Distinctio XV

« Can. Fralres nostros (8.), de Poenitentia d..3.

decipi el in infenuim perlrahi patianliir. Falsam aulem poenilentiam esse conslal, cum, sprelis pluribus, de uno solo poenitenlia agilur; vel cnm sic agitur de uno, ut non discedatur al) aJio ».

Ex praemissis perspicna fit notitia verae pocnilenliae et salislaclionis. Illa enim vera est poenitentia, quae peccalum abolet; quod ilia sola lacil, quae scelus corrigit; illa vero scclus corrigit, quae odium comniissi criminis et commitlendi cnm desiderio satisfaciendi affert. ludas enim poenituisse legitur sine assecutione veniae, quia tali poenitenlia non corrcxil crimen. Unde Hicronj-nius: « Nihil ludae profuit egisse poenilenliam, per quam sceUis corrigere non potuil. Si quando frater sic peccat in fralrem, ul emendare valeat quod peccavit, polest ei dimitti; sin autem i)crmanent opera, fruslra voce assumitur poenitenlia; hoc

El sicul praedictis

Supra reprobavit Magister errorem, qui attendebatur quantuin ad poenitentiae iterationem. Hic reprobat errorem, qui consistit quantum ad poenitentiae divisionera; et hoc maxime ralione satisfaclionis. Dicebant enim aliqui, quod poterat quis poenitere et satisfacere de aliquo crimine, ila quod de alio esset impoenitens-

Et quoniam iste error suam habebat defensionem, ideo liaec pars dividilur in duas. In prima re-

Ad intelligentiam huius partis sex incidunt iiic quaerenda.

Primo quaeritur, utrum possibiJe sit Deo reconciliari per salisfactionem.

Secundo, utrum sit possibile Deo satisfacere de uno peccato, alio relento.

Terlio, ulrum exlra caritatem abstinenlem a peccatis possibile sit satisfacere.

Libr. IV. Comment. in Maiili. (27, S.); C. Nihil luclae (38), de Poenileiuia d. 3, ubi i-cspicitur Ps. 108, 7. — In islo textu pro egisse poenilcnt/am Vnt. ot etld. 4, 6 sera poenilentia, quod antiquitiis cliam in nonnullis codd. Hieronymi legelMlur. In plerisque cdd..Magislri Ijic et infra legilur- emendarc non vaquod de eodem infelicissimo dicitur: Et oratio eius in peccatum; ut non solum emendare nequiverit nefas, sed proprii homicidii scelus addide- — Cave, qualilcr intelligas illud: « Ut emeuvaleat quod peccavit » etc. Non ciiim intelligenda cst rei demptae rccompensalio, scd exprobralio el abominalio cum salisfaclionis de- Dcmit enim iniusle quis alicui (piod rcsliluere valet, ul oculuui vcl vilam ct huiusmodi; et lasi poenituerit peccati cum amore condignae saveniam habel. Nec ideo quisquam pulel, rem alienam iniuste abstulit, quam reddere potest, illo peccato pocnilcre ac veniani consequi, nisi reablatum. « Quamdiu enim res, propter quam esl, non redditur, si reddi polesl, non agipoenitenlia, sed fingitur'».

error convincitur etc.

et excludit defensionem, quain habebat ex Scripturae. In secunda defensionem, quam ex auctoritalibus Patrum, ibi: Alias quoque inducunt etc. Prima dividitur in duas. prima respondet auctoritali. In secunda exposi-, ibi: Nam etsi super eundem locum Hieronijetc. Quaelibet harum partium duas habet. In opponit. In secunda solvit: et hoc satis maest in littera. Quarto, utrum opera satisfactoria facta extra vivificentur adveniente caritate et debeant in sortem. Quinto quaeritur, utrum per talia opera aliquid Sexto et ultimo quaeritur, quid sit illud quod pro emendare valeat, refragantibus originali, codd..A li edd., 6, 8. - August., Epist. 133. (alias 54.) ad Macedonium, c. 6. 20; C. Si res aliena (I.), C. 14. q. 6.

Circa priimim ostenditur, quod sit possibile Deo reconciliarj:

1. Per definitionem eius quod est satisfacere:

dicit Anselmus: « Satisfacere est honorem debilum Deo reddere »; sed hoc est possibile homini: ergo possibile esl satisfacere.

2. Item, qaanto is, contra quem delinquitur, misericordior est, tanto minorem exigit poenam; et quanto minorem exigit poenam, tanto facilius et possibilius est ei satisfacere; sed Deus est mullo misericordior homine: ergo si potesl liomini satisfieri, et Deo.

o. Item, sufficienter aliquis punitur, quando tantum datur ei tormentum, quantum fuit delectamentum, quia haec est iustitia legis Moysaicae: Deuteronomii vigesirao quinto: luxta mensuram peccati erit et plagarum modus etc.; el legis divinae: Quanlum se glorificavit etc.; sed aliquis potest sibi hoc facere: ergo polest Deo satisfacere.

Contra: 1. Tanta est offensa, quantus is esl, qui offenditur; sed Deus esl infinitus, qui offenditur in peccato: ergo et offensa. Sed quanla est offensa, tanta debet esse satisfactio, alioquin non fit satis: ergo in infinitum oportet quod homo se puniat. Sed hoc est impossibile alicui: ergo non potest Deo satisfacere homo de peccato.

2. Item, peccatum diaboli peccatum nostrum non excedit in infinitum, immo quanto eius culpa excedit humanam, lanto virtus naturae ad suslinendum mala et faciendum bona est fortior; sed dia- IdoIus non polesl satisfacere: ergo nec homo.

3. Item, primus parens non potuit de culpa sua satisfacere, quia, cum esset homo, voluit in scientia assimilari Deo; ideo ad satisfactionem necesse fait, quod Deus fieret homo; sed quilibet peccator praefert voluntatem suam voluntati divinae: ergo non potest satisfacere.

4. Item, nullus de originali potuit satisfacere nisi per morlem Christi; sed multo minus ponderat originale qaam actuale: ergo etc.

1 Libr. L Cur Deus homo, c. 1 1. e( 20. Cfr. IIL SlmiI. d. 20. (]. i, ubi plura, qu:ie hano quaesl. conceriuuit, proponunlur.

3 Clr. Gen. 3, 5, et 11. Sent. cl. 22. a. 1. q. 1.

C 0 N C L U S I 0.

Possibile est homini Deo satisfacere, quod duplici via explicatur.

Respondeo: Dicendum, quod hic est unus modns dicendi satis probabilis, quod de omni eo qaod est in peccato, non fit satisfactio, quoniam hoc est impossibile. Unde et Deus non exigit satisfactionem de omni eo quod est in culpa, sed aliquid condonat per misericordiam, de aliquo requirit satisfactionem per iustitiam, ut simul sit hic miseiHcordia et veritas; nec unquam est satisfactio, nisi praecedat con(/ona<?o, sicut nunquam est meritum, nisi praecedat donum gratuitum.

Unde notandum, quod in peccato duo sunt, scilicet offensa Dei et Ubido deordinata. 0/fensa Dei est infinita, et pro illa non fit satisfactio, sed Dei misericordia illam remittit suam dando gratiam; libido autem peroersa finita est. Et quia Deus iustus est, non totum remittit, sed pro illa exigit poenam condignam; et quanlum ad hoc possibile est Deo satisfacere.

1. 2. Et per hoc patet responsio ad duo prima: ad primum, quia non fit satisfactio de offensa; ad secundum, quia diabolus non potest satisfacere propler impossibilitatem percipiendi gratiam, in qua remiltatur sibi divina offensa.
2. 4. Patet eliam responsio ad tertium. Deus enim per misericordiam relinquit omnino offensam dando gratiam, sed satisfactionem exigit de ipso damno, quod intulil siiii peccator per cuipain et delectntionem libidinosam. — Et quia Adam intulit sibi damnum mortis et soli posteritati; ideo non potuit plene satisfacere, nisi ille qui non esset mortis debitor et valeret totum genus humanum. Sed peccator quilibet, dum peccat, infert damnum in imaginis deformatione, quae reparabilis est, et infert damnum sibi, non aliis; et ideo non est simile Alius eUam modus dicendi est satis probabilis dcducit hoc cx Ps. 31,.5: Tu remisisti iinpieiatem peccati niei. — Cod. U addit: Vol aliter dici potest, (luod etsi ad satisfaciendum inlcr Deum et hominem aequalitas non sit commensuralionis, cst tamen proporlionis; exemplum de semine et fi-uctu eius. Vide II. Sent. d. 7. p. I. a. I. q. I.

8 Cfr. III. Scnt. d. 20. q. 3. seq. — Superius posl Immanum cod. X addit redimere, ac pro et infert codd. E F G H V aa

et videtur rationabilis, quod etsi divina misericordia relinquat offensam homini dando gratiam, non tamen ita omnino relinquit, quin etiam exigat de offensa satisfactionem per iusliliam. Et quia homo non potuit pro taiila offensa satisfacere, ideo Deus dedit ei Mediatorem, qui satisfaceret pro offensa. Unde in sola fide passionis Christi remittitur omnis culpa; sine fide enim nullus iustificatur; et secundum hoc dicunt, quod oinnis salisfactio nostra virtutem habet a satisfactione Christi. Sed ipsa satisfactio Christi habel effectum in membris per Sacramentum baptismi plenum, per Sacramentum poenilentiae secundum partem per ficlem autem et ante novam legera et etiam post, ut in his qui non

I. Tola calliolica doclrinn de salisfactione, quae in hac dist. exponitur, nititur iluobus principiis a Concilio Trident. (Sess. XIV. c. 8. et can. 12. 13. ti. 13.) stabiliiis, scilicet quod non semper tota poena siniul cum culpa remittatur, et quod « pro peccalis quoad poenam temporalem Deo per Cliristi merila satisfiat poenis nb eo infliclis el palienter tolerntis, vel a saoerdole iniunctis, vel sponte susceptis ». —

De definitione satisfactionis cfr. infra p. II. a. f. q. I; de satisfactione in cjenere et de Christi satisfuclione in specie III. Sent. d. 20. a. t. q. 1-4; de satisfactione plena et semiplena ibid. q. 4; de duplici satisfactione pro culpa ct poena infra p. II. a. I. q. 2, p. 1. dub. 2. 6-9; de salislactione poenali et medicinali infra d. 20. p. 11. a. 1. q. t. et d. 16. p. I. dub. 13; de sacramentali infra d. 18. p. I. a. 2. q. 2.

H. Ad t. quaestionem recte intelligendam vide infra p. II. a. 1. q. 2. fundam. 4, ubi tangitur satisractio Christi pro culpa et poena aeterna, dum hic proprie agitur de satisfaclione Deo ])raestanda ex parle poenilentis per poenam temporalem. In satisractione enim est « emenda praesens pro culpa praeterita » (inlra p. II. a. 1. q. t.). — Differentia inter utramque opinionem hic relatam in oo oonsistit, quod 1. opinio, cum in offensa Dei disiinguat aliquid infinitura, nempe ex parle aversionis a Deo, et aliquid finitum ex parle conversionis; non nisi pro secundo

Utrum possibile sil Deo Secundo quaerilur, utrum possibile sil Deo satisfacere de uno peccato sine alio. Et quod sic, videtur.

i. Priraae ad Timotheum quarto: Pietas valet cwZ omnia; Glossa: « Summa christian;ie disciplinae in pietate et misericordia est, quam qui sequitur, etiam si lubricum carnis paliatur, sine dubio vapulabit, non tamen peribit»; et conslat, quod intellipossunt confileri, effectum habet adhuc minorem. Unde oranis satisfactio non tantum de peccato primi parentis, sed etiam de aliis fundata est super salisfactionem Medialoris.

1. 2. 3. 4. Et secundum hanc viara facilis... n...,. i- responsio ad ooiecta. Sicut enim oliensa est miinita, sic quod Deus patitur est satisfactio infinita. — Similiter secundum patet, quia diabolus non habuit mediatorem, super quem posset fundari eius satisfactio. — Similiter patet tertium de Adam: quoniam, sicut ipse non pntnit satisfacere de peccato suo, sic nemo posset sufficienter satisfacere de suo, nisi super satisfaclionem passionis Christi per fidem esset fundatus. (quod, ulpote flnitum, poonam tantum temporalem pro emenda requii'it) salisfaclionem a poonitenie fieri posse asserat. Ad mentem Alexandri Hal. S. Thomas (hic q. 1. a. 2. ad 1.) approbat ot olarius explioat 2. opinionem; de l.autem sioiudicat: a Sed hoc nihil cst, quia satisfactio non respondet peccato, nisi secunduni quod est offensa Dei, quod non habet ex parte conversionis, sed solum ex parte aversionis ». — Revera etiam secundum alteram (Ch-. seq. q. fundam. 4.) et approbat haec principia, quod « omnis satisfactio nostra habet virlutom a satisfactione Christi », et quod n est infinila, in quantum est Mediatoris » (Ita Alex. Ilal., loc. infra cil. nd 4. 5.). — De sentenlia Scoti circa satisfaclionem pro poccatis cfr. III. Sent. d. 20. q. 3. scholion.

