsi aliae sint, tamen est respectu boni, aut respectu mali; et si respectu boni, reducitur ad amorem; si respectu mali, reducitur ad timorem. Unde istae duae affectiones dicuntur tenere principatum inter alias, quia maxinie habent rationem motivi, una inclinando ad bonum, altera in retrahendo a malo; et propterea magis competit eis ratio radicis quam affectionibus aliis. Et si tu obiicias, quod tunc non deberet esse nisi una radix, quia timor reducitur ad araorem; dicendum, quod duae dicuntur secundum immedialam comparationem ad suum lnotivum et ad actus immediatos, qui ab eis habent ortum. Unde ubi est radix timoris, verum est, quod esl radix amoris; sed alicuius est radix immediata ipse timor, cuius non est araor ita immediate 2.

3. Ad illud quod obiicitur de lege naturae. quod deberet habere tertiam radicem; dicendum, quod lex naturae partim conveniebat cum lege gratiae, partim cum lege scripta: quantum ad libertatem cum lege graliae conveniebat, quanlum vero ad imperfectionem et obscuritatem cum lege scripta: et ideo secundum diversas conditiones reduci habet ad ista duo motiva, nec oportuit, quod habeat radicem tertiam 3.

4. Ad illud quod obiicitur, quod in utraque Lege praecipitur timor et amor; dicendum, quod

verum est; sed tamen Lex vetus principaliter habet oculum ad timorem, Lex vero nova principaliter ad amorem; illud autem tenet in lege rationem radicis, quod principaliter movet in mandatis eius observandis.

5. Ad illud quod obiicitur, quod utrobique fiebant comminaliones et promissiones; dicendum, quod in Lege veteri fiebant promissiones temporales, secundum quod dicitur Isaiae primo 5: Si volueritis et audieritis me, bona terrae comedetis; in Lege autem nova promissiones aeternae, quibus Dominus promittit semetipsum nobis in praemium. — Similiter et de comminationibus inlelligendum est. Et quoniam illae comminationes et promissiones primae competebant statui imperfectionis; ideo abundantius generabant affectum limoris quam amoris; sed econtra est de proraissionibus et comminationibus Legis novae. Ideo ratio illa non valet.

6. Ad illud quod obiicitur, quod maiores comminationes fiunt in Lege nova; responderi potest dupliciter: primo, quia homo carnalis et sensualis s magis exlerretur, cum comminatur sibi poena in praesenti quam in futuro. Sicut multi latrones magis timent furari propter patibulum et suspendium quam propter infernale supplicium. Unde etsi maior sit comminatio, non tamen ita movet, quia non est adeo nota. — Alio modo potest dici, quod in Lege nova non tantum est magna comminatio poenae, sed etiam abundans collatio gratiae s, quae quidem parit amorem et confidentiam. In Lege vero veteri comminatio poenae erat, nec erat tanta collatio gratiae; ideo magis eos spiritus timoris agitabat, non propter comminationem maioris supplicii solum, sed propter comminationem supplicii et defectura adiutorii, quod consistit in desiderio boni et gratia Spiritus sancti.

dis causis iustilicalionis auctor noster iam praevenit doctrinom,

Secundo quaerilur de differentia, quae assignatur penes effectum, videlicet quod Lex vetus erat lex occidens, Lex vero nova est lex vivificans, quam Magister ponit in litlera; et hoc accipitur ex secundae ad Corinlhios tertio, ubi dicit Aposlolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat; et ex eo quod dicitur ad Romanos seplimo, et ad Galatas secundo, et primae ad Corinthios decimo quinto: Virtus peccati Lex. Et ex pluribus aliis locis sumi potest ex verbis Apostoli.

Skd contra hanc differentiam obiicitur primo ratione primae parlis:

1. Quja dicitur ad Romanos septimo: Lex quidem sanclu, et mandatum sanctum et iustum; Glossa: « iustum, iustificans »; sed nihil sanctum et iustuin occidit: ergo Lex non occidit.

2. Ilem, cum dicitur Lexoccidens, aul inlelligitur de Lege servata, aut de Lege non servata. Si de Lege servata, constat, quod hoc est falsum. Si de Lege non servata; sed similiter Evangelium non observatum occidit, quia peccat qui non observat Legeiu evangelicam, sicut peccabat qui non observabat Legem scriptam: ergo Lex evangelica est lex occidens: ergo penes hoc non debet assignari differentia.

3. Item, si est Lex occidens, aut ergo per causam, aul per occasionem, aut per oslensionem. Si per causam; et quod est causa spiritualis occisionis est simpliciter maluni: ergo l.ex mala est: verum ergo dixit Manichaeus, quod Lex vetus fuit a malo deo. Si per occasionemh: cum ergo frequenter homo sumit occasionem peccandi de virtulibus et bonis operibus, de quibus superbit; tunc ergo virtus et bona operatio debenl dici occidere, quod omnino absurdum est. Si per ostensionem, quia ostendit peccati morbum: ergo cnm Evangelium simililer ostendat peccati morbum, tunc Evangelium debet dici lex occidens: ergo penes hoc nulla est differentia.

