Distinctio XIV

Quod vero poenitentia non semel tantum agatur, secl frequenler iteretur, et per eam freciuenter iterum venia praesletur; pluribus Sanctorum lcslimoniis probatur. Ait enim Augustiiuis, scribens conlra quosdam haereticos, qui peccantibus post baplismum semel taiitum dicebant utilem esse poenilcnliam, ita: « Adhuc instant i>crfidi, ciui sapiunt plus quam oportet, non sobrii, sed exccdentes mensuram; dicunt enim: Elsi semel peccantibus post baptisnuun valeat )oeiiitenlia, non lamen saepe pcccantihus proderit iterala; alioquin remissio ad peccatum essel incitatio. Dicunl enim: Quis non semper peccaret, si semper redire posset? Dicunt eiiim Domimim incitatorcm mali, si seniper poenitentibus subveiiit; ct ei peccala placere, ciuibiis scm- ])er praeslo esl gratia. Errant autem. Constat enim, ei multum peccala displjcere, qui semper praeslo esl ea destruere; si ca ainarel, non ita semper ca deslruerel». Idem ad Macedonium: « In tantum hominum aliquando progreditur, ut eliam post peractam poenii Epist. lo. (alias o-i.) ad Macedonium, c. 3. n. 7; C. Quamvis caute, supra cit.

lenliam, post allaris reconcilialioneni vel similia vel graviora commiUant. Et tanien Dens facit, eliam super tales oriri solem suum nec minus tribuit, quani ante tribuerat, largissima niunera vitae et salutis. Et quamvis eis in Ecclesia Jocus ille poenitentiae non concedatur; Deus lamen super eos suae patienliae non ol)iiviscilnr. Ex (juorum numero si quis nobis tlicat: Dicite milii, utrum milii aliquid prosit ad vitam lutui-im, si in isla vila illecebrosissimae voluptatis blandimenla contempsero, si me poeniteiido veliementius quani prius. excruciavero, si uberius llevero, si melius vixero, si pauperes largius sustenlavero, si carilate ardenliiis flagravero; quis nostrum ita desipit, ut huic iiomini dicat: Nihil libi ista in posterum proderunt? Vade, saltem vilae huius suavitate fruere. Averlat Deus tam imma- -neni sacrilegamque dementiam ». llem, loannes Chrjsostomus de reparatione lapsi: « Talis, mihi crede, talis esl erga homines pietas Dei: nunquam spernit poenitenliam, si ei sincere et simpliciler offeratur; etiam si ad summum quis perveniat malorum, et inde tamen velit reverti ad virlutis viam; suscipit Jibenter, amplectitur, facit omnia, quatenus ad priorem revocet statum. Quodque esl adluic praestanlius et emincntius, eliam si non potuerit quis explei'e omnem salisfaciendi ordinem, quantulamcumque lamen et quamlibet brevi tempore gestam non respuilpoenitentiam; suscipit etiam ipsam nec patitur, quamvis exiguae, conversionis per-

Tenninalis tribus partibus principalibus, in quibus Magisler egit de Iribus Sacramentis, hic incipit quarta pars, in qua agit de Sacramento poenitenliae. Dividitur autem haec pars in duas. In priraa parte agit de poenitentia in generali. In secunda agit specialiter de eius partibus, infra distinctione decima sexta: In perfectione autem poenitentiae tria observanda sunl.

Prima pars habet duas. In prima Magister determinat veritatem. In secunda eiidit duos errores siini, Can. cit. et Vat. humillimae poenitenliae. Pro nobis dical et infra pro nostntm iia, quod habent plures edd. cum originali, Vat. cum oliis vobis dicat...vestnim ita.

' Libr. I. Ad Theodorum lapsum adliorlatio n. G; C. Talis mihi (28.), ibid. dere mei-cedem ». Exemplis etiam hoc idem aslrui potest. David- enim per poenilentiam adulterii simul et homicidii veniam impetravit; el tameii graviler postea deliquit in populi enumeralione, quod populi multitudo prostrata ostendit. « Illud autem mirabile est, quod Angelo ferienti plebem se obtulit dicens: Grex isle quid fecit? Fial manus lua in me el in domum palris mei. Ouo facto slalim dignus sacrificio iudicatns est qui absolutione aestimabatnr indignus. Nec mirum, si tali sua oblalione pro populo peccali sui adeplus est veniam; cum Moyses, offerendo se pro ])iebis errore, peccata dilnerit ».

His aliisque pluribus testimoniis evidenter ostenditur, per poenitentiam non.semel tanlum, sed saepius nos a peccatis surgere, et veram poenitenliam saepius agi. Vohmlarie enim peccantibus nobis, ut ait A])ostolus, non relinquilur liostia pro peccalis, secunda scilicet, quia semel tantum Christum ojjortuit pati; nec relinquilur secundus baptismus; relinquitur vero secunda poenitentia et lertia et deinceps, ut loannes Chrysostomus super hunc locum ait: «Sciendum, quil, quod hic quidani exsnrgunt, horum verborum occasione poenitentiam auferentes, quasi per ]ioenitentiam non valeat peccator post lapsum resurgere secundo et tertio et deinceps. Verum etiam in hoc poenitentiam non excludit nec propitiationem, quae.saepe fit per poenitentiam. sed secundum baptismuni et hostiam ». circa poenitentiam, infra eadem distinctione, ibi: His verbis (juidam vehementius etc.

Prima pars habel tres partes. In prima determinat ordinem ipsius ad baptismum. Iii secunda jDarte deterininat eius mulliphcitalem, il3i: Baptismus tantum est Sacramentum, sed poenitenlia etc. In tertia post distinclionem mulliplicitatis ponit notificationes poenitenliae-virtutis, ibi: Poenilentia dicitur a puniendo, qua quis punit illicita elc, ubi ponit rationem a iwte nominis et a parte rei.

5 Libr. II. Ucg. 12, 13.

3 Ambros., de Apologia Dnvid, c.7. n. 38; C. Illiul vero (26.), ibid., qui cum originali post jjtebis errore bene addit etiam plebis. Loci Scripturae sunt II. lieg. 2i, 17; I. Paralip. 21, 17.

< Hebr. 10, 10. — Locus Clirysost. est Homil. 20. n. 1.

Ad intelligentiam huius partis quaerilur de poenitentia-virtute, et circa hoc duo principaliter quaeruntur.

Primo quaeritur de ipsa absolute.

Secundo, in comparatione.

Circa primum quaeruntur tria.

Circa prinium proceditur sic:

1. Matthaei tertio: Poenitentiam agite; Glossa: « Pnma virtus Bst pcr poenilentiam perimere veterem hominemn; hoc ipsum dicil Magister in litlera.

2. Item, sicut dicit Philosophus, « virtus est quae habentem perficit et opus eius bonum reddit«; sed talis est poenitentia: ergo est virtus.

3. Item, nullus actus est laudaJDilis nec meritorius Iiisi actus virtutis; sed poenitere est laudabile et meritorium: ergo est actus virtutis. Sed est actus poenitentiae: ergo poenitenlia est virtus.

4. Item, nihil expeUit vitium et peccatum nisi gratia vel virtussed poenitenlia expellit haec: ergo poenitentia est gratia, vel virtus. Sed non est gratia, quia gratia dicit pure quod a Deo est, poenitentia autem actum nostrum: ergo etc.

5. Item, poenitere non ideo bonum est, quia praeceptum, sed magis e converso: ergo per se bonum. Et iterum, arduum et difficile est modo debito poenitere, et circa ipsum contingit errare: ergo necessario indigemus virtute ordinante ad hoc Sed haec non est nisi poenitentia: ergo elc.

Contra: 1. Sacraraentura et virtus ex opposito dividuntur; sed poenitentia est Sacramenlum: ergo non est virlus. bi clicas, quod poemtenlia dupliciler accipitur et secundum duas accepliones esl virtus et Sacramentum; quaeritur: quare magis poenilentia quam baptismus, vel aliud Sacramentum?

1 Vers. 2. — Glossa est ordinaria apud Sli-abuin, Pnsclias. Radberlum et Lyranum; in ipsa respicilur Eph. 4, 22. et Col. 3, 9. — Cfr. de i3sa August. in Ps. l, 6. n. 7. — Magislri sententia habetur hic in lit. c. I.

2 Libr. II. Eihic. c. 6.

3 Aristol., I. Etliic. c. 12: Laus enim virtutis esl. Cfr. ibid. II. c. o.

Primo quaeritur, utrum poenitentia sit Yirtus.

Secundo, dato quod sic, quaeritur, utrum sit virtus generalis, an specialis.

Tertio quaeritur, utrum sit virtus theologica, vel cardinalis.

2. Item, poenitentia est passio; sed « omnis virtus, ul dicit Philosophus est habitus»: ergo poenitentia non est virtus.

3. Ilem, « omnis virtus habet obiectum bonum, sicut scientia verum»; sed poenitentiae obiectum esfpeccatum — poenitens enim non poenitet recte nisi de culpa — ergo etc.

4. Ilem, omnes virtutes sunt coimexae et manent aliquo modo in patria et fuerunt in Christo et in primo homine; sed poenitentia non fuit in Christo nec in primo homine nec eliam erit in patria: ergo etc.

COiNCLUSIO. Poenitentia recte dici potest gratia, virtus, Sacramenluni, actus et passio, et hoc sensu analogo.

Respondeo: Dicendum, quod circa hoc multiplex fuit opinio. — Quidam enim dicere voluerunt, quod poenitentia non est virtus, sed actus virtutis, non unius, sed omnium, et concurrunt omnes ad hunc actum; sicut chordae citharae ad unum sonum secundum regulam tangentis, sic omnes virtutes secundum dictamen prudenliae. — Sed ista positio non est conveniens. Si enim iste actus est t3onus et difflcilis, et circa quem contingit errare; sicut ira per zelum est habitus, quo homo irascitur

vitiis alienis; sic poenitenlia est habitus, quo liomo irasciturvitiisjsroprm. Si enim non esset iiabitus,lunc non diceretur habere poenitentiam nisi actu poenitens.

Secunda opinio fuit, quod est habilus, non 2. virtutis, sed gratiae; nec tantum nominat gratiam secundum subslanliam, sed etiam secundum actum, ut sicut gratia baptismalis dicitur innocentia, sic gratia iustificationis poenitentia. — Sed liaec posilio non debet stare: quia gratia non dirigit liberum arbitrium ad aliquem motum specialem per se, nisi medianle virlute; quod facit poenitenlia.

Tertia positio est, quod poenitentia est virtus, 3. sed non est virtus nisi extenso nomine virtutis. Nam virtus proprie est in dirigendo ad bonum — virlus enim est qualilas mentis, qua recte vivilur — sed poenitentia revocat a malo. — Sed haec positio non videtur adhuc sufficiens, quia poenitentia non facit tantum clolere de culpa perpetrata, sed etiam facit emendare; unde eius est subiectum punire et Deo reconciliare; et hoc patet ex definitione et ita est virtus proprie.

Ultima positio est, quod poenitentia est habitus virtutis et virtulis secundimi propriam acceplioel nem, non tantum secundum communem. — El haec probabilior est, ut credo, sicut patebit melius in sequentibus.

Ad intelligenliam autem obiectorum notandum, quQ(] poenitenlia est expulsiva peccati actualis, quod esl macula animam defo7inans et iterum ad malum inclinans, sive a bono dehabilitans et iterum naturam vulnerans; quam etiam perpetravit quis per aclum vohmtatis cum delectatione et libidine. Quia igitur delere culpam ut deformantem esi gratiae reformantis; ut dehabilitantem, virtulis habilitantis; ut vulnerantem, Sacramenti curantis; ut actu perpetralam, per actum similiter voluntatis; ut cum delectatione perpetratam, cum passione contraria: ideo poenilentia recte dicitur ra-

1. Yocabulum poenitentiae communUcr sumilur cjuadrupliciler, scilicet ut passio sensibilis dolor'is pro peccatis, ul habitus virtutis liabililans ad debito modo poenilendum, ul actus eiusdem virlulis, denique ut Sacramenhim; quibus S. Donav. (I)ic in flne corp.) quintum addit, quod cst cjratia reformans. tia, virtus, Sacramenlum, actus et passio. Et iste modus est secunduni diversas naturas in ea repertas, tamen per ordinalionem ad unum; unde non dicitur poenitentia his modis oinnino aequivoce, sed analogice. — Et propter hoc concedendae sunt rationes ad primam partem.

2. 2. Ad illud autem quod obiicitur in contranum, quia est Sacrainentum el passio; palet responsio et ratio illius analogiae; non sic enim est iii aliis Sacramentis. Quia enim poenitenlia respicit culpaiu actualem, in cuius deletione concurrit motus liberi arbitrii concordans gratiae ad culpae expulsionem% qui quidem motus rectus et virtuosus est; et propler displicentiam peccati, quod necesse est esse perpelralum, non potest esse sine passione doloris: patet, quare poenitentia magis est virtus quam alia Sacramenta; patet etiam, quare magis habet passionem coniunctam quam alia.

3. Ad illud quod obiicitur, quod omnis virlus habet obiectum bonum; dicendum, quod falsum esl — instantia enim est in temperantia, in pietate et etiam in fortitudine — sed sufficit, quod actus sit bonus. Nihilominus tamen poenitentia duplicem habet actum, scilicet refugere vel detestari mahim et emeiidare; isli sunt actus ordinati, et ratione secundi habet obiectum bonum.

4. Ad illud ergo quod obiicitur de connexione virtutum et huiusiuodi; dicendum, quod virlutes habent connexionem et durationem secundum id quod perfectionis est in ipsis; poenitentia autem habet aliquid pei'fectionis, et hoc est velle emendare, si in aliquo contingat offendere. Et haec quidem voluntas est in omnibus iustis; impossibile enim est, quod sit voluntas recta sine hoc. Habet etiam aliquid imperfectionis, sicut est luctus pro peccato perpetrato; et ratione huius non attendilur connexio nec duratio, immo potius fit evacuatio, tanquam eius ciuod est ex parte. De essentia huius virtutis vide infra dub. i. ei p. II. dubia 2-6 f quibus locis contra Lutlierum, qui veram poenitentiam in sola emendatione vitae fulurae posuit, iam slabilitur doclrina Concilii Trident. (Sess. 14. c. 4.) docenlis, <; contrilionem non solum cessalionem a peccalo et vilae novae propositum et inchoationem, sed veteris etiam odium continere». S. Bonnv. docet etiam (infra p. I. ct II. dub. 4.), delestationem niali piaeterili esse actum poenitentiae principalem, alterum vero ex consequenti huic annexum. Quod detestatio et displicentia de peccato praeterilo sit actus priiicipalis poenilentiae, approbat S. Thom. (S. 111. q. 85. a. 2); Scot. autem vult (liic q. 2. n. S.), principalem actum eius esse velle vindicare peccatum (cfr. Bonav., hic p. II. dub. 6.).

II. Quoad 1. quneslioiiem nolamus, B. Alberlum tenere 3. opinionem hic relatam, rcfragante sententin communi.

De eadem quaestione: Alex. Ha!., S. p. IV. q. 12. m. I. a. '1. %. — Scot. dc hac et 2 seqq. qq. in utroque Scripto hic q. 2. — S. Thom., hic q. I. a. I. qunesliunc. 2; S. III. q. 8o. a. I. — B. Albert., hic a. 3. — Petr. a Tar., hic q. unica a. 2. — Richard. a Med., hic a. I. q. I. — Durnnd., hic q. I. — Dionys. Cnrlh., de hac et 2 seqq. qq. hic q. I.

III. In seq. (2.) quaestione solvenda conimuniter docclur, quod licet obiectum materiale poenitenliae se extendat ad omnia peccala, etiam venialin (infrn q. 16. a. 3. q. 2., obiectum tamen formale esse quid speciale et constituere virtutem specialem, ut explicalur hic ad 3. De obieclo formali cfr. infra q. 3. et dub. 4; circa quod plures opiniones circumferunlur, quae magis iii modo dicendi quam in re notabili inter se differre videntur.

De eadem quaestione: Alex. Hal., loc. cit. 2. — S. Thom., loc. cit. quaestiunc. 3; S. loc. cit. a. 2. — B. Albert., hic a. i.

Secundo quaeritur, utrum poenilenlia sit virtus generalis, an specialis. Et ostenditur, quod generalis:

. Auguslinus in libro de Quinque Responsionibus: « Poenilentia est quaedam res optima et perfecla, omnes defectus revocans ad perfectura »; sed alio habilu restauralur defectus concupiscibilis et irascibilis: ergo poenilenlia respicit omnes habitus. Sed hoc non posset facere, si esset specialis virtus: ergo etc.

2. Item, ratione videtur; quia eiusdem virlulis, cuius est delectari in aliquo, est tristari et detestari oppositum; sed conlinenliae est deleclari de actu castitatis: ergo eiusdem est detestari actum incontinentiae, et sic de aliis. Sed poenitens detestatur omne peccatura: ergo elc.

3. Item, « habilus cognoscuntur per actus, et aclus per obiecta »; sed obiectum poenitentiae est peccatum in comiiauni, quia ipsa omne peccatum detestatur et omne peccatum expellit: ergo poenitentia est virtus generahs et communis.

Contra: 1. Specialis virtutis est diligere bo-!). — Pelr. a Tar., loc. cil. quaestiunc. 2. — Uichai-d. a.Med., hic a. I. q. 2. et a. 2. q. I. — Durand., de hac et scq. q. hic q. 2.

IV. Quoad 3. quaeslionem conveniunt doclorcs iii hoc, quod puenilciilin non sit virtus theologica, et quod nli(iunlenus reducendn sit ad cardinalem virtutem iustitiae. Hoc in scholis fit dupliciler: vel reducitur ad iusliliam commtdaticam, non quidem ut pars eius subiectiva, sed polentialis tantum (quia scilicet ad eam reducitur sicut in)perfeclum ad perfectum, cum ordinnln sit Inntum nd aliquos actus secundarios iustitiae commutativae), vel ad iustitiam vindicativam, licet imperfectam. Illud docet S. Thom. (S. loc. cit. a. 3), hoc vero Scol. (Iiic q. 2. n. 8.). — Porro constat, quod vera poeniteniin sit hnbitus supernaturalis; sed conlroverlitur, utrum sit habilus pcr sc infusus, ut dicit schola S. Thomnc, an frequenler tantum auxilio gratiae acquisilus, ve] &l)»m infusus per accidens, ut nffirmant cum Scolo (loc. cit. n. 20.) Durnndus aliique Scotislae. Ulrumque opinionem ut probabilem ponit Richnrd. n Med. (hic n. i. q. 2.). Redit hic controversia in scholio ad III. Senl. d. 33. a. I. q. -3. expositn. — Quond quaestionem ibi trnctatam cfr. Bonav., infra d. 17. p. I. a. 2. q. 3. ad 4, et Bichard. a iMed., hic a. 6. q. I.

De ipsa 3. quaeslione praeter locos cilt.:.-lcx. Hal., loe. cit. 3. 4. — S. Thom., hic q. I. a. I. qunestiunc. 4. 8. — B. Albert., hic a. 6. 7. — Pelr. a Tar., loc. cii. a. 3. — Richard. a Med., hic a. 2. q. 2. num, quia bonum, scilicet caritatis: ergo a specialis virtutis est odire sive delestari malum, malum; sed hoc est poenitentiae: ergo

2. Item, specialis doni est refugere malum faciendum sive declinare a malo, ut limoris: ergo specialis virtutis est refugere raahmi iam factum; sed hoc est poenitentiae: ergo etc.