Do eadem: Alex. Ilal., S. p. IV. q. 24. m. 1. — Scot., hic q. 1. n. 4. seqq. — S. Thom., loc cit., et Supptementum Summae q. 13. a. 1. — Petr. a Tar., hic q. 1. a. 2. quaesliunc. 1. — Richard. a iMcd., hic a. I. q. 2. — Dionys. Carlh., hic q. 1.

II. Quacsiio 2. communiler secundum doctrinam Magistri (hic 0. I.) solviturj cfr. Alex. Ilal., loc. cit. m. 4. a. I, nec non m. 3. (de deflnitione Anselmi ad 3.). — Scot., loc. cit. n. 10. — S. Thom., hic q. 1. a. 3. quaestiunc. I; Suppl. q. 14. a. 1. — B. Albert, hic a. 2. — Petr. a Tar., loc. cit. quaestiunc. 2. — Richard. a Med., hic a. I. q. 6. — Dionys. Carlh., hic q. 2.

de uno jwccato sine alio. git de lubrico mortali, quia, si de veniali, etiam sine illa non periret: ergo etc

2. Ilem, ralione videlur: quia satisfactio respondet transgressioni ex: opposito: ergo cura possibile sit transgredi succesive, primo nno niodo, deinde alio; videlur sirailiter, quod et satisfacere primo de nno peccato, deinde de alio.

3. Item, alii peccato alia debelur poena et alia

satisfactio, unde et alia imponilur; esto ergo, quod pro aliquo peccato imponatur poena debila; si exsequatur illam, amplius non potest nec debet exigi ab eo aliquid; sed potest exsequi committendo culpam aliam: ergo etc.

4. Uem, plus desiderat Deus, satisfactionem sibi fieri a peccatore, quani aliquis creditor solutionem a debitore; sed creditor, qui multum desiderat solutionem, recipit solutionem de uno sine alio: ergo el Deus satisfactionem de uno peccato sine alio.

5. Item, homo potest satisf;icere de nno veniali, commitlendo eliam aliud: ergo pari ratione de mortali; aut quare non?

Contra: 1. Isaiae quinquagesimo octavo: Ecce ac? ires cl conlentiones ieiuncUis; et post: Nunquid tale est ieiunium, quod elegi? quasi dicat: Non: ergo non placet Deo pro peccato ieiunium, quando ieiunando commitlnntur peccata.

2. Item, Gregorius in homilia: « Qui sic alia plangit, ut alia committat, poenitentiam agere aut ignorat, aut dissimulat».

3. Item, ratione videtur: quia in hoc peccator est dignus poena, quia Dei imaginem deformat: ergo nunquam satisfacit nisi per reformalionem imaginis; sed in eo qui satisfacit et rursus peccat, nunquam reformatur imago: ergo lalis nunquam satisfacit.

4. Ilem, in peccato est conversio et aversio, et poena delietur peccatori ralione aversionis; sed peccala omnia conveniunt in aversione: ergo satisfactio respicit peccata secundum id, in quo conveniunt: ergo impossibile est satisfacere de uno sine alio.

C 0 N C L U S 1 0. Error cst ponere, quod peccator satisfaciat pro uno peccato, persistens in alio.

Respondeo: Dicendum, quod aliqui posuerunt, 1. quod de uno peccato poterat fieri satisfactio, peccatore persistente in alio. Et ratio eorum erat divina benignitas, quae acceptat satisfactionem quantumcumque modicam. — Sed tamen hi non consideraverunt sufficienter, quid sit satisfacere. Non enim satisfacere dicit tolerantiam poenae tanlum, quia Deus in malis nostris non deleclatur sed delectatur in iuslitia voluntatis nostrae et reconcilialione, quae non potest haberi de una cuipa sine alia, tum propler connexionem virlutum in una gratia, quae delet omnem culpam mortalem, cum habeat omnem virtutem connexam; tum propter divinam largitatem, quae secundum partem non gratificat, immo omnem offensam condonat; tum propter peccata mortalia, quae omnia communicant in aversione et contemptu Dei, et omnia sunt contra Deum et contra unum: et ideo, si Deus remitteret culpam de uno sine alio, simul esset is cui remittitur, amicus et inimicus, conversus et aversus.

El ideo, sicut dicit Magister, error est hoc ponere, quod homo satisfaciat Deo, oRendendo Deum, quia semper manet aversio et imaginis deformalio et inimicitia. Et ideo dicitur Ecclesiastis nono: Qui in uno peccaverit multa bona perdet; et beatus lacobus, secundo capitulo: Qui offendit in uno faclus est omnium reus: quia qui peccat in uno non satisfacit pro aliquo, eo quod in omni peccato unus ofi"endilur, et impossibile est, quod Deus sit amicus et inimicus eiusdem.

1. Ad illud ergo quod obiicilur de illa Glossa, quod non peribit; dicendum, quod intelligitur, quia operibus pietatis praeparalur ad gratiam, per quam satisfaciat de omnibus.

2. Ad illud quod obiicilur de transgressione, dicendum, quod non est simiie. Quia enim mala facimus, ideo raah sumus; et ideo, quia actus non sunt connexi, nec transgressiones; sed non quia bona facimus, boni sumus, sed econtra; et ideo oportet, quod ante sit amicus, quam pro aliquo peccato satisfaciat; et si amicus, ergo nullum peccatum habet mortale.

3. Ad aliud dicendum, quod isti peccato debetur tanla poena de se, nisi remittalur per gratiam, quam impossibile est illi persolvere, quia infinita; et ideo nunquam taxari potest poena debita, quousque manet in culpa.

4. Ad aliud, quod Deus vult plus satisfactionem quam creditor solutionem; dicendum, quod Deus similiter recipit satisfaclionem paulalim; sed quamdiu est in aliqua culpa, non est in solvendo aliquid, immo in obligando se potius; et ideo Deus non recipit.

3..d illud quod obiicitur de veniali, dicendum, quod non esl simile, quia veniale stat simul cum gratia, per quam contingit satisfacere; non sic morlale, immo quodlibet mortale tollit fundamentum satisfaclionis, sicut melius patebit in sequenti problemate

8 Ilic in lil. c. I. seqq.

f Vers. 18. — Seq. lextus esl lac. 2, 10. Cfr. III. Sent. d. 36. q. 4. ad I. — Inferius pro aliquo cod. aa reliquo.

lo Virtus enim cst, iit ait Aristot., II. Ethic. c. 6, ex qua et bonus lionio ipse ellicietur et bene opus suim reddel. Cfr. lom.!l. pag. S04, nola 7. ct pag. tOOi, nola 2. ncc non lom. III. pag. 388, nnla 2.

" Vido quaest. sec[.

Utrum extra caritatem abstinentem Tertio quaeritur, utrum extra caritatem abstinentem a peccatis possibile sit satisfacere. Et quod sic, videlur.

1. Lucae undecimo: Date ekemosynam, et ecce oninia munda sunt vobis; constat, quod ibi loquitur de peccatoribus: ergo polest satisfacere quis per eleemosynam sine gralia. Et hoc ipsum Danielis quarto dixit Daniel Nabuchodonosor: Peccata tua eleemosynis rediine; et constat, quod ille erat peccator magnus: ergo etc.

2. Itera, Threnorum tertio: Venatione ceperunt me; Glossa: « Etsi fides deesset, poena satisfaceret »; sed ubi deest fides, non est caritas: ergo etc.

3. Item, ra/one videlur: quia ad nullum praeceptum divinum tenetur homo ex caritate; hoc constat, quia, si quis pro loco et tempore parentes honorat, etiam non habens caritatem, non peccat: ergo muUo minus tenetur ex carilate implere sacerdotis mandatum. Sed satisfactio est mandatum sacerdotis: ergo potest fieri extra caritatem.

4. Item, si tenetur ex caritale satisfacere, cum nullus sit certus, utrum aniore, an odio dignus sit, semper est in dubio: ergo semper debet satisfacere. Si tu dicas, quod conclusio est vera, quia semper continuanda est poenitentia usque ad mortem; ergo esto, quod imposita sit alicui poenitentia dare centum marcas, videtur secundum hoc, quod semper tenetur dare; sed hoc est impossibile: ergo tenetur ad impossibile.

Contba: 1. « Non respicit Deus quantum, sed quanlo »; sed voluntas sine caritate non placet Deo: ergo nec opus, ergo nec satisfactio.

2. Item, quamdiu homo est extra caritalem, est inimicus; sed satisfactio est reconcilialiva: ergo talis non potest satisfacere.

3. Item, Apostolus, primae ad Corinthios decimo tertio: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, caHtatem autem non habuero, nihil mihi prodest: ergo etc.

4. Itera, nullus damnatur pro culpa, pro qua satisfacit; et nullus damnatur nisi propter culpam: peccatis possibile sit Deo satisfacere. ergo nullus satisfacieus damnatur. Sed nullus evadit damnationera, nisi qui habet caritatem: ergo nullus satisfacit, nisi qui est in carilate.

Sine gratia gratum faciente nemo potest Deo satisfacere.

Respondeo: Dicendum, quod satisfacere, quantum est de vi norainis, importat divinam acceptationem et reconciliationem et amicitiam; et quoniam sine gratia gratum faciente et caritate impossibile est, aliquem Deo placere, et opera eius acceptari: ideo nec satisfacere est possibile. Potest tamen horao, anlequam habeat caritatem, praeparare se ad habendam caritatem et ad faciendam satisfactionem. Et sic intelligitur consilium Domini et consdium Danielis, ut se praeparent per eleemosynam ad gratiara, qua accepta, raultiplicando eleemosynas satisfacerent. Aliquando enim habens gratiam per poenara satisfacit de culpa, cuius non habet inemoriam; unde tanlum valet dicere: si fides desit, quantum: si desit conscienlia.

3. 4. Ad illud quod obiicitur, quod nullus tenelur ex caritate implere mandata; dicendum, quod quando satisfaclionis opus ab homine imponilur homini, non tenetur illud opus facere ex caritate sive in carilale, quia praeceptum; sed necesse habet in caritate facere ad hoc, quod sit emendatorium et Deo placilurum. EL ideo dico, quod opere illo iniuncto completo, non tenetur illud iterare.

Sed Si dubitat probabiliter, se Deo non satisfecisse, non debet a satisfactione cessare, quousque per signa probabilia habeat certitudinera de culpa dimissa et poena. Unde, sicul dictimi est de aliis Sacramentis, maxime de eucharistia, quod non valet nisi habenti carilatera, non taraen tenelur quis accedere ex caritate secundum veritatem, sed se probabiliter disponere; ita eliam de satisfactione dicendum. riam in Marc. 12, 43. apud Lyranum. Cfr. lom. II. pag. 906, nola 6. et pag. 929, nota 5.

quod opera iniuncla in satisfactionem tenetur facere, et tenetur se disponere, quanlum esl in se; et sic absolutus est in foro Ecclesiae et a poena suae conscienliae, et in foro Dci absolutus est, ut non peccet in hoc faciendo. Sed tamen per haec opera non absolvitur omnino; et ideo sanum consilium est, quod homo semper poeniteat. Sufficit tamen cum signis probabilibus fecisse poenitentiam iniunctam, nec oportet eam iterare. Unde si centum dedit, non debet ilerare, nec sacerdos debet iterum imponere nisi pro aliqua culpa de novo commissa. Satisfecit enim talis in foro Ecclesiae et suae conscientiae.

I. De responsione ad lianc 3. quaeslionem cfr. etiam III. Sent. d. 18. a. 2. q. 3. ad 3, ubi idem docetur. Consentit S. Thom., sed Scot. (liic q. I. n. I-3-IS.), saltem quoad satisfactionem «acramcntalem (cfr. hic ad 3.), probabile esseputiil, pro peccatis antea iam dimissis per opus in mortali tactum non lantum salisfieri praecepto a sacerdote imposito, sed etiam posse solvi poenam satisfacioriam, licet opus non sit meritoriimi; cui opinioni favent Durandus, Biel et etiam plures recentiores, refragantibus cum S. Thoma principalibus antiquis Scholasticis; immo Alex. Hal. (S. p. IV. q. 24. m. 4. a. 2.), in hoc contrarius S. Bonaventurae, disertis verbis dicit, poenitentiam in hoc statu completam esse ilerandam, el B. Alberl. (hic a. 30.) cxcipit ab ista ileratione tanlum ea opera, quae in effectu suo manent. clorium producere posse; quod probabile esse censet S. Donav., de (uo vide seq. quaestionem. Quoad iterationem autem iniunctae poenitenliae in statu peccati factae ad mentem nostri auctoesse nunc sententiam communiorem et probabiliorem, satisfieri praeceplo, licet poenitens talis probabilius peccet venialiter.

