Distinctio XVI

• Non pauci codd. amstituit, incongrue, ut videtur; hinc edd. icgunt secundum quem vera poenitentia constituitur.

Circa primum.proceditur sic. Magislri dicunt, contritio est dolor voluntarie pro peccatis asel quod ita sit, videtur:

1. Quia, sicut dicit Ambrosius « poenitentia commissa deflere»; et iterum: «Poenitentia est et amaritudo mentis pro peccatis, quae quiscommisit»; sed lioc non est confessio neque ergo contritio.

2. Item, Augustinus: «Dolendum est et dolore sed contritio est illud in poenitentia, peccala depurgat: ergo contritio esl dolor.

3. Ilem, ratione videtur: quia primum, quod in poenitentia, est dissentire a peccato facto; quod factum est necesse est esse factum; sed aliquid displicet alicui vehementer, quod tanon potest facere, quin fnerit, generat doloergo etc. Contra: 1. Sicut vere poenitentem necesse est, ita etiam pudere: ergo pudor est de poeet non est confessio nec satisfactio: ergo et sic etc.

4. Ilem, in poenitentia non tantum est dolere, etiam gaudere — unde in praecedenti di- « Doleat et de dolore gaudeat» — ergo contritio dicitur dolor, ila etiam dici gaudium.

5. Item, videtur, quod non sit dolor: quia, dicit Augustinus decimo quarto de Civitate « dolor est dissensus ab his rebus, quae nobis accidunt»; sed confritio est dissensus a quae nobis volenlibus accidunt: ergo etc. dicas, quod peccata prius sunt placita et voJita, aulem displicent et non sunt volita, et pro illo est dolor; contra: dolor est ex coniundisconvenientis, ergo ab oppositis ex disa disconvenienti nonestdolor, sed gaudium: si peccata displicent, et per contritionem disquis a peccatis; videtur, quod non dolor, gaudium est contritio.

6. Item, contritus dolet de peccato facto, aut ergo quia vult, ipsum esse factum, aut quia non vult. Si quia vult; cum factum sit, tunc evenit quod vult. Si quia non vult; sed omnis voluntas est indiscreta, quae appetit impossibile et refugit necessarium: ergo cum voluntas contriti non sit talis, patet elc. — Si dicas, quod verum est de voluntate absoluta, sed non de velleitate, et talis est contrilio; contra: contritus habet voluntatem a virtute et gralia informatam; sed omnis talis consistit in pleno consensu: ergo voluntas contriti non est velleitas, sed plena voluntas; et ita nulla est illa responsio.

b. Ilem, differt dolor et timor, quia dolor cst afleclio de praesenti malo, sed timor de futuro; sed peccatum est praeteritum, et de eo est contrilio: ergo non est clolor. Si dicas, quod non est praesens secundum affectum, sei secundura aspectum; similiter et futurum est praesens secundum aspectum: ergo sicut est dolor de praeterito, ita etiam de futuro.

Item, cum contritio sit dolor, ut quid magis denominatur nomine contritionis quam doloris? Contritio est dolor per essentiam, quatenus dolor sumitur pro dissensu voluntatis, non pro passione sensibili.

Respondeo: Dicendum, quod sicut peccatum perpetratur per consensum, sic econtra deletur et destruitur per dissensum voluntatis rationalis; et quia dissensus ab ea re, quam impossibile est non esse, generat dolorem, sicut dicit Augustinus: ideo dicendum, quod contritio est dolor per essentiam. — Sed attendendum, quod dolor dicitur dupliciter: uno modo ipse dissensus voluntatis, ao modo passio resultans in sentientem ex illo dissensu, per < Bernard., Serm. in Cant. 16. n. 4: Cogitanlem, quod patrem offendei'im, est certe quod pudeat... Pudet indigna gessisse genere meo, pudet, tanto patre vixisse degenerem.

5 Scilicet d. XIV. lit. Magistri, c. 2. circa finem.

« Cnp. 15. n. 2: Animae dolor, quae tristitia nuncupatur, dissensio est ab his... acciderunt.

quam prorumpit homo in lacrymas; et ille dis- % sensus est de essentia contritionis, sed illa passio est effectus eius.

1. 2. Quod ergo obiicitur, quod sil pudor et o i i t sentit a peccato tanquam a tii.rpi. Consequitur etiam gaudium, secundum quod ex illo dissensu sentit se elongari a peccato; immediatius aulem consequitur passio, quae est dolor. Nam ipse dissensus vehemens a re, quam nolumus esse, et tamen est, immediate dolorem generat, quia dissensus; sed quia a turpi, piulo7-em; et quia ab illo elongat, gaudiim.

2. Ad illud quod obiicitur, quod peccatum nobis volentibus accidit; dicendum quod peccatum 1. est voluntarium quoad delectalionem, sed non voluntarium ratione malitiae et deformitaiis et poenae. Sed illud non solvit, quia dolor non tantum est de deformitate, iramo etiam de delectatione. — ideo dicendum, quod ad hoc, quod doleat, sufficit, quod illud de quo dolet, sit nolitum pro tempore, in qno dolet; tamen non oportet, quod omni Uempore. Et quod in contrarium adducit, quod dissensus a re disconvenienli generat gaudium; verara est, quando est tantum dissensus, ut puta, cura refugit, ne faciat peccatura, nondo!el,sed gaudet; sed quando est dissensus cum coniunctione, tunc est dolor; et ita est in contritione, quia nollet peccasse, et tamen necessariura est, ipsum peccasse.

3. Ad illud quod obiicitur, quod contritus vult impossibile; dicendum, quod velleitate vult, non voluntale absoluta; sicut aliquis ex pietate de illo qui mortuus est, vellet, quod viveret

El quod obiicit, quod virtus est in pleno congensu; dicendum, quod consensus semiplenus aut esl propter defeclum voluntatis, sicut piger vult et non vult et lalis velleitas non est gratiae, sed pigritiae; aut esl propter defectum voliti, quia non est natum eligi, cum sit impossibile, et talis bene est a virtute, ut palet in pietate; et hic est plenus consensus a parte voluntatis, quia reflectitur voluntas supra se et vult, se sic velle.

1 Damasc, II. de Fide ortliod. c. 22: Passio esl, sensibilis motus appetitivae virtutis ex imaginatione boni vel mali. Cfr. August., XIV. de Civ. Dei, c. IS. n. 2. — Post sentientem Vat. addit vel sensmlitatem.

2 Cfr. infra dub. 10. et supra d. U. p. II. dub. 7. — Circa 3 Videtur esse legendum ( ut ex subnexis colligitur) aliqui peccantibus nolentibus, ut offensa Dei, laesio naturalium, priquia virtute se privavit (cfr. hic lil. Magistri, c. 2.).

0. Ad illud quod obiicitur, quod dolor est de praesenti; dicendura, sicut dictura fuit, quod estKotin de praesenli secundura aspectum. — Quod obiici- 1 tur in contrarium, quod non sufficit, quod sit prae- y sens secundum aspectum; respondent aliqui, quodsoioji est praesens secundum reputationem, quia pro lali reputat se vere conlritus, ac si esset infectus peccato prius faclo. — Sed illud non solvit, quia, esto JfoE quod constaret sibi de iustitia praesenti, tamen adhuc doleret de praeteritol — Ideo dicunt alii,solo quod est praesens secundum effectum, quia remanent reliquiae. — Sed tunc esto, quod nullae reli-Nom, gulae renianerenl, adhuc tamen doleret homo de raalo, quod fecit.

Ideo dicendura, quod ad dolorem faciendum solo sufficit, quod res, quae disphcet voluntati, sit praesens aspectui, non secundura coniecturam, sed secundura certitudinem, quia ita est et non potest aliter esse; et tunc est dolor, sive illud, de quo gemitus est, sit praesens, sive praeteritum, sive futurura. Unde cum dicitur raihi certiludinahter, quod aliquis, quem diligo, morietur; genei-at in me dolorem; multo magis de praeterito, in quo est perfecta certitudo.

Ad illud quod quaeritur: quare raagis deno-.Aij minalur "nomine contritionis; et quae convenientia doloris ad contritionera? dicunt aliqui, quod ideosoii hoc nomine censetur, quia, sicut unguentura sanativum conficitur ex multis herbis in mortario contritis, sic unguentum corapunctionis conficilur ex herbis peccatorum, quae natae sunt in terra nostra, dum conterunlur in raortariolo conscientiae; ita videtur Bernardus super Caotica dicere. — Sed tunc soni ab hac contrilione non diceretur homo contritus, sed contercns.

Ideo addendum, quod in hac contritione triaso sunt attendenda: quod conteritur, a quo conteri- - tur, et ad quid contritio terminatur. Quod conteritur est cor peccatoris, quod est lanquam vas ficlile repletura veneno peccati, iuxta illud Deuteronomii trigesimo secundo: Fel draconum vinum eorum etc. — A quo conteritur est duplex mola: una superius sursum elevans, et haec est spes diiionata, quae et velleiias dicitur, esse potest de impossibilibus.

' In ipsa obiectione.

8 Cod. bb doleret homo de malo praeterito, quod fecit. codd. et cd. 1 addunt adliuc, incongrue.!

5 Ita plurimi codd., edd. genitus; cod. Y certus; leclio j nostra convenit modo loquendi Magistri. Inferius verbo morietur edd. cum pluribus codd. praemittunt cras.

veniae ex consicleralione inisericorcliae; alia mola, deorsmn deprimens, est timor poenae, veniens ex consideratione divinae iustitiae. Et de his molis dicitur Deuteronomii vigesimo quarto: Non accipies loco pignoris inferiorem et superiorem molam. — Istud vas hic conteritur, quia durum est, u emollescal — cor enim durum male habebit in novissimo — vel melius, ut peccati delectatio totaliter effundalur. Ideo dicitur contritio, non fraclio, « quia fractioesln maiores partes», contritio in minores; et quando in maiores partes est fractio, sapor aliquo modo remanet; ul autem non remaneat nec sapor nec veritas, ideo in partes minimas conteritur. — Et haec delectatio totaliter removetur per poenam aeternam et removetur per gratiam; et ideo utro-

I. De nomine contritionis vide hic q. incid. et dub. 3. De distinctione inter contritionem proprie dictam et altrilionem cfr. supfa d. 4. p. I. dub. 1, d. 14. p. II. dtib. I, sed praecipue inlVa d. 17. p. I. a. 2. q. 3. Quomodo allrilio flat contritio, docetur infra d. 17. p. 1. a. 2. q. 3. ad 4. De attritione natvrali vide II. Sent, d. 2S. a. 2. q. I. ad 6.

Ut autem plura, quae in hac et seq. dist. occurrunt, recte inielligantur, hic obsorvamus, antiquos SchoUisticos de contritione passim loqui non eadem prorsus ratione, qua rem considerant recentiorcs; et haec dirierenlia est duplox. Primo quivorum differentiam, ut recentes theologi, considerabant, quam informaiionem a gratia habituali procedentem, vel eiusdem defectum. Hinc omnem actum doloris tempore gratiae infusionem praecedunlem vocabant attritionem, cum sit informis; econtra quemcumquo actum formalum dicebant esse contritionem. Iloc explicite cum Alexandro Hal. (S. p. IV. q. 17. m. S. a. 3.) docet S. Thom. (de Verit. q. 28. a. 8.): « Omnis dolor de peccato in habente graliam est contritio », sicut omnis actus fidei gratiae habituali coniunclus est formatus.

Secundo, supponebant communiter, habitum gratiae non dari aduliis sine actu istius contritionis, non quidem tempore graliae infusionem praecedente (quod, isla definilione supposila, est impossibile), sed in eodem instanti cum infusione gratiae formalo. Et de hoc aclu ac de ordine nainrae, quem habet

Secundo quaeritur, quid sit contritio in genere moris. Et quod sit actus virtutis, videtur:

1. Qaia omnis actus difficilis et meritorius est virtutis, vel doni, vel beatitudinis - sed contritio est huiusmodi et non est doni nec beatitudinis: ergo est virtutis. bique contritio, et in poena aeterna, secundum illud Ecclesiastici vigesimo septimo: Conteretur cum delinquente delictum; et per gratiam, Psalmo: Cor contritum et humiliatum Deus non despicies; sed aliler: quia ibi conterilur in pulverem, non,., „.,...,:. -.. ut aliud vas iiat, quia de impiis dicitur: Non sjc impii, non sic, sed tanquam puluis etc.; sed in conlrilione gratiae est contritio ad generandum vas novum el soiidum per humorem gratiae et lacrymarum; et ideo recte dicitur contritio, non attritio, quia partium Iritarum est unio, ut fiat vas in honorem, secundum illud de Paulo: Vas electionis esl mihi, Acluum nono =; et secundae ad Timo- Iheum secundo: Si quis emundaverit se ab his, erit vas etc. Et sic patet ratio dicti. respectu infusionis gratiae et expulsionis culpae, subtiliter dispulabant, ut patet infra d. 17. p. 1. a. 2. Quare autem iste aclus contritionis in adultis sit semper conncxus cum iusiiflcaiione, docet S. Thom. (de Verit. q. 28. a. 3. ad 10.), quia scil. « in hoc ostendilur perfectior communicatio divinae bonilalis, quod simul facit in homine aclum iusliliae, quam si facei-et habitum tantum ». Cfr. Bonav., loc. cit. a. 1. q. 3, et de aclibus praeparatoriis tempore iustiflcationem praecodentibus ibid. q. 2, a. 2. q. 3. et praecipue d. 1 4. p. 1. a. 2. q. 2.

II. Quaeslionis I. conckisio manifesta est. — De gaudio, quod arg. 2. ad oppos. in conlrilione esse dicitur, cfr. etiam infra a. 2. q. 2. ad I. et dub. 10. — De hac et i)luribns seqq. qq. plurimi commentatores Lombardi agunt infra d. 17.

De eadem quaestione; Alex. Ilal., S. p. iV. q. 17. m. i. a. 1. — Scot., hic q. 1. n. 6; cfr. d. 14. q. 2. — S. Thom., d. 17. q. 2. a. I. quaestiunc. 1; Sufipl. q. I. a. I. — B. Albert., de hac et seq. q. hic a. 6-9. — Pelr. a Tar., d. 17. q. 1. a. I. quaestiunc. I. — Kichard. a Med., d. 17. a. 1. q. 1. — Durand., d. 17. q. 1. n. 7. — Dionys. Carth., de hac et seq. q. d. 17. q. 4.

III. Quaestionis 2. conclusio rite sequitur ex doctrina de virlute poenilentiae, supra d. 14. p. I. a. 1. exposila.

De eadem quaestione: Alox. Hal., loc. cit. a. 3. et a. I. 2. — Scot., IV. Sent. d. 14. q. I. n. 14. seqq. — S. Thom., loc. cit. quaesliunc. 2; Suppl.q. 1.a. 2. — Petr. aTar., loc. cit. quaesflunc. 2.

2. Item, omnis actus meritorius specialis, qui egreditur a potentia determinata, est virtutis specialis; sed contrilio est huiusmodi: ergo contritio est virtutis specialis.

3. Item, poenitentia est dolor et amaritudo mentis; sed constat, illud esse dictum per causani. emundaverit se ab istis, erit vas in honorem sanctificatum et ulile Domino, ad onine opus bonum paratum. Cfr. Guliel. Paris., de Poenilentia, c. I, ubi vocat poenitentiam « veteris hominis conlritionem et anniliilationem et in pulverem rcdnctionem, veluli fericntem desupor pilo doloris et malloo indignationis ».

6 Vide supra pag. 318, nola o, et III. Sent. d. 34. p. I. a. I. q. 1. seqq.

quia poenilentia, ul dicil Ambrosius, facit dolere: ergo si contrilio esl dolor, contritio est actus virtutis poenitentiae: ergo etc.

Sed contra: 1. Contritio esl dolor; sed dolor est passio, et passio non est actus virtulis nec gra-. -,-,111 tiae: ergo nec contritio. Quod dolor sit passio, patet, quia dolor opponitur delectationi.

2. Item, contritio est expulsiva peccati; sed peccatum expellere esl ipsius gratiae: ergo contritio est gratiae actus. Si lu dicas, hoc esse virtulis; conlra: aut hoc est virlutis per graliam, aul 6 converso. Constat, quod virtulis ralione gratiae, quae esl vita, et ideo expellit mortem: cum ergo contritio per se sil expulsiva peccali, patet, quod contrilio est actus gratiae.

3. Ilem, contrilione omnia peccata expelluntur; sed omne lale est commune ad omnem animae potentiam et habitum: ergo contrilio iion est actus.virtutis, aul si est, non est virtutis specialis.

c 0 N c L u s 1 0.

Contritio esl motus specialis virtutis,

scilicet poenitentiae.

REspoNDiio: Dicendum, quod circa hoc triplex fuit opinio: quaedam, quod contritio est molus liberi arbitrii informati gratia, non virtute, propler quod est expulsiva peccali; aiia, quod motus omnium virlulum, quia contra omnia peccata; terlia, quod motus virtutis specialis, scilicet poenilentiae. Et habent istae tres opiniones ortum ab opinioniljus de poenitentia: quia quidam dicebant, quod poenitentia esset gratia; quidam, quod virtus generalis; quidam, quod specialis. Sed cum supra ostensum sit, ipsam esse virtutem specialem, cuius motus est peccatum deteslari commissum ad emendam; et hoc est conteri: dicendum, quod contritio est inolus speciahs virtulis, scilicet poenitentiae.

1. Ad illud quod obiicitur, quod est passio;

Consequenter quantum ad secundum articulum quaerilur de contritione quantum ad quantitatem. El circa hoc duo quaerunlur.

Primo quaeritur, utrum necesse sit, dolorem contritionis esse maximum. dicendum, quod dolor dicitur dupliciter: uno modo dissensus volunlatis ralionalis, alio modo passio redunclans in sentientem. Primo modo est motus voluntatis, et sic contritio est dolor per essentiam; alio modo passio, el sic contrilio est dolor per concomitantiam.

2. Ad illud quod obiicilur, quod delere culpani est graliae; dicendum, quod elsi delere culpam sit gratiae, tamen in adullo, qui praepai'al se per usum liber'i arbitrii, infunditur gratia, iit in lali usuest; deletio culpae in illo fit per graliam, ut induit rationem virtulis, et ideo per poenilentiam, quae concernit graliam et habilum virtulis.

3. Ad illud quod obiicilur, quod omnia expellit; dicendum, quod expellit per modum detestantis; et unius virtutis est omne malum delestari sub ea ralione, qua est Dei offensivum, et quia commissum est contra Deum; et sic contritio detestatur et expellit et est virtus poenitentiae. Unde sicut obedientia opera omnium virtutum respicit sub ratione mandati, nec propler hoc est virtus generalis, quia licet illa differant per essentiam, tamen ratio formcdis est una secundum speciem; sic et in proposito. — Et est simile de visu, qui videt hominem et planlam, quae non tantum differunt specie, sed etiam genere; videl tamen, quia sunt colorala; videl eliam album et nigrum, quae sunt obiecta per se el differunt specie; et tainen ipse non differt, quia videt per naturam lucis: sic contritio detestatur superbiam et luxuriam in quantum malum conlra Deum perpetratum ab ipso qui conteritur. Et si tu obiicias, quod contritio est vis concupiscibihs, et poenitenlia est in irascibili; supra solutum est. Nam dolor et odium cum insurreclione consislit in irascibili; nihilominus tamen cum illo est dolor quidam in concupiscibili, et iste est imperatus a poenitentia et coniunctus cum illo dolore; et sic non esl conlrarium praedictis, quia utrumque concurrit ad contritionem, sed primus dolor est praecipuus et principalis.

Secundo, utrum possibile sit, in illo dolore cadere excessum. De quantitate enim conlrilionis a parte gratiae non est dubium, quia tantum est Deo acc(>pia, quantum est gratia.

5 Clr. supi-a pag. 384, noln 1. — Codd. L OR T (! sensualiiatcm, Vat. sentientem vel sensuatitatem.

6 Ut oslenditur infra d. 17. p. I. a. 1. q. 2. ct 3. — Edd. adduniet.

Qiiaiilum ergo ad primum quaeritur, lutum necesse sit, dolorem contritionis esse maximum, id est, utrum ad hoc, quod ronlrilio sit sufficiens, necesse sit plus dolere de peccato quam de aliquo temporali. Et quod sic, videtur.

1 leremiae sexto: Luctum unigeniti fac tibi;

« Docet poenitentem, quid facere debeat»; et alia Glossa: «Nihil dolenlius morte unigeniti»: ergo tanlum debet quis dolere depeccato, quod de nullo magis.

2. Item, Augustinus, vigesimo prirao de Givitale Dei: « Necesse est, ut tantum urat dolor, quantum haeserat amor »: ergo si dolet plus de amissione rei temporalis quam de amissione Dei per culpam, plus ergo diligit rem temporalem quani Deum; sed nullus taiis poenitel vere: ergo etc.

3. Item, ratione videtur: quia dolor fundatur in amore et omnis affeclio, ut dicit Augustinus; sed amor Dei debet esse maior omni amore creaturae: ergo et dolor ex amissione Dei.

4. Item, dolor contritionis est agratia et libero arbilrio, sed alius tantum a culpa et libero arbitrio; sed gratia plus roboral in bono, quam culpa inclinet ad mahim: ergo motus doloris fortior.

5. Item, animus iustus phis Deo unitur quam Sibi per amorem; sed de eo cui magis unitur, inagis dolet, cum separatur: ergo magis dolet, se per peccatum separatum esse a Deo% quam de morte proximi et corporis, si esset possibile.

G. Ilem, omnis habens aninium ordinatuni plus dolet de amissione maioris boni; sed Deus est summum bonum, et oranis contrilus habet aniraum ordinatum: ergo plus dolet de amissione Dei quam de amissione alterius boni creati.