Item, obiicitur contra secundam partem differentiae, qua dicilur, quod Evangehum est lex ittstificans.

4. Lex enim consistit in doclrina; sed iustificatio consistit in gratia: ergo videtur, quod iustificatio nihil pertineat ad Legem evangelicam.

ii. Item, si Evangelium dicitur itistificare, attt

sua instructione, aut sua observatione, aut alio modo. Sua instruclione non; multi enim Evangelium audiunt et non iustificantur. Non enim auclilores Legis, sed factores iusti sunt apud Deum, sicut dicitur ad Romanos secundo. Si sua observatione; sed similiter Lex vetus iustificabat, secundum quod dicitur Matthaei decimo nono: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata; et Bedadicit, quod « iustitia Legis suo tempore custodita non solum temporalia, sed etiam aeterna bona conferebat ».

6. Item, Lex Evangelii consistit in praeceptis et consiliis; sed pracepta et consilia consistunl in operibus bonis, iustitia autem non causalur in nobis ex operibus bonis, immo magis e converso: non videtur ergo, quod effectus Legis evangelicae aliquo modo sil iustificatio.

c o n c l u s i o. Lex nova iure dicitur vivificans, quia triplici modo iustificat; Lex vero vetus, secundum litteralem tantum sensum observata, dicilur occidens per occasionem, noi per causam.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est quod multipliciter dicitur aliquid iuslifilus Deus dicitur iustificare. Alio modo formaliter; et skgralia dicitur iustificare, quae informat ipsam animam, expellendo obliquitatem culpae et dando rectitudinem iustiliae 3. Tertio modo dicitur aliquid iustificans non solum in habitu, verum eliam in effectu; et sic caritas iustificat, sive fides, quaeper caritatem operatur. Quarto modo dicitur aliquid iusiificans in ipsius iustitiae exercitatione et usu; et hoc modo mandata Dei, in quibus iustilia exercetur, iuslificare dicuntur, quando modo debito observantur 5.

His praesuppositis, intelligendum est, quod in veteri tria erant consideranda, similiter et in 1 Vers. 13. — Scq. textus est Mattli. 19, 17. — Verba Lege nova, videlicet moventia, et ista erant promissa; dirigenlia, et ista erant praecepta; adiuvantia, et ista erant Sacramenta: quia, secundum quod dicit Hugo, «Sacramenta sunt adiutoria, ut per praecepta veniatur ad promissa ». — Similiter haec tria sunt in Lege evangelica, sed differenter: quia in Lege nova secundum primam faciem ista omnia sunt spiritualia, quia promissa sunt aeterna, praecepta sunt spiritualia, el Sacramenla sanctificantia; et ita promissa excitant hominem ad amorem aelernorum, qui est amor caritalis; praecepta, dirigunt sufficienter in via mojum, docendo vitare omne peccatum; Sacramenta sanant animam a vulneribus peccatorum. Et sic Legi evangelicae competit iustificare secundum triplicem modum, videlicet formaliter ratione gratiae sacramentalis, et in effectu ralione amoris spiritualis, et in exercitio ralione multiplicis boni operis, ad quod dirigitur homo per consilia et praecepta.

In Lege autem veteri erat aliter haec tria considerare: quoniam Lex vetus dupliciter potest obserevangelica, et qui spiritualiter Legem observabant viri evangelici erant, quia Lex praegnans erat Evangelio. Alio modo potest observari secundum intellectum litteralem; et sic ab Evangelio distinguitur secundum tria praedicta, quia in Lege erant promissa temporalia el praecepla exterius regulantia et Sacramenta figuralia; et sic ratione promissorum non excitabatur homo ad amorem spirilualem, ratione praeceptorum non dirigebalur ad iustitiam interiorem, ratione Sacramentorum non adiuvabatur, ut posset faciliter Legem ipsam implere: et ideo deerat sibi iustificatio 9. Et quia erat ibi ostensio culpae, et non aderat adiutorium gratiae: dabatur per consequens occasio ipsi concupiscentiae, ut traheret ad morlem; et ideo Lex Moysaica secundum litteralem sensum dicitur lex occidens per occasionem, non per causam. Et hoc ipsum dicit textus

ad Romanos septimo: Peccalum per mandatum, occasione accepta, seduxit me et per illud occidit. Ibi Glossa: « Ex prohibitione namque, ubi caritas deficit, desiderium mali crescit, quo aucto, dulcius fit quoil prohibetur, et ita peccatum fallit dulcedine falsa; et ita per mandalum occidit, quia reatus praevaricalionis accessit. Gladio ergo, quem portabas, te inimicus occidit, armis tuis te interemit ». Unde sicut, cum quis armatus porlat cullelluni, nt se defendat, per quem ab inimico occiditur, illa cullelli portatione dicitur occidi non per causam, sed per occasionem; sic intelligendum est in Lege. Et sic patet intellectus praedictae differentiae.