De hac 3. quaestione praeter Scotura: Alex. Hal., loc. cit. a. 1. 2. — S. Thom., hic q. I. a. 3. quaestiunc. 2; Suppl. q. 14. a. 2. — B. Albert.. hic a. 8. 9. — Petr. a Tar., hic q. I.

Quarto quaeritur, utrum opera satisfactoria, facta extra caritatem, adveniente caritate, reviviscant sive vivificentur et debeant computari in sorlem. Et quod sic, videlur.

1. Super illud Levitici vigesimo quinto: Si atlenuatus frater tuus etc.; Glossa exponit, quod fructus bonae conversationis debent ei computari ab eo lempore, ex qun peccavit; et secunduin hoc videtur, quod caritate adveniente, possunt Ijuna opera compulari.

Unde notandum, quod duplex potest distingui forum secundum duplex iudicium, scilicet forum conscienliae et forum diuinae iustitiae. Priinum est manifestum, secundum est occultum. Si quis igitur impleat poenitentiam imposilam sine remorsu conscientiae, sed lamcn ex.tra carilatem; non tenetur satisfacere amplius, nec iudicio sacerdotis necsuo; tenetur tamen iudicio Dei, quia adhuc Deus exiget poenam. lilad autem forum dislinguitur contra forum Ecclesiae; sed istud vocatur forum Ecclesiae, quod esl in facie Ecclesiae et secundum iudicium publicum. a. 3. quaestiunc. 2. 3. — Richard. a Med., de hac et seq. q. hic a. 1. q. 5. — Durand., de hac et seq. q. hic q. 2. n. 7. 8. 13. 14. — Dionys. Carth., de hac et seqq. qq. hic q. 2.

II. Ad 4. quaestionem Alex. Hal., S. Thom., Petr. a Tar., B. Albert., Richard. a Med. absolute respondent negalive; Scotus cum non paucis vult, eara pie afftrmari posse; quod auctor noster esse probabile censet.

De eadem: Alex. Hal., loc. cit. a. 2. 3. — Scot., hic q. 1. n. 15. 16. — S. Thora., loc. cit. quaestiunc. 3; Suppl. q. 14. a. 3. — B. Albert., hic a. 3. — Petr. a Tar., loc. cit. quaestiunc. 4.

III. De 5. qunestione cfr. 11. Sent. d. 28. a. 2. q. 2. 3. scholion, nec non ibid. a. I, d. 24. p. 1. a. 1. q. 2. — De speciebus meriti vide 11. Sent. d. 27. a. 2. q. 2. et scholion.

De eadem quaestione: Alex. Hal., loe. cit. a. 3. 1. 2. — Scoli loci collecti ab Hieron. de Montefortino, V. q. 13. a. 4. — S. Thom., hic loc. cit. quaestiunc. 4; Suppl. q. 14. a. 4. — Petr. a Tar., hic q. 3. a. I. — Richard. a Med. tangit hanc et seq. q. hic a. I. q. 5. ad 3. — Durand., hic q. 3.

IV. De quaestione 6. cfr. infra p. II. dub. 8. In eius solutione S. Thomas concordat per omnia; similiter Alex. Hal., B. Albert., Petr. a Tar., Richard. a Med., Durand., aliique.

De eadera quaestione: Alex. Ilal., loc. cit. 3. — S. Thom., hic loc. cit. quaestiunc. 5; Suppl. q. "14. a. 5. — B. Albert., hic a. 32. — Petr. a Tar., loc. cit. a. 2. — Durand., hic q. 4.

2. Itera, baptismus acceptus a flcto extra carilatem, adveniente caritale, incipit valere: ergo similiter, cum satisfactio sit opus sacramentale, poterit valere, adveniente caritate. Sidicas, quod non est simile, quia in baptismo imprimitur character; conlra hoc est de reslitulione, quae tunc valet ad salutem, cum advenit caritas, nec oportet iterari.

3. Item, facilius est in natura vivificare quod non vixit, quam quod vixit et est mortuum sive mortificatum — priinum enim est naturale, secuntenliam, in qua remi-sionem accipiens, aequalis ei liat, qui penitus non peccavit etc. Cfr. Gralian., C. Qtiis aliquando vidit (S7.), de Poenitentia d. 1. 13.

2 Ut o.stensura est supra d. i. p. I. a. 2. q. 3. Cfr. hic lit. Magistri, c. 6.

dum supra naturam — ergo cum opera mortificata, adveniente caritate, viviQcentur, multo magis mortua, vel saltem aequaliter.

4. Item, bonum moris raagis propinquum est gratiae quam bonum nalurae; sed nalurulia vivificantur et gratia informantur: ergo et bona in genere prius facta.

5. Item, ratio, quare Deus remittit culpam et non remittit poenam, est, ne peccatum remaneat inipnnitum: ergo si isle peccalor punitus est anle adventum gratiae tantum, quantum deberef puniri post gratiam, vel in parte; aut nullo modo puniri debet, aut non tantum: ergo bona opera compulantur.

Contra:!. Quod nullo modo vivit nec est a vivente non habet polentiam ad vitam; sed tale est opus extra caritatem factum: ergo etc.

2. Item, omne satisfactorium est meritorium; sed nullum est meritorium nisi ex caritate; sed opus illud non fuit ex caritate nec amplius potest esse, quia impossibile est, quod mulet originem: ergo impossibile est inter opera satisfactoria com-

3. Item, peccator ante satisfactionem est obligatus ad poenam infinitam; sed ab infinito nihil adimitur, et quod adimitur niliil facil: quantumcumque ergo se afdigat, tenetur ad aequalem poenam: ergo non debent talia opera computari.

4. Item, opus ex carilate procedens excedit improportionaliter opus extra caritatem factum; sed quod improportionaliter excedit aliud non accrescit ex additione illius: ergo quantumcumque opera fecerit ante caritatem, nihil addunt ad opera post caritatem, sicut nec punctus ad lineara: ergo in nihilum debent computari.

c 0 N c L u s I 0. Probabile est, quod opera satisfactoria, facla exlra caritalem, adveniente caritate, reviviscant quoad remissionem poenae, non quoad meritum vilae aeternae; sedsecurius est tenere, quod nullo modo vivificantur et computantur.

Respondeo: Dicendum, quod circa hoc duplex 1. fuit opinio. — Una quidem fuit, quod opus satisfactorium, quantum est de sua ratione perfecta, meretur collationem gloriae et meretur remissionem 1 Cuiusmodi sunt potenliae, liabitus etc. aniniae.

2 Edd. gratiae, mmqmm dfbet. Eaedem edd. cum multis codd. post vel in parte addunt debet.

3 Iia codd. A E F G oa bb; in aliis et edd. nec. Edd. post ad vitam addunt non potest vivificari.

• Edd.omimm etquodadimiturnihilfacitli.e.noniimnmC.

5 Cfr. tom. 111. pag. 222, nota 10. ct pag. 280, nola 3. — Superius post quaniumcwnque Val. addit vcl quaecumque.

poeme, quae vcrba codd. BH (! a socunda manu) addunt post sacramentale est. Inferius pro nd hoc; quia... fit Vat. cum pluribus codd. ad hoc, quod... sit. poenae: coUationem gloriae, quia fit ex caritate; remissionem poenae, quia fit in caritate, in quantura sacramentale est; et ideo sufficit, quod Eniin caritate, quantum ad lioc; quia per caritatem poena debita satisfacienti fit proportionalis poenae, quam sustinet. Dicunt ergo, quod opera illa vivificari quantura ad raeritum vel retributionera vitae aeternae est impossibile, quia non fuerunt ex caritate, et ampHus impossibile est esse ex caritate; sed quantum ad nierilum remissionis poenae — quia non erat alius defectus, nisi quia poena non erat proportionalis — isto posito in caritate, et poena facta proportionali, vivificantur quantum ad hoc et compulari debent in sorteiu. Unde aliter vivificantur quam opera mortificata, quia illa d.( aeternam retributionem, haec solum ad poenae dimissioncm.

Alia est positio, quod omne opus satisfactorium est opus meritorium vitae aeternae, et oportet fieri ex caritate raovente imperio coniuncto, vel saltera primo; sicut est de eo qui vadit ad sanctura lacobura; unde dicunt, quod talia toWo?riOcio vivificantur nec computantur. — Prima positio est multum probabilis, sed haec securior est.

1. Ad illud ergo quod obiicitur in contrarium liuius, quod debent fructus computari; dicendum, quod illud intelligitur, si statim post peccalum incepit conteri, et tunc opera satisfactoria fuerunt ab illo terapore, etiara antequam absolveretur a sacer- (loie. — Vel dicendum, quod fructus computantur quantum ad superexcrescenliam usurarii, quia merilo illorum fructuum diabolus non trax.it illura ad multa scelera.

2. Ad illud quod obiicitur de baptismo, dicendum, quod est opus Dei ad hominem, el hoc nunquam est raortuum, tamen propler inconvenientiam suscipientis privatur effectu; et tale est baplismus. — Esl opus hominis ad hominem, et tale consideratur solum esterius, quia homo iion videl nisi ea quae extra sunt; et lale est restitutio, et hoc non oportel esse vivum. — Aliud esl opus hominis ad Deum, et tale potest esse mortuum, sed debet esse vivum ad hoc, quod sit satisfactoriura, aliter enim Deo non est acceptum; et tale est opus satisfactionis, quo homo reconciliatur Deo. Et ideo non est simile de baptisino et satisfactione.

3. Ad illud quod obiicitur, quoil vivificare quod nunquam vixit est facilius; dicendura, quod hoc Xon pauci codd. cum ed. I Vcl, Vat. El ita.

8 Codd. AE a secunda manu praevio, Vat. praevio vel primo. — CU: II. Sent. d. 41. a. I. q. 3. ad 6.

3o veruni esl in liis quae ideo vivunt, quia recipiunt vitcm, sed non in liis quae ideo possunt vivere, quia procedimi a vita; et talia sunt opera

4. Ad aliud dicendum, quod non est simile de habitibus et potentiis et actibus, quia isti raanent, illi non, nec informari nec vivificari possunt.

b. Ad illud quod obiicitur, quod causa satisfaciendi est, ne sit peccati impunitas; dicendum, quod illa non est tota ratio, sed etiam haec: quia homo est aniicus Dei effectus per gratiam et dignus aliquando beatificari; ideo solum ad poenam temporalem astrictus est, et ideo, antequam sit amicus, ad aeternani astringitur. — Praeterea, opus factom

Quinto supposito, quod per opera facta extra caritatem non fiat satisfactio, nec vivificentur; quaeritur, utrum homo per ea aliquid mereatur. Et quod sic, videlur:

1. Quia, sicut dicit auctoritas communis «nulmalum impunitum, et nullum bonum irremuneratum »; sed divina iustitia nunquam malum quantulumcumque dimiltit, quin puniat: ergo nec quantulumcumque bonum, quin remuneret.

2. Ilem, si non remunerantur, ergo aequaliter se habet iudex ad eum qui nullum bonum fecit, el ad eum qui fecit multa bona: ergo stultum est alicui peccatori consulere, quod faciat aliquod bonum opus.

3. Item, Exodi vigesimo: Honora patrem tuum, ut sis longaevus; aut hoc dicitur habenti caritatem, aut non habenti. Si habenti tantum; haec est parva remuneralio, quia ipse non amat istam vitam, sed aliam. Ergo dicitur non habenti: ergo meretur ahquid, si honorat, et sic elc.