Sed contra: 1. Oslendilur, quod non oportet, esse maiorera quam de aliquo lemporah: quia «albius est quod est nigro impermixtiusS): ergo maior dolor est qui niinus habet de gaudio; sed dolor contritionis est admixtus gaudio, aliquis autem alius sine aliquo gaudio est quandoque: ergo ille maior.

2. Item, raagis dolendum est de eo quod recuperari non potest, quam de eo quod recuperari potest et recupeiatum est; sed amissio filii non potest recuperari, amissio Dei in poenilente est recuperata: ergo non tantum debet dolere de amissione Dei, quantum de amissione fdii.

3. Itera, quod non oporteat tantum dolere, videtur, quia, quantumcuraque parva sit gratia, delet omnera culpam: ergo similiter ex parte doloris, quantumcuraque parvus est, dum lamen gratia sit informatus, delebit oninera culpam: ergo non oportet, quod sit maior omni alio.

4. Item, si hoc oporlerot, tunc pauci essent contriti; pauci enim sunt cjui mallent esse caeci quam nunquara peccasse; videmus etiam multos viros poenitentes, qui flent ex niorte consanguineorura, qui non possunt flere pro peccatis.

c 0 N c L u S 1 0. Dolor contritionis quoad sensualitatem non debet esse maximis, neque quoad displicentiam rationis absolute, sed tantum maior in comparatione ad alios dolores.

Respondeo: Dicendura, quod cum quaeritur de quantitate doloris, dolor potest dici displicentia rationis, vel passio ex hac resultans in sensualitatem. Si hoc secundo modo accipiatur; dico, quod non est necesse magis dolere de peccato quam de re temporali, nec etiam necesse est dolere, quia non est in potestale cuiuslibet. Talis enim dolor non consequitur amorem, sed consequitur ipsam affeclionem, et aflectio experimentalem cog nitionem; et quia non omnes habent experientiam divinae dilectionis: ideo non omnes ita sensibiliter dolent de peccatis. Tamen quod magis etiam sensibiliter doleat aliquis de peccato quam de aliquo darano hoc est perfectionis et congruum, non necessarium.

Sed in quantum dolor dicilur displicentia rationis; sic dico, quod ista displicentia raensuralur secundum quantitatem caritatis. Quantitas autem caritatis dupliciter potest accipi: vel in,se, vel.! comparatione ad alios amores: in se, sic dico, quod esl parva et maior et maxima; in comparatioae ad alios, sic dico, quod vindical sibi dominium in corde, quamdiu est; nec unquam ibi est, nisi sit domina; unde dico, quod ad hoc, quod Scilicet dolor de amissione rei temporalis.

5 Cod. K ( I a sectmda nianu ) ergo maf/is dolet de morte L V subsiiluimus et corporis pro et morle sua.

aliquis habeal caritalem, necesse esl, quod diligat Deum super omnia; iioc autem est diligere super omnia, quod pro nullo damno vel commodo velit oiTendere Deum. Sic inlelligendum esl de displicentia conlritionis. — Unde dico, quod peccatum delDet lanlum displicere rationi, qaod nullo pacto, nullo commodo vel incommodo velit in ipsum consentire vel consensisse; quoniam voluntas, quae ex aliqua causa consentit in peccatum, iusta non est. — Unde sicul non oportet, habentem caritatem velle mori pro Cln"isto — sed in casu, in quo vel oportet ipsum amittere caritatem, vel vitam; tunc tenetur magis velle mori pro Christo quam caritatem amittere — sic in proposito est intelligendum, quod non teneor nunc pro salisfactione peccati omnem poenam sustinere ad reconcilialionem, quia Deus non exigit. Et ideo, sicut ego possum salvari non sustinendo martyrium, sic possum reconciliari Deo sine mullis doloribus et amissionibus rerum temporalium.

Si vero de comparatione ct praeelectione quaeratur; respondent aliqui et faciunt in hoc vim, quia potest intelligi respectu praeleriii vel futuri. o- — Sed ego non video in hoc vim, quia iusta voluntas et vere poenitens ita destatur praeteritum peccatum, ut futurum, ne flat; et ita est peccatum velle peccasse, sicut velle peccare. Ideo de peccati praecedentis dolore et detestatione dicendum, quod in casu, in quo oporlet praeeligere vel consentire in peccatum sive complacentiam peccali, vel ioleraniiam poenae, quilibet tenelur praeeligere sive raagis eligere poenam quara velle peccare vel peccasse. — Praeter casum necessitatis dico, quod praeeligere omnem poenam est perfectae virtutis; dubitare vero est infirmitatis, quia timor naturalis valde facit dubitare, et isla dubitatio simul potest stare cum caritale; sed praeeligere culpam alicui poenae, hoc est iniquitatis, si est cum deliberatione et plena voluntate, quia omnis talis voluntas est iniqua, quae peccatum vult vel absolute, vel conclitionaliter. — Unde periculum est et stullitia quaerere hoc ab aliquo infirmo, vel etiara a se ipso, quia hoc est horainem ponere in tentationem; unde nullus confessor debet hoc ab aliquo, qui sibi confitetur, quaerere. Sed si poenitens se offeral et dicat, se malle mortuum esse quam peccasse, vel simile aliquod; gaudendum est, quia hoc est signum bonae voluntalis.

Si ergo quaeratur, utrum dolorera contritionis necesse sit esse maximum; si dicatur de dolore sensualitatis, manifestum est, quod non; si de displicentia rationis, aut quantura ad intensionem motus absolute, et sic nec hoc modo oportet esse maximum: si in comparatione ad alios dolores, dico, sicut de amore, quod oportet, quod habeat praedominium. — Et sic procedunt rationes bantes, ipsum inter omnes alios dolores de rebus creatis obtinere principatum. — Quod si intelligatur de dolore sensualitatis, ad omnes per interemptionem solvendum est, sicut tactum est, quia sequitur experientiam et delectationem et etiara complexionem, vel aliquid tale; ideo sensibiliter magis dolet quis de morte unigeniti.

Ad illud tamen quod obiicitur ullimo, quod semper superior movet inferiores; dicendum, quod verum est in his, in quibus natae sunt simpliciter obedire, sicut in molu raanuum, vel pedura; sed non est ita in affectionibus nisi per multam assuefactionem.

1. Ad illud quod obiicitur, quod parvus, quia admixtus gaudio; dicendum, quod dolor contritionis, quando est in anima bene disposita, valde magnus est, et gaudium mitigat dolorem et intendit. Ideo enim dolet, quia vult dolere; et quanto magis appetit dolere, tanto magis dolet; et quanto se magis dolere, tanto magis gaudet. Ideo patet,. quod non remittitur, quia non habet oppositionem, immo unura est causa alterius; tamen bene concedo, quod mitigatur et minus laedit; unde intenditur et mitigatur: intenditur respectu peccati, et mitigatur respectu poenitentis; intenditur respectu obiecti, maur respectusubiecti; vel iniendiiur sub ratione displicentiae, mitigatur sub ratione poenae.

2. Ad illud quod obiicitur, quod potesl recuperari; dicendura, quod hoc etiara mitigat dolorem, ut dolor conlriti non sit cum desperatione, sed cum spe. Tamen quia contrilus de se non sperat; quantura est de se, ita se affligit.dolore, ac si omnino perdidisset; respirat tamen in misericordia Dei. — Et quod obiicit. quod magis est dolendum de re irrequod veruni est, ceteris cuperabili; dicendum

3. Ad illud quod obiicitur, quod minima gratia delet omnem culpam; dicendum, quod dolor, quantumcumque sit parvus, sufQcit, si sit gralia informatus; sed tamen nunquam gralia informat, quin vindicet sibi in corde dominium quoad actum vel motum voluntatis rationalis, non sensualilatis

I. Coiiimunis est disiinclio inter- dolorem sive displicenliani in parte sensiliva ct in volnnlale rationali, et etiam doctrina, quod contritio essentialiter non est nisi in voluntate, et quod haec displicentia debet esse appretiative summa, scilicet in comparatione ad displicentiam rospeclu aliorum malorum. iNon autem requiritur, quod actus conti-ilionis sit intensive summus, immo contra nonnullos cum Ss. Bonav. et Tlioma communiter docetur, non requiri necessario certum aliquem gradum intensionis. — Notatu digna est explicalio in corp. quoad res ad praxim spectantes.

De hac 1. quaestione:.lex. Hal., S. p. IV. q. 17. m. 2.

Secundo quaeritur, utrum possibile sit, in dolore contritionis cadere excessum. Et quod sic, videtur:

1. Quia omnis motus, cui ad hoc, quod sit oportet adinisceri aliquid de contrario, po- "'test esse nimius; sed dolori contritionis debet adraisceri gaudium-: ergo potest nimis intendi.

2. Item, omnis virtus, quae habet obieclum creatum, polest habere nimium; quia, si creatum est, ergo habet sibi debitum limilatum amorem et odium; sed contritio sive poenitentia est huiusmodi: ergo potest habere excessum.

3. Item, in contritione dolor est passio; sed omnis passio, in re corporali facta, potest magis el magis intendi et per suam intensionem potest inducere mortem; et quae mortem inducit est superflua: ergo etc.

Contra: 1. Contrilio est motus gratia informatus; sed gratia non potest nimis. intendi, nec ffiotus eius, quia omnis molus eius est laudabilis: ergo nec contritio.

2. Item, quantum diligenda est alicuius boni

3. Ad illud quod obiicitur, quod pauci, vel nulli mallent esse caeci quam peccasse; iam patet responsio secundum viam praetactam. Si enim in necessilate essent positi, scilicet vel quod a delestatione peccati desisterent, vel quod oculos amitterent — et loquor de detestatione interiori — necesse haberent praeeligere; nunc autem non habent. a. I..5. — Scot., de hac et seq. q. IV. Sent. d. 14. q. 2. n. 1 1, et cfr. III. Sent. d. 27. n. 16. 17. — S. Thom., IV. Sent. d. 17. q. 2. a. 3. quaestiunc. I; Suppl. q. 3. a. I. — B. Albort., hic a. 31. — Petr. a. Tar., de hac et seq. q. IV. Sent. d. 17. q. I. a. 3. quaostiunc. 1. 2. — Kichard. a Med., infra d. 17. a. I. q. 6. 0. — Durand., infra d. 17. q. i. — Dionys. Carth., de hac et seq. q. infra d. '17. q. i.

II. De seq. (2.) quaestione: Alex. Hal., loc. cit. 4. — S. Thom., loc. cit. quaestiunc. 2; Suppl. loc. cit. a. 2. — B. Albert. rem tangit hic a. 30. — Richard. a Med., infra d. 17. a. 1. q. 8. — Durand., loc. cit. n. 6. 7. praesentia, tantum detestanda est amissio et absentia; sed Deum non potest aliquis nimium amare et appetere: ergo peccatum, quod est a Deo separativum, non potest nimis detesiari.

3. Item, Anselmus appetebat, viscera exsiccari ex intensione divini amoris: ergo non est malum ex intensione divini amoris talia appetere propter Deum: eadem ratione nec malum ex inlensione doloris propter recuperandum Deum.

c 0 N c L u s 1 0. Contrilio quoad displicentiam rationis non potest esse nimia, sed quoad passionem redundantem in sensualitatem posset habere excessum.

-ONDEO: Sicut dictum est, in contritione est dolor, prout est displicentia voluntatis rationalis, et est dolor-passio redundans in sensualitatem. Quantum ergo ad clisplicentiam rationis concedo, quod non potest esse contritio nimia, quia peccatum nulli potest displicere nimis in quantum peccatum. — passio [yzaSo;, quod ab aliis latine redditur fli?ctos], cum magis fit, detrahit a substantia.

5 Vide supra a. 1. q. 2. ad 2.

-2. Quanlum aulem ad passionem redundanteai in sensualitateni, vix aut nunquam est nimia; tanien posset esse lantus dolor, quod humana infirniitas non posset sufferre sine magno detrimento; et tunc dico, quod temperandus esset. — Sed esto, quod non... 1 i 1 t, teniperaret qius, quia non adverteret et raperetur a fervore; non credo, quod in tali casu peccaret, quia daret operam rei iicilae. Si autem advertit, debel temperare; tamen paucis hoc consilium est necessarium. Si auleni non lemperaret vel per affectionem gaudii, vel per consolationem spei; credo, quod transcenderet metas virtutis, et ita contritionis. ContHtio enim, sicut caritas, nominat quid informatum gratia. Unde dolor contritionis, manens contritionis, non potest esse nimius, quia displicentia peccati nunquam tantum potest intendi, quod possit esse nimia, cum sit ex consideratione recta. — Rationes igitur, quae probant, quod dolor possit esse nimius secundum quod di.splicentia, soivendae sunt.

1. Quod obiicit, quod debet esse gaudiuni; dico, quod si esset dolor sine gaudio, ut in desperatis,,,.,., n. bene esset excessus; sed tahs non est motus contritionis, quae est, praesupposita spe de venia; unde

Consequenter quantum ad tertium articulum quaeritur de duratione contritionis. Et circa hoc duo quaeruntur.

Primo quaeritur, utrum contritio sit motus in-

Circa primum ostenditur, quod sit successiuus, hoc modo.

1. Omnis actus, circa quem est minus diuturnum et magis diuturnum. est successivus; sed ta- Iis est contnlio: ergo etc.

2. Ilem, « nostrum intelligere est cum continuo et tempore», ut dicit Philosophus, quia est animae ut corpori unitae; sed contritio similiter est animae ut corpori unitae: ergo etc.

3. Ilem, omnis aspectus coUativus est successivus; sed in conlritione est aspectus collativus, quia talis, quando videl se dolere, necessario gaudet; et ideo non est supcrfluus.

4. o. Ad aliud dicendum, quod poenitentia est in subiectum et in peccatum; et prout punit subiectum, bene posset excedere; sed prout detestatur peccatum, quia separat a summo Bono, secundum illam rationem respicit infinitatem et non habet excessum. — Tertium argumentum est concedendum: procedit enim de contritione, secundum quod nominat dolorem-passionem, non ipsum motum dispiicentiae peccati.

]. 2. Ad illud quod obiicitur in conli-arium, quod non potest esse nimius, quia gratia informatus; dicendum, quod informatur ipsa displicentia, et per consequens passio sensualilatis; tamen tantum posset illa passio intendi, quod gratia, quae movet ordinate, non informaretur — Aha ratio concedenda est, quia loquitur de detestalione.

3. Ad illud quod obiicitur de.nselmo, dicendum, quod non intelligit, V2.scera secundum veritatem sibi velle siccari, sed vocat ibi viscera intimos carnis appetitus. — Vel dicendum, quod siccationem viscerum vocat vulnera caritatis, qua anima languet ex absentia ipsius Chri.sli stantaneus, vel successivus.

Secundo quaeritur de diuturnilate contritionis, utrum homo debeat semper conteri. dolet de peccalo in comparatione ad Deum, quera offendit: ergo etc.

4. Item, quod successive inducatur contritio, videlur: quia omnis forma habens partem et partem inducitur successive; sed contritio habet partem et partem, quia potest intendi et remitti: ergo inducitur successive.

5. Item, omnis forma, quae habet contrariam dispositionem in materia, inducitur successive; sed contritio habet induci in liberum arbitrium subiectum peccato, per quod privatur gratia et fit ad ma- Do Memoria et reminisc. c. I: Nim contingit intelligere aliquid sine continuo nequo sine tempore etc.

lum proiia, quae pronitas ex opposito i'espondel coutriljoni, sicut culpa ex opposito gratiae: ergo inducitur successive.

CoNTRA: 1. Contritio necessaria est iustificalioni; et illa esl in inslanti: ergo et contritio.

2. Item, Auguslinus decimo quarlo de Trinitate dicit, (luod si oculus esset actu videns, et obiectum ex opposito crearetur, simul esset et videretur: ergo si actus visus potest esse in iiislanli, niulto fortius actus intellectus et alTectus: ergo et contritio.

3. Item, « deleclatio est in instanti », sicut vult Philosophus quia est habens se per modum quietis et non ipsius coniuncUonis convenienlis cum convenienti: ergo el dolor, qui opponitur ei; sed contritio est dolor: ergo elc.

4. item, ad illuminationem distantia localis exigilur. et tamen illuminatio in oculo et esse luminis est in instanti: ergo multo forlius in primo actu gratiae est mutatio subita. Contrilio est successiva quoad duralionem el praeparationem in fieri, sed quoad esse el induciionem formae est instanlanea.

Respondeo: Dicendum, quod est loqui de conquantum ad durationem, et quantum ad esse, et quantum ad fieri. Si quantum ad duratio- nem, cum duret longo tempore; sic dico,quodest successiva, sicut est vivere hominis. — Si quantum ad esse, quia est actus fixus in detestalione peccati 2. et actus ut quies; sic dico, quod esse eius est in instanti. — Si quantum ad fieri, est distinguendum, quia in fieri est praeparatio et formae induclio.

3. Dico ergo, quod praeparatio ad actum contritionis est successiva, quia multa oportet prius considerare; sed ipse dissensus aniinae postea in instanti flt. — haliones auteni probantes, quod sit inslanlanea, quia probant quoad induclionem in esse et ipsum esse, verae sunt.

4. "-l. Primae duae rationes, quae probant successionem, intelliguntur de induclione et praeparatione naturae; diuturnilas enim est ratione successionis; similiter nostrum intelligere est ratione acquisitionis speciei per sensum et phantasiam.

5. Sed quod obiicilur, quod habet esse successivum per collalionem; dicendum, quod collatio potest esse dupliciter: uno modo discursus ab uno in aliud, et haec successioa est; et alio modo duorum comparatio secundum aliquem respectum; et tunc accipiuntur plura in una ratione, et talis potest esse in instanli et simul de pluribus; alioquin nunquam de consonantia musica posset iudicari, cum una vis iudicet de duobus sonis ad invicem comparatis

6. Ad illud quod obiicitur, quod habet partem et parlem; dicendum, quod forma, quae habet partem et partem, aut educitur de materia, aut ab agente exit. Si educitur de materia; sic, quia ibi habet partem suae essentiae, cum est ibi conlrarium, pro eo quod contraria habent unam naturam communem, educitur successive, ut albedo. Forraa vero, quae totaliter est ab extrinseco, tota et simul dalur, qualis est forraa luminis, quae, quamvis habeat partem el partem, non lamen in materia, quia eius oppositum est privatio. Talis est contritio, quasi molus procedens a gratia et libero arbitrio, non de materia eductus.

7. Ad illud quod obiicitur, quod contrariura habet in materia; dicendum, quod est habere contrariam dispositionem in materia, nullo tamen modo resistentem; et haec non facit successionem in inductione formae nec in praeparatione, ut cum Deus de aqua vinura fecit. Et est habere ut resistentkn informationi; ei tunc est successio in inductione, ui ductionc adderetur fonnae. Post intelligere ex codd. E U subslituimus est pro cum, codd. KYaa est cum; et pro est ratione codd. iN aa cwn tempore. (Probabilius logendum est cum

cum ex calido fit frigidum. Et est habere ut resistentem non informationi, sed usui; et sic pronitas resi.stit usui graliae et contritioni, non informationi, quia simul est; et haec ponit successionem

I. Primam qiinestionem (de cjiia clV. infra a. i. q. 2. et supra a. I. q. I. scliolion) eodem sensu solvunt Guliel. Antissiod. (Sum. p. IV. Iv. 6. c. 2. q. o.) el Pctr. a Tar. (d. 17. q. 1. a. 5. quaesliunc. I.). Sed Ale.. llal. (S. p. IV. q. 17. m. 2. a. 2. g '1.) quoad esse ipsius actus deteslationis dissentire videtup. Nam respondot cum hac distinclione: « Quantum ad esse introduclum potest considerari dupliciter: uiio modo, in quantum contritio dicitur substanlia ipsius motus informati (jratia, quo primo fit remissio peccati; et lioc modo est in instanti. Alio modo, in quantum dicitur actus vel motus, qui est displicentia mali commissi in offpi''m et contemptum Dei, sic est successiva ». Eliam Scot. (IV. sint. d. 14. q. 2. n. I4-1G.)

Secundo quaeritur de diuturnitale contritionis, utrum debeat homo semper conteri. Et quod sic, videlur.

1. Augustinus in tractatu de Poenitentia: « Semdoleat et de dolore gaudeat»; et post: « Ubi dolor finitur, ibi deficit poenitenlia; si poenitentia flnitur, quid relinquitur de venia? Tamdiu gaudeat et speret de gratia, quamdiu suslentatur a poenitentia»: semper igilur debel liomo poenitere.

2. Item, Gregorius super lob decimo quarlo: Anima eius super semetipso lugebit: « Dignum est, ut in se ipso homo semper raoerores inveniat, qui in se gaudia, relicto Creatore, quaerebat ».

3. Item, Ecclesiaslici quinto: De propitiatu peccatorum noli esse sine metu; similiter nec sine spe debet esse: ergo semper debet esse inter istas duas molas; sed hoc est conleri: ergo semper debet homo conteri.

4. Item., sicut se habet vera innocentia et perseverans ad peccatum de futuro, ita poenitentia contra peccatuin de praoterito; sed perseverans innocentia semper refugit peccatum,ne fiat: ergo et poenitentia peccatum factum.

5. Item, sicut culpa est velle peccare, ila culpa est velle peccasse; sed homo semper tenelur nolle in duratione et in usu contritionis, non in prima inductione. Pronitas enim, quia poena est, simul stat cum contritione; culpa vero, quia privatio est, non resistit, sicut nec teneJDra inductioni lucis. videtur idem docere, scilicet quod licet actus poenitentiae in fieri requirat durationem, non vero in facto esse. Loquitur autem ibi de modo, quo attritio Ht contritio, et distinguit actum illum in genere naturae et moris et ut est formattos, insuper ponit tria signa naturae. Sed de hoc loco valde ve,ato cfr. ibi commcnlator Scoti. — Alii commentatores Lombardi non traclant praecise hanc quaestionem, sed infra de iustiflcatione (d. 17. p. I. a. 2.) similia inquirunt.