1. Ad illud vero quod obiicitur, quod Lex sancta et mandatum sanctum et iuslum, id est instificans; dicendum, quod hoc verum est, quia Lex iuncta est gratiae adiutrici; verum estetiam, quantum est de se et de principali intentione legislatoris; nihil tamen prohibet ex accidenti et per occasionem inducere oppositum: sicut cultellus secundum principalem intentionem ferentis est armatura defensionis, et lamen occasionaliter contingit, quod sit instrumentum occisionis ipsius portantis 2.

2. Ad illud quod obiicilur, utrum Lex occidat observata, vel non observata; dicendum, quod non observata. Et siobiiciat, quod simililer Evangelium non observatum occidit; dicendum, quod non est simj]e hinc et inde: quia Lex secum porlat onus et non habet annexum adiutorium secundum suum litleralem sensum. Evangelium vero de se adiutorium habet ipsius gratiae; et ita non praebet mortis occasionem, quia gratia minuit concupiscentiam, quae suo vigore in servitutem peccati caplivabat, secundum quod dicit Apostolus ad Romanos seplimo 3: Video aliam legem in membris meis repugnanlem legi mentis meae, et captivantem me in servitutem peccati; et post exclamat: Infelix ego homo, quis me Ubcrabit de corpore mortis huius? Gratia Dei per Lesum Christum Dominum noslrum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod Lex non potest dici occidere per occasionem, quia tunc similiter bona opera et virtutes dicerenlur occidere; dipeccati. — Seq. lextua esi Ibid. 'Ji. 8eq, - Isidor., II. Dif- S. Ilonav. — Tom. III. » cendum, quod non est simile: quia bona opera, quantum est de se, non efferunt, sed potius humiliant et in gratia servant; Lex vero per se ipsam onerabat, et in hoc, quod manifestabat peccatum et non dabat gratiae adiutorium, occasionem dabat inlensionis libidinis et aggravationis contemptus. Unde quod dicatur esse occasio peccati, hoc non solum est ratione posilionis, sed etiam ratione defectus. — Et si tu obiicias, quod qualitercumque occideret, non debebat Dominus dare Legem, cum quaerat noslram salutem; dicendum, quod Dominus in latione Legis, etsi daret eam carnalibus ad confringendam eorum duritiam, ut quodam modo manuducerentur ad gratiam recognoscendo infirmitatem suam 5, principaliter tamen dabat eam propter spiritualiter inlelligentes, qui salvabantur et merebantur in ipsius Legis observatione. Deus enim praeponderat salvationem unius iusti damnationi multorum impiorum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod cum Lex Evangelii spectet ad doctrinam, non iustificabat; dicendum, quod Lex Evangelii non dicitur iustificare, prout legitur et cognoscitur, sed prout in opere servalur et secundum eam vivitur; hoc autem fit per Sacramentorum susceptionem, aeternorum exspectationem et mandatorum impletionem; et secundum hoc assequitur plenam iustificationem. Et ideo ratio illa non valet.

5. Ad illud vero quod obiicitur, quod sicut Lex evangelica observata iuslificat, ita Lex Moysaica, sicut dicit Beda; dicendum, quod Beda intelligit non de observantia Utterali, sed de observantia spiriluali, secundum quam Lex conformis erat Evangelio. Nos aulem dicimus, Legem occidentem esse secundum observantiam litleralem, quae respiciebat ipsam communitatem, sicul praedietumest.

6. Ad illud quod obiicitur, quod Lex evangelica attenditur in praeceptis, quae respiciunt opera; dicendum, quod non tantummodo Lex Evangelii claudit in se praecepta, immo claudit in se pr-omissa et Sacramenta, et magis dicitur iustificare ratione Sacramentorum quam ratione praeceptorum. Nihilominus tamen ratione praeceptorum potest dici fercnl. c. 33. n. 123: Inter I.egem ct Evangelium hoc inlerest,, obtervatur.

iustiftcare quarto modo iustificandi, videlicet quantum ad exercitationem el usum iustitiae, non aulem quantum ad iustitiae infusionem. — Et sic patet, quomodo intelligenda est ista differentia, quod

Tertio quaeritur de differenlia Legis et Evangelii quantum ad onus annexum. Dicitur enim Lex Moysaica esse lex gravitatis, et Lex evangelica dicitur esse lex suavitatis. Et ista differentia trahitur ex undecimo 2 Matthaei: Iugum enim meum suave est, et onus meum leve; et decimo quinto Actunin dicit bealus Petrus: Hoc est onus, quod neque nos neque patres noslri portare potuimus. Contra istam differentiam opponitur sic:

1. In priina Canonica Ioannis dicitur: Mannec gravis.

2. Item, ad Romanos decimo tertio: Qui diligil proximum Legem implevit; sed hoc est valde facile, cum sit omnino in cordis nostri potestate: ergo facile fuit observare Legem: ergo Lex illa debet dici lex facilitatis, non gravitatis.