3. Ilem, poenitentia ordinatur ad unum actum tantum hberi arbitrii, non ad omnes, quia solum ad poenitere et dolere: ergo etc.

Poenitentia est virtus specialis.

Respondeo: Dicendum, quod hic fuit multiplex positio. — -Quidam enim voluerunt dicere, quod est virlus generalis, et est pars iustitiae generalis, cuius est facere bonum et declinare a malo Unde sicut facere omne bonum esl iustitiae generalis, sic declinare ab omni malo facto est iustitiae generalis; et hoc est poenitenliae: et ideo poenitentia est jws et noliora, ut dicilur VI. Topic. c. 3.], et iis quorum habilus esl. Cfr. ibid. 11. c. I, ct II. de Anima, lexl. 33. (c. 4.). Vide lom. III. png. 470, nota 8.

< CIV. III. Sent. d. 27. a. I. q. I. ad 5.

5 Vide III. Sent. lil. Magislri, d. XXXIV. c. 4. seqq., et Comment. p. 11. per tolam. Respicitur Ps. 36, 27: Decllna a

iustiliae generalis. El qnoniaiii iuslitia generalis dicitur non per praedicationem, sed per quandam virtutuin aggregationem, quia comprehendit multas Yirtutes — sicut una vinea multas vires, ut dicit Chrysostomus, sic poenitenlia comprehendit omnes virtutes — quando poenitet de malo hixuriae, tangit chordam continentiae; quando de malo superbiae, chordam humilitalis; nt sit ventor conscientiae resonans in fletu quasi cilhara, secundum illud Isaiae decimo sexto: Venler meus ad Moab quasi cithara sonabit; quia, si secundum omnes virtules flenda sunt peccata aliena, mullo magis propria.

Sed haec positio non debet stare: quia, etsi poenitontia respiciat malum in communi, tamen respicit sub propria ratione et habet a.ctum specialem, qui indiget virtute non tantum praecipiente, sed eliciente; ut, sicut ira per zelum, quae deleslatur omne peccatum in proximo, esl specialis virtus, quia respicit illud sub ratione digni poena; et obedientia specialis virtus, quia respicit exsequendum sub ratione mandali: sic etiam poenitentia specialis virlus, quia respicit sub ratione mali proprii a.se contra Deum perpelrati, prout homo ex hoc dignus est puniri.

Tertio quaeritur, ntrnm sit virtus theologica, vel cardinalis. Et quod theologica, videtur:

1. Quia poenitentiae esl reconciliare Deo et delestari peccatum, in quantum Dei offensivum: ergo respicit ipsum Deum non tantum nt finem, sed etiam in ratione obiecti; sed omnis talis virtus est theologica: ergo etc.

2. Item, videtur, quod sit caritas: quia poenitentiae est detestari peccatum, quia peccatum sive Dei offensivnm; sed non detestalur aliquis separalionem ab aliqno,nisi quia diligit coniungi cum eo;.sed hoc est caritatis: ergo poenitenlia est caritas.

3. Item, eadem vi nalurali, qua homo refugit malum, ne fiat, aspernalnr, cnm factum est; sed caritate refugil homo separari a Deo: ergo eadem

4. Ad illud ergo quod obiicitur in conlrarium, quod elTectum habet generalem; dicendum, quod illud est veriun ralione connexionis virtutum, quia onmes defectus reparat; et magis est verum de ipsa quam dc alia, quia aliorum aclus est in formando, sed actus poenitenti;ie in reformando.

5. Ad illud quod obiicilur, quod eiusdem virtutis Pst gaudere de aliquo et de opposito tristari; dicendum, quod veruin est imperative, sed non elicitive. Et hoc patet, quia caritas dictat et imperat fugere peccatum: sed lamen timor elicit motum fugae. Alterius enim virtutis est imperare, et alterius elicere, ut obedientia dictat Deo obediendum in hoc praecepto: Non moechaberis, et continemia elicit.

6. Ad illud quod obiicilur de obieclo, dicendum, quod etsi non contrahatur ad speciale peccatuni, tamen illud considerat snb speciali et propria ratione, hoc est, in quantum a se perpetratum et Dei offensivnm, cui vult reconciliari et emendam facere; ideo est virtus specialis, quia virtus ponitur generalis vel specialis, non ratione obiecti, quod est materiale, sed secnndnm quod habet rationem motivi. refugit separationem iaiu factam. Sed hoc est poenitentiae: ergo etc.

CONTR.A.: 1. Quod Sit VirtUS Cardinalis, tur: quia omnis virtus theologica secandum actum suinu transit in Deum ut in olnectum; sed poenitentia non trahsit in Deum nt in obiectum quantum ad aclum poenitendi: ergo etc.

2. Item, quod sit iustitia, videtur: super illud Psalmi: Sacrificate sacrificium iustitiae; Glossa: « Quid iustius, quam ut suis quisque peccatis potius quam alienis peccatis irascatur, seqne puniens per poenitentiam et satisfactionem Deo offerat »?

3. Item, Isidorus: « Tunc iudicium homo de se sumit, qunndo per dignain poenitentiam sua prava

facla damnat»; sed iudicium sumere est iustitiae: ergo etc.

Poenilentia non est virtus theologica, sed cardinalis, contenta sub iuslitia.

Respondeo: Dicenduni, quod hic duplex fuit opinio.

Quidam enim voluerunt dicere, quod poenitenlia i. non est aliud quam caritas secundum substanliam, differens secundum statum. Dicitur enim carilas, in quantum amat Deum, sed poenitentia, in quantum resurgens, et eius est delestari malum in quanlum poenitentia non differat. Sed quia « habitus cognoscuntur per actus'»,non quoscumque, sed formales sive eiicitos et priraos; nolandum, quod -poenitentiae acLus est detestari culpam sive peccatum, quia Dei offensivum, et hoc in reconciliationem sive emendam. El quia liaec ratio est ipsius iustitiae, et dico. quod poenitentia est virlus cardinalis, contenla,..,.-.. „.,, 1 I 1 sub lustitia. Sicul enun fortitudo mukos nabet ramos ab una radice procedentes, ut patienliam, perseverantiara, fiduciam, quae induunt unam rationem; sic etiam iustitia, ut pula largitatem, pietalera, humilitatem, obedientiam, poenitenliara, quae forte sunt parles potenmfe.s ipsius virtutis iustitiae, sicut mehus patebit infra.

Ad intelligenliam autein obiectorum notandum, quod virtutes invicem se adiuoant el invicem sibi imperant, sicut patet consideranti motus earum,ut nalet. AHquis enim obediL ad hoc solum, quod prae- -,,... i i t cipitur; et hoc est obedientiae purae. Aliquis obedit praecepto Domini, quia amat eum; el hoc est obedienliae iniperalae a caritate. Aliquis obedit in hoc praecepto continentiae, quia diligit ipsara; et hoc est obedienliae imperalae a continentia. Unde obedire

Consequenter quantum ad secundum articulum quaeritur de poenilentia in comparatione. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur de ipsa per comparationem Edd. in quantmn. rcfitfjit ct delcsiatur nialum. — De dilTefpntia timoris el carilnlis (I. loan. i, 18: Timor non est in caritalo, sed perfecla caritas foras rnillit limoreni; quoniam tinior poenam habet elc.) cfr. 111. Scnt. d. 26. n. 2. q. I. et d. 34. p. II. per totam.

2 Secundum Aristol.; cfr. supra pag. 320, nola 3.

3 Quae virlutes cnumei'antur a Cicerone ut partes fortiludinis; cfr. lom. III. pag. b6l, nola 7.

n. seq. q. I. Cfr. lom. 111. pag. 728, nota 2, ubi ex Cisemper ab obedientia elicitur, ahquandoper se, aHquando ab aliis imperata. — Similiter palet in aliis; quia continere est actus eiicitus a castitate. Si quis aulem conlinet amore castilatis, talis actus est elicitus et imperatus a castitate; si quis amore Dei, sic est elicitus a castilate et imperatus a caritate: si propter praeceptum Dei, sic est imperatus ab obedientia. — Similiter dicendura, quod poenitentia deteslatur peccatum, aut quia Dei offensivum, ut ei reconcilietur et emendet, et hoc facit secundum se; aut quia a Deo separativum, et hoc facit im- perata a cariLale; aut quia specialis virtufis corruptivum, et hoc facit imperata et adiula a qualibet speciali virtute. Et sic patet, quod proprie est iustilia, tamen contingit, aliarum virlulum molus sibi commisceri.

1. Ad illud ergo quod obiicitur primo, quod est theologica, quia habet Deuin pro obiecto; dicendura, quod falsuin est; quia, sicut obedientia proprie respicit Dei mandatum, et latria honorem Deo debilum; sic poenitentia offensam Deo facLam el emendam faciendam.

2. Ad aliud patet responsio: quia ille motus est a carilale per modum imperantis, sed a poenitentia per modum elicientis; unde quamvis cari tas moveat ad detestandura quod separat a Deo, iion tamen elicil, quia est ibi specialis difflcultas, sicul in aliis actibus virLutum; unde sicut caritas raovet ad omne bonum imperando, sed non eliciendo, immo speciales virtutes sunt necessariae; sic in acLu poenitentiae intelligendnra.

3. Ad illud quod obiicitur de virLute iiaturali, dicendum, quod non est siniile: quia virtus nuluralis non dicit tantam approximationem ad actiH]i, sicut virtus infusa vel acquisila; et ideo magis diversificatur quam naturalis. Et hoc patel, quia plures virtutes sunt in eadem potentia naturali; el ideo non sequitur, quodsi naturalis eadein est, quod propler hoc sit eadem virlus moXalis. ad subiectum.

Secundo, quantum ad actum sive originem.

Tertio, quantum ad ordinem. cerone, Macrobio elc. parles potcnliatcs (i. e. virlutes anne.as, in quibus tota ralio iustiliae non invenitur) iustiliae reccnsuinuis (ad religionem reducitur poenilentia).

Priiiio quaerilur, quae vis animae sil subieclum virtutis poeniteiitiae; et ostenditur, quod sit in vi aniinae irascibili.

1. Augustinus in libro de Poenitentia, poeniten- tiani definiens, dicit, quod est « quaedam dolentis vindicta »; constans autem est, quod vindicla est ipsius irascibilis et vindictam appetere: ergo etc.

-2. Item, super illud Psalmi-: Irascimini e[c.; Glossa: « Quid iuslius, quam ut suis quisque irascatur peccatis potius quam alienis, seque puniens per poenilenliam Deo offerat »: ergo irasci peccatis est per poenitenliam; sed constat, quod irasci est ipsius irascibilis: ergo et poenitere.

3. Item, loannes Chijsostomus: « Perfecta poenitentia cogit poenitentem omnia libenter sufferre»; sed hoc est ipsius irascibihs: ergo poenitentia esl in vi irascibih.

4. llem, poenitere, sicut patet ex ratione nominis, « esl poenam tenere », et ipse Augustinus hanc etymologiam ponil; sed vis, quae respicit poenam el sustinet, est irascibilis: ergo etc.

5. llem, poenitentia virtus est, non solum secundum quod respicit culpam, sed secundum quod est in sabieclum, scilicet in hominem, qui offendit, ut puniatur, et per poenam emenda fiat; et hoc patet per duo, quae Magisler dicit in httera. Dicit enim, quod «poenitentia dicitur a puniendo»; dicit etiam, quod per poenitenliam « mala plangimus cum emendationis proposito». Ergo cum virtus, qua volumus, proximum peccantem puniri,sit in irascibih, scihcet ira per zelum, pari ratione et poenitentia erit in irascibili.

Skd contra: 1. Videtur, quod poenitenlia sit in synderesi: quia cuius est actus, eius est habilus; sed actus poenitentiae est gemere, et gemere est synderesis: ergo et poenitentia. Prima patet; secunda probatur, quia scribitur ad Romanos octavo: SpiriLus postukU pro nobis gemitibus inenarrabilibus; sed Glossa dicit, quod spiritus est synderesis: ergo elc.

2. Item, videtur, quod in rationali: quia in ea vi est poenitentia, cuius est agere poenitentiam; sed agere poenitentiam est ipsius rationis: ergo et poenitentia. Prima patet; minor probatur, super illud Psalmi: Spera in Deo etc; Glossa: « Id est, de peccatis poenitentiam agani »; et ut habetur in Glossa: Quare Tristis etc: « Ratio confortat animam sensibilem»: ergo ralio agit poenilentiam: ergo elc.

3. Item, videlur, quod in concitpiscibili: qmn «opposita nata sunt fieri circa idem'»; sed clelecLcUio et Tristitia sunt opposita, siraihter dolor et gaudium, amor et odimn; sed in poenitenlia est dolor, Tristitia et odium peccati: cum ergo liorum opposita, scilicet amor, gaudium et delecluLio, sint in concupiscibili; per praedictam regulam poenilentia est in concupiscibili: non ergo in irascibili.

4. item, videtur, quod sit in qucUibeL vi animae: quia quae mutuo se expellunl habent esse circa idein susceptibile; sed poenitentia expellit omnia peccata: ergo cam diversa genera peccatorum sict in diversis viribus, poenitentia non est in una vi, sed in diversis. Probabilius est, poenitenLiam esse in voluntaLe, et quidem in irascibili.

Respondeo: Dicendum, quod circa hoc varie opinali sunt diversi.

Quidam enim dixerunt, quod poenitentia circuit onmes vires, quia expellit omnia peccala et omnia deflet. Et quoniam pro omnibus deflet, et ad perfectum fletum concurrit motus omnium virtutum, Vers. 26. — Glossam, quae cst Hieronymi in Ezecli. I, 7, vide II. Sent. d. 39. a. 2. q. I. fundam. I. — Hatio exhibila in maiori insinuatur ab Arislot., do Somno et vigilia, c. 1: Cuius enim est potentia, huius est ot actus.

el ad expulsionem vitiorum concurrunt habitus virlutum omniuni; voluerunt, quod poenitentia in omnibus viribus esset tanquam iuslitia generalis. Et boc nilunlur ostendere per Glossam super illud Isaiae decimo sexto: Venter meus ad Moah quasi cithara sonabit — inlerbnearis exponit: «Sonabit in plangendo » — et Glossa dicit: « Sicut cithara compositum sonum non emiltit, si una chorda rupla fuerit; sic spirilualis venler Prophetae, si una chorda virlulum rupla fuerit, dulces melodias non resouabit». Et ex hoc volunt habere, quod simililer est in luclu poenitentiae, et ita quod poenitentia sit in omni vi. Et ideo dicunt, quod poenitenlia definitur per aclus diversarum viriura; dicunt eliam, quod ei respondent actus virium diversarum. Satisfacit enim poenitens orando, el hoc esl ralionalis; ieiunando, el hoc est concupiscibilis; miserendo sive eleemosynam tribnendo, et hoc cst simihter concupiscibilis; poenam sufferendo, et hoc est irascibilis. — Sed ista positio partim supra improijata est. Si enim poenilentia est habitus specialis et imus, ut supra monslratum est; et unus habitus in una est polenlia, cum unum accidens sil in uno subieclo, et sulDieclum virtutis sit polentia: necesse est, quod poenitentia non in omni, sed in ahqua vi sit deterroinale. — Sed illud esl quod decepit ponenles, omnibus imperalur; et hinc est, quod ad luctum poenitenliae omnes virlutes concurrunt ut annexae, et videtur, (mA poenilentia sit in omnibus viribas 2. et virtutes ceteras complectatur. — Istud etiam decepit eos, quia actum specialem et proprium poenitentiae non respexerunt, tiui non est omnis, sed alicuius speciulis vis. Et ideo haec posilio non esl mullum probabilis.

Secnnda positio est, quod poenilentia esl in vi. cJeterminata, sed non esl in aliqua triura virium praediclarum, sed in vi superiori ad iUastres;e. hanc vocant liberum arbitrium, in quo coniugatae sunt vis cognitiva et motiva, eo quod imperat aliis viribus et ei non imperatnr, el circa qaod residet merituin ex parle nostra. Et quia virtus a nuUa potentia imperatnr, quia eliam virtus est ad merendum; posuerunt,, omnes virtutes et poenitenliam esse in libero arbitrio tanquam in subiecto. Quia vero liberum arbilrium regit potentias inferiores; et per unam virlutem polest regere multas poten- 1 Vl'1'S. II. — Glossa inlerlinearis, quam exliibet Lyranus, sumta esl ex Haymoiio (in Ininc locum): « Sicut cilhara gcndo». Secunda, quae cst ordinaria, praebetui- ab Hieronymo (in hunc locum); cfr. 111. Sont. d. 36. q.. fundata. 1.

• l(a cod. H, alii codd. ct edd. respondet. Mox pro virium codd. 1 K virlutum. tias, sicut per iustitiam et poenitentiam: hinc esl, quod poenitentia videtur esse in inferioribus viribus, videlur etiara esse in pluribus, quamvis subieclive sit iii una sola. — Verumtamen, sicut ahbi melius patet, liberum arbitrium non aliam potentiam ab his, scilicet rationali, concupiscibili et irascibili, licet dicat per alium modum — quia dicit per modum moventis el imperantis: sed islae potentiae sunt ei obedientes, ita quod eadem potentia in quantum libera imperat sibi ut nalura — et ideo, si isla positio vehl dicere, quod liberum arbitrium dicat potentiam secundum rem et naluram distinctam ab his, rationali, concupiscibili et irascibili; tunc non intelligo nec credo, quod habeat veritatem. Si vero vult dicere, quod norainent eandem potenliam, sed tamen secundum alium modum se habendi; hoc ego non nego.

Sed adliuc reraanet eadeni dubitatio, si polentiae animae diversae sunt, in qua sit secundum rem; quia vel oportet ad hoc venire, quod illae tres potentiae sint in una polentia secundum rem; vel quod hberum arbilrium sit potentia dwrwicto ab illis; vel quod omnis virtus sit in a/iV/na istarum Irium, scihcet vel in ralionali, vel concupiscibili, vel irascibili, iii quibus consueverunt communiler a docloribus et patribus nostris tres virtutes theologicae poni, cum actus haruin virium immediate lendant in Deum. Et cerle, si theologicae ibi reponuntur, quare non et cardinales secundum aspectum earuin ad inferius?

Terlia positio est, quod poenilentia est in rationali; et ratio huius posilionis haec est, quia poenitentia est pars iustitiae cardinalis. Cum enim sit virlus et non sit theologica, necesse esl, quod redncatur ad aliquam virtutem. Cum ergo virtus cardinalis sufficienter et secundum Sanctos et secundum philosophos dividatur in qualuor; et poenilentia non sit sub aliqua aliaruiii: constat, quod poenitentia, ul praemissum est sub iustitia continetur; iuslitia aulem, cum sil habitus unus, non potest esse in pluribus viribus: ergo necesse esl, quod sit in una. — Rursus, cuin actus iuslitiae, qui est reddere unicuique quod suum est-')),proprie sit rationis, quia isle est actus iudicialis, et ratio est iudex in regno animae; dicunt, quod iuslitia esl in i'atioiie, iit est iudex, sicut prudentia est in ea, ut est dux sive consiliarius. Et quoniaui videtur, cod. X et ex hoc videtar], ac pro tudum codd. IK actimi.