II. Seq. (2.) quaestio simili modo solvitur a doctoribus. Cfr. Alex. Hal., loc. cit. 2. — S. Thom., d. 17. q. 2. a. 4. quaestiunc. 1.2; Suppl. q. 4. a. 1. 2. — B. Albert., hic a. 33.— Petr. a Tar., loc. cit. a. 4. quaestiunc. I. — Dionys. Carth., d. 17. q. 4 peccare: ergo et noUe peccasse. Sed ex hoc, quod non vult peccasse, et peccavit, generatur dolor: ergo etc.

Contra: 1. Auguslinus in libro de Poenilentia: « Doleat et de dolore gaudeat»: non ergo semper est dolendum, immo aliquando gaudendum.

2. item, ratione videtur: quia dolor est ex sensu disconvenientis; sed contingit, peccatum amotum esse ab anima secundum se et secundum suum effectum: ergo non est ibi aliquid, quod generet dolorem: ergo non semper est dolendum.

3. Item, contritio est aeque bene una pars poenitentiae, ut confessio et satisfactio; sed non oportet semper confiteri: ergo nec semper conteri.

4. Itera, contritio est medicina; sed contingit, hominem perfecte esse sanatum, ut puta si baptizatur, vel etiam si perfecerit poenitentiam condignam, « quae omnes defectus reducit ad perfeclum »: ergo si post recuperationem sanitatis cessat usus medicinae, debet igitur cessare contritio.

5. Item, contritio est poena, qua peccator se punit: ergo esto, quod sufficienter sit punitus pro peccato; tunc, si amplius punit se per contrilionem, punit se supra condignum; sed hoc est impietatis et crudeiitatis: ereo etc.

C 0 N C L n S I 0. Peccator semper tenetur conteri habitu, non autem actu ad semper, sed pro loco et tempore.

Respondeo: Dicentlum, quod, sicut dicit llugo, cinii Deus absolvit hominem a culpa, ligat eum vinculo perpeluae detestationis; tenetur enim semper malum, quod fecit, detestari. Sed quia tenlio talis est praecepti ajfirmativi, quod semper obligat, sed non ad semper; ideo dico, quod semper tenetur conteri, sed non ad semper, sed pro loco et tempore, videlicet cum recogitat mala sua, in quibus offendit Deum. — Concedendae sunt igitur rationes lioc probantes.

1. Ad illud quod obiicitur, quod non semper, quia aliquando est gaudendum; dicendum, quod non tantum gaudere, immo alia cogitare debet; nec Augustinus vult, quod teneatur semper, id est in omni instanti, sed quod semper teneatur pro loco et tempore, ita quod voluntas conlerendi semper sit in habitu, sed in actu pro loco et tempore.

"2. Ad illud quod obiicitur, quod dolor est ex praesentia disconvenientis; dicendum, quod quidam est dolor illatus, ut puta in sectione carnis; quidam est dolor voluntarie assumtus, ut quando dolet de morte amici; et iste dolor non causalur ab amici morte, sed causatur a voluntate mortem amici refugiente; et quia refugit quod necesse est esse, ideo necesse habet dolere. Sicut si ego nollem vehementer, te infirmari, et si tu infirmareris, dolerem; sic, quia ego nollem, me peccasse, et video, me peccasse, doleo. Unde de dolore causato a voluntate non oportet, quod illud, pro quo quis dolet, sit praesens affectu nec effectu nec reputatione, sed solum aspectu, certo.

3. Ad illud quod obiicitur per simile de con-

Consequenter quantum ad quartum articulum quaeritur de contritionis intensione; et circa hoc quaeruntur duo.

' Ilaec sentenlia colligi polest ex II. de Sacrani. p. XIV. c. 8. seq., iibi ostendil, sola misericordia et gralia Dei peccatorem absolvi a inciilo obduralionis menlis et a debito luturao damnationis, alque ad salisfaclioiiem pertinere, ut peccala corrigantur et correcta non iterentur. Ibid. c. 2. ail: Studium inipende, ut culpa sit cum fine, devotio sine fine. Cfr. Richard. a S. Vicl., de Poteslate ligandi ct solvendi, c. 3. o. 13. fessione, dicendum, quod dolor contritionis potest dici, prout est quaedam pars poenitentiae divisa contra confessionem et satisfactionem, et est purgativa culpae; alio modo, prout motus interior volunlatis, cui se subiicit anima poenitens, et dolor iste est poena satisfactoria, impetrativa augmenti gratiae et gloriae. Primus dolor est sacramentalis proprie et per se, quia est effectivus remissionis culpae, ad quem solum semel tenetur poenitens; alius non est sacramentalis proprie et per se, sed est elicitus a virtute, et ad illum tenetur semper, sed non ad semper.

4. Ad illud quod obiicitur de medicina, dicendum, quod quaedam medicina est sanatioa tantum, et haec est, quando est morbus; quaedam praeservativa et meliorativa, et talis est contritio; et hanc semper habere bonum est.

o. Ad illud quod obiicitur, quod est poena; dicendum, quod nunquam peccator se tantum potest punire, quin raaiori poena sit dignus secundum rigorem iustitiae. Et quia homo sibi rigidus debet esse et aliis pius; nunquam tantum se affligit per contritionem, quod sit superfluum, dum tamen hoc possit sustinere quia totum est ei ad gloriae cumulum. — Tamen nota, quod contritio ratione (feplicentiae peccati semper est necessaria, saltem in habitu, ratione vero gemitus et planctus vel doloris sensibilis non est necessaria, maxime viris perfectis, ciui audierunt voce interna quod audivit Magdalena: Dimitlunlur tibi peccata tua, sicut dicit Bernardus in Cantica circa principium; sed ulterius possunt et debent meditationem suam ad dulcedinem patriae supernae converlere. Ante hunc statum sanum consilium est peccata sua ante oculos revocare ad gemitum et dolorem. Praeterea, displicenlia non dicit semper poenam, inimo frequenter magnam habet laelitiam coniunctam, dum considerat in se liberationem plenam

Primu quaeritur, utrum contritio possit intendi.

Secundo, utrum oporteat intensius conteri de de uno peccato quam de alio. gativa culpae medianle gralia, quae proprie est purgaliva; et sic sumla conh-ilione, suflicit semel conteri dc peccatis cum volunlale confllendi et salisfaciendi de illis, tempore et loco se offercniibus ». Et subindc post anima poenilens adAHm: « sicut quandoquo passionibus corporalibus », ac post el gloriae subiungitur: « et ad hunc dolorem lenetur semper, dum vivit, licet non ad semper, sed pro loco el tempore congrueniibus d; demum pro a virtute ponitur: «ex aliquo habitu virtutis».

Circa priuium, quod possit intendi, videtur:

1. Quia contritio est actus alicuius virtutis; sed virtus potest intendi, ut in primo probatum est de caritate; sed augmentata eius virtute, augetur eius motus: ergo etc.

2. Item, in contritione non sunt nisi duo, scilicet dolor et gratia, et unum est sicut formale, reliquum sicut materiale; sed est possibile, dolorem in nobis intendi, possibile est etiam, gratiam augeri: ergo etc.

3. Item.sinon potest intendi, ergo in omnibus esl aequalis; sed contritione existente aequali, aequalis est iusliticatio et gratificatio: ergo omnes secundum hoc essent aequaliter iusti.

4. Item, in omni actu animae, in quo contingit proOcere per assuefactionem et continuationem, conlingit ipsura intendi; hoc patet; sed profectus est in multiphcatione conlritionis et frequentatione: ergo etc.

Contra: 1. Nihil intenditur, cuius « impositio termino, quia contritio est divisio m mmima; sed minimo non est minus: ergo etc.

2. Item, nihil intenditur, quo non potest cogitari vel esse maius; sed iUo quod habet effectum infinitum, nihil potest esse niaius, cum sit infinitum: ergo nihil taie potest intendi. Sed contritio est huiusmodi, cum deleat omnem culpam, quod est virtutis infinitae: ergo etc.

3. Item, omne quod intenditur, aut intenditur per accessum ad veram nominis impositionem, vel per depurationem a contrario; sed contritio non intenditur per rfe/)ira</o?iem. a contrario, cumstatim, cura esl, expellat totahter omnem culpam, quia habet gratiam coniunctam; nec per accessum ad imposilionem nominis veram, quia eius «impositio est in termino »: ergo etc.

4. Item, si intenditur, aut ergo a gratia, aut a libero arbitrio. A libero arbitrio non, quoniam contritio est motus gratuitus, et tahs raensnratur secundum quantitatem gratiae;.sed augmentum gra- 1 Dist. '17. p. II. q. 1. scq. Cfr. II. Sent. d. 27. a. 2. q. 2, ubi de augmento (jratiae.

2 Nam contritio est dolor gralia informatiis. Vide supra a. I. q. 1. in fine; q. 2. ad 2; a. 2. q. I. ad 3. et q. 2. pro parte negat. I. — Inferius post graliam cod. R addit in nobis.

3 Edd. cjlorificaiio.

• Gilbert. Porretan., de Sex Principiis, c. ult.: Albissimus vel nigerrinius et huiusmodi sino amplius sunt et vnnus, eo quod huiusmodi imposilio [nominis] in termino est, ultra quem porrigi impossibile est. Cfr. I. Sent. d. 17. p. II. q. 1. scholion; tom. II. pag. IM, nota 9. et pag. 787, nota 8. — Minor insinuala est supra a. 1. q. I. in flne. tiae et caritalis non potest esse a libero arbitrio, sed a Deo. Si a gratia; contra: gratia uniformiter movet iiierum arbilrium, quanlum est de se: ergo non videtur intendere in eo contritionem. Praeterea, secundum illud altendilur intensio vel augraentum, penes quod consistit ratio quantitatis; sed quantitas est ex parte materiae, formalis vero contritionis ratio potius convenit gratiae quam materialis: ergo secundum illam non intenditur nec augetur. Contritio potest intendi alque augeri tum secundum fervorem motus, tum secundum augmentum virtulis poenitentiae per gratiam factum.

Respondeo: Dicendum, quod contritio est motus virtutis habens quantitatem virtutis, sicut est virtus, a qua estl Unde et augmentum et inlensionem habet secundum illud, a quo recipit quantitatem; haec autem est virtus poenitentiae. Unde sicut certum est, caritalem augeri, ita et poenilentiam; ac per hoc cerlum est, contrilionem et intendi et auget.

Unde notandum, quod queraadmodum caritas dicitur intendi quantum ad feroorem, et augeri quantura ad essentialem virtutem; et priraura est a cooperatione liberi arbitrii, secundum vero est a dono caelesti: ila et in proposito oportet intelligi, quod motus conlrilionis ferventior esse potest secundum cooperaticnem liberi arbitrii. Unde ex aequali gratia aliquando magis fervens elicitur motus, ahquando minus, secundum cooperationem liberi arbitrii. Sed proprie loquendo, non dicitur maior, nisi virtute poenitentiae augmentata; et hoc est per gratiam. — Concedendae igitur sunt raliones ostendentes, quod contritio possit intendi.

1. Ad illud quod obiicitur, quod est divisio in miniraa; dicendum, quod contritio et habet respectum ad obiectum, supra quod dirigitur, et ad virtutem, a qiia oriliir, sive dicatur habitus, sive //- berum arbitrium. Secundum comparationem ad obiectum, quia omne mortale expellit et quasi in pulverem redigit, non habet intendi. Ilabet etiam comparationem ad vim, a qua exit; et secundum illam viam habet intendi; et in prima via ratio procedit, et ideo non concludit.

2. Ad illud quod obiicilur, quod est virtutis infinitae; dicendum, quod contrilio non delet nisi virtute gratiae; gratia aulem est donuni, per quod inhabitat in nobis ille, cuius virtus est infinita; et illa est, quae potest in infinitum effectum, et iUi virtuti attribuitur expulsio priino et per se et contritioni per illam. Et ideo non sequitur, quod contritio sit infinita; sed quod coniuncta est cum virtute, cuius operatio est infinita.

3. Ad illud quod obiicitur, quod non accedit magis nec recedit; dicendum, quod ulruraque falsum est, imino ratione gratiae magis accedit, ralione vero doloris, dico, quod magis recedit. Dolor enim non tantum habet oppositionem ad culpam, sed etiam ad seqnelas et pronitates peccati, quae quodam modo doloris inlensione in nobis remittuntur paulative et expelluntur, prout dolor esl purior et intensior. Accessus aulem ad veram impositionem

4. Conclusiones 1. quaestionis passim supponuntur ab aliis Scholasticis, quin plerique specialiler rem tractent, — In probatione eonclusionis 2. minime negatur illud axioma Augustini, quod voluntas hominis in actibus supernaturalibus sit pedissequa gratiae, sed potius hoc asseritur, praeserlim in solut. ad 4. Cfr. Concil. Trident., Sess. VI. c. 5. can. 4; S. Thom., infra d. 17. q. I. a. 2. quaestiunc. 2.

De ipsa quaestione specialiter tractant: Alex. Hal., S. p. IV. q. 17. m. 2. a. 1. % I. — B. Albert., hic a. 29. — Petr. a

Utrum oporteat iniensius Secundo quaeritur, utrum per contritionem plus vel intensius oporteat conteri de uno peccato quam de alio. Et quod non, videtur:

1. Quia contrilio delens culpam est in instanti, sicut patet de iuslificatione impii; sed motus idem in instanti non potest esse magis et minus intensus: ergo etc.

2. Item, quidquid agit in multa siraul, ita non attendilur in hoc, quod non habeat verum nomen, sed quia non participat illud in termino secundum rationem gratuiti.

3. Ad illud quod quaeritur, utrum intendatur secundum intensionem doloris, aut gratiae, sive a hbero arbitrio, an a gratia; iam patet responsio. Si enim loquamur de fervore; dico, quod est a libero arbitrio; si autem loquamur quantum ad veram augmentalionem, sic dico, quod immediate venit a cxQmQnio poeniieniiae, qua augmentata, augetur dolor ralionalis partis, qui est detestationis vel displicentiae. — Ei si quaeras, unde veniat; dico, quod a Deo effective, a libero arbitrio dispositive, a gratia compleiive. — Et si tu obiicias, quod gratia uniformis est, et praeterea est forma; dicendum, quod quamvis ipsa uniformiter gratificet, dum tamen magis a Deo influilur et abundantius datur, magis gratificat. — Et rursus, quamvis a gratia, cum sit forma, non habeat principaliler ortum quantitas molis, quae est a materia principaliter, habet tamen ortum quantitas virtutis, quae est a forma; et hoc genere quantitatis est contritio quanta. Et ex hoc palet, quomodo, vel unde habeat quantitatem, et unde habeat intensionem, et qualiler. Tar., infra d. 17. q. 1. a. 5. quaestiunc. 2. — Richard. a.Med., infra d. 17. a. 1. q. 9. — Dionys. Carth., de hac et seq. q. infra d. 17. q. 4.

II. In solutione seq. (2.) quaeslionis S. Thom. aliique doctores consentiunt.

Alex. Hal., loc. cit. % 2. — Scot., supra d. IS. q. I. n. 9. — S. Thom., infra d. 17. q. 2. a. 3. quaestiunc. 3; Suppl. q. 3. a. 3. — B. Albert., hic a. 30. — Petr. a Tar., loc. cit. a. 3. quaestiunc. 3. — Richard. a Med., infra d. 17. a. I. q. 5. de uno peccato quam de alio. quod non in singula, non agit in quoddam plus, in quoddam minus; sed contritio simul agit in nmlta peccata, ita quod non considerat singula, quia tunc oporteret, respectu illorum dividi actionem: ergo contritio non magis detestalur unum peccatum quam alterum.

3. Item, contritio ea ratione detestatur peccatum, qua separativum est a Deo; sed quodliijet se- 3 Ita cod. H, cod. E neque, alii codd. et ed. I qnianon, Vat. el quod non.

• Scilicet quod contritio, quae intenditur, nondum fuerit contritio vera. s Cfr. supra pag. 391, nota 1.

parat a Deo, et ita aniittitur Deus per unura peccatum mortale, sicut per aliud, et ita per parvum, sicut per magnum: ergo etc.

4. Item, contritio respicit peccalum quantum ad duo, scilicet quantum ad offensam et quantum ad (lamnuin; sed quantum ad offensam omne peccatum habet rationera infinili, cum sit conlra Deum infinitum; quanlum ad damnum, omne peccatum aufert omnes virtutes, sicut dicitur lacobi secundo, et habelur in littera: Qui peccat in uno factus est omnium reus: cum ergo damnura el oiTensa habeant rationem aequalitatis, videlur, quod contritio debeat de omnibus esse aequalis.

b. Item, quantumcumque contritio detestelur modicum peccatum, laudabile - est; et quantumcumque sit parva contritio etiam de maximo peccato, bona est et laudabilis: ergo videtur, quod non sit necessarius gradus inlensionis secundum gradum vitiorum et peccatorum.

CoNTRA: 1. Maior est doJor de mortali et deesse quam dc veniali: ergo pari ratione de uno peccalo mortali graviori quam de alio minus

2. item, secundum Gregorium « magis se debet punire per satisfactionem qui gravius peccavit »: ergo pari ratione idem ipse, cum gravius peccat, gravius se debet punire per contritionem: si ergo de graviori peccato in diversis oporlet esse conlritionem maiorem, pari ralione in eodem.

3. Ilem, is est ordo in dolore, qui est et debet esse in amore, quoniam ab ipso habet ortum; sed magis bonum secundum ordinatam dileclioneni magis est amandum ergo pari ratione maius malum magis est detestandum.

4. Ilem, contritio est dolor rationalis; sed dolor consequitur existimationem ralionis, existimatio autem rationis non aequahter pensat omnia peccata, sed quaedam maiora: ergo pari ratione et dolor.

5. Item, esto per impossibile, quod aliquis perplexus esset, ut caderet in alterum duorum malorum; constat, quod si ordinatam haberet dilectionem, magis refugeret maius malum: ergo si magis refugit anle lapsum, pari ratione et post lapsum, et sic elc.

c 0 N c L u s I 0. Contritio, ul est deleliva culpae, ordinem habet ad magis detestandum maius malum secundum.

habitum, non secundum actum, sed ut est deletiva poenae, etiam secundum aclum.

Respondeo: Dicendum, quod dupliciter est lo qui de contritione: aut prout est deletiva culpae, aut prout esl deletiva poenae. Si prout est deletiva culpae; sic operatur in iuslificatione impii in instanti, et sic actu non potest habere ordinem respectu specialium peccatorum, quia simul et in inslanli est conlra omne peccalum coramissum; habet tamen secundum habitum, quia dolor ille habitualiter disponit ad deteslandum aliquod plus, aliquod minus; el quia habilitat ad detestandum malum, quia malum. ideo ad magis detestandum maius nialum. — Si autem loquaraur de deletiva poenae; sic dicendum, quod habet raaiorem intensionem et minorem eliam secundura actum, sicut ostendunt rationes inductae ad secundam parlem.

1. 2. Ad illud ergo quod obiicitur in contrarium, patet responsio, scihcet ad primum et secundum. Procedunt enim de contritione secundum primam viam, scilicet ut est in iustificatione impii.
2. 4. Ad illud quod obiicitur de separatione et damno et offensa, dicendum, (o([ separatio altendilur in elongatione secundum dissimilitudinera, et ojfensa secundum contemptum, et damnum secundum amissionera gratuitorum et vulnerationem naturalium sive dehabilitationem; et in his poenae gradus est; unde illud non valet. Quamvis enim Deus ab omnibus offendatur, tamen aliqui contemnunt eum plus, aliqui minus; et similiter in aliquo peccato plus natura laedilur et a virtule plus elongatur.

S. Ad illud quod obiicitur, quod de parvo non minus potest dolere; dicendum, quod sicut in caritate non est dare, quin amqr, quantumcumque sit parvus et quantumcumque magnus, semper sit bonus, tamen in sua magnitudine et parvitate necessario habel ordinem; sic in proposilo est intelligendum. Et sic facile est ad cetera respondere.

Cfr. C. Duo mxila (I.), d. 13, C. laramt David (4.),

In parle isla sunt dubilaliones circa litteram, et primo de lioc quod Magister dicit in littera: In perfectione aiUem poenilenliae Iria observanda sunt. Quaeritur enim, utrum isla tria sint partes poenitentiae subiectivae, vel integralesK Et quod non sint integrales, videlur: quia totum non praedicatur de parle inlegrali; sed conten est poenitere, similiter confiteri est poenitere et satisfacere: ergo non sunt partes integrales. Si tu dicas, quod islud fallit in loto homogeneo, quia quaelibet pars panis est panis; obiicitur, quia totum homogeneum habet partes unius naturae; poenitenlia aulem non habet parles unius naturae et conformis. Nam poenitentia conlinet contritionem et confessionem et satisfactionem, quae sunt diversa secundum formani. — llem, partes integrales constiluentes aliquod totum, sive homogeneum, sive helerogeneum, debent esse simul; sed hae partes poenitentiae non sunt simul: ergo etc.

Quod autem non?,m, sxibiectivae, videtur: quia tola natura tolius universalis salvatur in qualibet parte — unde ratio tota animalis est in homine — sed contritio non est tota et perfecta poenilentia, nec confessio: ergo non sunt subieclivae. — Ilem, numeralis partibus subiectivis, numeratur tolum: si ergo istae sunt p-dvles poemlenlhe sribiectivae, cnm sint tres, tres sunt poenitentiae: aut ergo poenitentiae tres virtutes, aut tria Sacramenta; quorum utrumque falsum est.