3. item, si Lex Moysaica dicitur esse lex gravitatis, aut hoc dicitur respectu hominis virtuosi, aut respectu peccatoris et iniusti. Si respeclu virluosi; contra: qui virtuosus est carilatem habet et amat, et omnia facilia sunt amanti 5. Si respectu peccatoris; sed respectu talis Lex Evangelii non tantummodo esl gravis, immo omnino impnrtabilis: ergo non videtur, quod penes gravitalem debeat differehtia Legis novae et veteris assignari.. Item, obiicitur contra secundam partem diffeubi maior est virtus, ibi maior debet esse difficultas; sed perfectiorisvirtutis sunt homines in Lege 1 Cod. 11 dicatur. — Vide scholion ad praecedenlem quaest. Lex Moysaica est occidens, et Lex evangelica est vivificans; patet etiam, qualiter haec dicitur iustificare, et illa occidere. nova quam in veteri: ergo videtur, quod Lex nova debeat esse maioris gravitatis et difficultatis.

4. Item, difficilius est cohibere manum et animum quam manum tanlum; sed Evangelium cohibet manum etanimum, Lex vero manum tantum: ergo maioris difficultatis esl Lex evangelica quam Lex Moysaica.

5. Item, quod apponit ad allerum est illo difficilius; sed Lex Evangelii se habet ex additione ad Legem veterem, sicut patet ex quinto 8 Matthaei: ergo maior est gravitas et difficultas in Lege Evangelii quam in Lege veteri: ergo nulla est praedicta differentia. Licel Lex evangelica quoad arduitatem praeceptorum sit gravior Lege veteri, iure tamen dicitur lex suavitatis, haec vero lex gravitatis.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est aut ratione affectionum movenlium, aut ratione Sacramentorum adiuvantium.Sl ratione praeceptorum obligantium; sic se habent sicut excedentia et excessa. Nam quantum ad numerum Lex erat gravior propter multitudinem iudicialium et caerimonialium; quantum vero ad perfectionem et arduitatem gravius et dillicilius est Evangelium, sicut difflcilius est vivere secundum exigentiam perfectionis quam secundum sufflcientiam iuriscommunis. Et sic Augustino. Alex. Hal., S. p. III: q. 56. m. 6. a. 2. % 4, allegat

quodam modo ratione oneris praeceptorum excedit Lex, in diflieultate quodam modo Evangelium. — Alio modo est comparare istas duas Leges ad invi- 2. cein ratione affectionum movenHum; et sic levius est Evangelium, quia, cum in observantia Legis evangelicae moveat amor — qui alleviat onus et non sentit laborem, sicut dicit Bernardus, sed potius delectationem in eo quod facit — ratione affeclionis moventis Lex evangelica est facilis et suavis. Sed econtra, affectio movens ad observantiam Legis Moysaicae limor erat; et illi timori iuncta erat gravis punilio, quod significatum est Exodi decimo septimo 2, ubi dicitur, quod manus Moysi erant graves. Et quia timor de se poenam habet et exterius iunctus erat poenae; hinc est, quod quantum ad hoc Lex Moysaica multo gravior erat quam evangelica. — Tertio modo est istas Leges comparare ad invicem ralione Sacramentorum adiuvantium; et sic multo levior est Lex evangelica quam Moysaica, quia Sacramenta illius Legis mullum habebant ponderis et parum habebant de eflicacia virtutis; econtra est in Sacramentis novae Legis, quia parvam habent difficultatem et multam habent utilitatem. Hinc est, quod secundum hanc comparationem Lex nova non tantummodo dicitur levior Lege Moysaica, immo dicilur iugum levitalis, et illa dicitur onus gravilo,- tis. — Unde concedendum est, praedictam differentiam esse recte assignatam.

1. Ad illud vero quod priino obiicitur in contrarium de auctoritate loannis, dicendum, quod dupliciter est loqui de ipsis mandatis: aut per comparationem ad naturam sanam, aut per comparalionem ad infirmam. Si per comparationem ad naturam sanam; sic dicit, mandata eius non esse gravia, quia sunt naturae consona. Si autem per comparationem ad naturam infirmam, quae habet difficultatein ad bonum et pronitatem ad malum; sic mandala eius et gravia sunt el diflicilia; et quantum ad hanc viam, videlicet per comparatioiiem ad naturam infirmam et lapsarn, assignatur praedicta differentia.

2. Ad illud quod obiicitur, quod qui diligit proximum Legem implevit; dicendum, quod Lex arclatur ibi ad mandata Decalogi, quae spectant ad secundam tabulam, secundum quod ipse Apostolus explanat 5. Unde in hoc non clauduntur caerimonialia et iudicialia, maxime illa quae ad proximum non ordinant; et illa quidem observare est salis difficile: et ideo non sequitur, quodsi facile sit proximum diligere, quod propter hoc facile sit observare totam Legem. — Praeterea, alius defectus est ibi: quia, licet facile sit diligere proximum ei qui ducilur amore; ei tamen qui regitur servili limore, valde est difficile, quod diligat proximum sicut se et in nullo proximum iaedat, tunc potissime, quando ab eo laeditur et gravalur 6.