5 Libr.!1. Scnl. d. 21. p. 1. a. 2. q. 3. et d. 2.=i. ii. 1. q. 2. seqq. (praecipue q. 6. ad 2.).

ratio, ul esl iudex, imperat toti animae; hinc est, quod iustilia cardinalis dicilur omnes vires animae circuire. Et hinc est, quod habitus continet, qui videntur ad affectionem pertinere, sicut obedientiam et poenitentiam; et hinc esl, quod poenitentia in tma vi esi, tamen multas circuire videtur; et ideo in ralionali est, ut est regiliva irascibihs et concupiscibilis-, ut moveat concupiscibilem ad gemendum pro culpa, et irascibilem ad puniendum ipsam animam.

Sed nec iiUid est multum rationabile inspicienti, quod poenilentia, quae in aJfecUt maxime sonat.et humilitas, quae est species iustitiae, sit in rationali. — Et ulterius, habilus virtulis non debet poni circa virtulem imperantem, sed elicientem. Nam in eliciendo est difficuUas, et respectu illius sive ralione illius est habilitatio; unde motus virtulis non dicilur esse huius proprie vel illius nisi virlutis elicientis: sicut si carilas imperet conlinere, vel %'uslilia pugnare; tamen continere semper est continentiae, et recle pugnare esl forlitudinis. Sicut ergo poenitere non est nisi poenitenliae, sic habitus non est in virlule imperante, sed eliciente; haec aulem non est vis ralionalis, sed vis affectioae, ct maxime irascibilis, sicut palet ex rationibus prius visis. Nam poenilenlia non [s.n[um ves])c, vitium, quod abominatnr, quanlum subiectum pQccaii, contra quod insurgit el quod insurgendo punit;etnon tam respicit culpam sJve offensam, quam etiam emendam; et ista emenda esl in poenae sufferentia, et ideo recte dicitur vindicta.

Et ideo esl aiia opinio, quod pnenitentia, ul 4. est speciaUs virtus, estin irascibili. Hanc pnsilionem credo probabiliorem. Non enim capio, quomodo poenilenlia in omnibus viribus esse possit, cum sit habitus specialis. — Sic nec secunduni capio, quomodo omnis virtus sil in una vi, supposito quod potenliae rationales sint phues, quae sunt proprie ipsius animae, ut rationahs est, sive sint plures in quanlum potentiae, sive, ut dicunt ahi, plures vires. — Nec lertium, quomodo poenitenlia et humilitas sint in ratione, cuin dicant, quod est affectionis, ut etiam ipsa spes vel caritas. — Et ideo dicendum, quod cum poenitentia de se dicat habitum affectionis, quod esl in potentia a/fectiva. Cum autem dicat affectionem odii vel doloris ut vindictae et ut punientis, sicut patet ex multiplici auctoritate et ratione in opponendo: et illud odium, quod est cura insurrectione, sit in irascibili ])Q[citra: quod ipsa poenitenlia est in irascibili.

32o sit species vustitiae, mstitiam autem necesse sit esse in una potentia tanquam habitum unum; haec autem non potest esse irascibilis, quia magis est vis rationis ius reddere quain polenliae irascibilis; dicendum, quod ipsa iustitia est in tribus viribus, secundum quod dicit Glossa super Genesis secundum, quod comparatur iustilia Enphrati. — Et si obiicias: quomodo potest esse habitus unus? iWco, quod iustitia cardinalis esse habitus unus dicitur, non sicut conclusio particularis dicitur habitus unus, sed sicul una totalis scientia dicilur unus habitus: ut grammatica, quae mullos continet habitus parliculares, el geometria; sic et iustitia obedientiam, humiliiatein, poenitentiam et largiiatem et veritatem; et secundum istos habitus particulares potest esse in diversis potentiis. Nam veritas est in ralionali, largitas in concupiscibili, poenitentia et humilitas in irascibili; uniuntur tamen omnes in unam rationem, quae est reddere unicuique iussuuni;e[ ideo subeunt rationem unius virtutis cardinalis. Si ergo iuslitia cardinalis esset unus habitus particularis et simplex omnino el indivisus; tunc haberet locum obieciio; quod cuin non sit, palet illud.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod sit in 1 1. -.,,, synaeresi; aiceiujum, quod argumentum illud defici-t, quia geniere non est synderesis ui elicienlis nec ut perfecte irnperantis, qoia sic nihil potest imperare libero arbitrio; sed polius est ut remiwmHrantis malo ei diclantis bonum, quia naturaliter remurmurat malo; et in hoc errare non potest. Et quoniam virtus est in potentia, penes quam residet facultas et imperium eliciendi aclum: ideo non est in synderesi, sed in libero arbitrio. Libertas autem arbitrii non solum est in ratione, sed in concupiscibili et irascibili, quia complectitur rationem et voluntatem; et voluntas conlinet potentiam amandi et detestandi, scilicet concupiscibilem et irascibilem.

2. Ad illud quod obiicitur, quod sit in rationali; dicendum, quod ratio dicilur multipliciter; tamen quantum pertinet ad propositum, dicitur communiter et proprie. Communiler comprehendit totam portionem animae divisam contra sensuuliialem, in qua ponuntur tres potentiae; et sic accipitur in Glossa praedicta. Proprie accipitur pro potentia divisa conlra concupiscibilem et irascibilem; et sic obiicitur, et sic non valet obiectio.

3. Ad illud quod obiicitur, quod sit in concupiscibili rop[er hoc, quod odium est in eadem;

dicendum, quod odium dicitur dupliciter: aut cum quadam dispUcenlia, aut cum insurreclione, vindicta et ira; et primum est in concupiscibili, secundum in irascibili; et tale est in poenitentia. Sicut enim per iram et per zelum irascitur iiomo et indignatur peccatis proximi; sic per poenilenliam peccatis suis.

4. Ad illud quod obiicilur, quod sit in omni-

I. Conclusio noslri Docloris supponit distinclionem tUiplicis imscibilis, quanim una est in pnrte animae sensibili, altera in parle rationali, et quidem in affeclica, do quilous III. Senl. multa tanguntur, quae I. Sent. d. 3. p. II. a. I. q. 3, et II. Sent. d. 24. 2-5. 33, de divisione potentiarum animae, nec non II. Senl. d. 39, de conscienlia et synderosi, fuse exposita sunt. Posteriores Scholastici, cum non admiltant irascibilem proprie diclam in parte rationali animae, poenitentiam ponunt simpliciter in voluntate; quod Scot. (hic q. 2. n. 9.) sic e.xplicat, ut in re vix discedat a S. Bonav. Dicit enim: « Actus [poenitentiae] est actus voluntatis, cuius est inipei'arc intellectui et volur.lati, et hoc imperio perlinenle ad irascibilem et poteniiani aliquam hiibentoni in se aliquid simile virtuti irascibili. Sicut enim irascibilis in sensitiva suo modo vindicat, ila cl illa potentia, quae imperat vindictam in parle intellechva, habet quoddam simile irascibili B. — Primam opinionem hic relatnm sustinuit Guliel..ntissiod. (S. p. IV. tr. 6. q. 3.), secundam vero.-lex. Hal.; sed S. Bonaventurae consentit li..Mberius.

Dc I. quaestione praeter Scotum:.lex. Hal., S. p. IV. q. 12. m. 2. a. 3. 1. 2. — S. Thom., hic q. I. a. 3. quaestiunc. I; S. 111. q. S3. a. 4. — B. Albert., Iiic a. 8. — Petr. a Tar., hic n. 4. quaesliunc. I. — lUchard. a Med., hic a. 3. q. I. — Dionys. Curlh., dc liac et 2 seqq. q(. hic q. 2.

II. Quae in 2. quaestione do origine poenitentiae docenlur, haec perlecte concordant iis quae conlra novatores saeculi XVI. Concil. Trident. in Sess. VI. c. 6. dccrcvit de modo prnepara- (cfr. infra d. 17. a. 2. q. 3.); ciii doclrinae communiter Scholastici adhaerent. iNec dissenlit Scot. quoad necessitatem gratiae (hic q. 2. n. 13.), ut ibi in adieclo scholio ot commentario probatur.

Secundo quaeritur de origine poenitentiae; et dicit Magister in littera, quod « [DoenUentia-virtus timore concipitur ».

Sed conlra hoc est: 1. Quia, si est virtus, est tione, quare magis dicit concipitur quam generatur?

3. Itein, quare magis timo?-e quam alio principio? Et videtur, quod magis amore, quia titnor Sicut enim amor (qui est in concupiscibili) est complaceniia boni, sic odium ost displicentia mali. bus; dicendum, quod expellere omnia vitia est dupliciter; vel per modum deteslantis, vel per modum informantis. Per poenitentiani expellunlur omnia vitia per modum detestantis et satisfacienlis; sed per modum informantis unumquodque vitiuin expellitur per virtulem siiyi oppositam. Quod primo modo expellit non necesse est esse in eadem potentia, sed quod secundo modo. Et sic patet illud.

Dc eadem quaestione: Alex. Hal., loc. cit. m. 3. n. I. — Scol., hio q. I. n. 14. seqq. — S. Tliom., hic q. I. a. 2. qunesliunc. I; S. loc. cit. a. 5. — B. Albert., hic a. 10. J I. — Petr. a Tnr., hic a. b. quaestiunc. I. — Richard. a Me'I., hic a. 4. q. 2. — Durand., IV. Sent. d. 17. q. 1.

III. Circa 3. quaestionem et quoad habilum infiisum poenitenliae (de quo cfr. suprn a. I. q. 3.) facilo patet conclusio, quae respicil ordinem temporis. Tamen « secundum orfijnem naturae simpliciter praecedunt ipsam virtutes theologicae » (S. Thom. S., III. q. SS. a. 6.). Cfr. S. Bonav., III. Sent. d. 36. q. 1. ct 3, ubi in scholiis tangitur otiam sententia Scoti, qui virtutes cardinales per se inftisas non admiitli. Quoad ordinem vero consideratum in actibus cum S. Thoma (hic q. I. a. 2. quaesliunc. 2.) conceditur, quod «pooniloniia ost prior quibusdam, scilicet carilale et sequentibus ipsam, at posterior aliis, scilicet fide et spe», quatonus sunt infor-mes. Addit S. Tliom. (S. loe. cit.), quod <! actus autem et habitus caritatis simul sunt lempore cum actu et habitu poenitentiao... horum tamen duorum actuum primus naturaliter praecedit secundum; nani actus virtutis [infusae] poenilentiae est contra peccatum ex nmore Dei; undfi primus actus est ralio et causa secundi »; do qua doclrina clarius agitur infra d. 17. p. I. a. 2. (j. 1-3. — Do secimda tabula post naufragium (secundum phrasim S. Ilieronymi) ngiiiir hic dub. 1. et infra d. 22. a. 3. q. 2. S. Thom. (Iiic loc. cit. quaestiunc. 4.) locutionem illam nliler exponit, quod scilicet prima tabula fueril n»/e naufragium peccnli origiiialis, socunda post illud. Concil. Trid. (Sess. XIV. can. 2.) vocat cum S. Bonav. poenilonliam secundam tabulam, ut distinclam a bnptismo.

Do 3. quaestione prneter locos citt.; Alex. Hal., loc. cii. m. 3. a. 2. — Scot., hic q. 2. n. 9. 10. — B. Albert., hic a. 9. — Pelr. n Tar., loc. cit. ([uaesliunc. 2. causatur al amore: ergo prima ratio generandi et concipiendi est in amore: ergo elc.

4. Item, tam timor quam amor est ex fidei cognitione: ergo deberet dicere, quod fide concipitur.

5. Item, si timore; aut servili, aut iniliali, aut finali. Non servili, quia cum illo manet voluntas peccandi; non iniliali neque /iliali, quia, antequani habeat timorem finalem, vel inilialem, necesse est. quod de peccato [weniteat. qualitas momis... qunm Dous in nobis sino iiobis operatur. Cfr. II. Sent. d. 27. dub. 3.

5 Ut enim August., XIV. de Civ. Dci, c. 7. n. 2. ait: Fugions [amor] quod ei ndversnlur tinior est.

6 Cfr. Hebr. 11,6.

6. Item, linioi- est donum; sed poenilenlia-virtus est ante dona nalurali ordine: ergo non concipitur timore aliquo. Origo poenilenliae effecliva Deus esl, secl dispositio quodam modo el ordine est a nobis.

Respondeo: Dicendum, quod origo poenitentiae virtutis effectiva Deus est, sed dispositiva a nobis, quia « qui creavit nos sine nobis, non iustificat nos 2. sine nobis-». — Dispositio autem hoc ordine pro- 1. cedit. Primo necesse est Dei bonitatem et iustitiam cognoscere — cui displicet omne malum et inordinatio, et ab illa offenditur et nullo modo malum relinquit impunitum — el se aliquid fecisse, quod suae displicere debeat bonitali; et haec est cognitio culpae, el ex hoc cognoscit se homo ex divina sentenlia obligatum ad poenam. — Necesse est etiam 2. secundo cognoscere Dei misericordiam, qua paratus est omni revertenti et dolenti de culpa commissa sibi remitlere et indulgere. — Ex prima cognilione 3. generatur timor; ex secunda generatur spes remssionis; el ex his voluntas reverlendi et confoederandi Deo el salisfaciendi per geraitum et alias poenas; et si incipiat facere quod in se est, dispositus est ad iustificalionem

1. 2. Ex hoc igilur palet responsio, quomodo

Terlio quaeritur de ordine poenitentiae ad alias virlutes; et quod sit prima virtus, videtur.

1. Malthaei tertio: Poenitentiam agite; Glossa:

virtus est per poenitentiam perimere veterem hominem ».

2. Item, ratione videtur: quia prius est declinare a malo quam facere bonuin; sed per poenitenliam est declinare a malo, per alias facereJjonum: ergo etc.

3. Item, « egressus vilii virtutis operatur ingressum»; sed poenitentiae est peccata expellere: ergo etc.

CoNTR.: 1. Fides est fundamentum totius spiriscipiendi eam; et quare magis dicitur concipitur quam generatur; quia generare esl efQcientis et principii effectivi, sed concipere receplivi.

3. 4. Ex hoc patet, quare magis dicit timore quam amore, quia peccator non habet amorem Dei, sed sui; et iste amor nunquam generat poenitentiam, nisi quia timet; unde quamdiu amat et credil, non refugit peccatum, sed quando timet; et ideo non concipitur /ide, quia anle timorem non est poenitenliae seminarium, quod est cessare a inalo. Ex hoc eliam palet, quarij magis timore quam spe, quia timor concipit, sed spes promovel.

4. Ex hoc phlel, quod com)lm timor'e servili. Nec est inconveniens, quia conceptio ista non est per productionem in esse, sed per dispositionem et praeparationem; et ideo non oportet, quod poenitentia sit cum timore servili, sed sufiicit, quod timor praeparet ad poenitenliam.

5. Ad illud quod obiicilur, quod poenitentia est ante dona; dicendum, quod est donum. Spiritus t i.,,1 sancti, cum quo est Spiritus sanctus et dalur; et hoc est gratiae gratum facientis, et de hoc verum est quod obiicit. Et est donum, quod est sine Spiritus sancti donatione proprie dicla, quae est per inhabitalionem; et hoc est gratiae gralis datae. et tale donum est fimor servilis, et hic antecedit virlutes; et tali timore concipitur poenitentia. Ideo non valet obiectio. tualis machinae, secundum Apostolum ad Hebraeos. et hoc patet ralione, qaia prius est actus intellectus quam affectus; sed fides dirigit intellectum, poenilentia affectum: ergo etc.

6. Item, cum dicitur poenitenlia prima virlus, aut hoc est in quantum informis, aut in quanlum formata. Informis non, quia ipsa generatur ex fide et spe et timore, ut ostensum esf; « virtus enim poenitenliae timore cnncipitur», Si de formata; sed contra; omnes simul infunduntur '-: ergo poenilenlia infnnditur cum aliis: ergo etc.

7. Item, primus actus est vivere; sed iislus ex fide vivit, vel ex caritate. non ex poenitentia 8 CiV. Ps. 36, 27.

ergo prius est carilas et fides quain poe proprie

4. Ilem, nulli displicet oEfensa alicuius, nisi quia diligit illum; si enim odiret, placeret: ergo diligere Deum per naluram praecedit odium peccati;

sed primum est caritatis, secundum poenilentiae:

ergo etc.

0. Ilem, natui-Uiler prius est inlentio ad lerminuin ad quem, quani separatio a termino a quo;

sed caritas dirigit ad terminum ad quem, poenitentia separal a termino a quo, scilicet peccalo:

ergo carilas prior.

c 0 N c I. u S 1 0.

Licet virtutes infusae simid swnl secundum substantiam, tamen secundum actum in iustificalione gratia adoeniens per modum reparantis prius respicit actum poenitentiae.

Respondeo: Dicendum, quod prius dupliciter Disiinctioi. dicitur: vel secundum subslantiam, vel secundum conciasio 1.?mtm. Secunduni substanliam omnes sunl simul; Distinctio 2. secundum i(.sum distinguendum est: aul enim secundum imaginis informationem, et sic est fides prima; aut secundum regressum el reparalionem, condusio. et sic actus poenitenliae est primus, quin immediatior est. Elsi enim simul stet motus liberi arbilrii

In parte isla sunt dubitationes circa litteram, et primo de hoc quod dicit Hieronymus: Secunda tabula post naufragium est poenitentia. Cnm enim secundum dicatur i'espectu primi, et prima tabula sit baptismus, et secunda poenilentia; tunc videtur, quod secundum.Sacramentum sit poenitentia: ergo male ordinat Magister quarto loco. — Uem, quaero a te: pro quanto dicitur poenilentia iabiUa? et quid est naufragium? Si tu dicas, quod est casus in mortale; tunc videlur, quod sit prima tabula, quia, si quis cecidit per mortale, necesse esl recurrere ad poenitenliam.

Respondeo: Dicendum, quod mare est mundus iste, secundum illud Psalmi: IIoc mare magnum etc. Navis, per quam homo transit super undas huius maris, est gratia Spiritus sanrti; vel navis est Ecclesia, quae iuncta est glutino caritatis, secundum illud Proverbiorum ultimo: Facta cst cum contritione, qui quidem motus a pluribus dicilur motus fidei; tamen gratia adveniens per dum reparantis et expeilenlis culpam immediate respicit niotum vel aclum poenitentiae. Sicut enim gralia prius culpam expellit per naturam, quam habilitat ad bonum; sic necesse est, quod homo ex parte sua in iuslificatione primo aspernelur culpam, quam dirigatur in bonum opus

. 2. Per hanc duplicem distinctionem patet solutio ad primum et secundum: primum. quia fides est prima informando; secundum, quia omnes virtutes simul infunduntur et simul sunt quantum ad substantiam et essentiam.

3. Ad illud quod obiicitur de actu vivendi,dicendum, quod prior aclus est vivificare quam vivere; unde etsi fides et caritas faciant vivere, poenitentiae tamen est vivificare; et sic potest dici prior.