Respondeo: Dicendum, quod poenitentia sumilur duphciter, scilicet pro poenitenlia-un'<i<te et pro poenitentia-Sacramertto. Si loquamur de poenilentia-u?rtote; sic conlrilio et confessio et satisfactio non sunt partes integrales, sei poteslativae. Sicut enim ab una essentia plures egrediuntur potentiae, sic ab uno habitu plures actus consequuntur. Virtus enim poenitentiae ordinat hominem, ut puniendo se faciat emendam secundum onine forum; el ideo quilibet horum acluum denominalionem recipit ab habitu, ut poenitere dicalur; et sic videtur habere ralionem partium subicctivarum, sed re vera non habent, quia confessio et satisfactio non est poenitentia, sed actus egrediens a poenitenlia, simililer satisfactio et contritio. — Si autem loquamur de poenitentia- Sac?'amen<o; sic sunt partes inlegrales quanlum ad esse perfectum — unde rationabiliter loquitur Magister, cum dicit, quod in perfectione poenitentiae etc. — et sic patet, quod nullum horum est perfectum Sacramenlum sine alio.

Et si tu obiicias, quod non habent esse simul; dicendum, quod quamvis non sint simul acM, sunl tamen simul volo, vel effectu. Unde quando quis conteritur, habet confessionem et salisfactionem in proposito; et quando quis satisfacit habet duorum praecedentium elfeclum. Et sic patet ilhid.

Ilem, quaeritur de hoc quod dicit: Ut, sicut tribus modis Deum offendimus, ita tribus modis satisfadamus in contritione etc. Secundum hoc enim videtur, quod salisfactio non debet dislingui contra alias partes. — Item, si tribus modis est satisfacere secundum triplicem modum peccandi: ergo qui peccavit in corde, non videtur, quod debeat sibi imponi poena in carne, qma. per quae quis peccat, per haec et punietur. Tunc ergo pro nullo peccalo spirituali est imponenda satisfactio; et illud est manifesle falsum, cum peccata spiritualia sint graviora carnalibus: ergo gravius puniuntur a Deo et gravius debent puniri a sacerdote.

Respondeo: Dicendum, quod satisfactio dupliciter. Uno modo satisfactio dicitur ipsa reconcilialio; et sic, quia omnes partes poenitentiae sunt ad reconciliationem ordinatae, quaelibet polesl dici satisfactio sive salisfactoria. Alio modo dicitur satisfactio persolutio poenae debitae; et sic compelit proprie uni parti poenitentiae, quae est assumtio sive adimpletio poenae iniunctae. Nihilorainus (amen aliis partibus competit per accidens, utpote contritioni ratione doloris coniuncti, qui est in parte sensibili; similiter confessioni ratione. ernbescentiae. — Et sic patet primum.

Ad illud quod obiicitur, quod non debemus satisfacere exterius pro peccato cordis; dicendum, quod illud verbum Chrysostomi et similiter Augustini per approptHationem mlegiinr: quoniam ista tria respondent omni peccato mortali, quia quodlibert., hic a. 2. seq.; S. Thom., hic q. I. a. I; Petr. a Tar., hic a. 1. quaestiunc. 1-4; Bichard. a Med., hic a. I. q. I.

bet meretur poenam aeternam animae et corporis, et cuilibet debetur poena interior et exterior, nisi tanta sil interior, quod exterior non sit opportuna, et eius locum suppleat. Unde sicut certum est, quod non sufficit confileri peccalum oris, immo etiam pro illo oportet conteri el satisfacere; ita et in proposito intelligendum est.

Item quaeritur de hoc quoddicit: Coinpunclio ibi commendalur. Videlur enim accipere compunclionem pro eodem et contritionem. Sed contra: super ilJud Psalmi: In cubilibus vestris compungimini; Glossa: «Quibusdam slimnlis excilate vos, non pro dolore peccatorum, sed ad videndam lucem Christi. et ut invisibilium amore inardescatis»; sed corUritio est de peccatis tantum: ergo non sunt idem, male ergo accipit pro eodeni.

Respondeo: Dicendum, quod dolor dicitur co?itritio, et dolor dicilur compunctio: contritio, quia et.,. i -n i i > cor terit, vel peccata m corde illo dolore leruntur; sed compunctio, quia cor compungitur. Sed compungilnr cor secundum duplicem aspectum: aul carentia gloriae, aut consideratione offensae; et secundum hoc attendilur duplex dolor et duplex irriguum, scilicel superius et inferius; et i ta compunctio communior est quam contritio, sicut patet ex Glossa illa. Magister autem appropriat hic conipunctionem ad dolorem de peccatis, ex quorum consideratione pungitur cor quasi quibusdam aculeis

DiiB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicil: Confessio ibi commendalur: lustus in principio est accusator sui. Videtur enim male dicere, quia aut accusat se iustus in quantum iustus, aut in quantum peccator. Si in quanlum iustus; sed omnis qui accusat iustum in quanlum huiusmodi, accusat iustitiam; et omnis qui accusat iustitiam, est iniustus: ergo si accusat se in quantum iustus, est iniustus.

1 kleni diib. solvit Alex. Hal., S. p. IV. q. 10. m. t. a. 2. ad 5. ct 6; B. Albert., hic a. i. seq.; S. Thom., Pelr. a Tar. et Richard. a iMed., hic circa lit.

• Psalm. i, 5. — Glossam refert Petr. Lombard., in hiiiic loc, addito cimi Augustino (Enarrat. in Ps. i. n. G.) adhibitis post sUmulis. Subindo post Christi Petr. lombard. iro et subiungit scilicet, mn pro irrifjuo inferiori, sed pro irriguo superiori, quae verba inferius referuntur a.S. Bonav. et exponundir a Gregor., 111. Dialog. c. 34, de compunclione procedcnle ex timore et amore.

3 Cfr. supra a. 1. q. 1. in flne. — Pro cor terit codd. F G cor teritur, Vat. conterit. Si accusat se secundum quod peccator; sed omnis qui accusat peccatorem secundum quod peccator, accusat peccatum; et omnis talis iuste accusat et est iustus: ergo si accusat secundum quod peccator, accusator est iustus, et ita secundum quod peccator est iuslus.

Respondeo: Dicendum, quod in accusatione est accusans et accusalus; et cuin iustus accusat se, adest accusans el accusatus, sed tamen habens quasi duplicis personae ralionem; et secundum quod tenet duplicis personae rationem, ita et duplicis proprietatis, quia ille idem secundum quod iustus accusat se, secundum quod peccator est. Et sic patet, quod sophisma est de illa reduplicatione, quod test referri ad actum accusandi ratione subiecti, vel ratione obiecli.

DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Satisfactio praecipitur a Joanne. Videlur enim male dicere, quia loannes non potuit Saci'amenta novae legis instituere: ergo nec satisfactionem praecipere.

Respondeo: Dicendum, quod loannes praecepit insinuando vel praedicando; sed Christus mandavit tanquam principalis auctor, quia loannes pi'aecucurrit et dixit, Matthaeus tertio, sed Salvator confirmavil et instituit, ut habetur quarto eiusdem.

DuB. VT.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Facite dignos fructus poenitentiae. Videtur enim non esse praeceptum conveniens: quia digni fructus poenitentiae sunt Deo accepti; sed non est in noslra potestate nec in nostra cognilione ea facere, quae sunt in divina acceptatione: ei'go etc. — Item, si satisfactio est in praeceplo, cum nemosciat, utrum satisfecerit, quia nemo scit, se esse in caritate; videtur, quod semper est iteranda satisfactio.

Respondeo: Dicendum, quod dignitas fructus dupliciter potest accipi: aut per comparationem ad meritum culpae, aut in comparatione ad divinam caelestis regni desiderio affligit. Ii'riguum vero mj/t/ms accipit, cum inferni supplicia flendo perliniescit.

5 Idcm dub. solvit Alex. Hal., S. p. IV. q. 17. m. I. a. 2; B. Alberl., hic a. 8.

acceptationem. Et nota, quod hic vocat dignos fructus poenitenliae non in comparatione ad divinam acceptationcm, quia hoc non praecipitur; sed quantum ad meritum culpae. — Simihter intelligendum, quod satisfacere Deo dupliciler est: vel secundum forum suum et secundum verilatem, et sic non esl in praecepto; vel secundum probabilitatem conscientiae, el sic est in praecepto

Sed tunc videtur, quod ille peccator, qui non in-Yult suscipere satisfactionem condignam a sacerdole impositam, mortahler peccat; et dicendum, quod illud est praeceplum affirmalivum, quod non obligat ad semper, et praeterea commissum est in potestate sacerdotis; et ita, si poenitens hic condignam poenam a sacerdole suscipit, plenam poenitentiam facit; si non propter hoc quod sacerdos non imponit, attendens fragilitatem peccatoris; Dominus exspeclat, et solvet in purgatorio.

DuB. VII.

Item quaeritur de hoc quod dicil: Ut secundum qualitatem et quantitatem culpae; quae sit differentia inter qualitatem culpae et quantitatem. Cum enim non habeat culpa quantitatem molis, sed virlutis, et haec sit qualitas; videtur, quod non differant. — Item, si secundum quantitatera culpae est quantitas poenae; sed tanta est culpa, quanla est offensa; el tanta est offensa, quantus est is qui offenditur; sed ille est infmitus: ergo debet imponi poena infinita. — Item, quomodo poena potest esse secundum qualitatem, cum sint diversorum generum culpa et poena?

Respondeo: Dicendum, quod possibile est, quantitatem et qualitatem culpae causari ab eodem principio, sed tamen secundum aliam ralionem, sicut cognoscere coniugatam auget culpam et ulterius ponit in specie peccati. Unde qualitas culpae attenditur secundum id quod distinguit peccatum, secundum quod dicitur, quod est inquinamentum carnis et spiritus; quantitas, secundum quod aggravat in eodem genere. Et his etiam duobus modis respondet qualitas poenae, ut peccato spirituali poena spiritualis, scilicet oratio, peccato carnali poena in carne, sci- 1 Cfi. intra d. 18. p. 1. a. 2. q. 2. Vidc eliam Micli. 8, 6. seqq.; Miitth. 18, 23. seqq. el Luc. 7, 40. seqq.

• Edd. pro illud siibslitiiunt: indignilas fructus dupliciter polest accipi: aui per comparuiionem ad meritum culpae, wut in comparatione ad meritum poenae. Si in comparalione ad meritum poenae. licet ieiunium, et quantitas quantitati in eodem genere. — Et nota, quod quantitas peccati non accipitur hic penes eum, contra quem, sed penes libidinem peccanlis. — Et sic patent obiecta, quia haec quantitas est finita; et assimilatio qualitatum poenae et culpae attenditur in eodem genere.

DuB. VIII.

Item quaeritur de hoc quod dicil: Purgans lacrymis omnem qualitatem vitii; quia aut hoc est praeceptum, aut consilium. Si praeceptum esl; videtur periculum, quia pauci aut nulli ita discurrunl deflendo singula; et constans est, quod unica conlritione iustificalur homo, quae non potest omnes qualitates considerare. Si consilium; contra: sicut dicit I*hilosophus, « species delectationis movet appetitum»: ergo si aliquis ila singillalim vitiuni recogitet, videtur, quod det sibi occasionem tentationis et lapsus: ergo mehus est oblivisci quam ita ante oculos reducere.

Respondeo: Dicendum, quod quantum ad a/- quam qualitatem vitii est in praecepto, utpote quantum ad illam quae trahit in genus peccati aliud; quanlum ad aliquas est in consilio, scilicet quantum ad illas quae non mulant peccali genus. Sive autem sit consilium, se praeceptum; non obligat ad semper, sed quando est locus et tempus, et quando poenitens ita maceravit se et domuit sensualitatem, ita quod ad recogitalionem circumstantiarum ignis concupiscentiae non incalescit, sed magis indignalio volunlatis; tunc debet talia recogitare, maxime quando est in actu orationis et gemilu; alias potius debet abigere quam talia ruminare, maxime in peccatis carnis, in quibus habet homo incitationem intra, propter quod signanter dicitur primae ad Corinthios sexto: Fugile fornicationem, quasi, non tantum in opere, vel in voluntate, sed eliam in recogitatione.

DuB. IX.

Item quaeritur de hoc quoddicil: Defleat virtutem, qua interim caruil. Contritus enim non de- 8 De Motu animalium, c. 5. (c. 7.): Imaginatio vero et intellectio rerum liabent virtutem; aliquo enim niodo forma [eloo? i. c. forma sive species] intellecta calidi aut frigidi, aut iticundi aut lerribilis, talis quidem est, qualis quidem et rerum unaquaeque; quapropter et horrent et liment inlelligentes solum. Cfr. 111. de Anima, text. 48. seqq. (c. 10.), et VII. Phys. text. 19. (c. 3.). Lib. III. Ethic. c. 12. insinuat, quod delectabile, quanto magis in particulari consideratur, tanto magis appetitum moveat. 13. Albert., hic a. 23. ait: Avicenna dicit, quod species delectabilis corporalis etiam quandoque rcminiscentem movet (cfr. Avicenna, de Anima, p. IV. c. 3. et 4; Motaph. tr. 6. c. S. et tr. 9. c. 7). — Pro species delectationis cod. aa species delectabilis.

bet dolere nisi de culpa: ergo si debet dolere de carentia virlutis, videtur, quod haec sit culpa; sed in infinitis instantibus caruit: ergo in infinitis peccavit. — Item, cum multae sint aliae circumslantiae, sicut determinat Tullius, scilicet rjriK, quid, cur, quando, ubi, quomodo, quibus auxiliis; et illam quae est quis, dividit in undecim circumstantias, scilicet nomen, nalumm, convictum, forlunam etc, quae ibi patent: videtur, quod Augustinus niuiis insufficienter hic tangat.

Respondeo: Dicenduni, quod non solum contritione deflentur peccata, sed etiam poenae peccatorum, poenae, inquam, quae sunt sequelae et quae dehabilitant et reddunt hominem ineptum ad bonum. Inter has praecipua est carentia virtutum; et per hanc Augustinus intelligit alias sequelas vitiorum, quae considerandae sunt et deflendae, noh quia sint culpa, sed poena, non inflicta, sed acta.

Ad illud quod obiicitur, quod plures ponit Tullius vero ponit omnes circumstantias, quae contingunt negolium vel personam. Possunt autem omnes circumstantiae reduci ad quatuordecim, quae his versibus notantur:

Aggravat oi-do, lociis, pei'son;i, scienliii, lempus, Aelas, conditio, ninnci-iis, mora, copia, causa,

Est modus in culpa, status altus, lucta pusilla.

Ex his autem quinque respiciunt personam, scilicet scientia, ordo, aetas, conditio et status. Tres respiciunt crimonse aclum, scihcet numerus, mora et modus agendi. Tres respiciunt causam, scilicet copia, causa, iucta pusilla. Et duae sunt adiacentes, scilicet locus et tenipus.

1 Potius Marius Vicloi-inus (clV. tom. I. pag. 31, nota 2.) in Comment. super 1. Hhctor. Ciceronis, c. 24. seqq., et posl eum Boeth., IV. de DilTerentiis topio., qiii ad has communiler receptas circumslantias (cfr. Aristol., 111. Elhic. c. I;. Damasc, II. de Fide orihod. c. 2i, et opusculum, cui titulus Principia rhetorices, inler opera August., c. 4.) reducunt illas quas Cicero enumerat. Ipse siquidem loc. cil. distinguit duplex genus circumslaniiarum seu attributorum, scil. eorum quae personis, et eorum quae negotio sive lacto conveniunt. Personis conveniunt undecim, scil. nomen, natura [utrum sit vir, an mulier, an sit barbarus, an puer, an Atheniensis elc.], inctas apud quos scil. ct qiio more etc. sit educatiis], fortuna [ulrum qua de causa commulatio, ut laetilia, cupiditas, morbus etc.], studium [ut poeta], consilium [i. e. non faciendi faciendive excogitata ratio], factum, casus et oratio (i. e. quid fecerit, aiit quid ipsi acciderit, aut quid dixerit). Respectu negolii, in quantum hic consideratur, distinguit Cicero inter ea quae concernem vero negotii concernunt loctts [ubi], tempus [quando], modus [quomodo], facultates [quibus auxiliis] et occasio (i. e. pars temporis, habens in se alicuius rei idoneam faciendi aut non faciendi opportunitatem). Cfr. ibid. II. c. 9. seqq. — Pro un- DuB. X.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Cum gaudio enim debet facere immortalis futurus etc. Videtur enim maledicere, quia poenitentia maxime consistit in dolore et lacrymis: ergo non debet facere cnm gaudio, sed potius cum dolore. Si tu dicas, quod utrumque ibi concurrit; quaeritur: quare potius dicit, cum gaudio esse faciendum?

Respondeo: Dicendum, quod ideo hortatur ad gaudium, quia illud est conservativum omnium virtutum, et maxime virtutum, quae consistunt circa poenalitatem. Unde Philosophus dicit: « Qui continet et hoc ipso gaudet vere castus est; et ille vere habet perfectam fortitudinem, qui non solum non succumbil, sed etiam in poenalilalibus vel poenalibus gaudet ». Et haec est principalis ralio, quare hortatur ad gaudium, quia aliter assumtio poenalitatis non est virtuosa.

Ratio autem, quare gaudendum est in poenitentia, est duplex. Prima est consideratio aequitatis, secunda est consideratio utilitatis. Aequitas est Ral maxima ibi, ut caro, quae traxit spirilum et subiugavit per delectationem et inimica est Spiritui veritatis e contrario subiiciatur per afllictionern et per hoc reconcilietur, et de inimico vindicta sumatur. Unde sicul homo carnalis multum gaudet in depressione inimici, ita spiritualis debet gaudere de afllictione carnis. Et sicut iudex iustus muUum gaudet in exercitatione iustitiae, sic poenitens debet gaudere; et ideo Proverbiorum vigesimo primo: Gaudium est iusto facere iustitiam; propterea etiam Proverl)iorum decimo quarto: Cor, quod novit ama,- ritudinem animae suae etc.

Alia est consideratio mn[l)ks utililatis, quia decim codd. et cdd. duodecim, perperam. iit ex praenotatis constat. Subinde pro nomen, naturam, conviclum, fortunam edd. falso numerus, mora, conditio, scientia (cfr. inferius).

2 Ex cuius verbis hic in lit,.Magistri, c. 2, allegatis tcxtus huius dubii sumtus est. — Paulo inferius voci contritione codd. F G praemittunt in.

3 Vide tom. II. pag. 767, nola 6. et pag. 820, nota i.

est tabula liberationis a naufragio Unde sicut gaudet quis, quando de naufragio evadil, sic poenitens debet gaudere. — Alia ratio potest esse ex. parte boni, quia renovat hominem, secundum illud Psalmi: Renovabitur ut aquilae iuventus lua. — Damna etiam spiritualia ibi restauranlur. Et sic patet multiplex ratio gaudii.

Et quod obiicit, quod debet facere cum dolore; dicendum, quod illud non impedit, quia, quando quis vehementer dolet, in solo dolore invenit delectationem. Unde exemplum est deAuguslino, qui narrat in quarto Confessionum, quod quando mortuus eral socius, in nullo deleclabatur nisi in geoiitu, et poena erat ei omnis alia delectatio, et in hac sola quiescebal. Quanto magis igitur debet quis in dolore de propria morte laelari? Et ideo recte dicit, quod cum gaudio facere debet.

DuB. XI.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Caveat, ne verecundia ductus dividat apud se confessionem etc. Videlur enim male dicere, quia quanto pluribus revelat, tanto maior erit verecundia, et plus habet, unde erubescat. Unde non videtur, quod hoc sit ex verecundia, sed contra verecundiam.

Respondeo: Dicendum, quod verecundia maior polest esse dupliciter: aut quia reputatur quis peccator enormis et magnus, aut quia a pluribus esse peccalor cognoscitur; et prima verecundia maior est: et ideo pro vitanda maiori bene assumeret quis minorem, ac per hoc derogaret veritati confessionis, quae non est dividenda, sicut patebit infra.

DuB. XII.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Ne prius ad dominicum. corpus accedat, quam confortetur bona conscientia; quid vocatur hic confortari bona conscientia? NAe,.wr, quod qui est in gralia possit accedere sine culpa; et talis est conlrilus ante confessionem. — Sed in contrarium est quod dicit Hugo in epistola ad Bernardum: « Audacter dico, si fuerit contrilus, non taraen debet comraunicare, antequam confessus fuerit ». — Propter hoe est quaestio,. 1-,.,.. utrum aliquis contritus m casu aliquo possit accedere ante confessionem.

Respondeo: Dicendum, quod tunc aliquis confortal se bona conscientia, dum probabiliter percipit,culpam sibi esse dimissam; hoc autem percipit, quando facit quod in se est ad obtinendam veniam. Hoc autem non plene facit ante confessionem, si,,.,...,.. „ habet sacerdotis copiani; tunc emm, si conhtetur exterius, conscientia interior confortatur, et bene potest accedere. Si autem habet copiam et non confitetur, male facit, si accedit. Si vero non habet copiam; aut habet necessitatem conficiendi, ut sacerdos parochiahs, et tunc potest accedere cura dolore et proposito confitendi; aut non habet necessitatem, et sic nullo modo debet accedere ante confessionem, quia qui fuit per mortale excommunicatus ad Sacramentum unitatis Ecclesiae non debet accedere nisi prius reconcilialus Ecclesiae, nisi alias cogatur; et tunc evidens excusatio habetur.