3. Ad illud quod quaerilur, utrum dicatur Lex gravis homini virtuoso, vel non virtuoso; dicendum, quod intelligitur de homine virluoso, cui etiam difficilia sunt opera et praecepta illa caerimonialia, sicut baplismata calicum et urceorum et vitatio iminunditiarum carnalium, in quibus potius consistit iustitiae significalio quam exercitalio. Unde quod dicilur, quod virtus reddit opus facile; hoc est veaut quantum ad profectum in bono, aut quantum ad statum perfectionis. Licet autem quanlum ad statum perfectionis efficiantur sibi onmia facilia, tamen quantura ad profectum multa sunt ipsi homini habenti virtutem difficilia, et hoc rdtione defectus ipsius naturae corruptae, cui dilficile est cooperari virtuti et gratiae, nisi fulciatur magno iuvainine.

4. Ad illud quod obiicilur, quod ars et virtus est circa diflicile; dicendum, quod hoc est verum de difficili, secundum quod sonat in perfectionem arduitalis, non aulem, secundum quod sonat in onus gravitatis et laboris. Et ideo nnn sequitur, quod Evangelium sit difGcilius, quamvis sit in eo perfectius virlutis exercitium. — Praeterea, quod s dicitur virtus esse circa diflicile, hoc est circa difficile ipsi

naturae privatae virtule, non aulem respectu ipsius naturae informatae et elevatae per gratiam el virtutem, per quem quidem modura in Lege Evangelii elevatur.

5. Ad illud quod obiicitur, quod difficilius est cohibere manum et animum quam manum tantuni; dicendum, quod verum est, quanlum est de genere operis et respectu hominis non habentis caritatem; sed in Lege nova his qui vohint eam servare et custodire, datur gralia et caritas, quae ita reddit facilem ad refrenandum animura, sicut timor reddebat ad refrenandum manum.

6. Ad illud quod obiicitur, quod Lex Evangelii se habet per additionem ad Legem veterem; dicendum, quod additiones illae, quae sunt in Lege nova faciunt adv caritalis cumulum; el quia, secundum quod caritas augetur, secundum hoc allevialur pcin-

Dub. I.

In parte ista sunt quaestiones circa litteram, et primo quaeritur de hoc quod dicit, quod sextum praeceplum est: Non concupisces uxorem proximi tui. Si enim prius est concupiscere quam moechari, videtur, quod illud mandatum non deberet sexto loco, immo terlio loco poni inter praecepla secundae tabulae. — Itera, nihil debetpraecipi, nisi quod est in nostra potestate; sed natura, quamdiu corrupta est, habet pronitalem concupiscendi: ergo videtur, quod concupiscentia non debeat in Decalogo prohiberi. — Item, sicut contmgit concupiscere uxorem hominis, ita etiam contingit toncupiscere filiam et concubinanl: ergo non videtur, quod in mandato illo sufficienter prohibealur carnis fioncupiscentia. '-"

Respondeo: Dicendum, quod; moechia seihabet ex addiliohe ad concupiscentiam, quia moechari <esl in corde et- opere, cmicupiscere est in corde. Et 1 Cfr. 11. Sent. d.,28. a. 1. q. 3. — Pro refrenandum anidus: hinc esl, quod additiones illae potius alleviant quam gravant. Non enim orania addita aggravanl, sed quaedam alleviant, sicut pennae in avibus et rolae in curribus et vela in navibus, quia sine istis multo graviores sunt. Per hunc modum intelligendum est in additione facta in Evangelio, quae quidem facit ad caritatis profectum, cuius est nos sursum levare ad modum pennae, ad bona opera continue ordinare et movere ad modum rotae, per aquas tentationum et tribulationum traducere ad moduin veli; et ille solus, qui hanc caritatem habet, spectat ad Legem Evangelii, quara multo melius et utilius est desiderare, quam habere omne donum scientiae et prophetiae; quia qui adrfil scientiam addit onus et dolorem 3, qui vero carilatem addit et multiplicat sibi meritum et consolationem. quia prohibilio dicit negationem utriusque; et negationes se habent e contrario affirmalionibus: ideo prohibitio concupiscentiae addit supra prohibitionem moechiae; et generaliter prohibitio peccati cordis addit supra prohibitionem peccali operis. Plus epim est prohibere peccatum cordis quam peccatum operis, quia peccatum operis praesupponit peccatum cordis. Et ideo ista duo mandata, in quibus prohibeturconcupiscentia, ultimo loco sunt ordinala. — Et per hoc patet responsio ad illud quod primo obiicitur...