4. Ad illud quod obiicilur, quod displicet ol'- fensa propter dilectionem; dicendum, quod non est necesse, actu praecedere dileclionem ipsam displicentiam, sed sufficit, quod comitelnr in hubitu.

b. Ad ullinmm dicendum, quod verum est, ubi eodem motu receditnr et acceditur; sed in spiritualibus non tenet, ubi alio motu receditur s. levmino et fertur in terminum. Tunc enim necesse est, quod primo resiliat, si vult accedere; unde prius oportel exire domum quam ire ad ecclesiam quasi navis instiloris. Naufragium vero fuil corruptio et fractio in Adam, in qua fractione omiies fllii eius iactati sunt super undas huius maris per concupiscentiam et per poenam. — Ab hoc naufragio primo liberatur homo per baptismum, qni restituit innocentiam et gratiam perditam; et ideo est prima tabxda. Et quia frequenter relinquunt plures gratiam baplismalem et illain labulam, per quam liberantur in undis maris; et per illam amplius non possunl se defendere: ideo indigent secunda, et haec est poenitentia. Utraque tamen dicitur tabula, quia sustinet, ne quis periclitetiir per cnlpain; nnn tamen ita ponit in tulo, sicut erat homo in statu innocenliae.

Quod ergo obiicit, quod est sccunda tabula: ergo secundum Sacramentum. non valet; quia non oinne Sacramenlum est tabula, quii non omne liberat a naufragio. Et est simile: hic est secundus archidiaconus: ergo est secunda persona in liac ecclesia.

Quod quaeritur: quid vocalur naufragium? di- 1. cunt aliqui, quod quilibet casus in mortale; et quia duplex est differentia mortalis, scilicet originale et actuale; ideo duplex tabula, scilicet baptismus et 2. poenitentia. — Melius tamen potest dici, quod huraana natura perpessa sit naufraginm in Adam; nobis autem data est tabula baplismi, quae nos sastentat per innocentiam; et quia hoc Sacramentum iterari non potest ideo datur aliud Sacramentum, et hoc est poenitentia.

Item quaeritur de hoc quod dicit iVIagister: Poenitenlia dicilur Sacramenlum el virtus mentis. Est enim poenitentia interior et exterior: ergo similiter est virtus el Sacramentum baptismus, quia est baptismus inlerior et exterior. — Item, poenitentia interior est res huius Sacramenli; sed nuUa virtus est res Sacramenti, quia distinguitur gratia virtutum et gratia Sacramentorum: ergo etc.

Respondko: Dicendum, quod isla non est tota ralio, quod poenitenlia interior sitvirlus, sed quia est poenitcntm interior, quae non tantum dicit gratiam vel aclum gratiae, sed concernit actum liberi arbitrii, et ideo est virtus; non sic baptismus; differt autem poenitenlia interior, ut est virtus et res Sacramenti. Primo enim modo est contra dehabiiitationem culpae, secundo contra vulnerationem nalurae.

Item quaeritur de hoc quod dicit: A poenitentia coepit loannis praedicatio. Videtur enim, quod debuit incipere a baptismo, quia poenilentia est secunda tabula, sed baptismus prima.

Respondeo: Dicendum, quod incepit praedicationem a poenitentia-virlute, non Sacramento; et poenitentia-virtus in adullis praecedit baptismum; et quia praedicabat adultis, ideo recte incepit a poenitentia. Obiectio sua currit de poenitentiae Sacramento.

DuB. IV.

Item quaerilur de ista definilione Ambrosii, quae ponitur iu liltera: Poenitentia est mala praeterita plangerc et plangnnda iterum non committere. Videtur enim non esse conveniens: quia Philosophus dicit, quod « peccat qui definit id quod esl in quiete, per id quod est in aclu et motu »; sed poenitenlia dicit habitum, plangere aclum: ergo etc. — item, obiicitur de alio membro, quod dicit: « Plangenda iterum non committere»; aut enim referlur ad idem lempus, aut ad aliud. Si adidem; tunc superfluit, quia nemo, dum peccala plangit, in eodem lempore peccata committit simul et semel. Si ad aliud: ergo poenitentia excludit ilerationera culpae, ergo et ilerationem poenitentiae.

Iuxta boc quaeritur: cum multae definiliones poenitenliae assignenlur, et «unius rei una sil definitio'»; quomodo differenter assignantur?

Respondeo: Ad primum dicendum, quod, sicut vult Philosophus, « habitus cognoscuntur per actus », et quoniam poenitentia est habitus; ideo per actum recle definitur, et per actum, qui est de esse et qui est principalis, et iste est plangere commissa; et per actum, qui est de bene esse sive de perfecto esse, et isle est plangenda non committere; vel per actum duplicem, principalem et annexum.

Quod ergo obiicitur, quod male definitur per actum; dicendum, quod actus non accipilur ut in motu, sed ut in quiete. Dicilur enim poenilenlia esse plangere, non quia poenitentia semper sit in aclu plangendi, sed quia habilis est ad plangendum; et sic accipitur iit in quiete.

Ad aliud dicendum, quod potest referri ad idem lempus, vel ad aliml. Si ad idem tempus; tunc non stat pro actu non committendi, sed pro ajfectione, ut scilicet, quando poenitemus, veliraus iterum non committere, vel non velimus, sicut illi qui de uno peccato poenitent et de alio non poenitent; et ita non excludit casum sequentem, sed malam voluntatem praesenteni. — Si autem referatur ad futurum; sic poenitentia definitur non quaelibet, sed perfecla et secundum statum perfefeclionis et utilitatis.

° Vide supra dub. 1.

Cfr. supra a. 2. q. 3; infra d. 16. p. II. n. I. q. 2, d. 17. p. 1. a. I. q. 3. et a. 2. q. 3. nec non d. 22. a. 3. q. I. seq., ubi etiam in scholiis nnnexis alii auclores, qui do endem re agunt, allegnntur.

8 Libr. VI. Topic. c. 3. (o. 4.). Verba vido tom. II. png. G47, nola I. — De minori cfr. supra a. 1. q. I.

9 Secundum Aristot., VI. Topic. c. 6. (c. 1 4.) in finc. Cfr. tom. III. pag. SO I, nota 2.

1" Cfr. supra png. 320, notn 3. —.Mox pro recte plures codd. certe.

Ad illud quod quaeritur de definilionibus, dicendum, quod noenitentia potest tripliciter nolificari, scilicet per actum principalem, per actim principalen et annexum et per effectum. — Secundum primum modum tres danlur definitiones differentes solum voce vel maiori expressione. Prima est in Glossa Matthaei terlio: « Prima virtus est per poe- 1. niientiam » elc; unde talis traditur notificatio: « Poenitentia est prima virtus perimens hominem velerem ». — Secunda est Ambrosii in sermone quo- 2. dam: « Poenitenlia est dolor et amaritudo animae pro peccalis, quae quisque commisit». — Tertia

3. Augustini in libro de Poenitentia: « Poenitentia est quaedam dolentis vindicta semper puniens in se quod dolet commisisse ». In omnibus his rationibus palet, quod est definitio per aclum principalem, qui est dolere de commisso.

Quantum ad secundum modimi danlur Ires aliae, quae habentur in liltera, differentes similiter secundum maiorem expressionem. Prima est Am- 4. brosii in sermone: « Poenilenlia esl praeterita mala

Supra egit Magisler de poenitenlia in generali, delerminans verilatem, scilicel quid sil el quomodo dividalur et ad Sacramenta alia ordinelur. In hac parte ostendit duos errores ex praedictis ortum habentes. Quorum unus est, quod poenitentia non iter;alur: alius est, quod poenitenlia potest fieri de uno peccalo sine aiio. Ideo dividilur haec pars in duas. In prima elidit primum errorera. In secunda secundum, infra distinctione decima quinta: Et sicut praedictis auctoritatibus illorum errorum elc.

Prima pars habet tres partes. In prima ponit plangere et plangenda » etc. — Secunda est Gregorii: « Poenitentia est anleacta mala deflere » etc. — Tertia Magislri: « Poenitentia est virtus vel gralia, qua commissa mala cum emendationis proposilo» etc. In omnibus islis rationibus non tanlum ponitur actus principalis, qui est plangere et odire culpam perpelratam, sed etiam annexus, scilicet nolle aliam perpelrare.

Quantum ad tertium modum dantur aliae differentes similiter secundum maiorem nem. Prima a Damasceno: « Poenitenlia est quod est praeter naturam, in id quod est secundum naturam conversio ». — Secunda in Glossa Matthaei quarlo: Poenitentiam agile: «Poenitentia est correclio malae mentis ». — Terlia Auguslini in libro Quinque Responsionum: « Poenitenlia est quaedam res optima et perfecta, omnes defectus revocans ad perfectum ». — In omnibus illis ralionibus tangitur secundum plus et minus effectus poenitentiae, qui est animam reparare. — Et sic patet quaesitum de differenlia definitionum, quae dantur de poenitentia errorem cum confirmatione. in secunda respondet ipsorum rationibus, M: His aliisque pluribus utuntur etc. In tertia adducit mulliphces auctoritates ad elidendum istum errorem, ibi: Quod vero poenitentia non lanlum semel agatur elc.

Prima pars duas habet secundum duo membr'a erroris. In prima adducit auclorilates, quae ostendunt, quod vera poenitenlia non est, a qna quis recidival. In secunda probat, quod post recidivum non est iteramla, ibi: Item Ambrosius: Reperiuntur qui saepius elc.

Similiter secunda pars duas liabet. In prima respondet auctoritatibus, quae videntur ostendere priraam partem erroris. In secunda respondet auctoritatibus, quae ostendunt secundam, ibi: Illud autem, quocl Ambrosius ait etc.

Ad intelligentiam huius partis duo principaliler quaeruntur.

Primo quaeritur de iteratione poenitentiae.

Secundo, de effectu poenitentiae iteratae.

Circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum contingat cadere a

Circa primum proceditur sic et ostenditur, quod contingat a vera poenitentia cadere:

1. Exemplo David, qui de peccato mortis Uriae quod Dominus eius poenitentiam acceptavit, peccavit in enumerando populum, secundi Regum ultimo.

2. Item, auctoiHtate Domini: loannis quinto dixit paralytico: Vade et amplius noli peccure, ne deterius tibi aliquid contingat; sed non fuisset comminalus malum propter recidivum, nisi posset cadere: ergo etc.

3. Item, rutione videtur: quia poenilentia habet esse in libero arbilrio secundum statum viae, et hoc non coacto; sed tale est vertibile, et per vertibilitatem polest cadere a stalu gratiae et iustitiae: ergo et poenitenliae.

4. Itein, gratia baplismalis est maior quam poenitentiae, et confirmationis similiter; sed post veram gratiam baptismatis et confirmationis conlingit cadere: ergo et post gratiam poenitentiae.

CoNTRA:. Ambrosius et Augustinus sic definiunt poenitentiam: « Poenitentia est perpelrata plangere et plangenda non commiltere »: ergo si adraittit vel committit post plangenda, prius non poenituit: si ergo poeniluit, patet, quod ultra non committet. Si dicas, quod refertur ad ideiu tempus;

Similiter tertia pars dividitur in duas. In prima adducit auctoritates ad improbationem illius erroris. In secunda exempla Patrum. Primum facit ibi: Quod vero poenitentia non semel tanlum agatur etc. Secundum, ibi: Exemplis eliam astrui potest. vera poenitentia.

Secundo, utrum contingat per poenitenliam resurgere.

Tertio,utrum omnis agens poenitentiam super culpam inveniat veniam a Deo. hoc superfluit, quia nemo in eodem tempore, in quo plangit, peccata admittit.

2. Item, Isidorus: « Inanis est poenitentia, quam sequens culpa inquinat»: ergo si post peccat, prima poenitentia fuit inanis: ergo ah oppositis, si fuit vera, postea non peccavit.

3. Item, ralione videtur: quia offensa est inflnita, ergo et salisfactio, si vera est, debet esse infinita: ergo cum non sit infinita intensione, salteni est infinita duratione: ergo si non semper durat, non est vera poenitentia nec satisfactio.

4. Item, vere poenitentis est semper dolere, ergo semper peccatum detestari; sed semper deteslanti gratiam impossibile est resurgere: ergo vere poenilentem, cuni semper detestetur culpam, impossibile est cadere.

c 0 N c L u s I 0. Homo potest cadere a poenitentia vera, quatenus vera importat essentiam poenitentiae, non vero, quatenus includit perseverantiam finalem.

Respondeo: Dicendum, quod sic erravernnt aliqui circa poenitenliam, sicut circa caritatem Dixerunt enini, quod habens semel veram caritatem nunquam perdit eam: similiter et habens veram

poenitentiam nunqnaui eam perdit. — Sed hoc est manifestus error, et conlra Scripturam.

Ratio autem, quae istos decepit, fuit, quia non quid dicatur vel importetur per hoc nomen verum, cum dicitur vera poenitenlia, vel vera caritas. Quamvis enim unum dicat indivisionem principiorum entis, et verum indivisionem entis ab esse sive actu absoluto, prout tamen natum est fieri apud intellectum, et bonuni indivisionem ab acta ut in fmem reiato; tamen quando verum reflectitur supra bonum, ul (ica.iuv, vera virtus, utrumque potest importare et utroque modo accipi potest.

Et ideo intelligendum, quod veritas poenilentiae dupliciler accipitur, sicul et cuiuslibet virlutis. Uno enmi modo dicilur virtus vera, quae nabet verum virtutis opus, vel nala est habere, quantum est de se; et haec veritas est de essenlia vJrtutis. Alio modo dicilur virtus vera, quae perducit in finem; et haec veritas non est essentialis virtuti, sed tamen dicit virtutis statum sive continuationem. — Secundum hoc dicendum, quod si primo modo dicatur poenitentia vera, quae verum virliUis habet actum; sic de verilale poenilentiae esl deleslari malum commissum et pro illo lempore nullum committere ei de futuro proponere non committere;

1. Haec quaeslio connexa cst cum;ilia, utrum gratia ct caritas possint amilti; dc qua actum est 111. Sent. d. 31. a. 1. q. 'I, quaeque definita cst a Concilio Trident. Sess. VI. in can. 23, qui refertur ibi in scholio, nec non Sess. VII. de bapt. can. 6; cfr. prop. 43. Paschasii Quesnelli a Clemento XI. damnata.

De hac 1. quaestione: Alex. llal., S. p. IV. q. 14. m. S. d. 31. a. 1. q. I. — De hac ct 2 scqq. qq. Durand., hic q. 6; Dionys. Carlh., hic q. 4.

II. Circa seq. (2.) quaestionem iam erraVcrunt Novaliani pluresque posteriores. Quaestio praecipue intelligenda cst de Sacramento poenitentiae; conclusio autem confirmatur verbis Concilii Trid. (Sess. XIV. c. 2.), quod, dum baptismus nulla ralione possit iterari, in Sacramento poenitentiae « per sacerdotum sententiam non semel, sod quoties ab admissis peccntis

Utrum contingat per poenitentiam Secundo quaeritur, ulrum contingat per poenitenliam resurgere, hoc est poenitentiam iterare. Et quod sic, videtur:

1 Cfr. I. Sent. d. 3. p. I. dub. 4. et d. 8. p. I. a. I. q. I. — Verbo fieri Vat. praemittit notum.

2 Vide III. Sent. d. 23. a. 2. q. 1. in corp. — Pro sed tamen edd. sed tantum. Cod. R non est necesse.

• Cfr. supra p. I. dub. 4. et ab omnibus his potest homo cadere, el ita a poenitentia vera, veritate primo modo dicta. Si autem dicalur vera, quia perducit in finem, ut finalis et continuata; ab hac non est cadere; sed hanc non est dicere hominem habere nisi in flne, et post non contingit cadere.

1. 2. Ad iUud ergo quod obiicitur primo, quod ad verilatem eius spectat plangenda non committere; dicendum, quod si loquamur de veritate primo modo, ad veritatem spectat non conmiittere iunc, nec actu nec proposito, sed non post; et sic accipitur in illis definitionibus. — Vel si accipiatur pro futuro simpliciter, tunc erit poenitenliae diclae verae veritate perseveranliae sive ducente in finem. — Et per hoc patet illud Isidori: quia dicitur inanis propter frustrationem finis

2. Ad illud quod obiicitur, quod offensa est infinita; dicendum, quod Deus remittit olfensam per gratiam et pro delectatione exigit poenam per poenitentiam; et ideo non oportet, quod sil infinita k. Ad iUud quod obiicitur, quod semper dolere debet; dicendum, quod semper dolere debet habitu; sed qui habitu dolet de peccato praeterito, nihil impedit,quin actu committat futurum. — Vel referendum est ad poenilenliam finalem, sicut dictum esl. ad ipsum pocnitcnles confugerint, possent liberari ». Ucm Sess. VI. c. 1 4. dicitur; « Qni vero ab accepta iuslificationis gratia per peccatum exciderunt rursus iustificari poterunt, eum, excitante Dco, per poenitentiae Sacramentum moiito Christi araissam gi'aliain recuperare procuraverint »; simul contraria assertio reprobatur can. 29. — Nolalu digna est triplex interprelatio loci Aposloli in solul. ad 1. 2.

De 2. quaestione; Alex. Ilal., loc. cil. a. 2. 3. 4. — Scot. rem tangit hic q. 1. 4. — S. Thom., hic q. 1. a. 4. quaestiunc. 3; S. III. q. 84. a. 10. — V,. Albrrt., liic a. 1.3. — Petr. a Tar., loc. cil. quaestiunc. 2. — liichard. a Wcd., hic a. 9. q. 2.

III. Dc 3. quaeslione: Ale.x. Hal., S. ]). IV. q. 12. in. 4. a. 1. quaesliunc. I; S. III. q. 80. a. I. — B. Albcrt., hic a. 29. — Pelr. a Tar. rem tangit in cit. a. 7. — Richard. a Med., Iiic a. 7. q. 'I. — Dionys. Carth., lo:. cit. ct q. 6.

h.oc est poenitentiam iterare.

1. Exemplo David, qui primo peccavit dio et poenituit, rursus, numerando populum, poenituit, et Deus utrumque

6 Vido tom. I. pag. 77-1, nota 1.

2. Iteiii, auclorilate: Ezechielis decimo octavo: Si inipius egeril poenilenliam ab omnibus peccatis etc., omnium iniquitalum eius non recordabor amplius; sed non distinguit peccatorem: ergo verum est de eo qui recidivavit, quia terminus in condilionali in antecedente tenetur universaliter.

3. Item, esto quod iste semper, dum fuit in poenitentia, fuisset in cuipa; constat, quod peior fuisset; sed non est ei praeclusa via: ergo si tunc potuisset per poenitentiam surgere, et nunc potest.

4. Item, ratione videtur: quia Deus pronior est ad miserendum quam ad condemnandum; sed quantumcumque lionio Deo servierit, si poenitet de bono facto, Deus obliviscitur bonorum: ergo si poenitet de malo, remiltit.