Dltb. XIII.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Cohibeat se a ludis et a spectaculis; quid vocantur isla duo? Et quare dicit, ipsum debere se cohibere? Aut enim sunt niala, aut bona et licila. Si mala; tunc ergo omnes debent se cohibere. Si vero bona et licita: ergo nullus debet se cohibere.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicilur primae ad Corinlhios decimo in Glossa, ludus est gesticuiatio libidinosa, cuiusmodi est in choreis; spectacula sunt, sicut dicit Augustinus, sicut cicorpoi'is et sanguinis Christi accesserit [criminosus Christianus], iudicium sibi pro certo manducat et bibit, etsi eum peccasse iam multum poeniteat et vehementer doleat et ingemiscat.

s Edd. Tunc auteni plene facit quod in se est ante communionem. Paulo post pro exterius codd. I It cnniritus.

thara et venalio et huiusmodi. Dico igitur, quod ludus chorearum non est malus secundum se, sicut patet de sorore Moysi, Exodi decimo quinto; sed flt malus quadruplici decausa, sciucet propter moclum, quando esl modus iascivus; propler fii%em, quando fit ad provocandam libidinem; propter tempus, ut non fiat tempore trisliliae; propter personam, ut non fiat a persona religiosa. His remotis, potest fieri. Quoniam igitur poenilens elpersona est, cui non corapetit, et quamdiu vere poenitet, est in tempore tristitiae: ideo ei non competit. Simihter iudicandum est de speclaculis; his enim quatuor de causis possunt male fieri et fiunt; his exclusis, bene possunt fieri.

DuB. XIV.

Item quaerilur de lioc quod dicit, quod non omnes digni fructus sunt digni fructus poenitentiae. Videlur enim male dicere: quia opera, quae facit poenitens ox virtule poenitentiae, sunt fructus virtutis; et non nisi poenitentiae: ergo etc. P)'aeterea, sicut virtus poenilentiae est circa bonum et difficile, ita ahae virlutes: ergo etc. — Item, cum fructus dicatur a fruendo, quomodo opera poenitentiae possunt dici fructus?

Respondeo: Dicendum, quod opera poenitenliae dicuntur fructus, non quia eis fruamur, sed quia ad fruitionem ducunt; vel fructus metaphorice: sicut ex arbore nascitur pomum, quod dicitur fructus arboris, ita ex volunlate poenitentis bonum opus. — Et nota, quod differt dicere bonum fructum et dignum fructum poeriitenliae. Bonus fructus potest dici omne opus bonum; dignus fructus plus dicit, scilicet bonum opus cum convenientia ad stalum. Bonum enim est opus et ita perfectum, si 1 Vers. 20: Sumsit ergo Maria... tympanura in inanusua, egressaeque sunl omnes mulieres post eam cum lympMnis et choris. — De seqq. rationibus, et quidem de I. et 2. vide Clement. Alexand., Ul. Paedng c. II. (Migne Putrol. (irnec. tom. S. col. 654. seq.); de 3. Eccli. 22, 6: Muslca in luctu imporluna narratio; de 4. cfr. C. Non oportet ministros allaris (37.), de Consecrat. d. 5. et C. Cim decorem (12), X. de Vitii et lionesl. clericor. (lib. 111. tit. 1.). — Inferius pro ut non edd. bis ut si.

2 Cod. K (1 a secunda manu) cl sifiiml, Itis elc. — Idem dub. solvit Alex. Hal., S. p. II. q. 133; B. Alberl., hic a. 43; S. Thom., hic q. 4. a. 2; quaestiunc. I. 2; Pelr. a Tar., hlc a. 3. quaestiunc. 1.2; Richard. a Med., hic a. 3. q. I.

3 Cfr. supra pag. 318, nota 5. — Augusl., XI. de Civ. Dei, c. 2.5. dicit, <t quod proprie fructus fruentis, usus ulentis est ».

• Vide I. Sent. d, 1. a. 3. q. 2. ad 4. — Mox post sicut cod. G addit enim.

6 Libr. I. Homil. in Evang. homil. 20. n. S: Neque enim competit statui. Sed dignus fructus poenitentiae non dicil solummodo bonum opus, prout competit statui, sed ut competit merito peccati; quia qui plus peccavit ampliora debet pati, ut Gi-egorius determinat in homilia

DuB. XV.

Item quaerilur de hoc quod dicit: Miles, vel negotiator, vel alicui ofpcio deditus etc; quia, si hoc verum est, ergo nullus negotiator, nullus miles salvatur; et hoc est contra sacram Scripturam. Nam beatus loannes militiam non reprobavit, sed dixit: Contenti estote stipendiis vestris, Lucae tertio Item de negotiatoribus, Genesis quadragesimo nono: Zabulon in littore maris habitabit, ubi secundum htleram terra Zabulon benedicitur negotiationibus. — Ilem, si hoc verum esset, periret mihtia, quae necessaria est ad defendendam fidem; perirent negotiationes, sine quibus multae terrae non possent vivere.

Respondeo: Dicendum, quod militia et negotiatione et ofQcio telonii sive vectigalium exactione, a qna dicitur Matthaeus puhlicanus potest quis recte uli, si faciat eo modo, quo inslituta sunt: ut miles nemini iniurietur, negotialor neminem circumveniat, et telonearius non exigat vectigal immoderatum, sed quod instilutum est ex certa causa et ulili; et hoc totum potest esse sine peccato, et hoc modo poenitens potest in hoc statu salvari. Sed his propinquissimae sunt abusiones: in militibus violentiae, in negoiialoribus deceptiones, in aliis immoderatae exactiones; et ideo huiusmodi sunt periculosa. Et quanlum ad tales abusiones dicit Gregorius: « Non poenitet quis, quousque dimitlat haec », scilicet quantum ad abusionem. pnr fruotus boni operis esse debet eius qui minus, et eius qui amplius deliqult etc. Cfr. supra pag. 364, nota 6. et pag. 370, nota 2. — Post sed edd. supplent etiam. — Idem dub. solvit Alex. Ilal., S. p. IV. q. 16. m. 1. a. 2. ad 7; B. Albert., hic a. 44.

e Vers. 14. — Seq. textus est Gen. 49, 13: lacob filiis suis benedicens Zabulon praodicta ut benedictionem imperiil, addens: Et in slaiione navium pertingens usque ad Sidonem. — Superius pro verum est codd. F G verum esset. Inferius pro ne- (jotiationibus cdd. cuni pluribus codd. negoiiatoribus.

Praedictis vero adiiciendum est,

Supra egit Magister de partibus poenitentiae integralibus. Hic agit de subiectivis, quae sunt poenitentiae ante baptismum, et post baplismum de mortalibus, et tertio de venialibus. Dividitur aulem haec pars in duas partes secundum duo capitula. In prima dividit poenitentiam per trimembrem differentiam. In secunda vero specialiter tradit modum poenitentiae de venialibus, ibi: Quae autem pro venialibus sit

Ad intelligentiam huius partis secundum triplicem poenitentiam, quam distinguit Magister in littera, tria principaliter quaeruntur.

Primo quaeritur de poenitentia ante baptismum.

Secundo, de poenitentia post baptismum, quae est de mortalibus.

Tertio, de poenitentia, quae est de venialibus.

Circa primum, quod non sit necesse poenitere de originali, videtur:

1. Quia potentior est vis regenerativa Sacrai.menti quam vis propagativa hominis corrupti; sed per propagalionem sine delectatione transfunditur originale: ergo ab oppositis, immo multo forlius, per Sacramentum sine dolore delelur.

2. Item, omnis poenilentia est respectu voliti, non enim poenitet homo de eo quod noluit; sed originale nunquam fuit voluntarium: ergo de illo

non est necessaria poenitentia.

Contra: 1. De eo, de quo iuste arguitur homo ab alio, iuste arguitur a se ipso; sed Augustinus dicit in libro de Corrcctione el gratia, quod peccator pro originali est arguendus: ergo peccator debet arguere se ipsom; sed homo de culpa arguit se ipsum per poenitenliam: ergo etc.

2. Item, sicut ira per zelum detestatur homo omnem iniustiliam in alio, ita poenitentia omnem iniuslitiam in se ipso; sed originale est iniustitia in homine: ergo est detestanda per poenitentiam, et sic etc.

3. Item, omnis qui vult Deo reconciliari, necesse habet deteslari omne quod a Deo separat; sed originale separal: ergo etc.

4. Item, de peccato, de quo iusle punitur a Deo, debet poenitens punire se ipsum; sed pro originali iuste punitur homo a Deo poena carentiae, quae est maxima poena, quia maxiraum damnum: ergo pro eo debet se punire. Quoad aduUos scienles, se habere peccatum originale, congruum esl, ut hoc eis actu displiceat, tamen non est eis necessarium de eo conteri et poenilere.

Respondeo: Dicendum, quod de originali peccato est loqui communiter et specialiter. Communiler, iit esl in omnibus; et sic ad eius deletio- 1. nem non requirilur ahquis actus ex parte eius, in quo est, ut patet in parvulo. — Est etiam loqui specialiter, quantum ad adultos, qui se habere 2. nesciunt; et quantum ad hos non oportet, quod aliquis aclus detestalionis inlerveniat. — Esl iterum loqui quantum ad adultos, qui se habere sciunt;

1. Praeeunle Alexandro Hal. (S. p. IV. q. 1S. m. I.a. 1.), S. Thom. (hic q. 1. a. 2. quaesliunc. 2; cfr. Suppl. q. 2. a. 2.) distinguit poenitenliam proprie diclam a large dicla, quae est et quantum ad tales congruum est, ut sibi displiceat, congruuni, inquam, quod displiceat non speciali; sed in generali, quia debet displicere omne quod a Deo separat; conteri autem non est necessarium

Ratio aulem, quare non est necesse, ut ratur, est, quia non esl actu noslro commissum; et sic, licet in adulto sit talis originalis displicentia, non taraen esl poenitentia, quia poenitentia, sicut ostensum est, proprie est respectu voliti.

Hationes igitur probantes, quod non est saria poenitentia ad delelionera originalis, verae sunt et concedendae. Rationes omnes ad oppositum procedentes probant, quod congruum est, ut originale displiceat adulto, ne velit amplius in illo remanere; sed quod teneatur se a//ligere, non concludunt, vel etiam poenitere.

1. Quod enim obiicitur, quod arguendus est pro originali; non intelligilur, quia ipsum conlraxit, sed ne in ipso velit permanere.

2. Ad illud quod obiicitur, quod poenitentia est detestanduiu omne malum nostrum; dicendum, quod verum &?,. actum, wm co;i/ractom; similiter videtur de ira per zelum in prnximo.

3. Ad illud quod obiicitur, qund debet detestari omne malum. quod separat a Deo; dicendum, quod verum est, si illud sit ex propria voluntate introductum; et esto quod detesletur, non propler hoc poenitens dicitur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod debet se punire de omni eo, de quo iuste punitur a Deo; dicendum, quod hoc verum esset, si Deus poena smsus puniret, vel etiam baptismus non siirficerel; nunc autera Deus non punit poena sensus, et baplisraus sine omni poena satisfactoria sive assumta absolvit, sicut melius supra visum est. omnis displicenlia mali praeteriii. Prima, ut dicit, mdlo modo potesl esse de originali, secunda vero debet esse. Idem reapse docct S. Bonav., quidquid dicat Estius (hic 6.), qui cum a re dicatur congruum est), vel cum edd. perperam nec [cod. E wow] cst necessarium, vel, ut codd. M 0, haec verba omittunt. c. 6. n. 9: « Nec attendunt, si nondum regenorati sunt, primam essecausam, cur obiurgati, quod sint inobedientes Deo, sibi debeant displicere, quia fecit Deus liominem rectum [Eccle. 7, 30.] ab initio humanae creaturae, et non est iniquitas npud Deumy [Rom. 9, U.]. Haec verba praemittit Auguslinus iis, quae superius allegata sunt.

ptus esl falsa illa anliquarum oditionum lectione: nec est necessarium, notata pag. iOi, nota 5. Ceterum attcnto considocloris nostri sonlenlia.

De hac 1. quaeslione: Alex. Hal., loc. cit. et q. 17. m. 3. a. i. — Scot., hic q. I. n. 6. — Pelr. a Tar., hic a. 4. quaestiunc. 3. — Dionys. Carth., hic q. I.

Ulrum acluUum, accedenlem ad

Secundo quaeritur, lUruin aiJultum, acceiJenlem ad baplismum cum actuali, necesse sil ante Sacramenlum poenitentiae accipere quam baptismura. Et quod sic, videlur.

1. Acluum secundo: Poenitemini, et baptizetur umisquisque vestrum; Glossa: « Diclurus de baptismate praemisit iamenta poenitentiae, ut prius se aqua afflictionis perfunderent et post Sacramento baptismatis lavarent ».

2. Ilem, Malthaei lertio: Exibant ad illum. elc; Glossa: « lam tunc exemplum baplizandis dabatur confitendi peccata et promittendi meliora »: ergo si debent confiteri, simifiter et conteri et satisfacere.

3. Item, ratione videlur: quia Dominus et beatus loannes inceperunt praedicationem suam a poenitentia; sed ab eo debuerunl incipere, quod est salutis initium: ergo si ita inceperunt, palet, quod primo debet accipere poenitentiam.

4. Item, primo persona corrupit naturam; sed actuale est corruptio personae, et originale naturae, et conlra actuale est poenitentia: ergo praeit baplismum.

5. Item, parvulus non habet nisi originale, sed adultus actuale cum originali; sed qui habet ampliorem morbura del)et habere amplius remediura: cum ergo baptismus necessarius sit parvulo, aHquid ultra baptisraum erit necessarium adulto. Sed hoc non est nisi poenitentia: ergo etc.

Gontra: 1. Baptismus est ianua Sacramentoggj a,nm est primo, et ante ipsam nihil debet praeraitii: ergo etc.

II. Seq. (2.) quaeslio ab aliis doctoribus eodem sensu solvitur, sed plerumque, dum tractant de conditionibus ad baptismum ex parle baplizandi adultl requisiiis. Cfr. Alex. Hal., loc. cit. q. 15. m. 1. a. 2. — Scot., in utroque Scripto supra d. i. q. 3. — S. Thom., hic q. I. a. 2. quaestiunc. I; S. III. q. 68. a. i. 5. 6. — B. Albert., hic a. 48. — Pelr. a Tar., loc. cit. quaesliunc. I. 2. — Kichiird. a Med., d. 4. a. I. q. 2. — Dionys. Carlh., hic q. 2.

cum actuali peccalo, necesse sit

2. Item, « poenitentia est secunda tabula post naufragium», ut dicit Ilieronymus, el habetur in littera supra distinctione decima quarla; sed secunda dicitur respectu baptismi: ergo haec non praecedit ipsum.

3. Itera, baptismus omnem culpam delet, sicut supra monstratum est — unde Augustinus ad Valerium: « Lavacro regenerationis omnia peccata hominum mundantur atque sanantur » — sed superfluum est facere per plura quod potest fieri per unum: ergo ad emundationera non est necessaria poenitentia. Poenitentia, prout est virtus et contritio, in adultis praecedere debet baptismum, sed non, prout est Sacramentum et absolutio et satisfactio;

confessio autem de congruo praemitti potest.

Respondeo: Dicendum, quod est loqui de poenitentia, ut est virtus et ut est Sacramentum. Si loquamur de poenitentia, ut esl virtus, cuius actus est contritio; necesse est, quod praecedat baptismum in adulto, qui habet actuale peccatura; « nemo enim inchoare potest novam vitara, nisi poenileal eum veteris vitae ». — Si autem loquaraur de poenitentia, ut est Sacramentum, secundum quod homo confitetur et recipit absolulionem; dico, quod non est necesse praecedere, sed de congruo polest. Fit « Cap. 1. Cfr. ibid. Comment. p. I. dub. 1.

enim confessio sacerdoti, ut homo erubescat et peccata sua recognoscat et de eorum remissione Deo ingratus non existat, et quantum ad hoc congruum est; sed non oportet nec debet sequi absohitio nec ligatio, quia omnino solvitur in baptismo. — Igitur poenilenlia quantum ad contritionem praecedit necessario; quantum ad confessionem de congruo; quantum ad absolutionem et satisfactionem neutro modo. Et quia Sacramentum completum est in absolutione, quia ibi esl remediuni; ideo dico, quod poenitentia, secundum quod Sacramentum est Ecclesiae, sequitur, non praecedit.

1. 2. Ad illud ergo quod obiicitur primo, quod laraenta poenitentiae debent praecedere; dicendum, sn concedenduui est; similiter, quod exemplum dabatur confitendi, non quia necessarium, sed quia congruum.

Consequenter quantum ad secundum articuhim quaeritur de secunda poenitenlia post baptismum, scilicet quae est de mortahbus. Et circa hoc duo quaeruntur.

Utrum necesse sit poenitere de Circa primum ostendilur, quod necesse est poenitere de peccatis commissis per ignorantiam:

1. Quia dicit Arabrosius: « Gravissime peccas, ignoras »; scd, sicut exponitur, hoc non est ob ahud,nisi quia taiis non de facili quaerit medicum: ergo tah necessaria est medicina; et haec est poenitentia, et sic elc.

2. Item, ratione videtur: quia Augustinus de Correctione et gratia dicit, quod non excusatur homo propter ignoi-anliam, quin teneatur credere: ergo pari ralione non excusatur homo propler ignorantiam, quin teneatur conteri.

3. Item, ratione videtur: quia peccatum ex ignorantia est peccatum actuale ex nostro actu com- 1 Fere omnes codd. ut.

2 Vide Siipra d. 14. p. I. dub. 3. ct hio p. I. dub. 8.

3 Cfr. supra pag. 37, nota o. verba Anselmi.

3. Ad illud quod obiicitur, quod praedicatio incepit a poenitentia; dicendum, quod incepit a poenitentia-virtute, non Sacramento

4. Ad illud quod obiicitur, quod prior est corruptio personae; dicendum, quod verum est in primis parentibus, sed post fuit e converso; et quia Sacramenta currunt secundum cursum necessitatis nostrae; ideo patet, quod prius debuit esse baplismus.

5. Ad illud quod obiicitur, quod amplius remedium debet habere; dicendum, quod verum est, sciUcet conlritionem; sed non oportet, quod aliud Sacramentum, quia baptismus ad utrumque valet; et ideo non requiritur aliud Sacramentum, sed sufficit actus mentis, per quem se praeparat ad effectum baptisrai, ahoquin accederet fictus. Et sic patet illud.

Primo quaeritur, utrum de mortalihus per ignorantiam commissis necesse sit poenitere.

Secundo quaeritur, ulrum necesse sit conleri de peccatis scienter commissis et postmodum obhtis.

commissis per ignorantiam. missum: ergo sine actu nostro non deletur; sed actus, per quem deletur culpa, est poenitentia: ergo elc.

4. Item, ignorantia in eo qui peccavit, non excusavit apeccato: ergo non excusat, quin egeat remedio.

Contra: I. Poenitentia non est nisi de sed quod per ignorantiam fit, esl involuntarium: ergo de tali non debet fieri poenitentia.

2. Item, incognita bona non possumus amare: ergo nec incognita mala possumus odire nec detestari: ergo de his non est poenitentia.

3. iLem, nullo iure sumus certi, utrum offendimus Deum per ignorantiam; sed nullus tenetur Iesu Chrisli, et tamen ab hac damnatione non se liberabunt qui polci'unt dicere, non se audisse Evangelium Chrisli, cum fides e.v auditu sit [Kom. 10, 17.]; quanlo minus se liberabunl qui dicturi sunt: perseverantiam non accepimus? etc. — Post ratione cod. X addit a siinili.

agere aliquid ex praecepto, nisi ad quod habel certitudinem ex aliquo iure: ergo nullus tenetur poenitere de comniissis per ignorantiam.

4. Item, de solis illis tenemur poenitere, de quibus tenemur confiteri; sed sola illa tenemur confiteri, quae possumus veraciter enarrare, et illa sola possumus veraciter enarrare, quae novimus; quia, si dubia vel ignorata asseramus, est mendacium: ergo cum ignoranter commissa nesciamus esse peccata, non possumus ea veraciter confiteri: ergo nec tenemur de his aliquo modo poenilere- De peccaHs commissis per ignoranliam necesse est adhibere diligentiam, ut sciantur, atque poenitere in generali, non autem in speciali.

Respondko: Dicendum, quod poenitere de aliquo est dupliciler, scilicet m generali et in speciali: in generali, quando homo dolet generaliter de omni ostensa Dei, quam fecit; in speciali, quando dolet de hac vel illa. — Dico ergo, quod de peccatis commissis per ignorantiam debet poenilere in generali el dicere cum Prophela-: Delicta iuventutis meae et ignorantias meas etc.; in speciali vero non tenetur poenitere, sed tenetur facere quod in se est, ut sciat el ut peccata recognoscat. Committuntur enim per ignorantiam iuris; et tunc, cognito iure, scit, se peccasse, ut puta qui fornicatus est ignorans, illud esse peccalum. Committuntur eliam per ignorantiam facti, diligentia debita non adhibita; et tunc cognoscuntur, Domino revelanle; unde tenetur orare, ut Dominus parcat ei, vel revelet.

Principia adliibila ad solvendam ulramque huius arliouli quaeslionem comnuMii sulTragio approbantur. Plures commentalores Lombardi eadem tradunt disputantes de contritione (infra d. 17.) et in quaestione, utrum peccatum sit actus volunlarius (IL Sent. d. 41, vel d. 24.).

Utrum necesse sit conteri de peccatis Secundo quaeritur, utrum de peccatis scienter commissis et postmodum oblitis teneatur homo conteri, aut possit de talibus sine poenitentia salvari. Et quod teneatur conteri, videtur:

1. Quia, si aliquis peccet et post cadat in furiam ante poenitentiam, non potest postmoduni iu- 1 Vide infra d. 21. p. 11. a. 1. q. 2. commissum per ignorantiam est involuntanum; dicenduin, quod non est oinnino involunlarium, quia, etsi non perfecta fuerit cognitio, fuit tamen cognitio aclus, quamvis non recognosceretur circtmistantia deformans; et hnc melius patet in quaestione de ignorantia in secundo

2. Ad illud quod obiicitur, quod non possumus poenilere de ignoratis; dicendum, quod verum est de ignoratis omnino, sed de ignoratis in particulari el in universali scitis conlmgh conteri in universali. Et quia quaedam ignorata in particulari per negligentiam sciuntur per diligenliam; ideo tenelur facere quod in se est, ut sciat; et si non occurrat, tunc sufficit poenitentia in generali, ut doleat et etiam aliqua mala sustineat et in muUis se offendisse credat, quae ignorat.