Ad illud quod obiicitur, quod nihil debet praecipi, quod non est in.nostra potestale; dicendum, quod est concupiscentia, quae consistit in sensuali-.toj.et.est; concupiscentia,.quae est in consensu rationis progressivq.ad opus. Prima est peccatujn veniale- nec prohibetur, se.d cohibetur 8..Secunda vei'0; est..peccatura. mortale, et pyohibetur, in.quantura est pmgressiva ad. op.us. Unde istus mandati explicatio ct intellectus insinuatur decirao octavo 9 ritum cod. U virtulem. In fine edd. 1, 2 addunt ex Eccle. 1,

Ecclesiastici, ubi dicitur: Fili, post concupiscenlias tuas non eas; ubi simpliciter non prohibetur concupiscere, sed post concupiscenlias ambulare consentiendo et in actum progrediendo.

Ad illud quod obiicitur de concupiscentia liliae et concubinae, dicendum, quod filia et concubina dupliciter potest concupisci: aut in possessionem, ut redigatur in servitutem et famulatum. aut ad operis carnalis consummationem. Et primnm prohibetur per septimum praeceptum: Non concupisces rem; secundum vero prohibetur per mandatum illud, quia prohibetur concupiscentia carnis contra legitimum torum. Unde desiderare filiam alicuius in uxorem non est prohibitum, sed desiderare eam in fornicationem et meretricem; et hoc clauditur in sexla prohibitione 2.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Seplimum praeceplum est. Non concupisces domum proximi tui: quia quod licitum est acquirere pretio licitum esl affectu 3 desiderare; sed domum proximi licitum est pretio emere: ergo licitum est eam desiderare et concupiscere. Si tu dicas, quod ibi accipitur concupiscenlia pro inordinalo desiderio; sic simililer non licet concupiscere rem propriam. — Item, sicut contingit inordinate desiderare domum proximi, ita contingit inordinate desiderare dignilatem proximi: ergo sicut illud prohibetur, ila et illud tfebuit prohiberi. Si lu, dicas, quod illud -clauditur in hac prohibitione; contra hoc esl: quia concupiscenlia dignitatis spectat ad superbiam et vanam gloriam, concupiscentia domus ad avaritiam: ergo cum ista sint diversorum genernm, videtur, quod in una prohibitione non claudantur.

Respondeo: Dicendum, quod in verbo isto prohibetur concupiscentia rei alienae, secundum quod aliquis concupiscit aliquid in possessirinem, quaerens in illo su/ficientiam. Unde non tantum prohibetur concupiscenlia bonorum temporalium, ut domus et pecudis, sed eliam cuiuscumque alterius re.i,quam quis vellet alii praeripere. Et lioc quidem- prohibetur, intelligendo per se, ut quis non roncu)iscat alienum manens alieniun; vel eliain intelligitur contra iuris ordinem, hoc est, quando quis vellet, proximum damnilicari in re propter suam utilitatem; tunc enim non diligit proximum sicut se. Unde in verbo islo prohibetur omnis avaritia et cupiditas.

— sn Ad illud ergo quod primo obiicitur; quod licet pretio acquirere licel concupiscere; dicendum, quod concupiscere dicit ibi appetitum immoderatum habendi cum damno proximi, et in hoc ipso b etiam clauditur appetitus immoderatus, prohibitio eliam respectu rei propriae, penes quam consistit peccatum cupiditatis et avaritiae.

Ad illud quod obiicitur de amhitione dignitalis et honoris, dicendum, quod si dignitas et honor Si autem in ratione excellentiae, sic potest dici, quod prohibetur per primum mandatum, in quo praecipitur reverentia Dei. — Posset tamen dici, quod utroque modo clauditur in prohibilione septimi. quia utrobique est amor boni proprii, et una est ratio deordinandi respectu proximi, licet multiplex sit ratio deordinandi respectu sui. Ideo sub una prohibitione habet claudi utraque concupiscenlia; et magis prohibetur concupiscentia domus quam concupiscentia dignitatis, quia manifestior erat 6 et sensibilior, et etiam ludaei magis proni eranl ad avaritiam.

Dcb. III.

Itein quaeritur de hoc quod dicit, quod diversa Sacramenta sunt Legis novae el veteris, quia illa lanlum signi/ieabant, hae.c confenuit gratiam. Contra hoc obiicilur, quod nullus salvari potest sine gralia: ergo si Sacramenta. veteris Legis gratiam non conferebant, videtur, quod nullus in Lege illa salvatns fuerit; quod, est impium dicere. i lu dicas, quod; in Sacramentis illis dabatur gratia, sed lamen non virtute Sacramenlorutn illoruin; in Sacramentis autem novae Legis datur gratia virtute ipsorum, quia sunt « ex sanctificatione sanctificantia «, sicut dicit Hugo; obiicitur contra hoc: qtiia gratia est per creationem:.ergo solus Deus habet virtutem.conferendi gratiam: ergo si,in istis et illis confere3at, videtur, quod inter haec Sacramenta et illa nulla sit differentia-