5. Item, si non potest resurgere secundo, aut boc est, quia non potest secundo poenitere, aut quia Deus non acceptat. Non primo modo, quia liberum arbitrium est in nobis vertibile, et tota die verti videmus; non secundo modo, poenilere enim est conteri et humiliari de peccato; sed dicitur in Psalmo: Sacrificium Deo spiritus conlribulatus, cor contritum ct humiliatum elc.

CoNTKA: 1. Ad Hebraeos sexto: Impossibile est, eos qui prolapsi sunt, rursus renovari acl

2. Item, Proverbiorum vigesimo octavo: Qui perversis graditur viis concidet semel.

3. Item, Ambrosius dicit, quod « unica est poenitenlia, sicut unicum baptisma». Et Origenes dicit, quod « in gravioriljus criminiixis semel tanlum poenilentiae conceditur locus».

4. Item, ratione videtur: quia Sacramentum poenitentiae habet effeclum a Cliristi passione, ut baplismus; sed passio Christi est unica, et amplius non potest pali: ergo nec poenitentia iterari. Et hoc est quod dicit Apostolus ad Hebraeos sexto: Rursus crucifyentes sibi Filium Dei.

5. Ilem, baptismus non iteratur nec iterari pom contemptum: ergo pari ratione nec poenitentia. Poenitentia semper iterari potest, quamcliu homo est in hac vita.

Respondeo: Dicendum, quod pessimus error est et crudelissimus, quod poenitentia non possit iterari, quia claudit viscera divinae misericordiae; et tunc omnes peccatores, vel fere omnes cogeret desperare. Et ideo dicendum, quod iterari polest quotiescumque, quamdiu homo est in hac vita; sed post hanc vitam non potest.

Et ralio, quare poenitentia possit et debeat iterari, et baptismus non, est triplex. Una est, quia in baptismo imprimitur character, qui est indelebilis, in poenitentia non. — Secunda ratio est, quia baptismus est contra morbum non iterabilem, qualis est morbus peccati originalis; sed poenilentia contra morbum iterabilem, qualis est morbus peccati actualis. Unde quia medicina debet aptari morbo, patet etc. — Tertia ralio est, quia Imptismus habet totam efficaciam a passione Christi, sed poenitentia non tantam a passione Christi, sed ab actu nostro; et ideo baplismus non iteratnr, sicut nec passio; poenilentia vero ileratur, secundum quod voluntas nostra convertitur et revertitur. Iiide est, quod in baptismo omnis poena remiltilur, in poenitentia non. Et si baptismus iteraretur, daretur nobis occasio peccandi; non sic est in poenitenlia, quia bene punit.

1. 2. Ad illud ergo quod obiicitur in contrarium n,..,., de verbo Apostoh: jmpossibue est etc.; potest fieri vis in hoc quod dicit impossibile: quia non ex viribus humanis; vel impossibile, id est difficile: loquitur enim de perfectis, qui difficulter resurgunt. — Vel ut fial vis in poenitentia: quia loquitur de renovatione, quae est in poenitentia, quam sequitur 6 Vers. 1S.

baptisraus; haec enim virlutem lotam habet ab liostia passionis, et de hac dicit Apostolus ad Hebraeos decimo: Non relinquitur hostia pro peccato.

3. Ad illud Ambrosii et Origenis, dicendum, quod intelligi debet de poenitenlia solemni, et hoc secundum morem aliquarum ecclesiarum, sicul patet in littera

4. 5. Ad illud quod obiicilur de baptismo et con-

Tertio quaeritur, utrum omnis agens poenitentiam super culpam inveniat veniam, etiam quantumcumque peccaverit. Et quod non, videlur.

1. Secundi MachaJjaeorum nono: Orabat scelestus Dominum, a nuo non erat misericordiam consecuturus; loquitur de Antioclio, qui veniam petiit et propter multa scelera non invenit.

2. Item, ad Hebraeos duodecimo Paulus, de Esau loquens, dicit: Non invenit locum poenitentiae, quamquam cum lacrymis postulasset eam; constans est, quod poenitebat et peleiat veniam el non invenit, et famen non fait multum enormis peccator: ergo multo minus qui sunt in gravibus peccatis.

3. Item, de angelo et de daemonibus dicit Isidorus in libro de Ordine creaturarum: « Non poenituerunt, et si poenituissenl, veniam non invenissenl ».

4. Item, sententia definitiva est irrevocabilis: ergo si aliquis damnatus est per sentenliam definitivam, quantumcuraque poeniteat, non invenit veniam; sed damnati poenitebunt, sicut dicitur Sapientiae quinto: Dicent intra se, poenitentiam agentes elc: ergo cura eis nunquam detur venia, non omnis agens poenitentiam apud Deum invenit veniam.

Contra: 1. Matthaei decimo oclavo: Quoties in me elc; etpost: Non clico tibiusque septies, sed usque septuagies septies; Glossa: « l'initum ponit pro infinito »: ergo si praecepit nobis misericordiam ad infmitas culpas, si quaeratur ei venia; cum maiorem misericordiam faciat, quara tumelia Sacramenti, patet responsio ex praedictis, quod non est simile. Eic enim non fit contumelia Sacramento, quia sic institutum est et efficaciam habet, sed secundus baptismus nullius est efficaciae. Non fit etiam contumelia passioni, quia non sic totam el plenam efficaciam a passione recipit, ut Ijaplismus, sicut in praecedentibus visum est et infra de poenitentia videbilur. praecipiat, et ipse sit misericordissimus; raulto magis videtur, quod ipse petenti sibi veniam parcat.

2. Item, Bernardus in libro de Gradibus humilitafis'dicit de diaboli damnatione: « Sic Deus temperavit in vindicta sentenliam, iit, si vellet resipiscere, Deus veniam non negaret ».

3. Itera, raisericordia Dei superexcellit omne peccatura intensive; unde quia ipsa est infinila, videtur, quod quantumcumque iteretur peccatum, adhuc superexcellil: ergo plus potest Deus remittere, quam horao possit peccare: ergo si veniam petit, misericordiam non negat.

4. Item, Chrysostomus dicit: « Etiara si ad summura quis perveniat malorum et inde velit reverti, suscipit libenter et amplectitur »: ergo videtur, quod omnis agens poenitentiam apud Deura inveniat veniam.

0 0 N c L u s I 0. Quicumque agil poenitentiam propter Dei o/fensam, paratus ei facere emendam, invenit gratiam et veniam.

Respondeo: Dicendura, quod agere poenitentiam sive dolere de culpa commissa est dupliciter: aut propter laesionem naturae, aut propter offensionem Maieslatis divinae et ipsius iustitiae.

Primam poenitentiam super culpa conmiissa habere potest quis ex sola natura sine aliqua gratia. Sicut enim homo naturaliter se diligit, ita etiara

odit omne, propler quod malum incurrit. Et haec poenitentia est in malis et in damnatis et erit aliquando in angelis malis, cum absorpti erunt a poenis. Sed in hac vivit et regnat mala voluntas, cum sit proprii boni amica; ideo Deus eam non acceptat, nec quis sic poenitens invenit graliam vel veniara.

Alia est poenitentia, qua quis poenitet propter Dei offensam, paratus ei facere emendam. Et haec non esl sine divina gratia gratum faciente, vel gratis data; et haec adeo disponit ad gratiam,quod nulhis est sic poenitens, quin inveniat gratiam et veniam; et ideo Deus nulli eam dat, nisi cum quo proponit facere misericordiam. — Et quoniam diabolus hanc habere non potest, ideo non polest habere veniam. Sed si per impossibile poneretur, quod diaJDolus hanc haberet; utique Dominus daret ei gratiam. Haec igilur esl potissima causa irremediabihtatis peccati diaboh, quia non polest poenitere, nec liberum arbitrium eius verti ad veniam pelendani. Quae autem huius sit ralio, habel locum in secundo hjjro — -Concedendam igitur, quod omnis agens poenitentiam super culpam secundum assigna-

Consequenter quantum ad secundum articulum quaerilur de effectu poenitenliae iteratae. El circa hoc quaeruntur Iria.

Primo quaeritur, utrum necesse sit resurgere in aequali caritate, vel etiam in maiori.

Utrum necesse sit resurgere in Circa primum proceditur sic.

1. Ad Romanos octavo - Diligentibus Deum omnia coopera.ntur in 6om«m /Glossa: «Etiam lapsus in mortale»;sed si resurgerent in minori caritate, non cooperaretur eis in bonum: ergo etc. Si dicas, quod casus reddit cautiores et diligentiores; contra: tionem praedictam, quantumcumque peccaverit, invenit veniam.

2. Ad illud ergo quod obiicitur de Antiocho, dicendum, quod poenituit propter laesionem naturae, quam incurrerat, non propter divinain offensam. Unde non intendebat satisfacere pro offensa, sed, sicut palet ex littera, desperabat, quamvis menliendo contrarium diceret.

3. Ad illud quod obiicitur de Esau, dicendum, quod ipse similiter poenituit propter amissionem benedictionis, el propterea nolebat facere emendam, sed potius de fratre quaerebat vindictam, sicut patet ex lextu.

4. Ad illud quod obiicitur, quod diabolus et daemones veniam non haberent, si pelerent; dicendum, quod loquitur de petitione veniae quantum ad primum modum, scilicet propter poenas, non propter iustitiam; si enim aho modo poeniterent, haberent, sicut dicit Bernardus, sed non possunt.

5. Ad illud quod obiicilur de damnatis, dicendum, secundum distinctionem praehabitam, quod non poenitebunt propler amorem iustitiae, sed pler odium poenae.

Secundo quaeritur, utrum perfecta poenitentia restituat in pristinum gradum.

Tertio, utrum perfecta poenitentia restituat homini opera bona prius raortificata per culpam.

caritate, vel etiam in maiori. augmenlata una virtute, augmentantur et oranes: ergo si aliquis est prudentior elc.

2. Uem, Dominus per Ezechielem, decimo octavo, de peccatore poenitente: Omnium iniquitatum eius non recordabor amplius; sed si minoreni reddit caritalem, recordatur: ergo elc. Si dicas,

quod intelligilur de recordatione ad poenam aeternam; contra: diminutionem graliae sequitur diminutio gloriae: ergo si in minori caritale resurgit, minorem gloriam habebit: ergo cum abiatio gloriae et diminulio boni aeterni sit poena: patet etc.

3. Item, xuguslinas ad Macedonium, loquens de recidivantibns: «Deus facit, oriri super tales liimensaum,nec minus tribuit, quam ante Iribuerat, largissima dona vitae ac sahitis». Si dicas: quantum est de se; contra: mensura graliae est secundum donationem illius: ergo si prius magna et larga, et nunc; et sic etc.

4. llem,raHone videtur: quia, sicut determinat Magister % per poenitentiam opera mortificata vivificanlur, quia fiunt remuneratione digna: ergo remunerabuntur opera prius facta; sed constat, quod secundum quod meruerunl: ergo lantom habebunt gloriae, ex quanta caritale sunl facta: ergo necesse est, quod in aequali resurgat, cnm nullus possit praemiari ultra quantitatem caritatis fmalis.

5. Item, ditficilius est resurgere quam resistere, ergo maioris virtutis et gratiae: cum ergo per gratiam, quam habuit, non restilerit peccato; ad hoc, quod resurgat, necesse est habere maiorem.

6. Item, Deus nihil mali permitlit fieri, de quo non eliciat bonum aequale, vel m.aius; quia,sihoc esset, aliquando turpitudo remancret in universo: ergo si permittit hunc peccare peccato, quod adimit tantum de gratia, necesse est, quod tantum, vel plus restitaat.

Contra: 1. Conlingit perfeclum cadere; sed resurgit, statim non est perfectus, quia «nemo repente fit summus »: ergo non necesse est, quod resurgat in aeqaali.

2. Ilem, minima carilas potens est delere omnem culpam; sed non est necesse isti de gratia, nisi quantum sufficit ad delendam culpam: ergo non necesse est, quod in ae<]nali,s polest in minori.

3. Item, Deus in dohatione gratiae de congruo considerat dispositionem suscipientis; sed possibile est, quod qui magnani carilatem habuit parum se Episl. lo.S. (iilia.s 54.) c. 3. n. 7, ubi to.Mus originnlis solem suuni (Maiili. o, 43.) pro lumen siiiim et tribucbat [qtiod etiam plures codd. cum ed. I liabent] pro tribnerat; clV. laiiicn hic lit. Magislri, c. 4. disponat: ergo possibile est, ipsuin parvam caritatem recipere.

4. Item, «quanto gradus altior, tanto casus gravior %), et quanto gravior est casus, tanto minus est homo dispositus ad gratiam: ergo ex hoc, quod maiorem habuit caritatem, rainus est dispositus: ergo potius resurget in minori quam in aequali.

5. Item, iste nihil meretur propter carilatem, a qua cecidit, similiter nec per aliquid, quod habeat: ergo gratiae donatio omnino est a liberalitate Dei: ergo potest esse maior, minor et aequalis.

c 0 N c L u s I 0. ProhabiUus est, quod resurgens per poenilentiam a peccato resurgat vel in maiori, vel in minori, vel in aequali gralia, secundum quod se melius praeparet et divina gro.tia dispenset.

Respondeo: Ad hoc dixerant quidam, quod semper in aequali, vel maiori oporlet resurgere. — Et ratio eorum super lioc est, quod Dominus non permitteret, electum cadere, nisi videret, quod deleret sibi prodesse. Ulterius dicunt, quod Dominus semper electos in meliori slatu vitae accipit; tertio, quia remuneralur opus, quantum meruit radix, ex qna fuit. — Sed posilionem hanc credo falsam, sicut monslratum est; et rationem positionis minus congruam, lum quia fandatur super falsum, tum quia super incerlum. Saper falsum, in hoc quod dicit, quod remuneralio operis respicit radicem,ex qua facla sunt; quod falsum est; sed polius radicem, in qua reviviscunt; inmqimm enm remunerarentur, nisi finalis caritas superveniret. Nihil enim efficaciter est dignum remuneratione sine finali perseverantia. — Alia duo sunt dubia, scilicet quod Deus semper electos in meliori stalu accipiat, et quod semper prosit casus ad augmentum gratiae, cum videamus signa ad contrarium.

Ideo credo, quod probabilior est alia opinio,

quod resurgat in aequali et maiori et minori, secundum quod se melius praeparat, et divina largitas dispensat.

1. Ad illud quod obiicitur, quod casus cooperatur in bonuni; dicendum, quod hoc dicitur non opratione gratiae augmeniandae, sed recuperatae conservandae. Et ulilius est modicuiu de gratia habere usqiie in finem quam mullum ad terapus tantum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod non recordatur Deus iniquilatum; dicendum, quod verum est; unde non dat ei minorem graliam merito peccatorum, sed quia non bene se praeparat ad tantam gratiam.

3. Ad illud Auguslini ad Macedonium dicendum, quod Dens paratus est, si homo se disponeret; et hoc dicit pro aliquibus, non pro omnibus,

I. In responsione ntl I. huius nrticnli qnneslionem S. Tliom., Scol., B. Albert., Pe(r. a Tar., Ricliard. a Meil. nliiqne illius aelatis S. Bonaventurae consentiunt, docentes, quod mensura grntiae et virlutum infusnrum respondent ullimne dispositioni poenitentis, et quod per consequens restitutio gratiao flat quandoque in mniori, qunndoque in minori, qunndoque in nequali gradu; qunni sententinm etiam Alex. Ilnl. (S. p. IV. q. 12. m. i. a. 3.) praefert, quin aUeram sententiam improbnljilem esse censeat. — Scd oritur difficullas ex alio principio communiter recepto, quod scilicet opera meritoria peccato mortiticnia per subsequentem poenitentinm reviviscunt, id ost ilerum efficacia fiunt nd perducendnm in glorinm neternnm, cum mnnscrint in ncceplntione divina. Si enim meritn reviviscunt prorsus eadem et cum loto iure ad gloriam ipsis proporlionatnm, etinm qunndo disposilio poenitentis fuerit minima, ast sufHciens; et si superndditur meritum cx ipso actu pocnitentine procedens: tunc seqnerctin-, quod resurgens maiora merila nd gloriam essentialem aequirendnm semper haberet, quam prius linbuerit. Scol. (IV. d. 22. q. unica n. 8.) aliquo modo Iioc alterum concedit; nihilominus (ibid. n. 9. 10.) approbat responsionem praenotntam nd I. qunestionem pro primo instanti iustificalionis; unde supponit, primam gralinm posterius, cum fuerit maior disposilio, vel snltcm in instnnti mortis, inlegrnni redire. — Alii vero reccntioi'es dorenl, in inslanli iuslificntionis semper n-dire totam (jratiam proporlionalam prnecedentibus meritis; quod, licet sit conlrnrium conelusioni I. quaestionis, censelur esse probabile. — Scd cuni Alexnndro Ilnl. S. Thomas videtur aliler docere, quod scilicet poenilens, sicut non resurgit seniper in eodem gradu gratiae, sic nec resurgat in eodem grndu meritorum, et pei consequens nec in eodem iure nd (jloriam essentinlcm, quod hnbuil ante Inpsum. llinc S. Tlioni. dicit (S. III. q. 89. a. '6. ad 3.): « ille qni per poenileiUiam resnrgit in minori carilale, con-

Utrum perfecta poenitenlia Secundo quaeritur, utrum perfecta poenitentia restituat in pristinum gradum. Et quod sic, videlur.

1. Augustinus in libro Quinque Responsionum: « Poenitentia est res quaedam oplima et, perfecta, omnes defectus revocaiis ad perfeclum »; sed si non quia illud Aposloli: Ubi abundavil etc., verum fuit alicubi, sed non ubique.

2. Ad illud quod obiicitur de vivificalione, dicendum, sicut patebit quod opus vivi/icari est dignum remuneratione fieri, et opera remnnerabunlur secundum mensuram carilalis finalis.

o. Ad illud quod obiicitur, quod lorlius est resurgere; dicendum, quod fortius quantum ad acimn, sed non oporlet, quod ex Cortiori habitu, quia nec in resistendo nec in resurgendo operari est necesse secundum totam virtutem volunlatis.

6. Ad aliud dicendum, quod elicit bonum non facienli semper, sed in universo, et hoc est declaratio summae misericordiae et iustitiae; et aliquo modo facienli, nisi negligat, quia habet maiorem occasionem fervoris el humiliationis ex ipso cnsu. sequetur quidem'praemium essenVude secundum qunnlitnteir! carilntis, in ipia invenitur; habebit tamen gaudium raaius de operibus in prima carilate factis quam de operibus, quae in sccunda fecit; quod pertinet ad praemium nccidentale » (cfr. III. Scnt. d..31. a. i. quaestiunc. I. 2. 3, et hio q. 2. a. 2- S. loe. cit. n. 2.). Ideni docct Richnrd. a Med. — Pro liac qunestione illustranda servit III. Sent. d. 31. n. I. q. 2. 3.

II. I)e I. quaestione praeler citalos: B. Alberl., Iiic a. 30. — Pelr. a Tar.. III. Sent. d. 31. q. I. a. 3, et hic a. 8, quaestiunc. I. — Riclinrd. a Med., III. Sent. d. 31. n. I. q. 2. Durand., de liac et 3. q. hic q. '6. — Dionys. Cnrlli., do hnc et 2 seqq. qq. hic q. 6.