3. Ad illud quod obiicitur, quod ignoratum nullo iure scitur elc.; dicendum, quod ad poenitentiam sufficit cognifio probabilis; et probabile est cuilibet, qui fuit ignorans etiam in adulto, quod in raullis offenderit. Et hoc insinuat lex divina, quae de illis docet poenitere el petere veniam; unde in Psalino: Delicta quis intelligit? ab occultis meis munda me.

4. Ad illud quod obiicitur, quod ignorala non possunt confiteri: ergo etc; dicendum, quod illa tenemur confiteri, pro quibus oportet poenitentiam facere in speciali; talia autem, nisi nobis innotescant vel per nostram diligentiam, vel per revelationem divinam, ad poenitentiam in speciali agendam non obligant; nihilominus tamen in ipsa confessione debet homo se totnin ostendere et libenter poenam portare, etiam de his quae sunt ignoranter perpetrata.

De, ulraque quaeslione: Alox. Hal., S. p. IV. q. 13. m. 2. a. 1. 2. — S. Thom., IV. Sent. d. 17. q. 2. a. 2. quaestiunc. 3. ad 2. 3; Suppl. q. 2. a. 3. ad 2. 3; cfr. S. 1. 11. q. 76. a. 1-4; 111. q. 86. a. 2. — B. Albert., hic a. 32. — Petr. a Tar., hic a. 5. quaestiunc. 2. 3.

commissis et postmodimi oblitis. stificari; et huius ratio est, quia non potest de peccatis poenitere: ergo si furiosus non excusatur, nec obliviosus.

2. Item, primae ad Corinlhios quarlo: Nihil mihi conscius simi etc.; Glossa: « Quia potest latere quod nescio»: ergo latentia peccati impedit iu- 5 Respicitur lac. 3, 2: In multis enim offendimus omnes.

s Psalm. 18, 13. — Supcrius pro etiam in adulto secunda manus in cod. X substituit etiam in aduUa aetate.

slificationem; sed hoc non esset, nisi de illo teneretur poenitere: ergo elc. Si tu dicas, quod in generali tenetur;hoc non solvit, quia in generali non latet, imnio quiliJDet debet repulare, se fuisse peccatoreni.

3. Ilem, quod teneatur in speciali, videtur: quia si non esset oblitus, teneretur poenitere in speciali: ergo esto,'quod ex culpa inciderit in oblivionem et ex negligentia, si non reportat commodum de maliliaS adliuc tenelur.

Item, quaero, quid sit conteri sive poenitere in- in generuH. Si sub condilione, ut: doleo, si feci; similiter polest homo poenitere de his quae non fecit, sicut de his quae fecit.

Contra: 1. Aliquis ita obiitus est, quod non recordari, quia memoria non est in nostra potestate: ergo si non tenetur ad impossibile non tenetur ad recordari; sed non potest poenitere nisi de mahs, quae recordatur: ergo nec de his.

2. Item, si facit homo quod in se est, Deus facit quod in se est: sed possibile est, istum facere cjuod in se est sine recordatione: ergo possibile est facere quod in se est sine poenitentia: ergo possibile est iustificari sine poenitentia: ergo non lenetur poenitere.

3. Item, aliquis est paratus dolere de omnibus et non dolet vel poenitet de his, nisi quia non recordatur: ergooblivio introducta est impedimenlum: si ergo dolet de oblivione, removetur impedimentum: ergo iustificalur.

4. Item, esto quod totum oblitus sit in generali et particulari, quia nunquam recordatur, se offendisse; lalis non potest poenitere nec in generali nec in speciali, et tamen potest iustificari, quia est viator et potest demereri: ergo non oportet, quod de illis poeniteat.

c 0 N c L u s 1 0. De peccatis commissis et oblitis necesse est conteri in generali, non autem in speciali.

Respondeo: Dicendum, quod oblitus aut est oblitus omnino, ila quod non recordatur nec in

Consequenter quantum ad terlium arlicuhira quaeritur de poenitentia venialium. Circa quam duo quaeruntur.

1 Cfr. supra png. 103, nota II. generali nec in speciali, aut est oblitus in speciali, sed taraen in generali recordatur. Quando est oblitus in speciali, tamen recordatur m p-eneraj; dico, quod tenetur poenitere et conteri in generali de negligentia sua, propter quam venit in illam oblivionem; et tenetur facere quod in se est, ut recordetur in speciali vel per recogitationem, vel per orationem. — Si autem sit omnino oblilus, adhuc tenetur conteri in generali. — Et voco conleri in generali non sub conditione, sed sub existimatione probabili. Debet enim homo probabiliter credere, quod in multis offendit, quorum non recordatur; et si ex hac existimatione doleat, sicut si certus esset, contritus est et pnenitens. — Concedendae sunt igitur rationes monstrantes, quod non est necesse conteri in speciali sive poenitere. — Nec valet illud quod ultimo opponilur, quod nec in generali tenetur, quia totum est oblitus. Dico enim, cptod tolum, quod est oblitus certitudinaliter, potest cognoscere probabiliter.

1. Ad illud vero quod obiicitur ad oppositum, quod oportet specialiter, per simile de furioso; responsio est, quod furiosus necgeneraliter nec specialiter polest poenitere; et nullus iustificatur sine poenitentia vel in generali, vel in speciali.

2. Ad illud qaod obiicitur, quod peccatum latens impedit iustificationem; dicendum, quod sum est, immo certitudinem iustificationis, quia non est certus de iustitia, eo quod non est certus de culpa.

3. M illud quod obiicitur, quod reportat commodum; dicendum, quod falsum est, quia debet dolere in generali de illis et praeterea de oblivione; et iterum, gravius punitur a Deo, quam si non fuisset oblitus, taraen via salutis non praecluditur.

Ultiraum de generalilate patet: (m&. poenitere in generali non est per conditionem sed per certitudinem de peccatis commissis, quia scit, se aliquando peccasse, sed tamen non recolit, quo peccato; aut per praesumtionem probabilem, quae aliquando tantum dolorem generat in homine, sicut cerlitudo peccati, et tantundem valet.

Primo quaeritur de periculo morbi.

Secundo vero de necessilate remedii.

Primo ergo quaeritur, utrum veniale peccatum possit fieri mortaJe. Et quod sic,

1. Per complacentiam specialiter, videtur: Augustirius: «Nihil adeo est veniale, quod non fiat morlale, dum placet». — Item,quod per muUitudinem: Augustinus de Poenitenlia: « Quamvis singula non letali vulnere ferire sentiantur; tamen omnia simul congregata, velut scabies eo quod plura sunt, necant ».

2. Ilem, ratione videtur: quia complacentia est plenus consensus; sed delectatio, quae est venialis, adveniente consensu, fit mortalis: ergo veniale per complacenliam fit raortale. 3Iinor patet, quia delectatio morosa, quae est venialis ante consensum, postea fit raortalisl

3. item, placitum est quietala volunlas; sed quiescens in creatura fruitur illa, et ila peccat mortaliter: ergo veniale fit per complacentiam mortale.

4. Itera, quod per muUitudinem, videtur: quia amor mortalis non excedit amorem venialis in infinitum; sed finitum aliquoties sumtum reddit esse finitum: ergo elc. Si tu dicas, quod excedit in infinitura, quia hoc est supra Deum, et illud infra; contra: ab eadem virtute non exit motus in infinitum maior et minor; sed mortalis amor et venialis sunt ab eadem potentia: ergo etc.

b. Item, veniale est alicuius quantitatis, quia est maius et minus; sed omne quantura est proportionale quanto: ergo mortale, cum sit quantum, non excedit veniale improportionaliter, et sic etc.

6. Item, unum veniale disponit aliquo modo, et aliud magis; sed per maiorem dispositionem fit necessitas: ergo necessario, ul videtur, veniale inlroducit mortale peccatum.

Contra: 1. Veniale et mortale specie differunf;

complacentia, eo quod coraplacentia, non mutat speciem, sed conservat: ergo unum per complacentiam non fit alterum: ergo veniale non fit mortale.

2. Item, mortale excedit veniale in infinitum, quia poena excedit poenam in infinitum: ergo veniale infinities midtiplicatum non fit mortale.

c 0 N c L u s 1 0. Peccata venialia per essentiam non /runt mortalia, fiunt tamen interdum ratione vel pleni consensus, vel quietatae voluntatis, vel dispositionis sive pronitatis.

Respondeo: Dicendum, quod triplex est eenus venialis peccati. Quoddam enim est ex subreptione; et ideo veniale, quia vilari non potesttuncl Quoddam ex cogitatione sine voluntate sive consensu, et ideo veniale, quia non plene consentit homo, ut in cogitatione de muliere et delectatione citra consensum in delectationera. Quoddam est veniale cum ratione et consensu; sed lamen ideo est veniale, quia non est deordinatio contra praeceptum, ut ebrietas et mendacium iocosum.

Cura igitur quaeritur, utrum veniale fiat mortale; si intelligat, quod haec culpa per essenliam fiat illa, nulla est quaestio, quia hoc est impossibile. — Si intelligat, quod illud quod alias erat veniale, possit esse raorlale, ut mendaciura iocosum et ebrietas; dico, quod quoddam non fit mortale, quoddam fit mortale per complacentiam. Primum igitur veniale, quod coramittitur praeter rationem, semper est veniale; sed secundo raodo veniale per delectationem citra consensum fit mortale per consensum, et ita per complacentiam, secundum quod placitum dicilur consensus plenus. Tertium veniale, quod est per delectationem cilra Deum, potest fieri mortale per lihidinem magnam, sicut raendacium iocosum; et hoc fit mortale secundum placitum, secundum quod placitum dicitur quietata voluntas. Et quia iteratio actus disponit ad libidinem et complacentiam; hinc est, quod Augustinus s Cfr. supra pag. 22, nota 9. — Superius pro ei aliud magis plures codd. et [codd. A W omittunt ei'] ad aliud magis, edd. ad mortale, cod. R (I a secuiida manu) ad morlale, el aliud magis.

dicit in phiribus locis, quotl plura venialia obruunt, non per se, sed quia disponunt ad libidinem, non dispositione necessitatis, sed pronilatis.

Ad illud ergo quod - probatur, quod venialia non fiant niortaiia per essenliam; dicendum, quod verum est.

1. Sed quod obiicit in contrarium de Augustino, soliilum est, quomodo intelligitur. Illud enim jj)g]jgHm. gjyg pgp convenientiam in genere aclus, sive per dispositionem, quia multa venialia disponunt ad libidinem et contemptum; ideo Auguslinus comparat ea besliis minutis, comparat gutlis, comparat arenae, comparat scabiei, non quia ipsa in se faciunt naufragium, sed quia ad hoc perducunt per accidens.

2. 3. Ad illud qaod obiicitur de consensu et quietata voluntale, dicendum, quod quando consensus venit, novum peccatum fit, nec fit veniale mortale, sed quod alias esset veniale, fit morlale.

3. Ad illud quod obiicitur, quod per multitudinem; dicendum, quod est infinita proportio, non quia motus est infinitus intensione, sed repulatione,

I. Ad qiiapslioiiem, lutum veniale possit fieri mortale, respondetur communiter, quod nec iden numero aclus potest fieri ex veniali mnrlale, nec plura venialia per se constituunt unum morlale, nisi disposiiive vel ex parle consensus; sed aliter dicendum de circumstantiis graviter speciem mutantibus.

Alex. Ilal., S. p. IV. q. 15. m. 3. a. I. 3 I. — Scot., IV. Sent. d. 21. n. 3. seqq.; 111. Sent. d. 39. q. unica n. 3. seq. — S. Tliom., II. Senl. d. 24. q. 3. a. 7; S. 1. 11. q. 88. a. 4. — B. Albert.,

11. Sent. d. 24. a. 1.3; Sum. p. 11. tr. 18. q. 117. m. 4. a. i. — Petr. a Tai., hic a. 6. quaestiunc. 3. — Richard. a Med., hic a. 2. q. 2. — Dionys. Carlh., de huc et seq. q. hic q..

Secundo quaeritur de poenitentia venialium quantum ad necessitatem remedii. Et est quaestio, utrum teneatur quis poenitere de veniali. Et quod sic, videtur:

1. Quia impossibile est intrare in gloriam, nisi veniale remitlatur; sed veniale est actuale peccatum, et ab illo non iustificatur nisi per poenitentiam: ergo necesse est poenilere. sicut patet in eo qui diligit ex carilate: plus diligit Deum quam denarium unum et quam in infinitum multiplicalum; imde amor inf)-a Deum nunquam comparabilis est amori,qui est siipra Deum, secundum islum modum.

2. Ad illud quod obiicilur, quod veniale est quanlum; dicendum, quod quemadmodum linea est in se quanta, sed comparalione superficiei non habet quantitatem; sic veniale, elsi de se quantum sit, comparatione morlahs caret quantitate.

6..Vd illud quod obiicitur de dispositione, dicendum, quod voluntas semper libere movetur, et ideo non disponitur dispositione, quae sit necessilas, sed lantum dispositione, quae esl pronitas; mn sic natura, quae ad unam partem est determinata. — Et alia ratio est in habente caritatem, quia suslentatur a virtute infinita; et talis per nullum pondus compellitur cadere, salva suslenlatione; voluntas enim semper libera est et, quamdiu est in via, vertibilis est; et ideo nunquam inevitabiiiter, dum est in via, ad malum culpae disponitur. Et sic patet illud.

II. Quaeslio seq. (2.) intelligitur de necessitale absoluta poenitendi de venialibus, quam quidam aliquatenus sustinere voluerunt cum Alexandro Hal. (loc. cit. m. 3. a. 3. 5, a. 4. 2.), hnc duplici principio innixi, quod post vitam in purgatorio non remittatur culpa, sed tantum poena, et quod formalis actus poenitentiae requiratur ad deletionem peccati, etiara venialis. Sed de hac quaestione plerumque alii magistri trattant et diffuse dispulant infra d. 21. p. I. a. 1. q. 2, a. 2. q. 1, ubi in scholio citantur ceteri auctores. Attamen hoc loco rem tractat B. Albert., a. S4. 53.

2. Item, aliquod est veniale, quod per consensum fil morlale: ergo ahqua sunt, in quae tenemur dissentire, ne fiant: ergo postquam talia sunt commissa, tenemur dissentire et de eis dolere: ergo el poenitere.

3. Ilem. multitudo venialium de proximo disponit ad luortale, licet non necessario: ergo qui dimittit, venialia in se multiplicaii, commiltit se August., Enarrat. in Ps. 118, 72. scrm. 17. n. 10: Ut amplius diligat caritas legem Dei, quam diligit cupidilas »i/Wm auri et argenti. — In fine solut. pro istwn modum codd. R S T iustvm modum.

5 Clr. tnm. 111. pag. 280, nota o. — Inferius post comparatione edd. supplent tam.en.

discrimini; sed omnes tenentur non committere se discrimini: ergo elc.

4. Iteni, quod poena exterior sit necessaria, videtiir, quia dicit Magister in litlera, quod est pectus percutiendum, et quantulacumque poena est sustinenda.

5. Ilem, Augustinus % loquens de periculo venialium: «leiunia, inquit. et orationes et eleemosynae invigilent».

Sed contra: 1. Quae non tenemur vitare, non tenemur de his poenitere — hoc certum est, quia, sicut virlus poenilentiae deteslalur factum, ila cavet faciendum — sed talia sunt venialia: ergo etc.

2. Item, ad nihil tenemur, sine quo potest esse caritas;sed caritas potest esse sine deielione venialiura, quia stat cum veniaUbus: ergo de venialibus non tenemur poenitere.

3. Item, non teneorpoenitere de hoc veniali nee de illo, et sic de aliis: pari ratione ergo de nullo.

4. Item, quod non debeatur veniali poena exterior, videtur: quia veniale est minus mortali in infinitum; sed mortali debetur poena finita exterior: ergo veniali nulla.

C 0 N C L U S I 0. Poenilenlia de peccato veniali secundum se non est necessaria, sed bene, prouL praebet rationem periclitandi.

Respondeo: Dicendura, quod dupliciter est loqui morbo peccati venialis: aut in se, aut in quantum praebet occasionem periclilandi, quam ponit Augustinus in littera sive per consensum, sive per contemptum. Si loquamur de veniah in 5e;sic dico, quocl non est necesse poenitere de veniali, nec poenitentia interiori nec poenitentia exteriori; quoniam, sicut infra videbitur, veniale non solum in hac vita deletur, verum eliam post mortem. — Si autem loquamur ratione periculi, ad quod ducit;

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et primo quaeritur de ista divisione, quam ponit 1 Hic c. i. ot 6. sic dico, quod quia ducunt ad periculum ipsum impoenitentem, quod tenetur homo de aliquibus poenitere, quando advertit periculum, sicut manifeste dicit Augustinus in littera

Et ideo notandum est, sicut tactum esl quod tria sunt genera venialium: quaedam ex subreplione; et de his non tenenmr poenitere nisi de congruo; quaedamex cogitatione, cui si consentiatur, incidit homo in mortale; et de tali tenelur homo poenitere non simpliciter, sed in casu, sive pro loco et tempore, quando recogital ea, ne, si consential, cadat. Quaedam autem sunt veniaha, quae per sui multitudinem augent libidinem, sicut illa, in quae est consensus, sed deordinatio infra Deum; et de talibus dico, quod tenetur homo poenitere, ne mulliplicentur, et homo periculo et discrimini se committat. Et ad talium poenitentiam hortatur Augustinus, ostendens pericnhnn, quod est in multitudine venialium, comparans arenae, comparans bestiis minutis, comparans guttis multiplicatis, comparans scabiei; et intelligenda est similitudo quantum ad haec omoia ratione periculi, non quod faciant ipsa venialia de se, sed quod ad hoc hominem praeparant. Et de his sanum consilium est etiam poenam sustinere, sicat Augustinus determinat. Ulrum autem leneamur sacerdoti ea confileri et ad eius arbilrium satisfacere, quaestio erit infra, cum agetur de confessione.

Ex his patent obiecla ad utramque partem. Nam rationes ad primam partem procedunt ratione periculi, ad quod disponunt, praeter primum, ad quod solvendum per interemptionem, quia remitti possunt in alio saeculo. — Rationes vero ad opposilum procedunt ralione morbi in se. men in ipsa iustificatione remittitur poena aeterna, et mortale fit quodam modo veniale, et ita proportionale Magister iii littera, quod tribus modis agitur poenilentia, utrum st poenitentiae-virtutis, a.n poenitentiae-Sacramenli. El videtur, quod non virtutis, quia haec simplex est et species specialissima —

Ilem, quod nec Sacramenti: quia, miiltiplicato superiori, multiplicatur inferius: ergo secundum hoc videlur, quod poenitentia secundum tres differentias sit triplex Sacramentum. Praeterea, « omne Sacramentum, ut dicit Ambrosius % simplex est».

Respondeo: Dicendum, quod poenitentia, quae est ante baplismum, est poenitentia-virtus, non poenitentia-Sacramentum; et poenitentia, quae est post baplismum, est poenitentia-Sacramentum; el ideo poenitentia in hac divisione accipitur communiter ad virtuteni et Sacramentum; nec est dictum aequivoce, sed analogice per reductionem ad unam naluram — Ulterius notandum quod partes istae non sunt diversificantes poenitentiam essentialiter, sed secundum statum; et ideo non esl divisio in partes essentiales, nec oportet ex hoc Sacramentum multiplicari nec esse compositum. Et sic patet illud K Item quaeritur de hoc quod dicit, quod poemtentia flt pro peccatis, quae Legis decalogus continet. Videtur enim non bene dicere, quia in decalogo non prohibetur superbia nec hypocrisis nec consimilia: ergo pro his non videtur esse poenitendum.

Respondeo: Dicendum, quod sicut in ordine pia et etiam privationes; sic intelligendum est in articulis fidei. Quaedam enim sunt antecedentia, quaedam consequentia, el quaedam sunt directe credibilia, sicut articuli; et in omnibus his iudicatur quis haereticus, si perverse senLiat. Per hunc modum intelligendum est in praeceptis decalogi, quod quaedam sunt ibi prohibita principaliter et expUcite, quaedam ut annexa et implicite: ut verbi et differentibus numero in eo quod quid est [essentialiter] praedicatur; sed haec quidem assignatio specialissimae [speciei] est, et quae solum species est, non auteni genus [v. g. homo]. gratia, si dicatur: Non moechaberis, principaliter prohibetur et explicite aclus adulterii, sed implicite et m generali omnis actus coitus ut antecedens; et sic prohibetur concupiscentia coitus sive aspectus mulieris ad moechandum; consequenter vero prohibetur omnis effusio seminis inordinata. Sic intelligendum in aliis,quod in primo praecepto praecipitur cultus Dei; et in hoc praecipitur actus fidei antecedenler, et consequenter omms elAlio et superbia prohibetur; et sic in aliis.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Cum dicimus: Dimitte nobis debita nostra etc.; manifestamus, nos habere quod nobis dirniltatur. Esto ergo, quod aliquis non habeat conscientiam peccati in aliquo instanti, utpote quando Missam cantat, et est bene confessus et inlentus caelestibus; tunc videtur, quod talis dicendo istam orationem peccet mortaliter, quia facit contra conscientiam.

Respondeo: Dicendum, quod omnis homo potest rationabiliter habere conscientiam de peccato veniali, tum propter frequentiam, lum propter ignorantiam, quia in mullis ignoraiiter delinquimus, etiam cum credimus bene facere; tum propter adhaerenliam, quia amor rei temporalis el affectiones istae inordinatae frequenter multum nobis adhaerent. Et ideo quilibet potest dicere:,! occultis meis munda me, Domine etc. — Vel potest dici, quod adhuc potest dicere in persona aliorum; et ideo non peccat, sed pro aliis impetrat pro illo tempore, vel petit pro se ipso pro statu alio.