Hkspondeo: Intelligendum est ad hoc, quod du- Quidam namque voluerunt dicere, quod in utrisque sacramentis datur gratia, sed differenter: quia in illis dabatiir ratione lidei el devotionis ipsius suscipienlis, ita quod nullo modn ralione Sacramenti sive operis operati. In Sacramenlis autem novae Legis secus est, quia constant ex verbo et elemento; et cum Dominus instituit verbum, dedit illi in- virtutem, per quam influit et agit in animam vel disponendo ad gratiae susceptionem, vel imprimendo characteris consignificationem, vel adminiculando ipsi gratiae ad animae curationem et fomitis debilitationem. Et hoc videtur dicere Augustinus 2: « Quae est virtus aquae, ut corpus tangat et cor abluat, nisi faciente verbo»? Et magister Hugo de sancto Victore videlur id idem sentire, qui dicit, quod « Sacramenta novae Legis prius sancti/icantur per verbum et postmodum sanctiftcant, ut sic sint ex sanclificatione sanctificantia ». Et hunc modum dicendi sustinent viri periti et fide digni:

Sed difficile videtur mihi intelligere, virtutem illam simul esse verbo et elemenlo collatam, quantum ad essenliam et naluram, quantum ad eius existentiam, quantum ad durationis mensuram et eliam quantum ad operationis efficaciam; quae omnia necesse est ponere et explicare circa virtutem illam, si quis dicat, quod aliqua qualilas detur verbo et elemenlo, per quam agat et influat in ipsam animam.

Difficile namque est intelligere illius virtutis i. essenliam. Cum enim non sit substantia, sed accidens quoddam et in genere boni; dubium est, utrum debeat reponi inter bona maxima, vel media, vel minima h, Et si inter bona maxima reponatur, iam gralia erit; gratia autem existens in uno subiecto, non habet virtutem agendi in aliud. Si vero gratia non est nec virtus, quomodo ergo dicitur secundum veritatem sanctificare ipsum Sacramentum et eum qui suscipit Sacramentum? — In quo etiam genere sil et cuius speciei sit, utrum videlicet in diversis Sacramentis diversificetur formaliter illa virtus, homini parum intelligenti difficile est capere. — Et si inler bona media, vel minima reponilur, quomodo talis virtus facit rectitudinem et sanationem ipsius animae, quae inter bona maxima computantur?

Non solum autem difficile est intelligere huius 2. virtutis essentiam, sed etiam subsistentiam. Qualiter enim accidens spirituale substantificabitur in subieclo corporali, cum secundum naturae ordinem, 1 Edd. sed. Paulo ante pro constant cod. F consistunt, Inquem Deus non perver.tit per miraculum, substantia sit nobilior sua proprietate? — Aut si ponitur illa virtus spiritualis ut in subiecto in verbo et elemcnto, quare non similiter ipsara/«'a, quae debet infundi animae? quod nescio si aliquis recte intelligens dicat. — Autsi est in subiecto corporali, quomodo una virtus et qualitas absoluta simul poterit esse in duobus subieclis, verbo videlicet et elemento, ex quibus, etsi fiat unum Sacramentum, non tamen fit unum per naturam et essentiam? Unitas autem virtutis, secundum quod vult Damascenuss, correspondet unilali substanliae et naturae. Aut ergo in uno Sacramento non est una virtus, sed plures; aut illa virlus composita esl; aut unum accidens simplex et spirituale et impartibile simul erit in diversis subiectis; quod totum valde difficile est inlelligere de illa virtute.

Nec solum ista duo difficile est intelligere de illa virtute, sed etiam durationis mensuram. Dubium enim videtur, utrum Deus dederit virtutem illam, quando primo instituit, an de novo det. Sed quomodo a principio dedil his quae nondum erant, sicul verbis, quae quotidie de novo formantur? Si de novo dat, tunc quotidie in Sacramentis non solum gratiam, sed etiam alia accidentia creat; et tamen non consuevit dici, quod creationis opus currat nunc nisi 9 circa exitum animae in esse et circa infusionem graliae. — Et si desinat esse statim, prolato verbo, quomodo creavit Deus tam nobilem virtutem, ut ita cito deficeret? — Et rursus, si datur verbo, cum non 10 detur verbo in scripto nec in mente, datur in pronuntiatione; et tunc difficile erit explicare, utrum detur in principio, vel in medio, vel in fine: quia nec in principio verbi nec in medio est actio illius virtutis. Si vero in ftne, tunc, cum verbum desinat esse, et deficiente verbo, desinat virtus verbi, simul incipiet virtus el desinet. Aut si ante finem daretur; quando ante detur et quantum duret, difficile est insinuare.