III. Seq. (2.) (uncslio est de resurrectione in « actuali statu dignilatis » (ut dicit Alex. IIul., ioc. ci(.) sive « in prislina dignitate » (tit dicit S. Thom. S. loc. cit. a. i.). Qunestio ab liis doitoribiis intelligitur de dignitate secundaria, scilicet de innocentia et integritnle, sive qnond ablationem rcliquiarum peccali; qua formula alii utuntur. De distinctione inter (lignitatem et puritatem efr. infra d. ['6. p. II. dub. 10. lindein hnec quaeslio a S. Thoma extenditur ad dignitates in foro Ecclesiae.

De eadem prneler locos citt.:.lex. Ilnl., loc. ci(. et a. i. — Scol., liic q. i. — S. Tliom., hic q. 2. a. I. quaestiunc. 3. — B. Alberl., hic n. 33. — Potr. n Tnr., loc. cit. ad I. 2.— Bichard. a Med., Iiic a. 7. ij. 2. ad 3, a. 8. cj. I. ad I.

IV. De 3. quaestione cfr. Bonav., III. Sent. d. 23. a. 2. q. -5. ad 2, et inha d. 22. a. I. q. I. ad 2; et quond opera satisfncloria infrn d. lo. p. I. n. I. q. /;. — Dc eadem: Alox. Ilal., loc. cit. a. fi. — Scot., IV. Sent. d. 22. q. unica n. 7. seqq.; Ueport. ibid. n. 6. — S. Thom., hio q. 2. a. 3; S. loc. cit. a. o. — n. Albort., hic a. 21. 22. 23. — Petr. a Tar. rem iungit inlVa d. 22. q,,..,9j., I.,,ad,,/i-. — Uichnrd. n.Icd., hic n. S. q. 2. "'

in prislinum gradum. revocarel in gradum prislinum, non esset perfecta revocatio: ergo etc.

-2. Item, ralione videtur: quia peccator Deum offendit, non lantum quia coiitra eius imperium facit, sed etiam in lioc, quod se, servum suum et

eius imagiiiein, deformal el peiorem reddit: ergo non polest perfecte reconciliari, quamdiu aliquid manet minus bene quam ante, quia non tantum Deo reslituit, quantum abstulit.

3. Item, perfectus medicus perfectum largitur anlidotum; sed perfectum antidotum non est, nisi pristinam plene restituat sanitatem: cum ergo Dominus sil perfeclus medicus animarum, patet etc.

4. Item, Dominus, cum sanavit in corpore, semper restituit sanitalem pristinam perfecte, ergo simililer, cum sanat in spiritu;sed sanat in spiritu per poenitentiam: ergo poenilentia perfecta reslituit in pristinam sanitatem.

Contra: 1. Possibile est, ut diclum est, resurgere in minori carilate et in eadem suam perficere.. poenitentiam: ergo pnenitentia perfecta non restitmt semper in sanilatem pristinam.

2. Ilem, aliquis per peccalum amisit virginitatem; sed impossibile est, ipsum ulterius virginem fieri: ergo impossibile est per poenitentiam in slatum pristinum redire.

3. Item, gloria magna est liomini in hoc, quod nunquam ostendit Deum; sed eum qui poenitet post peccatum, necesse est Dominum offendisse: ergo nunquam in slatum prislinum et gloriam redibif.

4. Item, potentior est baplismus et efficacior quam poenitenlia; sed baptismus nunquam reparat omnes defectus, quos incurreramus per originale — quod patet, quia remanet quadruplex poena animae et poena corporis multiplex — ergo nec poenitentia restituet omnia quae incurrimus per actuale.

c 0 N c L u s I 0. Poenitentia et in duratione et in fervore perfecta restituit sanitatem, sed tantum quoad substantiam.

Respondeo: Dicendum, quod poenitenlia perfe- 1. cta potest considerari dupliciter: aut quantum ad

Utrum poenitentia restituat homini Tertio quaeritur, utrum poenitentia restitnat homini opera bona, prius mortificala per culpam. Et quod non, videtur.

1. Hugo: « Nemo in spe correctionis peccare debet, quia quod semel amittilur, ipsum amplius non recupera tur »: ergo si bona opera prius facta 1 Cfr. infra lit. Magistri, d. XV. c. 7. - Quaest. praeced. durationem, aut quantum ad durationem et fervorem. Si quanlum ad durationem, ut scilicet ieiunet, quamdiu imponitur, et compleat quod sibi imponilur secundum rectam taxalionem sacerdotis; non est necesse restitui in statum pristinum, quia ita negligenter potest exsequi, quod non praeparat se ad tantam gratiam, quantam amisit. — Si autem sit perfecta quantum ad fervorem el durationem; sic dico, quod si ita ferventer poenitet et dolet de culpa, secundum quod congruit ei qui de tanto statu cecidit, credo, quod per lianc redit in pristinam sanitatem. Et de hac intelligit Augustinus, et concurrunt praedictae rationes, quia antidolum illud operalur secundum congruentiam suscipienlis. — hitelligendum est tamen, quod dupliciter est loqui de sanitate: aut quantum ad substantiam habituum graliae et habilitatum naturalium; et sic restituit in sanitatem pristinam. Est etiam loqui quantum ad aliquem statum sive integritatem vel decorem accidentalem, et quantum ad hoc non est necesse re stitui; et haec est continualio innocentiae et integritatis carnis etc.

2. Ad illud ergo quod obiicilur, quod potest iu minori resurgere et poenitentiam perficere; dicendum, quod si non negligenler perficit poenitentiam, ad ulteriorem gratiam se disponit.

3. 3. Ad illud quod obiicitur do virginitate et gloria illa de innocentia; dicendum, quod quanlum ad hoc non restituit, sed quanlum ad omne quod fuit substantiale circa meritum.

4. Ad illud quod obiicitur de baptismo, quod non restituit; dicendum, quod verum est; et ratio huius est, quia sanat tantum personam; sed originale inficit et naluram et personam: et ideo non omnes poenae tollunlur. Non sic autem est in poenitentia; ipsa enim sanat morbum personalem lantum, et ideo totaliter et omnino sanat, cum perfecta est. bona, prius morlifi.cala per culpam. sunt amissa per culpam, impossibile est, ea restitui, ergo nec vivificari.

5. Item, omne quod vivificalur, est aliquo modo; sed quod oinnino praeleriit nullo modo est, et talia sunt opera bona prius facla: ergo nec vivificari nec recuperari possunt.

« Cfr. II. Sent. d. 33. a. 1. q. 1. in corp. — Edd. cura aliquot codd. ad substantiam ci habitum gratiae et habUitatem naturalium. In flne corp. post et haec supple sanitas. Pro integritatis codd. FLOX (bb a secunda manu) inleyritas.

3. Item, impossibile est habitum amissum amplius illum eundem recuperare: ergo a simili impossibile est, opera bona, prius mortificala et amissa, eadem recuperari et vivificari.

4. Item, si opera mortificantur et vivificantur, ergo idem actus secundum idem sui est susceptibilis oppositarum conditionum; quod est impossibile quia impossibile est, quod motus unus secundum eandem partem prinio sit velox et postea tardus.

Contra:.!. loel secundo: Reddam vobis anetc; Glossa: « Non patiar, perire ubertalem, quam cum perturbationibus amisistis»; sed uberlas illa erat ex multitudine bonorum operum: ergo si illam non patitur perire, poenitentia restituit opera bona, mortilicata per culpam.

2. Ilem, ratione videtur: quia opera bona facla prius digna erant remuneratione aeterna; sed quod nunc non reinunerentur, hoc est, quia iste non perseveral in gratia: ergo si iste resurgit et perseverat in gratia, opera illa remunerabuntur: ergo etc.

3. Item, iste gaudet de bonis, quae fecit ante lapsum, et ordinate: ergo in gloria gaudebit; sed non gauderet in gloria, nisi illa fecisset: ergo ex illis operibus mortificatis per culpam accrescit gaudium aeternum: ergo etc.

4. Item, plus potest gratia poenitentiae quam culpa; sed culpa opera viva mortificat: ergo gratia mortificata vivificat.

Opera bona, quaeprius fuerunt viva ct deinde culpa mortificata, gratia redeunte, reviviscunt.

Respondeo: Dicendum, quod hoc verum est, et communis lenet opinio, quod opera, quae prius luerunt viva, quia ex caritate facta et digna vita aelerna, postea, adveniente culpa, mortificantur in isto — quia amplius in hoc quamdiu est culpa, in eo non sunt digna remuneratione propter indignitatem ipsius — sed rursus gratia redeunte, quae islum facil dignum vita aeterna, iam opera in hoc sunt digna remuneratione, et ideo restituuntur et vivificantnr. — Et concedendae sunt raliones ad hoc.

Ad intelligentiani aulem obiectorum notandum, quod quidam dicunt, quod opera bona, in caritate facla, quia bona sunt et a Deo, fiunt in laudem Dei, et inde debet laudari Deus; quia vero in unitate corporis mystici et quia in caritale, pertinent ad corpus myslicum; quia ex libera voluntate et iusta, ad radicis praemium sive facientis meritum. Unde licet iste cadat, qui fecit, opera nihilominus remanent in corpore mystico, quia inde alia membra gaudebunt, et Deus inde laudabitur; sed tamen non manent ad gloriam facientis, et ideo moriuntur isti, cum iste moritur; sed ipso resurgente a culpa et facto de corpore mystico, sibi bona opera reviviscunt; et quantum ad hoc dicunt intelligi illud Apocalypsis tertio: Tene quod habes elc.

Tamen quidquid sit de hoc, sive remaneant in corpore mystico, sive non; verum est, quod manent in memoria eius qui fecit; et dubium etiam non est, quin maneant in memoria Z)e« opera prius facta; et quamdiu manet culpa, manent in Dei cognitione cuncta respicientis et in memoria peccatoris. Sed ibi non manent ad remunerandum, nec in memoria peccatoris ad gaudendum, sed magis ad dolendum, quod de tantis bonis ad tanla mala devenit. Sed cum resurgit, manent in Deo ad remuneranduni, et in memoria ipsius peccatoris ad gaudendum. Et ideo prius aliquo modo manebant, sed mortua, postmodum manent viva. homo potuisset facere vel fecisset illo tempore, quo peccavit, quod quidem non recuperabit: quia, si alio tempore velit facere opus, quodomisit, perdit opus, quod deberet in illo tempore facere. Unde Seneca dicit, quod gravissima esl iaclnra temporis, quia non potest recuperari.

2. Ad illud quod secundo obiicilur, potest responderi dupliciter: ve! quod manent in corpore mysiico, sicut tactum est, vel quod manent in memoria eius qui fecit, et Dei, pro quo fecit.

3. Ad illud quod obiicitur, quod impossibile est recnperare habitum amissum eundem numero; dicendum. quod aliud est vivificari, aliud recuperari. Recuperatio enim respicit esse, sed vivilicatio 5 Vide lom. 11. pag. 020, nota i.

respicit ordinatum esse sive ordinem, vel lale esse. El quoniam quod desinit esse, si iterum incipiat esse, non est idem numero, sed aliud; ideo habitus, si corrumpatur et amittatur, idem non recuferalur. Sed quia possibile est, quod idem, manens idem, habeat alium et alium ordinem; et secundum hoc altendilur vivificatio et mortificatio in operibus et fortassis in habilibus: ideo possibile est, opus niortuum vivificari, ita quod manet idem.

4. Ex hoc solvilur ultimum: quia, quando dicitur opus vivum et mortificatum, iioc non dicit diversas disposiliones circa opus, sed dicit circa

In parte isla sunt dubitationes circa litlerani, et primo de hoc verbo Isaiae, quod est in littera: Lavamini, mundi estote; ubi dicit Isidorus: Lavatur, ct non est mundus, qui plangit quae gessit etc. Videtur enim male dicere, quia lavare non est aliud quam mundificare: ergo lavari, et non esse mundum, non est aliud quam mundificari, et non esse mundum, et ita sunt opposita. — Ilem, cum dicit: Lavatur qui plangit elc; aut intelligit de planctu exleriori, aut de interiori. Si de exteriori, tunc ex hoc non lavatur. Si de interiori, tunc constans est, quod iustificatur -, si ex corde hoc faciat: ergo est mundus.

RiisPONDEO: Dicendum, quod diflerenter exponunt aliqui hunc locum. Quidam enim dicunl, quod differt lavari et esse mundum, sicut actus et habitus; et sic qui poenilel, sed statim recidit, lavatur quidem, quia habel acum poenilentiae, sed paulo posl cadit, et ila non habet /tabitum,el ideo 2. iion dicitur mundus. — Aliter exponitur, quod differt lavari et esse mundum, sicut via et terminus, sive dispositio et praeparatio ad aliquid. Fietus enim et dolor attrilionis disponit ad poenilentiam. Cum quis ergo dolet et alteritur, lavatur, quia ad munditiam disponilur; sed tamen, dum recidit, se iterum inquinal, et ideo non eslmundus Et est exemplum, si mulier pannum lavaret et statim post aliquanlulam lotionem in lutum innnergeret. Unde sermones sunt tropici et sunl secundum quandam melaphoram exponendi.

Quod quaeritur, cuiusmodi sit illa lotio; dico.

1 Secundum Aristot., V. Phys. lext. '10. (c. 2.). Vide tom. II. pag. 831, nota 7. — Vide scliolion ad 1. liuius articuli quaest.

• Edd. vivificalur. Super-ius pro sunt opposita cod. F filii opposita.

3 Vide liic lit. Magistri, c. 2.

• Aristot., de Praedicam. c. dc Quali, ubi recenset quatuor species qualilatum. Tertia complectitur passibiles qualitates ct passiones (cfr. supra pag. 1 36, nota 3.). De pussionibiis ipse ait; Quaecumque vero cx iis quae 1'acilc solvuntur el cito Transeunt, Ciunt, passiones dicunlur, (jualilatcs vero miopus dioersas ordinationes, scilicet ordinationem ad remunerationem, dum vivit, et privationem illius, cum iam mortuum est sive mortificatum. Sed in suscipientc sive homine dicit diversitatem penes qualitatem gratiae, quae est accidens absolutum ipsius subiecti, secundum cuius susceplionem el amissionem subiectum alteratur, et dicitur modo homo mortuus, modo vivus, modo peccator, modo iuslus, et ita alteratus. Sed opus ex consequenti est ordinatum ad vitam, vel hoc ordine privatiim; et hoc non dicit motum, quia « in ad alirjuid per se non est molus ». quod est interior, et non est contritionis, sed attritionis; vel si est conlritionis, non tamen denominat mundum, quia non perseverat, ut passio in terlia specie qualitatis

llem quaeritur de hoc quod dicit Augustinus: Ni/iil prosunt lamenta, cum replicantur peccata. Videtur enim falsum dicere, quia prosunt ad remissionem praeterilorum peccatorum, quia saltem illa dimittuntur: aliquid ergo prosunt, non ergo ni/ul. — Item, si tu dicas, sicut Magister dicit, quod « nihil prosunt ad salutem »; ergo pari ratione deb&ret dicere, quod nihil prosit baptismus, cum replicantur peccata.

Respondeo: Dicendum, quod intelligit de replicatione /labituali, quia nihil prosunt lamenla, cum est voluntas replicandi, quia deest poenitentiae fundamentum, et ideo lacrymae illae sunt ficlae. — Vel dicendum, sicut dicit Magister, quod « niliil prosunt ad salutem». Nec est simile de baplismo, quia, quamvis ad salutem non prosit, quando peccala replicantur, prodest lamen propter impressionem cha: racteris, ct quia conferlur fundamentum omnium Sacramentorum; ideo non est simile. De poenilenlia autem, cum -hnmo peccat, nihil manet, el ideo ilerari potesl et debet.

Item quaeritur de hoc quod dicit (iregorius: Qui commissa plangil, nec tamen deserit, poenae nime. Non enim aliqui secundum ipsas dicunlur (/(((ifc; neque enim qui propter verccundiam rubeus lactus est rubeus dicitur ctc. — Cfi. infra d. 17. p. I. a. 2. q. 2. seq. — Superius pro cl non esl coild. sed non est, et pro non tamen edd. cum pluribus codd. non tantum.

5 Ilic in lil. c. 2. — Mox voci quod fere omnes codd. praemillunt ila, cod. aa in liltera ita.

grauiori <ie subiicit. Videlur eniiii inale dicere, quia plangcre commissa non est peccatuni; sed homo non subiicit se poenae graviori nisi propter culpam: ergo etc. — Ilem, plangere bonum est et poenaie: ergo potius disponit ad gratiam quam ad poenam.

Respondeo: Dicendum, quod boc non dicit de quocumque fletu, sed hypocritaiuin, qui in lacrymis exlerius praetendunt sanctitatem et in corde porlant iniquitatem; et isli peccant dupliciter S et quantum ad tales loquitur Gregorius. — - Aliler potest dici, quod loquitur de eo qui flet ordinate et in detestationem culpae, quod poenae graviori se subiicit non 1. propter f,chmi, sed propter contemptum. Fletus enim ille est ab aliquo dono Dei; et cum - iterat peccatum, contemnit doiium Dei. — Praelerea, in ipso fletu consideratur peccati enormitas; ideo, cum iteratur, augelur oflensa propter actualem considerationem. Unde sicut habitus scientiae aggravat et tamen bonuin est scire peccatum et cognoscere; ita considerare et plangere peccati enormitatem est bonum; et si quis post hoc peccat, aggravalur culpa per accidens

DuB. IV.

Ilem quaeritur de ista definitione Magislri: PoeniLcnlia esl virtus vel gratia, (/ua commissa mala etc. Videtur enim non esse conveniens: quia definitio tolum esse rei debet indicare; et partes poenilenliae sunt confessio et contritio et satisfactio: unde videtur, quod non solum per actum contritionis, qui est plangere el odire peccatum, sed etiam per actus alios deberet definiri. — Ilem, poenitentia est rec.peclu praeterilorum et non respectu fulurorum: ergo male definilur respectu fuluri, cum dicit: Et plangenda ilerum non committere.

Respondeo: Dicendura, quod aclus principalis poenilenliae esl actus cordis et actus interior; et jdeo per illum magis definit, et ideo illum langil explicile. Unde planclus non attenditur hic quantum ad effusiooem lacrymarum exteriorum, sed interiorum, quia islae exleriores non sunt de esse, sed de bene esse. iNihilominus tamen alios actus includit, cum dicit: « Cum emendationis proposito», quia emenda fit per confessionem et satisfactionem; et quoniam poenitentia, secundum quod virlus est, respicit einendam, et emenda non stat cmn iteratione culpae: ideo ex consequenti respicit culpam non iterandam. VA ideo Mngister definil per futurum, quia, quamvis poenitentia, ul esl a(fectio sitrespeclu praeteriti; tamen poenilentia-DjVifetiam futurum respicit. Unde in definitione poenitentiae tangit Magister triplicem actum. Unus est actus poenilentiae secundum quod poenitentia; et hic est dolere de culpa commissa. Alius est aclus, secundum quod poenitenlia est virtus; et isle actus est velle emendare, et liunc tangit, cum dicit: «Cum emendationis proposilo» elc. Tertius est annexus utrique, scilicel nolle ojfcndcre vel commillere; et iste perficit utrumque. Nullus enim vere poenitet de praeterito nec proponit eraendam facere, nisi proponat ultra non olTendere

DuB. V.

ilem quaeriLur de hoc quod dicit: Et, si de peccalo succedenti poenitentia agatur, et poenilentia, quae praecessit, et alia ante acta bona reviviscunt. Videtur enim secundum hoc, quod vivificare sit actus poenitenliae. Sed contra: videtur, quod magis mstitiae, quia mortuum vivificare non est ahud quam iustificare; sed iustificalio est per generalem iustitiam: ergo et vivificatio; et hoc videtur Ezechiehs decimo octavo: In iustitia, quam operatus cst, vivet et non morietur. — Item videtur, quod hoc sit /«(/e?, Hebraeorum decimo et Habacuc secundo: lustus ex fide sua vivit. — Ilem videtur, quod hoc sit carilatis, quia « caritas est vita animae », sicut dicit Augustinus et magister Hugo de sancto Victore. — Uem videlur, multo magis esse graliae '-, quia vita dividitur in vitam nalurae, gratiae et gloriae. condilionibus, (juae secuiidum Arislol. (II. Ethic. c. -i.) reqnirunliu- ad virtutem, S(.'il. quod virluosus agat scienter, ex eleclione ct stalnli atque immiilabili affectu.