4. Item, Dominus dicit de hypocrita Matlhaei sexto, qui facit opus bonum propler gloriam, quod recepit mercedem suam; esto ergo, quod aliquis faciat opus bonum propter Deum, non propter gloriam; cum non sit peius, quam illud quod fuit ad 1 Vide supi-a d. 14. p. II. a. 2. q. 3. ad 3. et 4. — Codd. M 0 supplent satisfadoria. Omiies codd. et ed. 1 seq. (4.) solutionem praeponunt liiiic (3.). Cum nulla appareat ratio huius tianspositionis, retinuiraus rectum ordinem Vaticanae. ex caritate improportionahter, sicut lactuin est in opponendo, excedit opus factum exlra caritalem, et ita poena supporlata ex carilate et mera volantate excedit poenam supportalam sine caritate; et ideo Deus poenam aeternam aeter'naliter portandam ex mala voluntate, cuiusmodi est in damnatis, rationabiliter in poenam temporalem commutat ex caritate portandam; tantum placet ei talis tolerantia. Et ideo alia poena exlra caritatem portata tanquam omnino improportionalis non augmentat illam; sed Deus illam solam reputat satisfactoriam, cuius tolerantia et assumtio sumilur ex caritate sincera, quia in aliam non commulabat poenam gloriam, immo melius: ergo dignum est mercede aliqua.

Contra: I. Augustinus: «Peccator non est dignus vivere, multo minus est dignus remunerari.

2. Item, qui nihil est in conspectu alicuius apud illum nihil meretur; sed peccator nihil est in conspeclu Dei; Psalmus: Ad nihilum deductus est in conspectu eius malignus: ergo etc.

3. Item, Sapientiae decimo quarto: Similiter odio sunt Deo impius et impietas ems; sed impietas omnino displicet Deo: ergo et impius. Sed qui omnino displicet ahi nihil meretur apud ipsum: ergo etc.

4. Item, nihil meretur organum nisi vivum in operatione servilii — unde ligo nihil meretur, dum operatur homo in vinea — sed peccator organum est non vivum: ergo etc.

Peccator potest apud Deuni aliquid mereri, sed tantum de congruo.

Respondeo: Aliqui dicunt, quod peccator nihil omnino meretur apud Deum, neque ex congruo, nec peccatum creditur impunitum, cfr. tom. I. pag. 713, nota 2,. Vide etiam Gregor., XXI. Moral. c. 5. n. 10, ct Hugo a S. Vict., II. de Sacram. p. XIV. c. 9. circa finem.

7 Vers. 12.

neque ex condigno; sed tamen Deus ralione abundanlissimae largitatis bona eius opera non dimittit jrremunerata, immo remunerat; et est bonum peccatori bene operari, quamvis non sit iustum, eum remunerari, sed magis benignum.

Alii dicunt et probabilius, quod est mereri de congruo et de condigno; peccator aulem apud Deum nihil meretur de condigno, sed tamen mereri potest congruo. Peccator enim aliquando facit bonum in genere d.A gloriam suam, ut cum dat eleemosynam propter gloriam; et ex hoc opere non meretur mercedem, sed poenam, quia procedit ex conlumelia. Aliquando facit ad Dei gloriam et propter amorem Dei, quem habet, et hoc non potest esse sine aliqua gratia gratis data, quae disponit de congruo ad gratiam gratum facientem, quam Deus aliquo modo acceptat; et ex hoc meretur de con- Illud autem meritum comparatum merito caritatis est improportionale, sicut linea latitudini et superficiei. Unde sicut linea nihil est in comparatione ad superficiem, aliquid tamen est in se; sic

Utrum bona opera extra caritatem Sexlo et ullimo quaeritur, utrum bona opera valeant ad tolerabiliorem poenam extra caritatem. Et quod sic, videtur.

1. Augustinus dicit de talibus operibus in Enpro chiridio quod « ad hoc eis prosunt, ut tolerabilior sit damnatio ».

2. Item, ratione videlur: quia probatum est supra, quod aliquid meretur illo opere: ergo esto, quod statim moriatur post illud; ergo cum non sit irremuneratum et non praemietur in collatione boni: ergo saltem in diminutione mali.

3. Item, « declinare a malo semper vitat poenam, quamvis non semper consequatur palmam'»; sed melius est bonura facere: ergo multo fortius vitabit poenam.

4. Item, peccatum aggravalur ex sequenti eventu et gravius punitur, ut patet in peccato olii: est de peccatore ad iustum, et de eius amore ad amorem caritatis, et de merito ad meritum.

5. 2. Ex his patent obiecta; et primo ad illud pSoiutiojr- Augustini: Non est dignus etc, dico bene, quod non meretur ex condigno. Similiter ad duo sequentia, quod nihil est in comparatione caritalis.

6. Ad illud de Sapientia: Similiter est odio impius; dicendum, quod illud inlelligilur per se se- ifotandom. cundum quod impius, non secundum quod habens naturam bonam et aliqua dona gratis data; et cum facit opus secundum quod impius, nihil meretur; sed quando secundum gratiam gratis datam, aliquid saltem meretur de congruo.

k. Ad ultiraum de inslrumento dicendum, quod non vivum dicilur dupliciler: negative, quod nec uistinctio. vivit nec natum est vivere; etprivative, quod non vivit, sed tamen natum est vivereSPer primum nec de sotandum. congruo nec de condigno, per secundum aulem est meritum de congruo, eo quod non privatur simpliciter vita; vivit enim in morte et voluntarie operatur bonum et est quodam modo Dei adiuior.

valeant ad tolerabiiiorem poenam. ergo peccatum, quod reddit hominem magis oliosum ad bonum, magis punitur: ergo illud, post quod fiunt bona opera, minus, et ita elc.

CoNTRA 1. Augustinus in Enchiridio dicit, Pro pane damnatis non prodesse suffragia Ecclesiae; sed ista sunt potentiora, cum sint ex caritate, quara opera extra caritatem facta: ergo illa mullo minus prosunt.

2. Ilem, si merentur remissionem poenae, aut intensione, aut duratione. Non duratione, quia poena est inflnita. Si intensione; sed quantum ad hoc est finita: ergo tantum possunt multiplicari bona opera, quod nulla erit poena.

3. Ilem, tantae culpae debetur tanta poena; sed opera bona extra caritatem facta non immutant nec minuunt culpara: ergo nec poenam. damnatio. Cfr. infra lit. Magistri, d. XLV. c. 2. — Sola Val. huic arg. subnectit aliorum es August. sumtum, ad quod in flne quaest. respicere videtur S. Bonav.: « Item Augustinus, libro de Patientia [c. 26. n. 23.]: Haereticus et schismaticus tolerando supplicia, ne Christum neget, lolerabilius in inferno ha-

8 Secundum Glossam in Ps. 33, 16. Vide tom. III. pag. 8lo, nota 7. Edd. propter.

if Cap. 110. n. 29. Cfr. infra lit. Magistri, d. XLV. c. 2, et Comment. d. 46. a. t. q. I.

11 Codd. IK addunt quantwn ad hoc, edd. in.

12 Vide supra q. 3.

C 0 N C L U S I 0. Opera facla extra caritatem ad midta valent et etiain ad tolerabiliorem poenam, sed tantum, ex consequenti.

Respondeo: Dicenduni, quod huiusmodi opera bona extra caritatem facta, quando bona fiunt in- 1. tentione, valent ad multa: ad temporalium multiai piicationem, Isaiae prinio: Si voluerilis et audieritis me, bona terrae comedetis. Ad temporalis poe- nae diminutionem, terlii Reguin vigesimo primo: Nonne vidisti Achab coram me humiliatum'] Idcirco non inducam etc. Ad gratiae impetrationem, sicut Rahab, losue sexto, invenit graliam propter opera, quae fecit nuntiis. Ad bonae vilae assuefactionem, Threnorum terlio: Bonum est viro, cum portaverit iugum etc. Ad peccati resislentiam, quia peccatum Trahit suo pondere ad aliud, Ecclesiaslici tertio: fgnem ardentem exstinguit aqua, el eleemosyna resistit peccatis. Ad tolerabiliorem poenam aeternam, sicut dicit Auguslinus, quod valet, « ut tolerabilior sit damnatio».

Sed iUud diversimode intelligitur a diversis. Quidam enim dicunt, quod facit poenam tolerabiliorem non mutando poenam, sed fortificando subiectum. — Sed hoc nou est congruum dicere, quod virtus aliqua detur damnato propter opera illa, quae facit milius sustinere: quia aut daretur ad semper.

DuB. L

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et primo de hoc quod dicit: Non consurget duplex tribulatio. Videtur enim contrarium: Ecclesiaslici undecimo: Error et tenebrae peccatoribus concreata sunt. — Item, in Psalmo: Induantur sicut diploide confusione sua. — Item, in Psalmo: Ignis el sulphur et spiritus procellarum, pars calicis eorum.

Respondeo: Dicendum, quod tribulatio polest iiiteiligi duplicari aut quantum ad subiectum punitum, aul quantum ad modum puniendi, aut secundum proportionem ad merilum, aut secundum diversitatem status. Dico igitur, quod tribus aut ad tempus; et utrumque est inconveniens. IHa enim virtus aut est naluralis, aut gratuita, quorum neutrum facile cst intelligibiiiter assignare.

Aliqui dicunt, quod valent ad rmmioiem poenae vermis, quia non tantum habebunt remorsum conscientiae, quantum si nulia opera bona — Sed illud non valet, quia remorsus conscientiae erit secundum quantitatem culpae, sicut et ignis: ergo si non valet ad ignem, nec ad vermem Ideo tertio modo dicendum. quod valent ad tolerabuiorem damnationem ex consequenti, quia impediunt, culpam factam aggravari, et etiam retrahunt hominem a peccati frequentia et ab intensione libidinis et contemptus; quia non ex tanta libidine peccat qui aliquando opera bona facit, sicut qui Dei obliviscilur Et ad vermem: quia minus cruciabitur et minorem habebit remorsum, quam si opera illa non fecisset, non de illa culpa, quani commisit, sed de malis, quae commisissel, et de bonis, quae omisisset, si illa opera bona non fecis- Chrislum; et de consiinilibus.

His visis, patet responsio ad utramque parlem. Raliones enim ad primam partem procedunt de poena, quam posset incurrere, si ilia opera negligeret. Raliones vero ad opposilum procedunt de poena, quae debetur culpae iam factae. Et sic patet totum circa hoc modis duplicatur. Aut duplicatur quantum ad subiectum, quia duplex est horainis pars, scilicet corpus et anima, et duplex vis in libero arbitrio peccante. Ideo punitur homo in anima et corpore, in ratione el voluntate; et iste est unus modus duplicandi. — Alio modo duplicatur quantum ad modum puniendi, quia per carentiam et calorera, per ignem et frigus, sicut peccavit per timorem et amorem. — Tertio modo duplicatur quantum ad statum, quia punitur quis in praesenti, et si est impoenilens, punitur in futuro. — Sed quantura ad proportionem ad meritum non consurget duplex tribulatio, quia semper Deus punit citra condignum; et hoc modo intelligilur auctoritas Prophetae. — Secundum alias

ias multae inveniuntur auctoritates, sic etiam est intelligenda expositio Hieronymi sequens.

DCB. 11.

Item quaeritur de hoc quod dicil: Quinque inodis flagella coniingunl. Videtur enim insufficienter tangere modos, cum multo plures assignari possint. Flagella enim sunl ad vitam aelernam ordinata et adVobationem el ad multa alia, quae hic non tanguntur: ergo videtur, quod sit insufficiens.

Respondeo: Dicendum, quod nlililatesflagellorum possunt accipi ex Scripturis in generali, velin «pe- In generali onmes modi ilageliandi ad hos reducuntur; et hoc patet, si consideretur sufficientia.

Onine enim fiagellum, quod contingit, aut est ordinatum ad ulililatem flagellali, aut d gloriam flagellanlis. Si ad iUililatem flagellati; s.i.i.promoveatur in bono, el sic primus modus, et est exemplum de lob; aut ut conservelur, et sic secundus, el est exemplum in beato Paulo, aut ut reducatur ad bonum, et sic terlius, et est exemplum in Maria, sorore Moysi. — Aut ad gloriam flagellantis, et hoc dupliciter: aut nt raanifestetur potentia in miserendo, et sic quarlus, et est exemplum in caeco nato, quem Dominus illumiuavit; aut ut maniiestetur potentia in iudicando, et sic quintus, et est exemplum in Antiocho.

Aliler possunt dislingui: quia omne flagellum est ordinatum ad bonum, aut contra malum. Si ad bonum; aut ad pronwvendum, aut demonslrandum. Si contra malum; aut evitandum, aut corrigendum, aut vindicandum. Et secundum hoc accipiuntur quinque modi. Unde versus:

lob probat, inclinat Paukim, purgatqiie Mariam,

Herorlem punit, in caeco se manifestat.

et alii raodi speciales et utilitates, qui his versibus continentur:

Ei-udit et vei'tit, probat et laetum facit, arctat.

Confortat, satiat, consummat, deinde coronat.