DuB. IV.

Item quaerilur de hoc quod dicil: Delet omnino haec oralio minima et quotidiana etc. Videtur enim Nonconcupiscesvxoremo.lc. [Cfr. 111. Sent. d. 40. dub. I.]. Avaritia, cum praecipitur: Non concupisces rem etc. Irn, cum dicil: Non occides. Item superbia contraria adorationi prohibetur in primo mandato, quia iniiiiim superhine npostatnre a Deo, Eccli. 10. [v. 14.]. liem: Initium omnis peccati superbia, Eccli. 10. [v. 15.], et secundum hoc prnhibiiur in onini mandato. Invidia, quae recte opponitur dijeciioni proximi, prohibetur ibi: Ilonora patrem iuum elc; quia nomine patris ot matris intelligitur omnis proximus diligondus in siio ordine. Accidia voto prohibetur, cum diritur: Memento, ul diem Sablniti olc.; nam qui taedium boni habet quloiis Sabbatum sanotilicare non potest. Gula prohibetur in eodom, quia quj gulao do.servit suavitalem devotionis non servat. Hypocrisis prnhibetiir in Non assumes nomen Dei tui etc; ille enim nomen Uei in vanum assumit, qui bonitatis nomen et sanctitatis sopliistice quaerit otc. — Idom dub. solvit B. AlborL, hic a. o; S. Thom., hic circa lit.

ex hoc dicere Auguslinus, quod oralio dominicalis deleat peccala. Sed co7itra: solius graliae est delere peccata: ergo elc. Si iu dicas, quantum ad poenam; contra: non esl par poena venialis et mortalis; sed isla est salisfaclio pro venialibus: non ergo pro niortalilDus.

Respondeo: Dicendum, quod ipse loquitur de delelione quantum ad poenani. Valel eiiim haec oratio contra poenam venialis et mortalis; sed plus contra poenam debitam alicui veniali, quae tota potesl reniitti in hac oratione, si dicatur devote. Ad poenam mortalis valet, sed non lantum, quia non totnm remiltit; valet tamen aliquantulum, immo mullum, non tantum ratione oralionis, sed ratione eleemosynae imphcitae; et ista est eleemosyna praecipua, scilicet remittere peccatum proximo; et ideo dicit: « Si veraciter dicitur: Dimitte nobis, sicut el nos dimittimus ».

DuB. V.

Ilem quaeritur de hoc quod dicil: Si ita veraciter dicatur, sicut et nos dimittimus etc. Se-

Cap. I.

Ulrum si-ne confessione dimittanlur peccata.

Hic orilur quaeslio multiplex. Primo eiiim quaerilur, ulrum absque salisfacllone et oris confessione per solam cordis contritionem peccalum alicui dimiltatur. Secniido, aii aliquando sufficiat confileri Deo sine sacerdole. Terlio, an laico fideli facla valeat confessic — In his enim etiam docll diversa sentire inveniuntur, quia super his varia ac pene adversa tradidisse 4. videntur doclores. Dicunt enim quidam, siiie confessione oris ei satisfaclione operis neminem a peccato mundari, 2. si tempus illa faciendi hat)uerit. —.lii vero dicunl, anle oris confessionem et salisfaclionem in cordis con- 1 Ciiii.is sunt vcrba, de quibus hic est quaestio; cfr. liic lit. Mngistri, c. 6.

2 Edd. Conlra, quae eliam inferius cum non paucis codd. remittilur pro remittit. cundum hoc enim videtur, quod omnis qui habel rancorem, in dicendo istam orationem peccet mortaliter; quia omnis qui petit, sibi dimitti, sicut dimittit alii, si non dimittit, ex hoc petit, sibi non dimitti; sed quicumque petit, sibi peccatum non dimilli, peccat mortaliter: ergo videtur, quod semper peccat mortaliter, quando hanc oralionem dicit.

Hespondeo: Dicendum, quod nullus dicens hanc orationem intendit ipsam dicere ad pelendum iram, sed potius ad petendum misericordiam. Quando ergo dicit illam conditionem, non intendit vim conditionis aggravare, sive sit homo intelligens, sive simplex; et ideo non est ibi novus contemptus, ac per hoc nec novum peccatum; nihilominus peccatum aggravatur oceasionaliter Et si tu obiicias, quod tunc deberet abstinere; dico, quod adhuc aggravaretur magis, dum ab aliis petitionibus saluberrimis cor pelentis arceretur. Si tu dicas, quod illam deberet dimittere; adhuc gravius peccaret, dum Domini orationem scienler infringeret. Et ideo sanum consilium est cuilibet, quod in fraterno odio nullatenus perseveret; apparet enim, quod sine dispendio maximo esse non potest tritioiie peccatum dimitti a Deo, sl lamen votum confilendi habeat. Unde Propheta: Dixi, confitebor adversum me iniusliliam meam. Domino, et tu remisisti etc. Quod exponens Cassiodorns ait: «Dixi, id est deliberavi apud me, quod confitebor, et tu remisisli. Magna pielas Dei, quod ad solani promissionem peccalum dimiseri!. Volum eiiim jro operatione iudicatur». Item Auguslinus: « Nondum pronunliat, promittit, se pronunlialurum; et Deus diinitlit, quia hoc ipsum dicere quoddam pronunliare est corde. Nonduni est vox in ore, ut hoino audiat confessionem, et Deusaudit». Item: Sacrificium Deo spiritus contribulatiis, cor contritum etc. Alibi eliaai legitur: Quacumque hora peccator conversus fueril et ingemuerit, vita vivet et noii morietur; non dicilur: ore confessus fuerit, sed con- 1 Psalm. 31, 5. — De liis duabus opinionibus cfr. Ilugo, II. de Sacram. p. U, c. 8, et Sum. Sent. tr. 6. c. II; insuper Gratian., Introductio de Poenit. d. 1.

2 In eund. Ps. v. 7; sed ipse hoc sumsit ex August. in seq. nola cit.; in quo lextu pro quod ad Vat. qui ad, codd. DE et ed. i quae ad. — Supra pro pene adversa pluiimae 3 In Ps. 31. enarrat. 2. n. IS, et apud Lyran. loc. cit., et C. Magna pielas (S.), de Poenit. d. I. — Duo loci Scriplurae sunt Ps. 50, 19; Ezech. 18, 17.

versus ingemuerit. «Uiule dalur inlelligi, quod eliam ore laceiite, veiiiain inlerdum eonsequimur. Hinc eliam leprosi illi, quibus Dominus praecepit, ul ostenderenl se sacerdotibus, in itinere, antequam ad sacerdotes venirenl, niundati sunt. Ex quo insinuatur, quod anlequam sacerdotibus ora noslra aperiamus, id est peccata coiifileamur, a lepra peccati mundamur. Lazarus etiani non prius de monumenlo est eductus et post a Domino suscitatus, sed intus suscitalus, prodiit foras vivus; ut oslenderetur suscitalio animae praecedere confessionem. Nemo enim potest conliteri nisi suscilatus, quia a mortuo, velut qui non esl, perit confessio: nullus ergo confitetur nisi resuscitatus. Nemo vero suscilatur, nisi qui a peccato solvitur; quia peccatum mors animae est, quae ut esl vita corporis, ita eius vita Deus est'». — His aliisque pluribus auctoritalibus probatur, ante conressioncin vel satisfactionem sola compunctione peccalum dimitti. Quod qui negant eas delerminare laborant, nec non in huius sentenliae depressione et ad suae opinionis assertionem auctorum leslimonia iuducunl. Ait enim Dominus per Isaiain-: Dic tu iniquitates tuas, ut iustificeris. Item Ambrosius: «Non potest quisquam iustificari a peccato, nisi fuerit peccalum aiilc confessus». Idein dicit: « Confessio a morte animaiu liberat, confessio aperit paradisum, confessio spem salulis tribuit; quia non meretur iuslificari qui in vila sua peccala non vult confileri. Illa confessio nos liberat, quae flt cum poenilenlia. Poenitentia vero esl dolor cordis el ainaritudo aiiimae pro malis, quae quisque commisit». Ilem loannes- « Non potest quisquani gratiam Dei accipere, nisi purgatus fuerit ab oinni peccalo per poenitenliae confessionem et per baplismum». Item Augustinus: «Agite poenitentiani, qualis agitur in Ecclesia. Nemo dicat sibi: occulle ago, apud Deum ago; novit Deus, qui inihi ignoscit, quia in corde ago. Ergo sine causa dictum est: Quae solveritis super lerram soluta erunt et in caelis? Evgo sine causa claves datae sunt? Frustramus verbuni Chrisli. lob dicit: Si erubui in conspectu pofuli peccata mea confiteri»! Itein Ainbrosius: « Venialis est cuipa, quam sequitur confessio delictorum». llem Augustinus super illum locum Psalini: Non absorbeal me profundmn-, neque urgeat super me puteus os suum: «Puleiis est profundilas iniquitatis, in quam si cecideris, non claudet super le os suuni, si tu non 1 Gratian., suppr C. Convertimini ad me (34.), ibid., iibi respiciuntur Luc. 17, 'l-i; loan. II, ii; Eccli. 17, 2P. — De vita animae rfr..ug;usl. in Ps. 70. enarrat. 2. n.?,.

Cap. 43, 2(;. — Lncus Ambrosii cst rle Poradiso, c. 11. n. 7'l; C. Non potest (38.), ibid. Seq. locus est eiusdem, Serm. 2-5. de s. Quadragesima, n. 1; C. Ecce nunc tempus (39.), ibid.

3 In paucis edd. additur Clmjsostomus, at locus iste non invenitur in ed. Maurina Chrysostomi, est lamen in C. Non potest quis (41.), ibid., ubi editores censent, fortasse substituendnm esse CliromcUium pro Chrysostomo.

Serm. 392. (alias horail. 49. inter Homil. 30) c. 3. n. 3; C. Agite poenitentiam (44.), ibid. Loci Scripturae sunt aiatth. 18, 18; loan. 20. 23; lob 31, 3.3. claudis os tuum. Confitere ergo el dic: De profwidis clamavi ad te, Domine etc; et evades. Claudit super illum qui in profundo contemnit, a quo mortuo, velut qui non sit, perit confessio». Idein: «Nullus debitaeAug gravioris poenae accipit veniam, nisi qualemcumque, elsi longe minorem, quam debeat, solverit poenam. Ila eniin imparlilur a Deo largitas misericordiae, ul non relinquatur iustitia disciplinae». Item Hierony-Hiei mus: «Qui peccator est plangat dclicta propria vel populi et ingrediatur Ecclesiain, de qua propter peccala fuerat egressus, et dormial in sacco, ut praeterilas delicias, per quas Deuni offenderat, vitae austerilate coinpenset». — His aliisque auctorilalibus nitunlur asserere, sine confessione vocis ct alicjua solutione poenae neinincm a peccalo mundari.

. Quid ergo super his sentienduin? quid tenendum? sen Sane dici polest, quod sine confessione oris et solutione poenae exterioris peccata delenlur per conlritionem et humiiilatem cordis. Ex quo eniin proponit mente compuncta, se confessurum, Deus dimittit; quia ibi esl confessio cordis, etsi non oris, per quain anima interius inundatur a macula et contagio peccati commissi, el debitum aelernae mortis relaxatur. — Illa ergo, quae superius dicla sunt de confessione et poenilentia, vel ad confessionem cordis el ad interioreni poenam referenda sunt — sicut illud Augustini, « quod nullus dicitur veniain consequi, nisi prius quantulamcumque peccati solverit poenam » — vel de exteriori poena accipienda sunt et ad contemnenles vel negligenles referenda, sicut illud: « Nemo dical, occulte ago » etc. Nonnulli eiiim in vila peccata confileri negligunt vel eruhescunt, et ideo non merentur iusiificari. Sicut enim praecepta est nobis interior poenitenlia, ila et oris confessio el exterior satisfactio, si adsit facultas. Unde ncc vere poenitens est qui confessionis votuin non habet. Et sicut peccali remissio inunus Dei esl, ita poenitentia et confessio, per quain peccatum deletur, non potest esse nisi a Deo, ut Auguslinus ait: quit, donum Spirilus sancli habet qui confitetur et poenilet, quia noii polest esse confessio peccati et punitio in homine ex se ipso. Cam enim irascitur sibi quisque et displicet, sine dono Spiritus saiicli non est». Oportet ergo, poenilentem confileri, si teinpus habeat; et tamen, antequam sit confessio in ore, si votum sit in corde, praestatur ei remissio.

Cap. II.

A)i suffidal soli Deo confiteri.

lam secuiKkim quacsUonis articulum iiispiciamus, 1. scilicet utrum sufllciat peccala confiteri soli Deo, an et oporleatconfiteri sacerfloti. — Quibusclam visum esl suffjcere, si soli Deo fiat confessio sine iudicio sacerclotali etconfessione Ecclesiae; quin David dixit: Dixi, confitebor Domino, et tu remisisti elc.; non ait sacerdoti, et tanien remissum sibi peccatum dicit. Item Ambrosius: II Ideo flevil Pelrus, quia culpa obrepsit ei; non invenio, quid dixerit; invenio, quod fleverit. Lacrymas 2. eius lego, salislactionem non lego. Sed quod defendi non potest ablui potest. Lavant lacrymae delictum, quod voce pudor est confileri. Et veniae fletus consuei verecundiae ». Hoc idem etiam Maximus episcopus dicit; ilem loannes Chrysostomus: « Non libi dico, ut te prodas in publicum, neque apud alios le accuses, sed obedire le volo Prophetae dicenli: Revela Deo viam tuam. Ante Deum ergo tua confitere peccala, apud verum iudicem cum oralione delicta tua pronuntia, non lingua, sed conscientiae tuae memoria; et tunc demum spera, te misericordiam ])osse consequi. Si habueris peccala tua in mente continue, nunquam malum adversus proximum in corde tuo tenebis ». Idem: « Peccata tua dicito, ut deleas illa. Sed si confunderis alicui dicere, dicito ea quotidie in anima 3. lua; non dico, ut confitearis ea conservo tuo, ut libi exprobret; dicito Deo, qui curat ea. Nec enim, si non dixeris, ignorat ea: cum laciebas ea, praeslo erat; cum admitteres ea, cognoverat. Nunquid ea vult a te cognoscere? Peccare enim non erubuisli, et confiteri erubescis? Dicilo iu hac vita, ut in alia requiem habeas; dicilo ingemiscens et lacrymans. In codice scripla sunt peccata tua; spongia peccatorum tuorum lacrymae luae sint». Item Prosper: « illi quorum peccata humanam noliliam latent, non ab ipsis confcssa nec ab aliis publicala, si ea conflteri vel emendare noluerinl, Deum, quem habent testem, ipsum et habiluri sunt ultorem. Quodsi ipsi sui iudices fiant el veluli suae iniquitatis ullores hic in se voluntariam poenam severissimac aiiimadversionis exerceant; temporalibus poenis mulabunl aeterna supplicia el lacryniis ex vera cordis contrilione fluentibus reslringent aeterni ignis iiicendia ». Et infra: « Facilius sibi Deum placabunt illi qui aut propriis coufessionibus crinien produnt, aut, nescieiWibus aliis, ipsi in se volunlariae 4, excommunicationis sentenliam ferunt, et ab allari, cui miiiistrabanl, non animo, sed officio separari, vilam suam quasi morluam plangunt, certi, quod reconciliali sibi efficacis pociiitentiae fructibus, a Deo non solum amissa recipiant, scd etiam supernae civitatis gaudia recipiant». — His auctoritatibus inniluntur qui suiricere contendunt Deo confiteri peccata sine sacerdole. Dicunt enim, quod si quis timens, detegi culpam suam apud homines, ne inde opprobrio habeatur, vel alii suo exemplo ad peccandum accingantur, et ideo laceat homini et revelet Deo; consequitur veniam.

Cap. III.

Quod non sufficit soli Deo confiteri, si possit confiteri sacerdoti.

Sed quod sacerdotibus confiteri oporteat, non solum illa auctoritale lacobi: Confiteniini alterutrum peccctta vestra elc., sed etiam aliorum pluribus testimoniis comprobatur. Ait enim Augustinus: « iudicet se ipsum homo vohinlarie, dum potest, el mores coiivertat in melius, ne, cum iam non poterit, praeter voluntalem a Domino iudicelur; et cnm in se prolulerit severissimae medicinae, sed tamen utilissimae senlentiam; veniat ad anlistites, per quos illi claves in Ecclesia minislrantiir. Tanquam bonus iam incipiens esse filius, maternorum membrorum ordine cuslodilo, a praepositis Sacramentorum accipiat satisfaclionis suae modum, in offerendo sacrificio contribulati cordis devolus et supplex. Id tamen agat, quod non solum sibi prosit ad salutem, scd etiam ceteris ad exemplum; ut, si peccalum eius non modo in gravi eius malo, sed eliam in lanlo scandalo est aliorum, alque hoc expedire utilitati Ecclesiae videturantistiti, in notitiam multorum, vel totius plebis agere poenitentiani non recuset, ne letali plagae per pudorem addat lumorem ». « Cum taiita est plaga peccati el impetns niorbl, ut medicamenla corporis et saiiguinis Domini diflerenda sint, auctoritale anlistiiis debet se quisque reniovere ab altari ad agendam poenitenliam et eadem recoiiciliari ». Ilein Leo Papa: « Multiplex misericordia Dei ita lapsibus subvenit humanis, iit non modo per baplisnmm, sed eliam per poenitentiam spes vitae reparetnr, sic divinae voluntalis praesidiis ordinatis, ut indulgentiam Dei nisi supplicationibus sacerdotum nequeant obtinere. Chrislus enim hanc praepositis Ecclesiae tradidit potestatem, ut confitentibus poenilentiae satisfaclionem darent el eosdem, salubri satisfactione purgatos, ad (31.), ibid. — In fine pro restringent codd. ABE et plures edd. restringunt, refragante originali. — Seq. lociis ibid. n. 3; C. Facilius (32.), ibid.

5 Cap. 5, 16. Locus August. est sermo 331. (alias homil. ult. inter 50 Homil.) e. i. n. 9; C. iudicet (8S.), ibid. Seq. locus est eiusdem Epist. 34. (alias 118. ad lanuar.) c. 3. n. i; C. In actione (84.), ibid.

s Epist. 108. (alias 83. ad Theodor. Foroiul. episc.) c. 2; C. Multiplex (49.), ibid.

communionem Sacramentorum per ianuam reconcilialionis aclmitlerenl ». Item Augustinus: « Quem poenilet, omnino poeniteat et dolorem lacrymis ostendat; repraesenlet vitam suam Deo per sacerdolem, praeveniat iudicium Dei per confessionem. Praecepit enim Dominus mundandis, ut ostenderent ora sacerdotibus, 6. docens corpoi'a]i praesentia confitenda peccala, non per scriplum manifestanda. Dixil enim: Ora monstrate, et omnes, nou unus pro omnibus, non alium statuatis nunlium, qui pro vobis olTerat munus a Moyse stalutum; sed qui per vos peccaslis, per vos erubescatis. Erubescentia enim ipsa partem habet remissionis. Ex misericordia enim boc praecepit Dominus, ut nemo poeniteret in occulto. In hoc enim,quodper se ipsum dicil sacci'doti et erubescentiam vincit timore offensi, fit venia criminis. Fit enim veniale per confessionem quod criminale erat in operatione: elsi non statim pur- 7. gatur, fit tamen veniale quod commiserat mortale. Multum enim satisfaclionis obtulit qiii, erubescentiae dominans, nihil eorum quae commisit, nuntio Dei negavit. Deus enim, qui misericors et iustus est, sicut servat misericordiam in iustitia, ila et iustitiam in misericordia. Opus enim misericordiae esl peccanli peccata dimittere; sed oportet, ut iuslus misereatur iusto. Considerat enini, si dignus est, non dico, iusiida sed

Cap. IV.

An sufficiat confiteri laico.