Respondeo: Dicendum, quod sicul vivere in naturalibus aliquando dicitur actics primus, aliquando dicitur signum vitae; sic etiam aliquando attribuitur vita ei, a quo esl, aliquando ei, in quo manifestatur. Dicendum ergo, quod illud quod vivificat, proprie gtxUia est; illud autem, per quod manifestatur, virtus esl -. Potesl igitur manifestari vita ut in fieri, vel ut in facto esse. Si ut in fieri, sic attribuitur virtuti poenitentiae, per quam manifestatur ipsa vivificatio, quia in contritione percipiuntur signa expuisionis peccati. Si ut in faclo esse, sic potest manifestari vila quantum ad intellectum, et sic per ficlein captivanteni; aut quantum ad affecluni, et sic per caritatem vigorantem, aut quantum ad elfectum, et sic per iustitiam regulantem. — Et ita palet responsio, quare his attribuitur, et responsio ad obiecta, quia non attribuitur his vita tanquam principio, sed lanquam manifestativo; et talia possunt esse plura.

DoB. VI.

Item quaeritur de hac definitione Auguslini, quam ponit in httera: Poenitentia est quaedam dolentis vindicta elc. Videtur enim male dicere; quia nuUus in eadem causa potest esse reus et iudex: ergo si quis peccavit, non potest rationabiliter se punire. — Item, homo magis tenetur ex caritale se diligere quam alium; sed homo debet alii parcere, non vindicare se: ergo non debet vindicare nec vindictam de se exigere. — Ilem, vindicta est solius Dei, sicut dicitur ad Romanos duodecimo: Mihi vinclictam: ergo poenilentia est solius Dei sive vindicta in poenitcntin.

Respondeo: Dicendum, quod ista ratio est conveniens: quia poenilentia virtus est ad destructionem veteris hominis ordinata; et nemo potest vitam novam inchoare, nisi repudiet velerem; et nemo potest Deo amicus effici, nisi odiat quod Deus odit. Quia ergo Deus odit peccatum odio vindictae et ipsum peccatorem; ideo poenilens et peccatum debet odire et de se rationem et vindiclani expetere.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod non pertinet; dicendum, quod non pertinet ad ipsum, in quantum reus est, iudicare; pertinet tamen iudicari, in quantum reus est, et iudicare, in quantum iustus. Unde ipsa ratio, conformata legibus aeternis, se ipsam punit, ut conformis fuit legi peccati; et sic accipit auctoritatem a Deo, et non ipsa punit, sed Deus. — Item, Deus inseruit homini naturale iudicatorium % cui commisit regnum animae iudicandum; et liberum arbitrium, illi conformalum, debet vindicare Iransgressionem et in se ipso, non auctoritate sua, sed Dei et naturalis iudicatorii, quod non errat. — Cum ergo dicitur, quod non est idem reus et iudex; verum est: idem secundum idem.

Quod obiicitur, quod debet parcere; dicendum, quod etsi homo debeat parcere iniuriam suani; tamen iniuria Dei vindicanda est ab eo cui commissa est cura; et quia homo iniuriatus est Deo, ideo debet esse minister Dei in parle ista.

Ex hoc patet ultimum, quod vindicta est Dei; verum est de vindicta, qua aliquis vindicat se, quia nullus debet se vindicare, sed debet vindicare alium de se, vel de alio. — Vel dicendam, quod Dei est tanquam priiicipalis auctoris, hominis tanquam ministri.

DuB. VII.

Item quaeritur de hoc quod dicit Augustinus: Semper doleat et de dolore gaudeat. Videtur enim male dicere, qmd, gaudium et rfo/or sunt opposita; et «opposita non sunt nata simul inesse eidem"»: ergo impossibile est, quod semper doleat et gaudeat. Si tu dicas, quod dolor de peccato et gaudium de dolore non habent oppnsitionem; conlra: videtur, quod habent oppositionem, quia, sive de eodem, sive de diversis, impossibile est, quod eadem aniina simul sit tristis et gaudens: ergo impossibile est, quod semper doleat et gaudeat. — Item, in dolore movetur cor secundum conslrictionem, in gaudio secundum dilatationem; sed « non potest siniul et semel moveri oppositis motibus''»: ergo etc. Si in dicas, quod gaudium est secundum quid, et dolor simpliciler; contra: nuUa est virtus, in qua non sil delectatio, et si virtus simpliciter, est delectatio simpliciter; virtus enim delectat suum possessorem — Item, gaudium est de praesentia rei omittunt, cod. aa causa. — De accusativo iniuriam cfr. Forccllini, Lexicon etc.

amalae; ergo si poenilens niullum desiderat dolere, videtur, quod si mullum dolet, gaudet simpliciter.

Respondeo: Dicendum, quod utrumque est in vere poenitente, scilicet dolor et gaudium; nec unum diminuit alterum, sed perficit; scnt velle dolere vei desiderium doloris dolorem non minuit, immo auget; sic et gaudmm. Nam in poenilentia, cum sit virlus, non tantum est dolor, sed dolor voluntarius; et cum quis Iiabet quod amat et desiderat, necessario gaudet: ideo poenitens, cum habet dolorem, queni desiderat, gaudet; nec gaudium removet dolorem, immo perficit, et simul est dolor et gaudium, sicut Auguslinus de se dicit quarto Confessionum quod «solus fletus erat sibi dulcis», loquens de amico mortuo, et hoc erat propter doloris vehementiam; sic et in proposito.

Quod ergo quaeritur: quomodo possibile est esse simul? dici polest, quod vel non sunt in eadem potentia, sed in diversis, ut dolor sit in sensualitate et gaudium in ralione; et timc nullum est impossibile, quod una vis gaudeat de dolore existente in alia — Vel dicendum, quod sunt in eadem vi, secundum quod supra se convertitur; unde sicut non cum actu simplici, sed composito vis intellectiva converlilur supra peccatum et supra dolorem; sic nec affeclus. Unde sicut in ratiocinalione dicimus, quod est aclus unus, lamen inlellectus convertit se supra plura, quae diversimode cognoscit; sic et affeclus consequens sine aliqua repugnanlia diversimode atficitur. Et sic patent obiecta

DuB. VIII.

llein quaerilur de lioc quod dicit Magister, quod istud: Poenilentia est vindicta semper puniens etc, intelligitur de poenitentia perfectorum. Videtur enim male dicere, quia Augustinus dicit, quod « si poenilentia finilur, nihil relinquitur de venia »: ergo semper punire spectat ad omnes.

Respondeo: Dicendum, quod perfectus dicitur dupliciter: aut quantum ad temporis duralionem, ccra delectatione deleclnnt [S. Thoni., Iiic q. 1. a. i. quaesliunc. 2. haec verba tribuit Glossae interlineari in hunc loc.]. Cff. Aristot., 1. Ethic. c. 8; II. c. 3, el 11. Magnor. Moral. c. 8. (c. 7.). aut quantum ad status sublimitatem. Prima perfectio est, quae condividitur contra incipientes proflcientes secundum profectum temporis Alia perfectio consistit in operibus supererogationis. Magister autem intelligit de perfectione primo niodo et vocat perfectorum poenitentiam, quae durat usque ad flnem vitae; et de hac dicit inlelligi illud Auguslini, quod semper punit. — Nolandum tamen, quod semper punire deiiet non simpliciter, sed quamdiu durat culpa. Et sic palet illud

DuB. IX.

Notandum super hoc quod dicil, quod solemnis poenitentia ftt extra ecclesiam, obi quatuor sunt notanda: primo, qualis sit sive quae sit eius forma; et dicendum, quod poemtenlia solermns est poenitentia addens super publicam, quia non tantum est in manifesto, sed quia fit cum solemnitale quadam. In capite enim Qiiadragesimae eiicitur poenitens extra ecclesiam nec admittitur osque ad diem Coenae, et tunc etiam non communicat. Eiicitur autem a persona authentica, sicut ab episcopo, praesentibus sacerdotibus, qui noverunt culpam.

Secundo nolanda est ratio huius triplex: una est ad Lerrorem aliorum, alia propter erubescentiam delinquentis, et lerlia propter significationem eiectionis Adae de paradiso. Unde hoc debet cum crebris siispiriis denuntiare episcopus, et ita eiicitur, sicut Adam electus fuit de paradiso; et ideo non est ileranda. Et de hoc habetur quinquagesima distinctione, capitulo Poenitentes et capitulo sequenti, et eadem distinclione capilulo Si quis post remissionem, paragrapho Potest et aliter. pro culpa, quae lolam urbem commovit, sicut ibidem dicitur. Nec imponenda est sacerdotibus propter reverentiani Ordinis; potest quidem imponi publica poenitentia pro peccato manifesto.

Quarto notandum, quod poenilens non reconci- 5 Idcm dub. solvit 13. Albert., hic a. 27; S. Thom., Iiic circa Ii(.

liatur solemniler nisi ab episcopo, vel sacerdote de mandato episcopi, praesertim in articulo necessitatis. Reconciliari autem potest in octava Pascliae, si bene poenituerit, et liabere ingressum ecclesiae; sin autem, manebit sic usque ad finem vitae: et de hoc dicitur Causa vigesima sexla, quaestione sexta.

DuB. X.

Item quaeritur de boc quod dicit, quod hoc in (juibusdam Ecclesiis non servalur. Videnlur enim tales Ecclesiae peccare, cnm faciant conlra rationem Sacramenti et significalionis solemnis poenitentiae.

Respondeo: Dicendum, quod hoc non est de necessitate poenitentiae, sed solum de bene esse; tamen, ubi sunl gentes durae, haec poenilenlia ileratur ex causa, ut durilia confringatur mulliplici confusione, quae unica non confringebatur-; et vix talibus posset imponi poenitentia occulta ita diuturna, quod susciperent vel servarent: ideo talis poenitentia iteratur ex causa.

DuB. XI.

Item quaerilur de hoc quod dicil: Quod vero poenitentia non semel tantum agatur, sed frequenter iteretur. Videtur enim maie dicere, quia super illud Amos primo: Super tribus sceleribus Damasci et super quatuor non convertam eum; Glossa Hieronymi: « Quarlo eadem peccata commiltenti nec poenitenliam nec indulgentiam se daturum denuntiat»: ergo non videtur, quod frequenter, sed tantum ter.

Respondeo: Dicendum, quod Hieronymus intelligit, quod primum peccalum sit consentire in corde, secundum est facere in opere, tertium est vertere in consuetudinem, quartum est finaliter non poenitere; et de hoc nec poenilentiam dat nec veniam, quia post morteni non est Jocus poenitenliae. Ab aliis Iribus liberat et dat poenitentiam et veniam simul, sicut probalur el innuitur in resuscilatione trium morluoi"iim, quorum unum suscitavit in domo, alium in porta et terlium in sepulcro

1 Cfr. eliam ibid. q. 7. et C. In capite Qmdrcujcsimae (64.). d. 30. — Codd. ct edd. '18. (edd. 28.) quaest. 2. — Idom dub. solvit Alex. rial., S. p. IV. q. U. m. 6. a..3; B. Albert., hic a. 28; S. Thom., hic q. I.:i..5; Petr.;i Tar., m: q. unica a. 6. quaesliunc. 2; Richard. a Med., hic n..

Ita cod. K, alii et edd. covfimdebatiir. n fino?nul. pro ex cau.mcod-d. IK in Ecclesia. — Idem diib. solvit AL-x. II;d., 5. p. IV. q. 14. m. 6. a. 2; S. Tliom., hic circa lil.

3 Vers. 3. — (ilossa siinita est ex pi'!mo Prolo;jo super Amos, qni incipil Ozias rex, et opud Lyrnnnm triljiiitur Ilieronymo, ubi pro commitlenti ponitur admiilentiljus [cod. G commitlentibus] pt amiuntiai pro denunliat.

DiiB. XII.

Item quaeritur de hoc quod dicit Chrysostomus: Eliam si ad summum quis perveniat malorum. Videtur eniin male dicere, quia nullus esl ita malus, quin adhuc possit peccare: ergo nullus est ita malus, quin adhuc possit fieri deterior. — Item, in Psalmo dicilur: Superbia eorum qui te oderunt, ascendit semper: ergo si semper crescit, nunquam est stalus quantum ad actum.

Respondeo: Dicendum, quod hoc polest intelligi secundum actuni, ut ita sit malus, quod nullus peior: non nieg[nr secmuhmy potentiam. — Vel dicatur, quod lioc intelligilur secundum genus peccati, quod si aliquis peccet enormissimo peccalo, adhuc Deus paratus est parcere, dum est in via; et hoc vocat summum malorum: quia est malum conlra gratiam divinam, ut fornicalio; et est malum conlra gratiam et rationem, ut periurium; et est malum contra gratiam, rcUionem et naturam, ut sodomia, et illud est pessiiuum; vel si quod aliud genus peccali sit peius, ut blasphemia in Deum sive spiritus biasphemiae

DuB. xni.

Item quaerilur de hoc quod dicit Auguslinus, quod David deliquit in popidi enumeratione. Videtur illud verbmii Augustini falsuni, quia Moyses numeravit populum, Numerorum vigesimo sexto% et simihter Saul, primi Regum undecimo; et lamen neuter peccavit: ergo pari ratione nec David. — Item, David peccavit: ergo non debuit populus puniri, sed potius ipse qui peccaverat.

Respondeo: Ad primum dicendum, quod Moyses numeravit mandato Domini, et Saul propter expeditionem ad pugnam; sed David propter superbiam; volebat enim gloriari in multitudine populi niunerosa.

Quod quaeritur: quare punitus est populus? respondetur, propter connexionem populi ad principera, propter quam eliam puniti sunt filii Israel in 5 Cfr. Malth. 9, 23. scqq.; Luc. 7, 12. seqq.; loan. I I, 3S. seciq. Vide August., in loan. Evang. tr. i. n. 3; Sorm. 9S. (alius i'i. do Verbis Domini) c. 4. n. i. soqq., et Sorm. I2S. (alias 43. de Verbis Domini) c. 12. n. 14, ubi Iros niortuos (n Cliristo resuscilalos) compnrat cnm tribus generibus peccatorum, scil. qui peccant cogit.itiono, oficre ot consuetudine. Cfr. infrii!iu Magistri, (L XVL c. I. — Idom dnb. solvit Alo,. Ilnl., S. p. IV. q. 14. m. 5. a. 3; D. Albert., hic a. 29.

6 l>salm. 73, 2.3.

peccato Achor, losue septimo. — Vel potest dici, et melius, quod Dominus punivit principem in populo, ut in eodem puniretur, in quo gloriabatur, sicut aliquis punitur in sua possessione. — Aestimant laaliqui, quod iusto Dei iudicio permissum sit

Cap. I.

Quod pluribus irretitus peccatis non potest vere deimo poenilerej nisi de omnibus poeniteat.

El sicul praedictis auctoritatibus iilonun error convincilur, qui poenilenliam saepius agendam non piUanl, et per eani a lapsu peccantes frequenter surgere diflitentur; lla eisdom illorum opinio eliditur, qui pluribus irrelitum peccatis asserunt de uno vere poenilere eiusdemque veniani a Domino consequi posse sine alterius poenitentia. Quod eliam auctorilalibus astruere conanlur. Ait enim Propheta: Non iudicabit Deus bis 1. in id ipsum, vei ul alii Iranslulerunt: Non consuryet duplex tribulatio. Si ergo, inquiunt illi, aliquis sacerdoti fuerit confessus unum de duobus vel pluribus peccatis et de illo iniunctam sibi a sacerdote satisfactionem expleverit, ceteris lacitis; non pro illo peccalo ainplius iudicandus est, de quo salisfecit ad arbilrium sacerdotis, qui vicem Christi in Ecclesia gerit. Ideoque, si de eo iterum iudicetur, bis in id ipsum iudicat Deus, cl consurgct duplex tribulalio. — Sed « dc his tanlum oporlet illud intelligi, qui praesentibus suppliciis commutantur in bonum et sic perseverant, super quos non consurget duplex tribulatio. Qui vero inler flagella duriores et deleriores tiunl, ut Pharao, praesentibus aeterna conneclunt, ut temporale supplicium sil eis ac.ternae poenae initium. Unde Augustinus: Ignis succensus est elc. — id est, vindicla hic incipiel — et ardebil usque ad extremam damnationem.Yioc contra illos notandum est, qui dicunt, ilhul, scilicet: Non iudicabit Deus bis in id ipsum, ad omnia 34S hoc, ut illi punirentur, qui adhaeserant Absalom. — Figura tamen et instrucHo in hoc magna fuit, ut ostendatur, quanlum mahis praelatus et ems peccatum obest subditis, et quantum eius oratio prodest in ipsius poenitentia et sanctitate perlinere flagella, quia quidani hic flagellis emendantur, alii hic et in aelernum puniuntur».

Cap. II.

Quibus de causis contingunt flagella.

Quinque enim modis flagella conlingunt: vel ut iustis merila per patientiam augeantur, ut lob; vel custodiam virtutum, ne soperbia tenlet, ut Pnuio; vel ad corrigenda peccata, ut Mariae lepra; vcl ad gloriam Dei, nt de caeco nalo; vel ad initium poenae, ut Herodi, qualenus hic videalur, quid in inferno sequatur, secundum illud - Duplici contritione contere eos, Domine. « Illa ergo auctoritas Nahum non cogit nos sentire, omnia quae temporaliter puniuntur, non ulterius a Deo punienda ».

Cap. III. De Aegyptiis et SodomitiSj qui temporaliter dicuntur punirij ne in aeternum perirml.