1 Quarum aliquas Bonav. in opponendo adduxit. — Expositio textus huius dubii ab Hieronymo data habelur liic lit. Wagistri, c. 3. — Idem dub. solvit B..Mbert., hic a. 2; S. Thom., hic circa Mt.

2 Vide liic lit. Magistri, c. 2, ubi etiam eadeni e.xempla afferuntur. Cfr. etiam Gregor., 1. Moral. c..5. n. 12, quem secunda manus in cod. G allegat. — Inferius post conserveiur codd. F G supplent m bono. lorem ct flagcllum erudieris, lerusalem. — Seq. textus est Ps. 13, i. — Terlius est Eccli. 27, 6. — Quartus lac. 1, 2.

< Vers. 10. — Seq. le.xtus cst Exod., 12: Quantoque opprimebant eos, tanto etc. — Tertius Malth. 5, 10, et ultimus II. Cor. 4, 17.

Erudit, leremiae sexto Per omne flagellum erudieris, lerusalem. — Verlit, id esl convertit, Psalraus: MuUiplicatae sunt infirmitates eorum, postea acceleraverunl. — Probat, licclesiastici vigesimo septimo: Vasa ftguli probat fornax. — Laetumfacit, lacobi primo: Omne gaudium existimate, fratres etc. — Arctat, Isaiae vigesimo octavo: Vexatio dabit inlelleclum auditui. — Confortat, lob sexto: Ilaec sit mihi consolatio, ut affligens etc. — Satiat, id est fecundat, Exodi primo: Quanto magis opprimebant, tanto magis multiplicabantur. — Consummal, Malthaei quinto: Beali qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, quoniam etc. — Coronat, secundae ad Corinlhios quarto: Id quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis elc. — Omnes autem ad praedictos modos reducuntur. Hic tanguntur flagellorum ntilitates, quae sub tribus modis assignatis continentur, et araplius sunt duo modi

DuB. in.

Item quaeritur de hoc quod dicit in primo modo: Ut iustis per patientiam merita augeantur. Videtur enim male exempliflcare, quia dicitur lob sexto: Utinam appendereniur peccata mm, quibus iram merui. — liem, Gregorius in Moralibus: « Quidquid mali patimur, pro peccalis nostris accidere manifestum est ».

Respondeo: Dicendum, quod causa dupliciter dicitur, scilicet proprfe et communiter Communiter, et sic dicitur causa sme gita iion. Accipiendo igitur causara large pro causa sine qua non, sic omnis poena dicitur venire ob raeritum culpae originalis, quia nisi peccatura praecessisset, nulla esset poena. — Si auLem accipiatur proprie pro causa meritoria, vel finali; sic non meruit lob illam poenam. Et quod dicilur: Utinani appendereniur, hoc est potius ad opposilura; quia, sicut ipse dicit consequenter, quod poena improportionaliter excedit meritum.

5 Cfr. Petr. Blessens., de Duodecim Utiliiatibus tribulalionis. — Idem dub. solvit B. Albert., hic a. i, ubi et duo seqq. dubia solvuntur; S. Thom., hic circa lit. - Vers. 2.

7 Libr. VI. c. 12. n. li; XIII. c. 32. n. 36. et XXIV. c. 9. n. 23, sententialiter; scd si verba attendantur, ipsa potius exhibentur ab Ilieronymo, in Ezech..3, 16. Cfr. tom. II. pag. 8.50, nota 1.

8 Vide I. Sent. d. 38. a. I. q. 2, ubi causa prop)-ie dicitur esse id quod dat [sive innuit] alteri esse, communiter autem vocatur illud, sine quo res non est. — Inferius pro sic omnis edd. et plures codd. sic omnino.

DuB. iV.

Uein ciiaeritnr de hoc quod dicit in ultimo niodo: Vel adinUium poeime, ut Herocli. Videlur enim nia!e dicere, quia Augustinus de Poenitentia: « Quidquid Dens permiseril pati, scias esse tlagellum corrigentis, non damnanlis». — Ilem, quamdiu liomo vivit, potest converti et potest inereri et est in statu viae: ergo non debel inchoari poena.

Respondeo: Dicendum, quod llagellnm inflictnm habet comparationem ad infliqentem, et ad illum cui infligitur. Dc infhgente aulem est loqui quantum ad voiunlalem antecedentem, aul consequentem Si quantum ad voluntatem antecedentem, sc onine quod Dens nobis facit et infligit in praesenli, ordinationem aliquam iiabet ad gloriam, quia secundum voluntatem istam vult, omnes salvos fieri. — Si autem quantum ad volunlalem consequentem; quia secundum hanc voluntalem vult, secundum quod praescit, et praescit, istum in malitia permanJ surum; poenam dicitur infligere in vindictam gravis culpae.

Similiter de flagellato esl loqui dupliciter: aut ordinationem ad bonuin. Aut contingit loqui quantum ad obstinationem animi, quae convertit benignitatem in iram et gratiam impugnat; et sic sunt ei poenae in damnationem. Et sic patet utraque pars.

DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Non praeveniri sententiam iudicis elc. Videtur enim male dicere: quia qui semel iudicalus est et punitus a sacerdote amplius non iudicabitur nec punietur: ergo sententia iudicis praevenitur.

Respondeo: Dicendum, quod sacerdos aut absolvit non absolutum et imponit minorem poenam, quam debet; et sic iudicat sententia hominis et non iudicis superni; et hoc modo, si videatur praeveniri sententia iudicis, non tamen praevenitur, quia oportet, hominem puniri in foro Dei. — Aut sacerdos, servalo recto ordine et quantitate, punit, et sententia sacerdotis est sententia Dei hic hominem absolventis; et tunc non praevenilur, quia ipse iudex iudicat per ministrum suum, cui commisit ministerium; quod tamen cassuni est, nisi praecedat aucloritas Dei absolventis.

DuB. Vi.

Itera quaerilur de hoc quod dicit: Levis culpa levi supplicio compensatur; et exemplificat de Israelila, qui collegit ligna in Sabbato; et ulterius de illo qui Israelilae maledixerat, et qui etiam blasphemaveral; et videtur in utroque male exemplificare tum ratione poenae, lum ralione culpae. Ratione poenae, quia uterque occisus est et lapidalns; et haec est gravissima poenarum, scilicet poena mortis. — Item, de culpa videtur falsum, quia blasphemia est gravissimum peccatum. — Praeterea, transgressio mandati decalogi non est leve peccatum, maxime quia punitur poena mortis, quae erat poena debita enormissiinis peccalis.

Respondeo: Dicendum, quod Flieronymus non vocat supplicium morlis leve absolute, sed in comparatione ad poenam aeternam; et levem culpam vocat lum propter hoc, quod semel perpetrala est, tum eliam, quia neutrum habebat deformitatem notabilem; el ideo, si uterque voluit poenitere, de facili potuit misericordiam invenire et graves poenas evadere; et uterque illorum occisus fuit ex rigore Legis, quae dala erat in timorem. — Et quod obiicitur de blaspheraia, dicendum, quod secundum Richardum de sanclo Victore non omnis blasphemia est peccatum in Spiritum sanctum, sed illa quae dicilur spiritus blasphemiae, quando quis voluntatem habel blasphemandi Deum. Sed illa quae dicilur ex quadam surreptione et animi coniurbatione, non est semper inter peccata enormia reputanda, quamvis et ipsa grave possit esse peccalum.

Supra respondit Jlagister rationi sumtae ex sacra Scriplura. In hac parte respondet rationibus suratis ex auctoritatibus Sanctorum et consuetudine Ecclesiae. Habet autem haec pars quatuor. In prima ponit rationes, quae videntur facere ad huius erroris defensionem.!n secunda vero ponit veras responsiones, ibi: His responderi potest elc. In tertia improbat falsam, et quamvis probabilem responsionem, ibi: Quibusdam tamen videtur salisfactio etc. In quarta ad veritatis confirmationem et erroris confuta-

Ad intelligentiam huius partis, quia supra

quaesitum est de potentia satisfaciendi, quaeritur hic

de modo. Et circa hoc duo principaliter quaeruntur.

Primo quaerilur de modo in generali.

Secundo quaeritur de modo in speciali.

Quid sit Circa primum sic proceditur.

.ugustinus definit, et habetur in littera: « Sa-

1. Videtur primo ista definilio sive nolificatio

superflua, quia idem est prorsus peccatorum causas excidere et non consentire suggeslionibus.

2. Item, videtur diminuta, quia hoc totum vere dicilur de eo qui a peccato cessat: ergo sesequitur aliud». S< dicas, quod non habel causam efficienlem, sed deficientem; sed tunc, cum lalis non sit nisi nostra Yohinlas, videtur, quod oportel e.xcidere vohintatem; sed non voluntatem-potentiam, quia hoc est impossibile; non vohmtatem-affeclionem, quia hoc est per Dei gratiam; non vohmtatem-actum, quia illa est ipsum peccalum. Si dicas, quod causas idem est quod occasiones; contra: non est in nnstra potestate vitare occasiones; et iterum, esto quod eas non vitet, dum taraen non peccet, salisfacit.

Ilem, Anselmus- definit: « Satisfacere est honorem debilum Deo irapendere «.

Quaeritur ergo, quomodo differant hae defichioneS.

C 0 N C L € S 1 0. Av.guslini definitio explicatur eo sensu, quod tangat emendam praesentem prn culpa praeterita et propositum vitandi futuram.

Respondeo: Ad praedictorum evidentiam nolandura, quod haec notificalio tripliciLer exponitur: 1. nno modo, ut sequens pars sit expositio praecedentis, ut sit sensus: satisfacere esl peccalorum causas excidere, id est motiva et occasiones; et hoc quidem est earum snggestionibus aditum non indulgere; tunc enim excidunlnr, quando nullo modo admittuntur. — Aliler exponilur, quod moliva ad peccatum sunl duphcia: quaedam intra nos, et illa sunt excidenda, sicut pronitas ad raalum et difficultas ad Ijonum, vel etiam radices peccatorura; quaedam extra, et illa non sunt introducenda; et quantum ad haec duo genera duas ponit differentias.

Sed tamen primae expositioni repugnat nugatio.

1. Vocnbulum satisfactionis, novaloribus saeculi XVi. quam maxime odiosum, in genere ad mentem nostfi Doctoris sic dellniri potest: est foddilio voluntaria aequivalentis alius indebiti ad compcnsandam iniuriam. Prout autem specialiler sumilur ut satisfactio sacrnmentalis, est aclio aliqua poenalis, consislens in bonis operibus, a sacerdote in Sacramenlo poenitenliae impositis, ad compensaiidam aliquatenus solutione poenae temporalis iniuriam Deo ])er peccatimi illatam. Ilinc Concil. Trident. (Sess. XIV. c. 8.) monet confessarios, « ut salisfactio, (juam im- 1 Ut docet.ugust., II. de Lib. Arb. c. 20. n. 34, et XII. do Civ. Dei, c. 7, de quo vide tom. 11. pag. SOo, nota 5. Ibid. pag. 601, nota 6. insinualur ab An.selmo Iriplex niodus accipiendi volunlalem. — In fiiie arg. pro ipsim peccaiuin, quod habent codd. E II L aa, alii codd. ct edd. per ipsum peccalum, quibus verbis codd. IK subiungunt: ergo non videtur aticiidd esse dictum. Vide supra pag. 336, nola 1.

3 CIV. 11. Scnt. d. /i. dub. i. secundae repugnat relatio eius quod est ear t/Hi. — Et ideo tertio modo dicitur. quod ad ctionem complelara duo requiruntur, scilicet emenda praesens pro culpa praeterita, et propositum firraum in vitando futuram;et isla duo tangit in hac nolificatione. Quantum ad emendam pro culpa perpelrata dicit: peccatorum causas excidere. Non enim polest pro culpa melius emenda fieri, quam ea a se cuin dolore et poena praecidendo reinovere, quae cnm amore sequendo peccavit. Quanluin ad firiuum propositum de futuro dicil: et suggestionii3us adilum non iiidulgere.

1. El per hoc patet responsio ad obiectum pnmo, qma non est nugatto; et ulleruis, quae sit differentia definitionum: quia haec definitio recessum a malo, illa Anselmi accessum ad bonum.

2. Ad illud quod obiicilur secundo, quod hoc totum convenit a peccato cessare; dicendum, quod peccatorum causas excidere dupliciter est: uno modo per declinationem solam, alio raodo per pugnam et violentiam. Prirao modo opponit '% secundo modo accipit hic excidere causas peccatorum per poenalitales assumtas illis contrarias, per quas violenter illae excidunlur.