Nec tantum illud, sed etiam multo difflcilius est explicare operationis illius virtutis efficaciam, utrum scilicet agat generatione aequivoca, vel _univoca, generando sibi simile, vel dissimile. — Difficile etiam esl ia, utrum influal omnino aliquid ab extrinseco, an educat aliquid de potentia in aclum. Primum est soli Deo possibile, secundum aulem difficile est explicare. — Difficile est etiam inlelligere, quomodo characteris impressio possit esse ab illa virtute, cum character videatur esse in superiori parte, in qua solus Dens potest influere. Unde substanlia intelligibilis beata, quantumcumque magnae sit excellentiae, secundum quod dicit Auguslinus, non polest facere ad nostram iustificationem, vel illuniinalionem aliquid interius formando, sed solum exlerius excitando. Quomodo ergo hoc poterit virlus dala elemento vel verbo, cum non videatur esse capax tantae virtutis? — Postremo, in Sacramento altaris, in quo fit subito iranssubstantiatio panis secundum se tolum in corpus Christi — quod quidem non potest esse nisi ab infinita virtute — quomodo verbum prolatum ab homine, cum sit finitae virlutis, poterit ad istam transsubstantiationem aliquid operari? Et certe, si illud verbum virtutem non habel agentem, multo minus verba aliorum Sacramentorum.

Haec omnia et multa alia circa hoc valde difficile est intelligere et explicare. Qtiae non idcirco natio, quia credam esse insolubilia, vel ut per ipsa islam improbem positionem, sed ut oslendam, me ipsam non plene intelligere, et ideo nec affirmare nec negare velle; quia, etsi ipsam non clare intelligam, hoc tamen scio et intelligo, quod plura pnlest Deus facere et etiam in ipsis Sacramenlis facit, quam nos possumus intelligere 3. Unde confugiendo ad mirabilem Dei potentiam, omnia isla possumus facile declinare. Et secundum istum modum dicendi satis plana esset responsio ad quaeslionem proposilam, si ipsius modi plana esset intelligentia. El haec positio in quarto lilno'1 diffusius est explicata, ubi respondetur ad praemissa.

Alius est hic modus dicendi. Supposito, quod i. in Sacramentis novae Legis «divina virtus secretius operatur5», quia hnc est ipsius fidei et sententiae communis: dixerunt aliqui, Sacramenta novae Legis habere respectu iuslificationis virlulem influenlem, promerentem, disponentem et efficaciler ordinantem: virtutem influenlem ratione Spiritus sancti assislentis; virtutem promerenlem ratione meriti passinnis ad Sacramentum concurrentis c; virtutem dtuponentetn ratione devotionis ipsius fidelis Sacramentum suscipientis; virtutem denique efficaciter ordinantem ratione divinae pactionis instituentis. Sic enim instituit Dominus, ut ad talis verbi prolationem et Sacramenti susceplionem mirabilis in suscipientibus fieret operatio et suscipientium sanatio et iuslilicatio; et pro tanto dicuntur Sacramenta novae Legis habere virtutem. — Et differunt in hoc a Sacramentis Legis veteris, praeripue quantum ad ipsam efficacem ordinationem, quia non interveniebat ibi paclio in illis Sacramentis, per quam eflicax et infallibilis fieret ordinatio ad gratiam, secundum quod in Sacramentis novae Legis; ut patet in institutione baptismi, ubi dixit: Qui crediderit et baplizalus fuerit salvus erit. — In aliis etiam tribus modis habendi virlutem differentia est peries magis completum et minus completum, quia in Sacramentis novae Legis Spiritus sanctus influens iustitiam plenius assistit, el passio Christi meritoria eflicacius concurrit. In cuius signum de latere Chrisli profluxerunt sanguis et aqua s, et per consequens Sacramenta, de quibus fundatur Ecclesia. — Abundantior etiam est devolio suscipientis tum propter incrementum fidei propriae, quod factum est in nova Lege, tum etiam propter subsidium fidei totius Ecclesiae, quia in fide Ecclesiae suscipiuntur ecclesiastica Sacramenla. — Et propter istum quadruplicem modum habendi virtulem dicuntur Sacramenta Legis novae iustificare et esse causa gratiae. — Nec volunt qui hanc posilionem suslinent in Sacramentis novae Legis amplius ponere, tum quia isla satis videntur suflicere ad nostram sanationem el iustificationem; tum etiam, quia ex isto quadruplici modo habendi virtutem satis manifestatur nobilitas Sacramentorum novae Legis in se ipsis; tum etiam, quia secundum hoc satis apparet differentia Sacramentorum novae Legis et veteris; tum etiam, quia nec expressa auctoritas nec ratio videlur cogere amplius illis dare, et humilitas fidei non tanlum debet refugere diminutionem, verum etiam superfluitatem, et landabilius quodam modo videtur diminute dicere quam ampliare.

Hunc modum dicendi et huius quaeslionis determinalionem plures sustinent bene intelligentes. Et dominus Gulielmus, Parisiensis episcopus, in determinando in scholis Fratrum Minorum approbavit