Nunc priusquam praemissis auctorilalihus, quae his contradicere videnlur, respondeamns, tertiani quaestionem intueamur. Quod enim secunda quaestio conlinebat, scilicet an sine confessione et iudicio sacerdotis soli Deo confileri sulTiceret, expeditum est et cerlificatum praemissis teslimoniis, quod non sufficit confiteri Deo sine sacerdote; nec est vere hurailis et poenitens, si non desiderat et requirit sacerdotis iudicium. Sed nunquid aeque valet alicui confiteri socio vel proximo suo, saltem cum deest sacerdos? — Sane ad hoc dici potest,quod sacerdotis examen reqnirendum esl studiose, quia sacerdotibus concessit Deus poteslatem ligandi et solvendi. Et ideo quibus ipsi dimittunt, el Deus di- 1. mittit. Si tanien defuerit sacerdos, proximo vel socio esi facienda confessio. Sed curet quisque sacerdotem quaerere, qui sciat ligare et solvere. Talem enim esse oportet, qui aliorum crimina iudicat. Unde Augustinus: « Qui vult confiteri peccata, ut inveniat graliam, quaerat.sacerdotem, qui sciat ligare et solvere, ne, cum negiigens circa se exstiterit, negligatur ab illo qui eum misericorditer monet et petit, ne ambo in foveam caet misericordia; iuslitia enim sola damnal, scd dignus est misericordia qui spiriluali labore quaerit graliam. Laborat enim mens patiendo erubescentiain; et quoniam verecundia magna est poena, qui erubescit pro Chrislo fit dignus misericordia. Unde palet, quia, quanlo pluribus confllebilur in spe veniae lurpitudinem criminis, tanlo facilius consequitur gratiam remissionis. Ipsi enini sacerdotes plus possunt proficere, plus confltentibus parcere ». Item Leo Papa: « Quamvis plenitudo fldei videalur esse laudabilis, quae propter Dei timorem apud homines erubescere non veretur; lamen — quia non omnium huiusmodi sunt peccata, ut ea qui poenitentiam poscunl non timeant publicare — removeatur improbabilis consuetudo, ne mulli a poenilentiae remediis arceantur, dum aut erubescunt, aut liment inimicis sua facta restrare, quibus possunt legum percelli constitutione. SulTicit enim confessio, quae primum Deo olTertur et tunc etiam sacerdoti, qiii pro deliciis poenitentium precator accedit. Tunc enini plures ad poenitentiam poterunt provocari, si populi auribus non publicetur conscienlia confitentis». — Ex liis aliisque pluribus indubitanler ostenditur, oportere Deo primum et deinde sacerdoti offerri confessionem, nec aiiter posse perveniri ad ingressum parailisi, si adsit facultas. dant, quam stultus evitare noluit. Tanta ilaque vis confessionis est, ut, si deest sacerdos, confileatiir proxiino. Saepe enim contingit, quod poenitens non potest verecundari coram sacerdolre, quem desideranli nec tempus nec locus offert. Etsi ille cui confitebitur, poteslatem solvendi non habeat, fit tamen dignus venia ex sacerdotis desiderio qui crimen confitetur socio. Muiidati enim sunt leprosi, dum ibant ora vel se ostendere sacerdotibus, antequam ad eos pervenirent. Unde patet, Deum ad cor respicere, dum ex necessilate prohibentur ad sacerdotes pervenire. Saepe quidem eos quaerunt sani et laeti, scd dum quaerunt, anlequam perveniant, moriuntur. Sed misericordia Dei ubique est, qui et iustis parcere novit, e.si non tam cito, sicut si solverentur a sacerdote. Qui ergo omnino confltetur, sacerdoti meliori quam polest confiteatur». « Et si peccaluin occultuni est, sufTiciat referre in notitiam sacerdotis. Nam in resuscitalione filiae archisynagogi pauci interfuerunt, qui viderent; nondum eniin erat sepulta, nondum extra portara delata, nondum extra domuni in notitiam porlata. Intus resuscitavit, quam intus invenit, reliclis solis Pelro et lacobo et loanne et patre ct matre puellae, in quibus flguraliter continentur sacerdotes Ecclesiae. Quos aulem extra invenit, advertendum est, quomodo suscilavit. Flebat confiteri (1), ibid. d. 6. Respiciuntur Maali. io, 14, deinde Luc. 17, 14. — Seq. locus ibid. c. II. n. 26; cfr. Gratian., supor C. Quis aliquando (87.), ibid. d. 1. 12.

• Hespiciunlur iMallli. 9, 24; Marc. 3, 37; Luc. 7, II; loan. 11, 33. — Seq. locus est in eod. libro, c. 12. n. 27; C. Qui vult, inodo cit.

enim turba post filium vicluae, flevit Marlha et Maria supplieaiUes pro fralre, flebat et turba Mariam secuta. In qno docemur, publice peccantibus non proprium, sed Ecclesiae suflicere meritum ». « Laboret igitur poenitens in Ecclesia esse el ad Ecclesiae unitatem tendere. Nisi enim unitas Ecclesiae succurrat, nisi quod deest peccatori sua oratione compleat; de manibus inimici non eripietur anima mortui. Credendum est enim, quod omnes orationes et eJeemosynao Ecclesiae et opera iusliliae el misericordiae succurrant recognoscenti mortem suam ad conversionein. Ideoque nemo digne poenitere potest, quem non suslineat unitas Ecclesiae; ideoque non pelat sacerdotes per aliquam culpam ab unitate Ecclesiae divisos». — Ex bis salis aperitur et absolvitur praemissae quaestionis articulus.

3. Quaerendus est enim sacerdos sapiens et discretus, qui cum potestate simul habeat iudicium, qui si forte defuerit, conflleri debet socio. — Bcda vero inter confessionem venialium et morlalium distinguit super illum locum: Confitemini alterulrum peccala vestra. Ait enim: « Coaeqaalibus quotidiana et levia, graviora vero sacerdoli pandamus et, quanto iusserit tempore, purgare curemus, quia sine confessione emendationis peccata dimitti ». Sed et graviora coaequalibus pandenda sunt, cum deest sacerdos, et urget periculum. Venialia vero, eliam sacerdotis oblata copia, licet confileri coaequali, et sufflcil, ut quibusdam placet, si tanien ex contemptu non praetermittatur sacerdos. Tutius tamen est et perfectius utriusque generis peccata sacerdotibus pandere et consilium medicinae ab eis quaerere, quibus concessa est poleslas ligandi et solvendi.

Cap. V.

Ad quicl valeat confessio.

Cum igilur ex bis aliisque pluribus testimoniis perspicuum flat et indubilabiliter constet, peccata prinium Deo, deinde sacerdoti esse confitenda, et si ipse defnerit, etiam socio; illud loannis Cbrysoslomi superius positum non est ita intelligendum, ut liceat alicui, si lempus habeat, sacerdoti non conflteri; sed quia sufficit, ubi crimen occultum est, soli Deo per sacerdolem dicere et semel, nec oporlet publicari coram multis quod occultum est; quod notavit dicens: « Non tibi dico, ut te prodas in publicum ». Sicut enim publica noxa publico eget remedio, ita occulta secreta confessione et occulta salisfactione purgatur. Nec ne- 4- cesse est, ut quod sacerdoti semel confessi sumus iterum conflteamur; sed lingua cordis, non carnis, apud verum iudicem id iugiler confileri debemus. Unde idem loannes ait: « Nunc autem,si recorderis peccatorum tuorum et frequenter ea in conspectu Dei pronuiities et pro eis depreceris, citius illa delebis. Si vero obliviscaris, lunc eoruni recordaberis nolens, quando publicabuntur et in conspeclu omnium amicorum et inimicorum sanclorumque Angelorum proferentur». — Ita etiam illud Ambrosii: «Lacrymae lavanl delictum, quod voce pudor cst confileri», ad publicam poenitenliam referendum esl. Ibi enim virtulem lacrymarum et confessionis ostendens, significare voluit, quod lacrymae occultae et confessio secreta, sicul quae fit soli sacerdoti, lavant delictum, quod pudet aliquem publice conflleri. Quod vero dicit, se lacrymas Petri legisse, non confessionem vel satisfactionem; per boc non excludit illa. Multa enim facta sunt, quae scripta non sunt, vel forte nondum facta erat institutio confessionis, quae modo est. — Similiter et illud Prosperi: « Si sui iudices fiant, mulabunt aeterna supplicia »; et illud: « Facilius Deum placabunt sibi qui aut propriis confessionibus crimen produnt, aut nescientibus aliis, in se sententiam excommunicationis ferunt »; ad publicam confessionem et satisfaclionem referri oporlet. Non enim solis sacerdotibus ius Jigandi atque solvendi datum est, si cuique suo arbilrio se poena vel excommunicationis senlentia ligare et absque sacerdotali iudicio se ipsum Deo vel altari reconciliare licet; quod ecclesiaslicae iustitutioni et consuetudini penitus repugnat. Potius igitur, si publice peccasti, publice confilere te reum et emenda; si vero occulle deliquisti, etiam sic non taceas; nec tamen dico, ut publices. « Tacilurnilas enim peccati ex superbia nascitur cordis. Ideo enim peccalum suum quis celat, ne reputetur foris, qualem se iam divino conspectui exhibuil; quod ex fonte superbiae nascitur. Species enim superbiae est se velle iuslum videri, qui peccator est, atque hypocrita convincitur qui ad instar primorum parentum vel tergiversatione verborum peccata sua levigare contendit, vel sicut Cain peccatum suum reticendo supprimere quaerit. Ubi vero super'bia regnat vel hypocrisis, humilitas locum non habet; sine humilitate vero alicui veniam sperare non licet. Ubi ergo est taciturnitas confessionis, non est speranda venia criminis». — lam certissime liquet, quam sit detestabile peccati silentium, et e converso, quam sit necessaria confessio. Est enim confessio testimonium conscientiae Deum timentis. Qui enim timet iudicium Dei, peccalum non erubescit confiteri. Perfectus timor solvit omnem pudorem; confessio peccali pudorem habet, et ipsa erubescentia est gravis poena. Ideoque iubemur conflteri peccala, ut erubescenliam patiamur pro poena; nam hoc ipsum pars est divini iudicii. — Si ergo quaeritur, ad quid confessio sit necessaria, cum in conlrilione iam deletum sit peccatum; dicimus, quia quaedam punitio peccati est, sicut satisfactio operis. Per confessionem etiam intelligit sacerdos, qualiter debeat iudicare de crimine; per eam quoque peccator fit humilior et cautior.

necessaria ad iustificationera.

Prima pars spectat ad praesentem distinctionem, quae habet tres partes secundum tres quaestiones, quas delerminat Magister circa confessionis necessitatem. Primo enim quaerit, utrum confessio sit peccatori necessaria ad iustificationem. Secundo, dato quod quodam modo sit necessaria, utrum sufficiat confiteri corde, an necesse sit confileri ore ipsius Dei ministro; et hanc prosequitur ibi: /am secundum quaestionis arliculum inspiciamus. Tertio vero determinat, cui homini necesse sit confiteri, utrum sufficiat confiteri laico, an necesse sit confiteri sacerdoti, et hoc ibi: Nmic priusquam praemissis auctoritatibus etc.

Prima pars habet tres partes. In prima proponit quaestiones. In secunda ad utramque partem primae quaestionis opponit, utrum scilicel confessio sit necessaria ad iusUficationem, ibi: Dicunt quidam, sine confessione oris. In tertia determinat, ibi: Quid igilur super his sentiendum? quid tenendum etc.

Circa primum quaeruntur quatuor.

Primo quaerilur, utrum ad iustificationem impii sil necessaria gratiae infusio.

Secundo, utrum necessarius sit motus liberi arbitrii.

Tertio, utrum necessaria sit contritio.

Quarto, utrum necessaria sit confessio. iustificationem impii absolute. necessaria sit gratiae infusio.

2. Item, ratione videtur: quia peccatum est privatio; sed non removetur privatio nisi per collationem habitus: ergo confertur in delelione peccati aliquis habitus. Sed peccatum Deo displicebat et, 3 Cap. -I.

displicere faciebat: ergo ab opposilis, liabitus ille Deo placet et placere facit; sed hunc dicimus gratiam gratum facientem: ergo etc.

3. Item, per peccatum separatur homo a Deo, ergo ab oppositis, in iuslificatione unitur Deo; sed unio in Deo non est sine dispositione uniente, quia tunc peccator inimicus Deo haberet ante gratiam Deum: ergo elc.

4. Item, non decet, esse post hunc slatum nisi duo loca, scilicet gloriae et poenae: ergo non decet hominem esse nisi in statu, in quo possit esse in altero istorum: ergo hominem mortalem necesse est esse vel in culpa, vel in gratia; sed per iustificalionem recedit a statu culpae: ergo necesse est, sibi conferri habitum gratiae.

Contra: 1. Isaiae quadragesimo tertio: Ego qui deleo iniquitates tuus propter me: ergo deletio culpae erit ante habitum gratiae.

2. Item, non niinus est irapium iustificare

quam creare; sed Deus creat sine medio: ergo et iustificat.

3. Item, lapsus fuit proprie ab innocentia in culpam: ergo cum reformatio respondeat deformationi, debet homo in puram innocentiam restitui; sed haec media est inter culpam et gratiam: ergo etc.

4. Item, si gratia expellit culpam, aut quando est, aut quando non est. Si quando est; sed accid6ntis esse est inesse: ergo expellit culpam, cum subiecto inest; quaero:,a quo subiecto? Non ab alieno nec a suo, quia prius est culpam expelli quam hominem gratificari. Si quando non est; sed nihil agit, quando non est: ergo non expellit.

b. Item, iustificatio est gratia quaedam: ergo si a gratia, similiter illa ab alia, et sic in infinitum. Beus decrevit culpam delere per gratiam, quae non tantum restituat innocentiam, sed etiam naturam debilitatam habilitet ad bonum.

Respondeo: Dicendum: quia in omni opere Domini est misericordia et veritas, hoc maxime in nobili opere oportet esse, scilicet in opere iustificationis. Quoniam igitur homo peccavit et nihil ante gratiae infusionem apud Deum meruit, Deus iusto iudicio non omnino effectum culpae tollit, immo poenam relinquit; et ideo in priorem statum hominem non stalim restituit. Et quoniam misericors est, ideo etiam amplius bonum reddit, quia magis indiget; ideo non tantum restituit m«oce?j<mm, sed etiam dat gratiam. Ideo, quamvis delere posset Deus sine medio culpam, decrevit tamen delere per gratiam, quae non tantura faceret innocentem, imrao etiam naturam debilitatam habilitaret ad bonum. Unde concedendae sunt rationes ad hoc.

1. Ad illud quod obiicitur in contrarium, quod r» 111.1-1 Deus solus delet; dicendum, quod verum est e//eetive, sed formaliter delet ipsa gratia; Deus autem nuUius est forma perfectiva

2. Ad illud quod obiicitur, quod solus creat; dicendum, quod non est simile: quia creare dicit; opus, quod non respicit materiam recipientem; sed iuslificare respicit materiam subiectam, et ideo non tanlum respicit efficientem causara, verum etiam

3. Ad illud quod obiicitur, quod culpa aufert innocentiam; dicendura, quod non decrevit Deus restituere innocentiam, quin daret gratiam, ratipne prius habita.

4. Ad illud quod quaeritur: aut gratia expellit, quando est etc.; dicendum, quod quando est, et simul est et expellit. — Ad illud quod obiicit, quod accidentis esse est inesse; dicendum, quod gratia est accidens et habet ortum realiter ab alio quam a subiecto proprio, scilicet a Deo. Unde triplicem habet coraparationera: A.d. principium,?i (m procedit; ad peccatum contrarium, quod expellit; ad subiectum, quod perficit; et omnes istae comparationes sunt simul tempore-, lamen naturaliter prius gratia comparatur ad principium, a quo procedit, secundo ad peccatum, quod expellit, tertio ad subiectum, quod perficit. Unde proprie loquendo, prius est gratia ab e//?czente quam expellat culpam, per naturam. — El sic patet responsio ad illud. Obiicit enim de esse gi-aliae, in quantum informat subiectum; prius autem est gratiam creari per naturam, quam subiectum esse gratia informatum. Unde sicut in actione et productione aliarum formarura intelligiraus, quod forma prius se habeat in ratione virtutis agentis quam qualitatis informantis; sic in proposito intelligatur, tamen prioritas non est temporis, sed naturae.

5. Ad illud quod ultimo obiicitur, dicendum, quod gratia aliquando dicitur habitus, aliquando actus, aliquando slalus est in halMtu. luslilicatio

I. Principia liic, in seqq. quaestionibus et in Breviloq. p. V. c. 3. de iustineatione posita illustrantur et confirmantur mirabili doctrina Concilii Trident. in Sess. VI. — Quid sit iuslificatio, ad I, ubi duplex distinguitur iasiificatio, prout terminus a quo (sive non-iustus) sumitur negative, vel privative. M eam a Scholaslieis requiruntur quatuor: duo ex parte Dei, scilicet gratine infusio et peccati remissio, et duo ex parte hominis, nempe motus liberi arbitrii et contritio. Ita infra q. 3. 4; II. Sent. d. 26. dub. 3, S. Thom., S. I. 11. q. 113. a. 6, et de Veritate q. 28. a. 1. Quo sensu eadem cadat sub nierito, docetur hic dub. i; I. Sent. d. 41. a. I. q. I; III. Sent. d. 19. a. 1. q. 1, d. 40. q. 2.

II. Circa 1. quaestionem notandum, quod gratia hic intelligitur gratia habilualis (vide supra d. 15. p. II. dub. 1.), quae « formaliter delet » peccatum (hic ad I.); quod confirmatur a Concilio Trident. (Sess. VI. c. 7. et can. I!.). — Attamen etiam post hoc Concilium fuerant doctores catholici, qui cum Vasquez asseruerunt, in aduUis actum contritionis perfectae, etiam praescindendo a gratia habituali, per seiasWcare; quae sententia communiter iraprobatur, cum talis actus, licet eum semper sequntur iustificatio, ad eam concurrat non nisi dispositive et meritorie de congruo.

Libere disputatur inter theologos: primo, ulrum forma grapeccatum, an tantum moraliter sive ex Dei ordinatione; quod Nominales aliique tenent contra scholam S. Thomae. Utroque modo gratiam peccato esse oppositam, S. Bonav. satis clare docet hic et II. Sent. d. 28. a. 1. q. 1; III. Sent. d. 10. a. 2. q. 2. ad 4; I. Sent.d. 14. a. 2. q. 2. ad 4, et Breviloq. loc. cit. — Item secundo controvertitur de possibili, utrum Deus absokue possit sine gratia illa remittere culpam, ut cum Scoto docet S. Bonav. (hic in corp., et II. Sent. d. 28. a. 1. q. 1. ad 6.);insuper, utrum in alio ordine providentiae possit simul stare gratia materialiter sumta cum statu peccati mortalis, ut putant Scotistae, refragantibus Thomistis. — Denique tertio non tacta, scilicet de ordine prioritatis inter quatuor, quae eodem tempore flunt in iustiflcatione; de quo infra a. 2. q. 1. 2. plura ponuntur; cfr. etiam supra d. 14. p. i. a. 2. q. 3.

III. De eadem 1. quaestione: Alex. Hal., S. p. IV. q. 17. m. 4. a. 6. I. — Scot., I. Sent. d. 17. q. 3; cfr. IV. Sent.

Utrum ad iustificationem sit Secundo quaeritur, utrum ad iustificationem sit necessarius motus liberi arbitrii. Et quod sic, videtur.

1. Augustinus-: « Qui creavit te sine te non te sjne le»! ergo necessario ad iustificationem requiritur eius motus.

2. Iteni, Beriiardus, de Libero Arbitrio: « Opus 1 Dub. 4.

2 Vide supra png. 327, nota 2. autem dicitur magis aclus gratiae vel status, quam dicatur ipse habilus. Quare autem magis sic appellatur, infra videbitur. d. 16. q. 2. — S. Thom., hic q. 1. a. 3. qunestiunc. 1; S. I. II. q. 113. a. 2; de Verit. q. 28. a. 2. — B. Albert., de hac et seq. q. hic a. 10. — Petr. a Tar., hic q. 3. n. 3. quaestiunc. 1. — Bichard. a Med., hic n. 4. q. 2. — De hnc et seq. q. Durnnd., hic q. 1, et Dionys. Carth., hic q. 1.

IV. De 2. quaestione cfr. Concil. Trident. (Sess. VI. c. 5. 6. can. 4. 9. II.); Bonav. II. Sent. d. 26. dub. 3, ubi etiam explicatur, quare iusUficntio modo tribuntur fidei, modo gratiae, modo poenitentiae. flaec quaestio est de praeparatione tempore praecedente.

De eadem quaestione: Alex. Hal., loc. cit. 3. — ScoU loci de hac et seq. q. coIIecU in Sum. Hieron. de MonteforUno III. p. II. q. 113. a. 5. — S. Thom., hic q. 1. a. 3. quaestiunc. 2. 3; S. loc. cit. a. 3. 4; de Verit. q. 28. a. 3. 4. — Potr. a Tar., loc. cit. quaesUunc. 2. — Richard. a Med., de hac et seq. q. loc. cit. q. 1. — Durand., de hac et seq. q. hic q. 1. — Dionys. Carth., hic q. 1.

V. De 3. quaesUone cfr. Concil. Trident. loc. cit. c. 6. can. 8. et Sess. XIV. o. 4. can. 4. 5. Insuper Bonav. infra a. 2. q. 2-4, et d. 16. p. I. a. 1. q. 1. scholion. — Item Alex. Hal., loc. cit. g 2. et a. 2. 3. 4. — S. Thom., hic loc. cit. quaesUunc. 4; S. loc. cit. a. 5; de Verit. loc. cit. a..5. — Petr. a Tar., loc. cit. quaestiunc. 3. — Dionys. Carlh., hic q. 2.

VI. QuaesUonis 4. conclusio omnino intelligenda est de confessione actu facta, non de voto sive proposilo confltendi, ut auctor ipse se explicat in solutt. ad 1-6. Hoc conflrmatur doctrina Concilii Trident. (Sess. XIV. c. 4.): « Docet praeterea, etsi contritionem hanc aliquando caritale perfectam esse con- Ungat hominemquo Deo reconciiiare, priusquam hoc Sacramenlum actu suscipialur; ipsam nihilominus reconciliaUonem ipsi contritioni sine Sacramenti voto, quod in illa includitur, non esse adscribendam » (cfr. Sess. VI. c. 14.). Opposita autem opinio Petri Oxomensis an. 1479 est damnata a Sixto IV, scilicet prop. 1: « Peccata morlalia qunntum ad culpnm et poenam alterius saeculi delentur per solum cordis contritionem sine ordine ad claves». De doctrina S. Doctoris circa hunc rem male a pluribus intellecta vide infra scholion ad q. 4. arUcuIi 2.

De eadem (4.) quaestione: Alex. Hal., loc. cit. q. 18. m. 2. a. 1. 2. — Scot., in utroque Scripto hic q. unica. — S. Thom., hic q. 3. a. 1. quaestiunc. 1; Suppl. q. 6. a. 1. — B. Albert, hic a. 8. — Pelr. a Tar., hic q. 2. a. 2. quaesUunc. 1. — Richard. a Med., hic a. 2. q. 4. — Durnnd., hic q. 9. — Dionys. Cnrth., hic q. S.

motus liberi arbitrii. salulis duo requirit, id est Deum dantem et liberum arbitrium recipiens et consentiens »: ergo necessario concurrit opus liberi arbitrii.