3. Ad illud quod obiicitur, quod Deus solus excidit; dicendura, quod est excisio quaedam per cautelam et praeventionem, el est excisio per ahlationem causae in effeclu. Prima poLest fieri ab homine, secunda non nisi a Deo

h. Ad illud quod obiicitur, quod peccalum non habet causam etc.; dicendum, quod causas hic vocat occasiones. Occasiones autem duplices sunt: quaedam proximae, ut coena spiendida est occasio edacilalis; quaedam remotoe, ut invitatio ad bonam coenam. Et qui bene vult satisfacere necesse habet occasiones propinquas excidere; et tales sunt in nostra poteslate, remotae autem non. ponunt, non sit tantuni ad novae vitae custodiam et infirinilatis medicamentum, sed eliam ad praeteritorum peccalorum vindictam ct casligationem; nam claves sacerdotum non ad gusiinum vel potius Gennadium, aiteramque.-nsclmi praediclo sonsu interprelari nilunlur. Diffuse de ulraquo dofinilione di- Sjiutal.lex. Hal., S. p. IV. q. 2i. m..3; cfr. eliam Scot., in

ulroque Scripto liic q. I. — S. Tlioiii., hic ([. I. n. I. quaestiunc. 3; Suppl. q. 1-2. n. 3. — 13..-Ubon., liic ii. 12. — Potr. a Tar., liic q. I. a. I. iiunestiunc. 3. i. — Richard. n Med., hic a. I. q. I. — Durand., hic q. I. n..5. — Dionys. Carth., hic q. I.

II. In seq. (2.) (naestioiie niRgis c.plicalur conclusio quae-

Secundo quaeritur, cui sit facienda salisfaclio. Et quod Deo, videlur.

1. Anselmus ila definit: « Satisfacere est hodebitum Deo impendere »; sed ei satisfit iiupendendo honorem,cni honorem impendimus: cum ergo honorem impendamns Deo, salisfaciendum est Deo.

2. item, illi fil satisfactio, qiii exigit poenam et emendam; sed ille qui exigit poenam a peccatore, Deus est; Gregorius: «.ul liomo punit, aut Deus»; ergo satisfactio fil Deo.

3. Uem, ei fit salisfactio, cui iniurial,um est per culpam; sed hic est Deus, quia « peccalum est, spreto incomnuitabili bono, rebus commulaliilibus adhaerere o: ergo satisfactio proprie fit ipsi Deo.

4. Item, Cliristi satisfactio fuit exemplar nostrae satisfactionis, et inde non tantum exemplum trahitur, sed etiam fandamentum nostrae satisfactionis; sed Christus satisfecit Patri, quia semetipsum obtulit oblalionem et hostiam. Deo: ergo nostra satisfactio similiter est Deo facienda.

5. Item, si satisfactio non fleret nisi Ecclesiae, videtur, quod cum peccator exiret forum Ecclesiae, non tenerelur ad poenam aliquam: ergo omnes evolarent: ergo frustra fiunt suffragia Ecclesiae, et errant qui ponunt pnenam pnrgatoriam. Sed hoc est conlra fidem =: ergo etc.

6. Ilem, si Deus peccatori, quotiesciimque iustificatnr, totum condonaret, matum remaneret inullum, et daretur unicuique libertas Iransgrediendi contra Deum suum; sed hoc est inconveniens, quia luiiversum sic remaneret inordinatum: ergo etc.

CoNTR.: i: Augustinus dicit, et Magister ponit in litlera: « Infidelitatis impielas est ab eo qui iustus esi, dimidiam sperare veniam»; sed si hoc stionis I. in p. I. Ilaec autem explicatio magni monicnli est pro slabilienda oilhodoxa de indulgentiis doctrina (cfr. infra d. 20. p. 11.) Alox. Hal. reni Irnctat loc. cit. anle fincm, ubi discutit praedictam descriplioncm.nselnii..Mii commpnlatores Lombardi hanc qiiaesiionem omittunt, vel potius coniungunt cum quaestione I. pnrtis I. est erroneum dicere, quod- dimidiam veniam donet; ergo si dimittit, totum condonat: ergo culpam et poenam: ergo ipse amplius non exigit, ergo nec ei oporlet satisfacere, ergo soli Ecclesiae.

2. Item, Deus in contrilione dimittit culpain et poenam aeternam, quae excedit omnem poenam temporalem improportionaliter: ergo cum contritio non excedat confessionem iraproportionaliter, nec quantum ad poeiiam nec quantum ad meritum; mullo fortius in confessione absolvitur peccator ab omni poena temporali quantum ad Deum: ergo Deus non exigit ampliorem satisfactionem.

3. Item, tanta potest esse contritio, quod delet omnem culpam et poenam, et tunc constat, quod Deus nihil exigeret satisfaclionis; sed si talis veniat ad poenitentiam, poena satisfactoria est imponenda: ergo videtur, quod -salisfaclio non fiat Deo,sea Ecclesiae, quae est eius sponsa.

4. Item, confessio ultra contrilionem est solum necessaria prnpter reconciliationem faciendam Ecclesiae, et ideo fil homini: ergo mullo forlius de satisfactione, quae consequitur confessionem.

5. Item, videmus, quod Ecclesia absolvit a maiori parte poenae saLisfacloriae in huiusmodi rolaxationibus; sed nullus polest alicui relaxare nisi quod sibi debetur: ergo videlur, quod ista debeatur Ecclesiae: ergo videtur, quod satisfactio nou fiat Deo, sed magis Ecclesiae.

c 0 N c L u s I 0.

Salisfactio de peccato proprie fit ipsi Deo, tamen per Ecclesiam et in Ecclesia.

RESP0NDI20: Dicendum, quod cura peccator peccat, se ad poenam aeternam obligat. Cum autem seqq. — De maiori clV. III. Sont. d. II. a. I. q. 2, et d. 20. q. 5. Vide eliani infra d. 43. a. I. i. Ij, ubi similis qua(>stio de resurrectione instimilur.

divina misericordia iustificat, rerailtit omnem cidpam et reatum poenae aeternae, qui inseparabiliter adhaeret culpae. Sed quia misericordia non polest praeiudicare iustitiae, cuius est mala punire; ideo 1. sJc solvit a culpa et poena, ut tamen remaneat obligatus ad aliquantuiain poenam temporalem. Sed quoniam peccator ipsum offenderat et etiam damnificaverat eius Ecclesiam; commisit Dominus iudiciariam potestatem super peccatores rectoribus Ecclesiae et in eos compromisit tanquam in arbitros, ut sic innotescat voluntas Dei poeniteotibus per sacerdotes, et per illos imponatur poena peccatoribus, et Domino satisfiat p7-incipaliter el Ecclesiae per 2. consequens. Unde satisfactio proprie de peccato fit ipsi Deo, tamen per Ecclesiam et in Ecclesia -. — Et concedo rationes ad boc inductas.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod non est speranda dimidia venia; dicendum, quod tunc venia dimidiatur; quando unum mortale dimittitur, et reliquum tenelur; et hoc est inconveniens ponere, quod Deus, qui iuslus est, posset confoederari et reconciliari homini in sua iniustitia permanenti; alioquin simul esset amicus et inimicusl Non sic autem est de aliquantula poena temporali, quia obligatio ad poenam non facit iniustitiam in eo qui vult solvere.

2. Ad illud quod obiicitur. quod in contritione dimittit poenam aeternam; cUcendum, quod hoc esl.

Tertio quaeritur, per qualia opera debeat fieri satisfactio. Et videtur, quod tantum per poenalia.

1. Gregorius in quadam homilia: « iustum est, ut peccator tanto maiora inferat sibi lamenta per poenitentiam, quanto maiora intulit damna per culpam ».

2. Item, ratione videlur: quia peccator, eo ipso qood peccavit, est debitor poenae; sed in satisfactione solvit quod debet: ergo poenam solvit, ergo etc.

3. Item, universum remaneret inordinatum, si peccalum remaneret impunilum; sed post satisfa- 1 In cod. X additur aetenia. Siipei-ius pro qui inseparabiliter cod. bb quae inseparabiliter. inferius posl ipsum Vat.

• Clr. infra d. 17. p. 11. a. 1. q. 2. et 18. p. I. a. 2. q. 2, ubi etiam solut. ad 2. et L insinuatur. quia ibi principaliter operatur misericordia rela- Sou xans, sed in satisfaclione iustitia, iii confessione vero lUraque, unde quasi medium tenet; in cuius signum fit ibi ligalio et solutio. Et ideo iion est simile.

o. Ail illud quod obiicilur, quod tanta potest esse contritio, quod tolum remittitur; dicendum, quod verum est; sed quia Ecclesiae non ideo debel a sacerdote imponi Si autem sacerdoti constaret, repularet omnino sibi salisfactum, et tunc poenam non imponeret, sed absolutum absolveret. Nunc autem in aliquibus decipilur, sed deceptio est fructuosa — quia semper merita cumulanlur — et Ecclesiae imponenti et ulterius satisfacienli; quia enim Dominus non vult ullra sortem, reliquum in thesauris Ecclesiae habetur repositum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod confessio est propter reconciliationem; dicendum, quod non est solum propter hoc, sed ad arbitrandum poenam inter hominem et Deum.; qua solula, tunc fit reconciliatio perfecla.

5. Ad illud quod obiicitur, quod Ecclesia absolvit a maiori parte; dicendum, quod hoc non est remittendo, sed pro eo solvendo de thesauris suis; vel quia Deus plenarie compromisit in eos quibus plenitudinem tradidit potestatis. Quod autem horum verum magis sit, infra videbitur, cum de relaxationibus agetur. ctionem peccator non punitur: ergo necesse est, quod ante puniatur.

6. Item, Gregorius dicit, et verum est, quod sicut in corporalibus, jta el in spiritualibus est curatio per contrarium; sed peccatum libidinosum per delectationem committitur et per salisfactionem curatur: ergo satisfactio debet esse per poenam.

7. ilem, in poenitentia et eius partibus sumit peccator de se iustitiam et vindictam, sicut supra patuit; sed vindicta non nisi per poenam sumitur de peccato: ergo etc.

8. Contra: Anselmus in libro Cur Deus homo: S.], uniuscuiusque conscirntia convenitur, ut tanto niaiora quaerat bonorum operum lucra per poenilentiam, quanto graviora Edd. ergo per poenam satisfacit.

« Satisfacere esl honorem debituin Deo impendere »; sed lioc fit omni opere bono: ergo non solum per opera poenalia, sed per omnia alia polest fieri satisfactio.

2. Itera, non delectatur Dens in poenis nostris, ergo non magis placent opera poenalia Deo uam alia; sed per id quod magis placet,ei cui debelur salisfaclio, melius satisfit: ergo etc.

3. Ilem, quaedam sunl peccata, quae perpetranlnr cum tristitia; sed salisfaclio debet esse per contrarium: ergo sine poena debet de liis peccatis salisfaclio fieri, ot puta sunt invidia et accidia.

4. Ilem, si salisfactorium est poenale, per se loquendo, ergo magis poenale magis satisfactorium; sed avaro est magis poenale dare obolum, quam largo dare marcam: ergo magis salisfacit per obolum, quam ille per marcam. Similiter potest obiici in ieiunio et oralione; et hoc est inconveniens, quia mali de malitia commodum reporlarent -.

c 0 N c L r s 1 0.

Satisfactio fil per opera poenalia.

Respondeo: Diceodum, quod satisfactio esl per opera poeiialia. — Kl luiius ratio est quadru[)lex. Prima est, quia ibi est Honoris ablati redditio; unde honorem istum deiiel honio reddere amplius, quam si non absiulisset; et ideo requiritur, iil non tantum Deo famulelur per. operationem bonam, verum etiam se ipsum deiiciat per poenam assumtam. 2. _ Secunda ratio esl, quia ibi esl prius deordinaii

I. Conckisio 3. rjiiacslionis in gcncrc est communis, at intelligenda est ciim quadam rnslrictione, infra a. 2. q. 3. e.- posiln. Idem docct Scot. (hic q. I. n. 8.), ctini conclusioni nddat: « Licct quandoque possit per nliqiiem actum non poennlem satisfieri, quia licne potest Deus actum magnuni carilalis acceptare pro punitione debita uni culpae ». (.luod insinuat eliam S. Tliom., Suppl. q. 13. n. 3. nd!. et a. 1. ad 2, et hic q. 1. a. i. quaesliunc. I.

De eadem quaeslione praeter citatos:.Mcx. Hal., S. p. jV. q. 24. m. 2. a. 2. — Pclr. a Tar., hic q. I. a. 3. quaestiunc. I. — Hichard. a Mcd., hic a. 1. q. 3. — De hac ct seq. q. Durand., hic q. o; Dionys. Carth., hic q. 3.