Nam etsi super eundem locum Hieronymus dicat, Aegyplios et Israelilas a Deo temporaliter puoitos, ne in aeternum punirentur; non esl latnen de omnibus generaliter intelligendum. Ait enim sic: « Quod genus humanum diluvio, Sodomitas igne, Aegyptios mari, Israelilas in eremo perdidit, scitote ideo temporaliter pro peccatis punisse, ne iu aeternum puniret », quia non iudicabil Deus bis in id ipsum. Qui ergo puniti non. — Inferius ante a sacerdote cdd., e.xcepta I, inlerserunt poenitentiam, et pro satisfactionem ponunt satisfactione, refragnntibus codd., quorum tnmcn cod. D hahiit poenitentiam pro 2 Cfr. Exod. c. 7. soq. — Totus hic locus sumtus est ex Gratiano super C. Sunt plures (.f.), de Poenitentia dist. 3. I, et ex C. Ignis succensus est (iS.), ibid. Lociis Scriplurae est Deut. 32, 22; cuius explicatio est secundum sensum in Glossa ibid. apud Lyranum, qui pro Augustino citat Gregorium, XVIII. Moral. e. 22. n. 3-5. — Ibi post incipiet ed. I addit in lacob et cecidit in Israel (alludcns ad Isai. 9, 8.).

3 ler. 17, 18. Superius respicitur lob I, 12. seqq.; II. Cor. 12,7;.Num. 12, 10; loan. 9, 3; Act. 12, 23. Haec do quinque modis flagellorum sumta sunt ex Beda in Matlh. 9, 4.

sunt poslea iion punienlur; alioquin menlilur Scriplura, quod nefas esl dicere.

Altende, lector, liis verbis et cave, ne de omnibus generaliter intelligas, « sed de his tantum, qui inter ipsa tlagella poenilentiam egerunt, credentes in Deum Hebraeorum; quam, etsi brevem et momenlaneam, lamen non respuit Deus ». Quod aulem qui per temporale tlagellum non corriguntur posl aeternaliter punianlur, ibidem oslendil, agens de lideli deprehenso in adullerio, qui decoUalur; ubi ostendit, levia peccala brevi et temporali supplicio pui-gari, magna vero diutumis aelernisque suppliciis reservarl, ita inquiens -: «Quaerat hic aliquis, si fidelis deprehensus in adullerio decolletur, quid de eo poslea fiat? Aut enim punielur, et falsum est quod dicitur: Non iudicabil Deus bis in id ipsum; aut non punielur, et oplandum est ndulteris, ut hic brevi poena punianlur, nt frustreniur cruciaUis aelernos. Ad quod re-

Alias quoque auctoritates inducunt. Ait enim Gregorius: « Plint Doniinus super unam dvilatem el super alteram non pluit, et eandem civitatem ex parle compluit ct ex parte aridam relinquit. Cuni ille qui proximum odit, ab aliis viliis se corrigit, una eademque civilas ex parle compiuilur et ex parte arida remanet; quia sunt quidam, qui, cum quaedam vitia i'eseccnt, iu aliis graviter perdurant ». Item Ambrosius =: « Prima consolatio est, quia non obliviscitur misereri Beus »; « secunda, per punitionem, ubi, etsi fides desit, poena satisfacit et relevat». — Ratione quoque uluntur dicentes: Si is qui unum peccatum confitelur, altero tacito, salisfactionem a sacerdole iniunctam expieverit, nunquid et, si peccatum tacilum conversus fuerit confessus, pro ulroque ei poenitentia imponetur? Longe hoc videlur a ratione el Ecclesiae consuetudine, quae pro eodem peccato, nisi reitereiur, nulli his poenitenliam imponit. Fuit ergo illa peccati condigna salisfactio, unde et peccalum deietum videlur.

His responderi potesl sic. IlUid Gregorii: « Phiit Dominus « etc, non ad criminis veniam, sed ad opei'is peccali deserlionem referendum est, ut ideo pars civitatis dicatur complni, quia ab aclu et delectatione peccati, cui ante serviebat, modo cessat; non quod eius veniam habeat. Vocaturque pluvia illa talis co7ii. tinenlia, qua ab opere peccali revocatur, quia ex fonte graliae Dei id cordi instiilatur, ui vel sic paulalim ad poenitentiam veniat, vel eo niinus a Deo puniatur qui diuturniori delectatione ct actu peccali maius sibi ac- 1 Ex C. Sunl plures, pag. 343 in nota 2. cit.

• Hieron., loc. cit. parum inferius; C. Quaerat hic aliquis (44.), ibid. — Ilji post frustrentur edcl. 2, 3, 7,8 addunt ibi, sed I, 4,.5, 9 perperam in, i-efragante originali.

2 Cfr. Levit. 24, 14, et de violationo Sabbati Num. 13, 3b. Superius post punitus sii cdd., e.xcepla I, addunt temporaliter, refragante cliam originali. spondemus, Deum, ut omnium rerum, ila suppliciorum (juoque scire mensuras; et non praeveniri senlentiam iudicis, nec illi in peccatorem exerccndae dehinc poenae auferri polestalem; el niagnum peccatum magnis diuturnisque lui crnciatibus. Si quis vero punitus sit, ul ille qui Israehlae maledixerat, et qui in Sabbato ligna collegerat, tales poslea non puniri, quia culpa levis praesenti supplicio compensala sil ». Levis enim culpa levi supplicio compensalur. — Hic salis innuit Hieronymus, gravia peccala el hic puniri grai supplicio et in fuluro punienda aelcrnaliler, de quibus poenilentia non agilur iiiter flagella; levia vero, quae hic puniunlur, levi poena compensationem recipei'e; quod in bonis fieri non ambigimus, et in malis forle eliam fit ila. — Satis iam apparet, quod illi de propbelia induxerunt non facere pro eis qui dicunt, ei qui crimen sibi reservat, de alio veniam praestari per poenitenliam. cumulasset tormentum. Si vero ad indulgentiam reatus pluvia referatur, evangelicae sentenliae contraire videbilur. Si enim propler immisericordiam, qua quis proximo suo non miserelur, etiam quae dimissa sunt replicanlur ad poenam; mullo magis quae nonduni sunt dimi.ssa propler odium fraternum ad poenam reservari probantur. Et si ille « qui arbiler suae voluntatis coustilutus est, non polest inchoare novam vilam, ut ait Auguslinus, nisi poeniteat eum veteris vitae; quomodo ad novitalem indulgentiae perveniet qui odii vetustatem non deposuit? » — Illud eliam quod Ambrosius ait: « Elsi fides desit, poena salisfacit » elc, non de fide inlelligilur, qua creditur in Deum, sed de conscientia delicli. Deest enim fides, cum peccali conscientia non subest. Nam cum delicta omnia nemo intelligat, est aliquando in homine peccatum, cuius non habet conscientiam. Unde Ai)OsQhs: Nihil mihi conscius smyi, sed non in hoc iustificatus sum. Cum igilur quis flagellatur pro peccalo, cuius iion est conscius, si patienter fL'rt poenam et humiliter ampleclitur cogilans, sc forte peccalum habere, quod non intelligit, el pro eo puniri a De.o, poena illa satisfacit et i-elevat gravatum.

Ad hoc autem, quod obiicitur de salisfaclione illa: Si satisfactio non fuil, iterum imponenda est; si vero iterum imponenda non est, satisfactio fuit; et si satisfactio fuit, veniam impetravit; responderi polest, satisfactionem non fuisse, qnvAxWa dignosfructus poenitentiae non fecit. « Est enim satisfactio poenitentiae, ut ait Augustinus, peccatoruni causas cxcidere nec sugge- 5 Edd. 3, 7, S non bene ne; pro reilerctur edd. I, 3 ilerettir. — Kaiio a defensoribus huius erroris adducta, scil. consuetudo Ecclosiae, non constat.

stionibus eaiMim adiliim iiKlulgere ». Idein: « Sane qui scelerale vivunt nec curant talein vitam morcsque corrigere et inler ipsa facinora sua eleemosynas frequenlare non cessant, frustra ideo sibi blandiuntur, quia Doniinus ait: Dale ekemosijnmn, el ecce omnia muncla sunl vobis. Hoc enim quam late )ateat, non intelli- 2. gunt ». « Multa enim sunt genera eleemosynarum, quae cum facimus, adiuvamur. Non solum enim qui dat esurienli cibum, sitienli potum el huiusmodi; scd etiain qui dat veniam petenti eleemosynam dat; et qui emendat verbere in quem potestas datur, vel coercet aliqua disciplina, vel orat, ut ei dimitlatur peccatum, eleemosynam dat, quia misericordiam praeslat».

C.p. IV.

De generibus eleemosynae.

« Multa enim bona praestantur invitis, quando eoque peccavit. Minus enim magnum est erga eum esse benevolum, qui tibi nihil mali fecit; illud multo giandins, ut luum etiam inimicum diligas ct ci qui tibi malum vult et, si ])otesl, facit, semper bonuni velis faciasque quod possis ». « Quod ergo Dominus ait: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis; ita inteilecturi suiniis, ut non credentibus in Chrislum munda sint omnia, si eleemosynas istas dederiiit ». 4. « Qui eniin vult ordinate eleemosynam dare a se debet incipere et eam primum sibi dare ».

Cap. V.

Quid sit eleemosyna.

« Est enim eleemosyna opus misericordiae, verissimeque dictum est: Miserere animae tuae, placens

5. Deo - ». « Non ergo se fallant qui pcr eleemosynas largissimas frucluum suorum vel pecuniae impunitatem se emere aesliinanl, in peccatis perinanenles, quae ila (liligunl, ut in eis oplent versari. Qui vero diligit iniquitatem odit animam suam, et qui odit animam suain non esl ei misericors, sed crudelis. Diligendo quippe eam secunduin saeculum, odit eam secundum Deum. Si ergo vult ei dare eleemosynam, per quani fit munda; odiat eam secundum saeculum ei diligat eain secundum Deum ». Hac eleemosyna, quam sibi homo priniiUis debel, inundanlur interiora. Ad quod hortans Ghristus ait: Mundale quae intus sunt. Immundis enim nihil est mundum; scd pollttta sunt eorum mens et conscienlia, ul ait Aposlolus. Immiiiuli vero sunt omnes, quos non mundal fides, qua creditur in Chrislum; de poenitentiae (3.), ibiil. Seq. locus est.ug(ist., Encliiritl. c. o. n. 20, ubi citatuf Luc. 11, 41; tertius ihU. c. 72. n. 19, ubi respicitur Matlli. 25, 37. seqq. qua scriptum est: Mundans fide corda eorum. « Sed ne istas eleemosynas, quae fiuiit de fructibus terrae, rcspuere Christus videretur; haec, iiiquit, oportuit facere, scilicet iudicium et caritatem Dei, et illa non omittere, id est eleemosynas frucluuin terrenorum ».

C.p. VI.

Utrum in mortali peccalo permanentes et largas eleemosynas facientes debeant dici satisfacere.

Ex his dalur inlelligi, quod iii peccato mortali permancnles, etsi eleemosynas largas faciant, non lainen per cas.salisfaciunt, quin inordinate agunt, dum a se non iiicipiunl. Nec proprie dicitur eleemosgna tale opus, dum sibi ipsis crudeles existunt, non placentes Deo. Non igilur dicenda est illa peccati satisfactio, quam quis agit pro uno peccalo, dum perdurat in altero; quia « nihil prodest ieiunare et orare et alia bona agere, nisi inens rcvocetur a peccato*»: et si aliquando conversus tacitum peccalum sacerdoti fuerit confessus, de utroque imponenda est ei salisfactio, quia de primo coadigne non salisfecit.

Quibusdam tamen videlur fuisse satisfactio, sed tur tamen h-uclus eius, incipietque proticere, cuin peccati allerius poenituerit. Tunc enim utrumque diinittitur peccatum, et satisfactio praecedens vivilicaliir, quae fuerat mortua; sicut baplismus illi (iiii ficle accedit, tunc primitus valel, cum ticlio a mente recedit per poenitentiam. Et in huius opinionis munimentum auctoritates inducunl. Ail eiiiin Augustinus: « Pium est credere, et noslra fides expostulal, ut, cuin gralia Christi iu homine deslruxeril mala priora, eliain remuneret bona; et cum deslruxerit quod suum uon invenit, diligit bonum, quod in peccante plantavit ». Ilem, ronymus: « Si quando vidcris, inter mulla peccala quemquam facere aliqua iusta opera; non esl lam iniustus Deus, ut propter mulla inala oi)liviscaUir paucorum bonorum; sed faciet, eum inetere et in liorrea congregare quae in bona lerra seminavit ». — Sed liaec dicla intelligimus de illo qui in caritate quodam tempore bona facit et boiius cst, alio vero lempore malus csl et inulta peccata facit. Non ergo intelligendum est, eum intcr mulla peccata iusta opera fecisse, quasi simul codemque lempore peccala fecerit et iusta opera, sed diversis temporibus ulraque fecisse. Nisi enim bonus foret, quando bona fecit, non seminasse in lerrn diceretur boiia. Deslructis ergo malis posl opera bona cominissis, priora bona, in carilate scilicet facta, quae sequentia mala inortificaverant, poenilenlia de illis malis habila vivificantur et remunerantur. Unde Apostolus: lacientes fundamentmn poenilentiae ab 3 Ibid. c. 76. n. 20, et respicimr Luc. 11, 42.

operibus morbus; opera mortua nominans, priora bona significat, quae per sequens peccalum eranl mortua, quia lii peccando priora bona irrita fecerunt. Haec sicut peccando fiunt irrila, ita per poenilentiam reviviscunt ct ad inerilum aeternitatis prodesse incipiunt. Similiter et illud bonuni amat Deus, quod plantavit in peccante, iu illo scilicet, qui post illud bonum peccavit, non sinuil peccans et bene operans exstitit; quia talis horainis opus non diligerel Deus ad remunerationem.

Cap. vir. Utruni bona, quae fiimt ab aliquibus malis, valeant ad meritum vitae, cum fuerint ad bonum conversi.

Potest etiam accipi de operibus bonis, quae ab aliquo fiunt, dum malus est et in peccalo mortali per- sistit vel ad tempus, vei usque in fincm; quae dicuntur remunerari a Deo et nou dari oblivioni, non quia proficiant ad vilaui aeternam obtinendam, sed ad tolorabilius extremi iudicii supplicium sentiendum; sicut de fide et ceteris, quae sine caritate liabentur, Auguslinus uit: « Si quis uon habens caritatem, quae pertinet acl unitatem spiritus et vinculum pacis, quo Ecclesia conneclitur, in aliquo schismnte conslilulus, ne Chrislum neget, patitur Iribulaliones, famem, persecutionem, vel flammas, vel beslias, vel ipsam crucem timore gehennae; nullo modo ista culpanda sunt, immo et haec laudanda est patientia. Non enim dicere poterimus, nielius ei fuisse, ut Christuni negando nihil horum pateretur, quae passus est confitendo; sed aestimandum est, fortasse lolerabiiius ei lliturum iudicium, quam si, Christuni negando, nihil horum pateretur, ut illud quod ail Aposlolus: Si tradidero corpus meum, ila ut ardeam, carilatem autem non habuero, nihil mihi prodest, nihil prodesse intelligatur ad regnum obtinendum, non ad extremi iudicii tolerabiiius subeundum supplicium ». Et inlra: « Haec propter caritalem dicta sunt, sine qua in nobis nou polest esse vera poenilenlia, quoniam iu bonis caritas Dei est, quae toleral omnia ».

Ex his oslenditur, bona,quae sine carilale fiunt, pi'ocIesse quidem ad lolei'abiliorem poenam sentiendam, sed uon ad vitam oblincndaui. Illa eliam, quae in carilale quis facit, si postea prolapsus fuerit nec exsurrexerit, non esse in memoria Dei, Ezechiel dicil: Si averterit se iustus a iustitia el fecerit iniquitatem, nunquid vivet? Omnes iustitiae eius, quas fecerat, non recordabunlur; in peccato suo morietur, et non erunt in memoria iustitiae, quas fecit. In cuius loci expositione Gregorius ait: « Hoc nobis maxime consider:mdum esl, quia, cum mala commillimus, siiie «ausa ad memoriam Iransacla bona revocamus, quoniam in perpelralione malorum nulla debet esse flducia bonorum praeterilorimi ». — Intelligendum esl hoc, ad vilam percipiendam bona praeterita non dare fiduciam, etsi ad miliorem poenam; alioquin praemissae aucloritali Auguslini obviaret. Et bona igitur sine carilate facta, et bona in caritate facla, quae comitatur mortalis culpa, quam non delet sequens poenilenlia, ad sensum mitioris poenae ])roficiunt, non ad vilae fructum.

Satis arbitror illis esse responsum, qui asserunt, de uno crimine poenitenliam agi et veniam praeslari, alio iii delectatione relento, vel per confessionem non exposilo; qui non modo praemissis auctoritatibus futantur, sed et subditis. Ait eniin Auguslinus: plures, quos poenitel peccasse, sed lamen omnino reservanles sibi quaedam, in quibus deleclenlur, nou animadverlentes, Dominum simul mutum et surdum a daemonio liberasse, per hoc docens, nos nunquam nisi de omnibus sanari. Si enim vellet peccata ex parte reservari, habenti septem daemonia, manente uno, proficere potuil, sex expulsis. Expulit aulem seplem, ut omnia crimina simul ciicienda doceret. Legionem vero daemonum ab alio eiicieus, nullum reliquit de omnibus, qui liberatum possideret, ostendens, quod si etiam peccata siiit niilie, oporlet de omnibus poenitere. Nunquam aliquein sanavit Dominus, quein noii omnino liberavit. Tolum enim hominem sanavit in Sabbato, quia et corpus ab omni infirmitate et animam ab omni contagioiie; indicans, pocnitenlem oportere simul dolere de omni crimine. Scio enim Dominum inimicum omni crimiuoso. Quomodo ergo qui crimen reservat de alio reciperet veniam? Siiie amore Dei coiisequerctur veniam, sine quo nemo unquani invenit gratiam. Hostis enim Dei est, duin olTendit perseveranter. Quaedam enim impietas infidelilatis est ab illo qui iustus et iustitia est, dimidiam sperare veniam; iam enim sine vera poenitentia inveniret graliam. Poenilentia enini vera ad baptismi puritatem conatur adducere. Recte enim poenitens, quidquid sordis post purincalionem coniraxit, oportet ut abluat, sallem lacrymis mentis; sed satis diirus est cuius menlis dolorem oculi non declaraiil. Sed sciat, se culpabililer durum, qui deflel damna lemporis vel morlem amici, et dolorem peccati iion oslendit in lacrymis. Quem ergo poenilet, omnino poenileat». Idem: « i'oeniienles, si vere estis poenilentes et non eslis irridenles, mutare vitaiii, reconciliamini Deo! Poenitentiam agis, genua figis et rides; subsannas palienliam Dei. Si poenitentiam agis, poenitet le; si non poenilet te, non es poenitens. Si ergo poeiiilet, cur facis quae male fecisti? Si fecisse poenilet, noli facere; si adhuc facis, certe non es poenitens». Item Innoccnlius secundus: « Admonemus fratres nostros. ne falsis poenilenliis laicoriim animas i-cspiciuntur Miirc. 7, 32; Luc. S, 30; Marc..ii, 9; loan. 7, 23.— Ibi pro habenti scplcm daemonia, manente utio, proficere codd. et edd., excepla Vai. et cd. 6, habentem seplem daemonia perficere. Inferius post contiigione cum codd. et omnibus edd., excepta Vat. ct cd. 6, omisimus Uberavit, relVagante vero originali.

5 Sermo 393. (alias 41. ex llomillis 50.) n. I; C. Poenisannans, originale et subsannas.