II. Quoad i. quaestionem communiter el apte omnia bona opera salisracloria reducuntur ad Iria hic relata; ncc ipsi actus interioros a vi salisfacloria excludunlur.

De hac i. quaeslione: Alcx. Hal., loc. cil. q. 2.3. m. I. 2. — Scol., loco ante eit. — S. Thoni., hic q. 1. a. 4. quaesliunc. 3; Suppl. loc. cit. a. 3. — Pctr. a Tar., hic q. 2. a. 1. — Richard. a Med., Iiic a. I. q. 8.

III. In f)nc huius 3. qnaeslionis in cod. B. (bibliothecae Vaticanae) eadem manus addit sex quaestiunculas. Non videtur 361; reordinalio; et quia deordinatum per culpam optime ordinatur in poena% ideo etc. — Tertia ratio quia ibi est infirmali curatio; quia infirmatus per delectationis calorem curalur per poenalilalis algorem, et ideo etc. — Quarta ralio est, quia ibi est debiti absolutio; et quia peccalor est debilor poenae, ideo debet per poenam satisfacere.

1. Ex hoc patet primo obiectum: quia esl debilum honoris veniens ex bono co//a/o, et hunc debemus per gratiarmn actionem; et veniens ex mandato iniuncto, el hunc debemus per obedientiae subiectionem; et veniens ex Maiestatis imperio, et hunc debemus per latriae adora,tionem - cl veniens eliam ex peccato commisso, et iste honor redditur Deo per sui ipsius punitionem; et hoc esl in satisfictione.

2. Ad illud quod obiicitur, quod non delectatur in poenis Deus; dicendum, quod verum est; non ea ralione qua poenae, sed ea ralione, qua curantes culpam nostram'-' el honorantes divinam iustitiam, bene delectatur in eis.

3. Ad aliud solvendum, quod elsi in quibusdam peccatis comiletur trislilia, radix tamen est ex delectatione libidinosa. slinentia el erogatio bonorum, in quibus suslenlatur humana infirmitas; aliquid ratione culpae et inordinationis voluntatis. Prima poenalitas respicitur per se in salisfactione, secunda vero non: et de isla secunda opponit. esse probabile, ipsas habere auclorem S. Donavcnturam. Cum autem islae in nullo eiiisdcm aetatis auclore a nobis invcntao sinl, simulque quaedam ab auclore noslro dicla magis explicent; eas in scholio hic ponendas duximus, sicut in simili casu longioris codicum addil'imenli recinius lom. I. p. 472 seqq. Menda quaedam conieclando correximus.

4. I. Ilem, coritra dcfiniuonem Anselmi [Lib. I. Cur Deus homo, c. II.] opponitur:.on enini cst necesse, quod omnis qui honorem debilum Deo impcndit, eo salisfaciat, quia, si nliquis innocens nunquam cadat in peccatum et observet mandala Dei, ci honorem debitum impendit; tamen non satisfacil, quia satisfactio proprie solum cst pro peccato. Secunda pntet ex jiraediclis, quia iriplex debitum potest homo debere Deo, unum ex commisso sive mandato iniunclo, quod solvitur in observatione mandaiurum; aliud ex dimisso, quod polest reduci ad illud quod est ex bono collalo, ad quod tenetur poenitens ratione eius, quod ci dimissa sunt peccata, et collala cst gralia et alia bona; aliud ex peccato, et hoc est debitum jjoenae, ad quod d. I. p. II. a. 2. q. I. ad I. — In principio solut. post in poenis cod. X addit nostris. Subinde post verum est ex codd. E H L 0 T U V aa supplevimus non, quod in aliis codd. et edd. perperam omittitur. Mox pro bene codd. M 0 11 S T vnde.

6 Cfr. II. Scnl. d. 4-2. dub. 4.

solvendum lenclm- ex ipso peccalo poenitens, secuncium quoil scipit poenam secunduni volunlnlem vel Christi, vel etiani ministri, qui loco Dei est ct Christi est, et lioc signavit Chrislus [Luc. 17, M.], cum post mnndalionem decem leprosorum dixit eis: Ue, ostendite vos sacerdotibus. —.Anselmus ergo iu sua de-

2. Item videlur, quod per quaecumque bona opera indifferenter conlingit satisfacere, sicul palet in parabola vulnerali [Luc. 10, 30.]: pectalnr non sohmi est spolialus gratuitis, sed eliam vulneralus in naturalibus. Ex huiusmodi aulem vulneralione redditur inhabilis ad bonum et proiuis ad malum; sed licet per contritionem reddantur ei gratuita, nihilominus inmen oportet actu cooperari ad sanationcm vulncrationis praedictae; hoc autem tit in salisfaclione, tiuia per opera satisfactoria magis ac magis redditur homo hnbilis ad bonum et minus ao minus pronus ad malum. Cum ei-go per quaecumquo liona opera posset fieri huiusmodi sanatio, videtur, quod per cpuiecumque bonn opera contingat sntisfacere.

Conlra: 1. Omnia bona, quaecumque sunl, a Deo sunl, mnla vero a nobis; unde [I. Corinth. 4, 7.]: Quid habes quod non accepisti? ergo ex omni bono, quod habemus, sumus debilores Deo, ut ex hoc ei serviamus; sed constat, quod satisfactio plus dicit quam servire. Unde Anselmus [loc. cit.]: «.Non sufficit soluin reddere quod sublnlum es(, sed eliam pro cnntumclia illata plus oportet impendcro »; et de lioc siiiu )lura r.xempla ninnifesta in Lege. Proprie ergo non fit satisfiiclioex opc)'ibus bonis, secundum quod bonn sunl, prnecie loquendo, sed ulterius opoiMet in liis nliquid intelligere, pcr quae [(jiiod] liiint snlisfnetoria pro olTensii; scd nliud (uam poena non i(Retur, tpiod hoc posset inlelligi in eis. Et hoc etiam maxime congruere videtur, quia, cum iid culpani essenliiiliter coiise(ualnr iioena, manifestum esl, quod pcccnlor ex ralioiie eiilpne faclus est debitor poenae..-d hoc ergo, ut satislnciat, exiguntiir iion soluni bona opora, sed eliani poennlia bonn, quiii aliler nou essent meritoria poennlia, quia aliler per liaec noii lieret sniisfnclio.

Secundum hoc resp., tpiod proprie per sola bona opera poennlia est salisfncere, secundum quod opponebnlur; nec sufflcil, quod sint bona opera tnnlum.

.d illud quod obiicilur in contrarium, dicendum, quod licel per quaccumquo bona opera ni:igis nc magis possint habililari natnriilia, non tamen per omnia liuiusmodi fil snlisfaclio, licet e contrario p("r oninia bona opern salisfacloria lint maior ac inaior habilitalio ad bonum, et minor pronitas ad miiliim. Unde in plus est habilitari naturalia quiim sntisfiicere.

II. Si qiineriiur: cum poena sil niiiluin, et Deus non delectelur in hoc, sed solum in bono, cuius est in ipso exemplnr; unde est hoc, quod ab hominibus exigit bonum opus po-niale ex parte qaa poenale? est dicendum, quod in illis, prout sunt poennlia simpliciter et absolute, non delectatur, sed quoiid hoc scilicot, secundum quod dicit.ugustinus in libr. d Lib(ro Arbilrin, quod ordinatum cst in poena (uod inordinalum erat in culpa. Quia ergo huiusmodi ordiniilio a snpienlia Dei procedil, ideo, prout poeiiii voluntarie suscepta sic poeniloniem ordiuiit, dicitur Deo delectabile. Et dico vnluntarie suscepta, quia per involuntarie susceptnm non contingit satisfacere (sic eiiim contingeret iioenam gehennae posse esse salisfacloriam ); sed opus conlingit satisfacere, sed solum per poenale voluntarie dinal, est Deo delectabile.

Quod nutem poena ordinet, pateieliam in poena gehennae. Secundumenim quod determinat alibi, [infra d.4o.a. I. q. 1.] peccatori ralione peccnli mortalis debetur locus innmus, et qui sit infra omnem crenturnm; sed per poeiinm gehennae ordinntur in lali loco decedens in mortali. Simililer pntet hoc in poena, qiin affliguntur ipsi poenilentes. Quia enim peccator se deordiuavit iu peccando, non subiiciendo volunlalem suam voluntati divinae nec eam sequendo, sed propriam; ideo ordinntur in poena quod prius inordinatum erat in culpa, quando in sustinendo voluntarie poenam ordiniit se infra statum, quem habuit ad nunc. Et ex hoc palet quaeslio: iii hoc honoratur Deus, quin in hoc, quod iste in Deum deliquit, sic infra statum suuni se humiliat.

III. El ad mniorem evidentiam eorum quae dicta sunt, quaerilur, utrum de necessitate exigatur volunlas in qualibet actione, aut iinssione sive opere poennli ad hoc, quod sit meritoria sive satisfnctoiia, ut suppositum est. Et videtur, quod non:

1. Quia, si dicatur, quod oportel, quod sit volnnlaiia, ad hoc quod sit meritoria; tunc nmllo dolore vel poena, secundum quod huiusmodi, contingeret non mereri nec sntisfaccre; quoniam, secundum Augustinum [Lib. XlV.de Civ. Dei, c. 15. n. 2.], (( dolor est dissensiis ab his rebus, quae nobis nolentibus accidunt»: ergo dolor est involunlarius; sed omne (piod est meritorium, est voluntarium, et similiter omiie quod est salisfactorium: ergo etc.

2. Item, Augustinus de Libero Arbilrio [Lib. 111. c. 9. n. 2fj.] dicil, quod peccatum est affectio voluntaria, poena affeclio involunlaria.

3. llem, Philosophus [II. Ethic. c. 5. et 111. e. 1.], loquens de pnssionibus nnimae, dicit, eas esse involunlarias: ergo eis non contingit mereri nec satisfncere. Si jiropter hoc dicatur, quod dolore vel poenn uon conlingit mereri, secundum quod huiusmodi, nisi sit voluntarius, et quod voluntas praeexigntur ad omne mnHwn; contra: lonnnis ultimo [v. 18.] dicitur Petro: Cum autem seniieris, extendes manus tuas, et alius te cinget el ducet, quo tu non vis; sed constnt, quod hoc fuit ei meritorium, et ita etc. — Ad hoc videtur solvi in quadam Glossa, in ipiii dicilur: « Nolens ductus est, sed volens vincit ». Sed ex hoc npparel, quod fuit ibi noluntas et voluntns. Et riUiierilur: ((uoiiiodo lioc fnif? et quomodo fuit ibi diffenMitin iiiler haec?

Si dicns, quod ibi fuit oluntns ralionis, ut laclum est, et voluntas sensualitatis; contra: videlur, (jiiodsi ponnlur ibi voluntas ex parle sensualilatis, quod simililer ex parte rationis; quin ([uod apprehendit vis inferior, et superior. Si ergo apprcliendiliir iiIi(iiod terribile a sensualitate, eodem modo apprehendetiir, secundum (uod huiusmodi, a ralione; sed npprehensio terribilis inducit tristitiam: ergo ibi est liislilia sive dolor in sensHalitale ex apprehensiono lerribilis: ergo et in ratione. Si ergo dolor noii cst nisi iii liis quiie nobis nolenlibiis iiccidiinl, videtur, quod sicul est volunliis in sensualitate, secundum quod niovelur a teriibili exlra npprehenso, quod siniiHler et in ratione. Si erguprimn, sicut est sensualitas, uniln naturnliter corpori, ila et ipsa ralio; unde elinm per morleiu a corpore dividilur, sicut et sensualitas. Undo sicut in seiisualitnle est dolor, si ap]ireliendit divisionem sni a corpore per morlem piopinquam, et eliam in voluiilale; sic el iii ralione erit: ergo quod est iuvolunlariiim sensualilati vel carni est involuniaiium rationi: ergo si nnn potest es.sij iii aliquo volunlas ralionis et volnnlns sensualitntis, ergo in beato Pelro non fuit voluntns diicendi ad marlyrium; el tamen meruit: ergo videlur, quod non necessnrio exigiitur volunlas a/l hoc, quod poena sit meritoria vel satisfiicloria.

Hesp.: Ralio poU'SI considerari dupliciter: vel ut est natura quaedam, vel ut est ralio, et est scilicet deliberativa. Primo modo verum esl, quod sicut volunlns in sensualitale, sie in ratione. Undo sicut sensuiilitas non vull morteui nee poenam, sic iiec catio iit natura, secundum quod liuiusmodi est et in lioc consislit. Sed ratio, ut est ralio, quiie deliberai de fine et de piaeniio, bene vult morlem vel poennm sustinere ratione praemii et amore, et secundum hoc intelligilur illa Cilossa, quod nolens ductus est, vokmtnte scilicet sensunliinlis el rnlionis, ut est nntura qnnedani, sed volens vincit, voluntalo scilicet ralionis, iit esi deliberativa. Et per hoe possunt nlia solvi.

IV. llein videtur, quod oinnis snlisfaclio debet lieri per conlrarium, ut si quis peijcavit peccaU) avaritiiio, debet salisfaeero per effusionem peeunine; quin constat, quod medicina

; videlur, cpiod siilisfaelio dcbcl fieri pcr conlMnriiiiii. lunc quaciitiir, qualiter iciuiiiiini, eleemosyna ct oriilio IVeiinponaiitiir pro quolibet poccalo, cum non habeant ad quorJlibet ppccaliim. Dicendum, quorl sicut niedicina corporalis non solum romorbum, sod etiam causam moi-bi ct ncculeiis eiusdem, a inedicis dicilur sijmtoiiia; simililer medicina spiriuialis solum debet rcspiccic morbum, scilicet ipsum peccatum, eliam occasioncs ciiis ct nccidenlia. Et sicut in medicina quuntum ad snnatinnem ipsius niorbi debet dnri por coiitrarium, noii tamon Innliim qunnluin ad cauvel acciilms morbi, sicut iii niodiciua prncscrvniivn, sed dobilam mensuram, ne omnino lint inlemperantia; siinililcr congrucntin [?] salisfaclio, et si dobet fieri per contrnrium nihilominus lamcn occasioncs eius oporlet rcscindero alin, (unc mngis suiit ci conlinria qunm ipsi peccalo. Unde: tii quipocciivit poccato lu.xuiiiie, dobot iniiingi (uoad buius pcccaii mnccriilio carnis. Pi lanieii diviliao oi occasionom iioccnndi vel luxuriiindi, sicut patet de prodigo [Luc. 15, 12. 13.], liinc quoad lioo debet ei insaiisfnctio conlrniia liiiic actioni; cl simililer inlelligendum in nliis. V. Ilom (lunerilur, si uno cl oodcni oporc contingat sntisct nierori. Videlur, quod non; quia qui debilum suo crecedit ex hoc non obligat eiim sibi, sed soliiin sc deose deobh'gnrc, ct alterum sibi oblignro; scd qui.-:ntisl:ise dcobbgnt, qiii mcreliir qua.<i Deum sibi oblignl: ergo opcrc iion conlingit satisfacore et niereri; et ila verum, [cod. c<] idem opus non polest esse satisfnclorium et mo-; quod suppositum csl supra. Contra: Ponniur, quod aliquis non faceret nliqiiod opus, opere satisfncloiio non (onungerot mcrori vitain actcrnnm,; quod cum fnlsum sit, necesse est dioore, quod et eodem opere satisfecerit et vitnni neteniam moruerit. Resp.: In opere salisfaclorio duo sunt, scilicol caritas in- oluntatoni, et opus sic a voluntalo informala proce-

Quarto quaeritur, per quae opera contingat sa-; et assignanlur Iria, scilicet ieiunium, oraet eleemosyna. Et obiicitur primo, quod videntur:

1. Primo ratione eleemosynae, quia Matthaei septimo dicitur: Hoc genus daemoniorum eiicitur nisi per orationem el ieiunium; et facit menlionem de eleemosyna.

2. Itein, [lieronymus- dicil, quod « ieiunio mpesles corporis, oratione pesles menlis»; sed peccatum aut esl inquinatnentum carnis, aut ergo onine peccatum sanatur ieiunio, aut et sic etc. dcns. Qiinnliiin nd priiiiuin ost opus moriloriiiin vilao ctcrnno, qunntnm nd srcaiidnin satisfactoriiim: ct iti,i iino ct eo.loni opcro contingit sic moreri et satisfacoro, tnmen rntione diversorum. Ncc est simil>; dc rcdditione dobili homini ot Doo. Dous ciiim non solimi opus oxlerius altcndit, sed oliani animiini pcnsat; lioiiio oro lanlum opus oxtoriiis atlendil, Non inielligns lamen, quod voliiniis dicere, (uod homo aliquo opcrc obligct sibi Deum, sicut lioino liominom; scd si obligat, csl quond lioc, quud quantum csl d; cxigcnlin meritorum, congruit, quod Deus det ci virum neiernain. qiino conlingit satisfacere, sivo quot siiit pnrlcs salisfaclionis. 'A iiloiur, quod non soliini doboant assignain istae tres, qiine sunt iriunium, ehcmosijnavX oratio: quia pro peccalo morlnli ros)iondet poonn involunlaria in futuro, sciliccl carenlin visionis Doi, voriiiis conscienlino ot grhcnnn: ergo siuiililer pocnilenli super nioriali ct pio oo voloiili sntisfacere debot iniungi iriplex po.Mia, rospondons illi iriplici; niit nlitor non vidotiir, (uod oi debent (limitli illa tri)lcx pocnn.

licsp.: Vci um csl, quod Iriplex illu poonn dcbolur in fii-. Iiiro pro pcccnio niorlnli, cl lioc ratione trium, qune in poccalo allondiintur, scilicil avarsio n bono incommulabili, et huic respondet carontia visionis Dei; comersio ad bonum conimutnb'lo, ol huic ri-spondcl poenn gehonnao; ct deformilas iniaijinis, cui rispondet vorniis consoientiao. Non tainen secunduiii hoc licbot esse poona salisfncloria, et hoc, quia in contrilione pcr grniinm reformaliir imaejo, el lit trnnquillilns in ipsa coiiidoo huic poenae non lospondot aliqua poena satisfacloria. Similiter ost do cureniia Ymomi Dei; aversiif eniin a hono inconi- [unionein '?], quae est in fide formata, cui avorsioni respondebat pro poonn illa carcntin. Pnlet ergo, quod in poenitonle romovonlur Irioc duo pcr aclum gratine et fidei formnlao, el non por actus liominis; et quin satisfactio ost actus hominis, ideo istis duobus non respondot ali(ua poena sntisfncloria. Sod licet simililer poena gohennae, iirout est huiusmodi, dimittntur in contriliono; lamen, ut dictuni est, adhuc requiritur, ut ille qui voluntarie Deimi offenrlit in cul]in, voluntarie sc puniat poenn sniisfactoria. Et sic punitur secunduin h-es praedictas pnries satisfaclionis, quae sunl ieiunium etc, iit diclum est.

3. itera, videlur superfluere oratio et ieiunium, quia Lucae undecimo: Dale eleemosynam, et ecce omnia niunda sunt vobis: ergo eleeiuosyna est contra omne peccatum: ergo superfluunt alia.

Item, videtur, quod diminuta:

4. Quia contraria contrariis curantur: sed mullo plura sunt genera peccatorum: ergo multo plura remedia.

5. Iteni, cum opus fortitudinis et patienliae sit maioris poenalitatis, videtur, quod eias opus sit magis satisfactorium quam ista.

Item, quaeritur, quod istorum Irium sit jHflfl?'* satistactorium. Videtur, quod oratio, quia satisfaloc. — In minori respiii-itur II. Cor. 7,1: Mundemus nos ab omni inquinanienlo carnis ot spiritus.

ctio Deo reconciliat; sed oratio est, quae maime unit Deo: ergo elc. — Sed videtur, quod ieiunium, quia illud opus est magis satisfaclorium, quod est magis poenale; sed magis poenale esl affligere carnem: ergo etc. — Quod aulem eleemosyna, videlur, primae ad Timotheum quarto: Exerce te ipsum ad pietatem; pietas enim valet ad omnia: ergo etc.

6. Item, obiicitur de peregrinalionibus et flagellis divinis, quae poenae satisfactoriae sunt et non videnlur sub his conlineri. Oratio, ieiunium et eleemosijna, accepta communi- [Rr, suntpartes satisfactionis, quarum distinctio et sufficientia multipliciter monstratur.

Respondeo: Dicendum, quod oratio et ieiunium et eleemosyna, quodlibet horum accipitur proprie, communiter et communissime.

Proprie oratio est ascensus in Deum ad aliquid deguslandum, vel impetrandum, vel exsolvendum. Communiter oralio dicitur, secundum quod comprehendit omnem acliun coiitemplativac ad Deiuii relalum. Communissimc, secuiidum quod comprehendit omnem bonum actum, secundum quod dicitur: « Non cessat orare qui non cessat beiie facere », in Glossa primae ad Thessalonicenses (juinto:

Simililer ieiunium dicilur proprie alHictio carnis secundum guslum Communiter, omnis carnis afflictio, quae consislit in vigiliis et flagellis et ieiuniis proprie dictis. Communissime dicilur ieiunium abstinentia ab omni mortali, Isaiae quinquagesimo octavo: Hoc est ieiuniim, quod elegi; dissolve etc.

Siiuiliter eleemosyna dicitur proprie opus pietatis impensum proximo ad relevandam indigentiam corporalem. Communiter, omne opus pietatis proximo impensum, sive spirituale sive corporale. Communissime dicitur omne opus misericordiae, sive proximo sive sibi impensum, secundum quod dicit.ugustinus, quod eleemosyna hominis debet incipere a semetipso, iuxta illud Ecclesiastici trigesimo: Miserere animae tuae, placens Deo.

His praesuppositis, dicendura, quod secundum cooisi, quod haec tria partes satisfaclionis dicuntur, accipiuntur non communissime, non proprie, sed communiter; et tunc patet eorum distinctio et sufficientia manifeste. — Ilis praemissis, dicendum, quod sufficientia et dislinclio harum partium potest accipi secundum appropriationem et secundum pronis secundo: aut concupiscentia carnis, et contra hanc est ieiunium; aut concupiscentia oculorum, et contra hanc est eleemosyna; aut superbia vitae, et contra hanc est oratio. Koc dico secundum appropriationem, quia unumquodque horum valet contra omnes, appropriate tamen mngis opponuntur, sicut dictum est. Et ex hoc patet numerus et suf-

Per proprielatem vero sic: opus poenale aut ''«'« ordinat nos ad Deum, et sic oratio; aut ad nos, et '«.">'?' sic ieiunium, quod macerat carnem nostram; aut ad proximum, et sic eleemosyna. Et sic patet sufficientia secundum illud ad Titum secundo: Sobrie et iuste et pie viuamus etc. —.liter potest accipi secundum reconciliationem; quia per orationem Deo 1'econcilianuir; sed sicut dicit Auguslinus in Sermone Domini in monte: « Si vis orationem tuam volare in caeluiu, fae duas alas, scilicet ieiunium et eleemosynam». Tobiae duodecimo: Bona est oratio cum ieiunio et eleemosyna. Haym., in hunc loc., ct.ugusl., Fpisl. 1.30. (alias 121.) c. 9. n. 18. et Enarrat. in Ps. 37. n. 14.

Aliler accipilur surtlcientia, quia duplex est vita, et contemplativa: quantum ad contemplatioralio; quantum ad activam, eleemosyna; ut autem liomo sit dispositus ad utramque, sic est ieiunium.

1. 'i. 3. lx dictis patent obiecta. Quod enim quod oratio sulTicit cum ieiunio; dicendum, quod ibi accipitur commimmMMe oratio, non secundum quod est pars satisfactionis; similiter, cum dicitur, quod eleemosyna omnia mundat.

2. Ad illud quod obiicitur, quod deberent esse plura; dicendum, quod ista, secunduin quod communiter dicuntur, mulla genera operum comprehendimt, non tria lantuin; et sic patet illud.

3. Ad illud quod obiicitur de patientia, patet

Consequenter quantum ad secundum articulum quaeritur de niodo satisfaciendi in speciali. Et circa hoc quatuor quaeruntur.

Primo quaeritur, de quibus debeat fieri eleemosyna.

Circa primum proceditur sic. Communiler dicilur, quod eleemosyna debet fieri de rebus propriis, iuste acquisitis et necessariis. Et quod solum de rebus propriis, videtur:

1. Ouia dicit ius, quod non potest alienari possessio nisi a proprio domino; sed cum eleemosyna datur, possessio alienalur, quia fit ipsius pau peris recipieiilis: ergo nulkis potest dare eieeniosynam, nisi qui habet proprium et super rem tempo-' ralem habet dominium. responsio. Nam patientia, prout importat remissiojiewi, continetur suh eleemosijmi; prout afjliclionem et macerationem, continetur sub ieiunio communiter dicto, et sic altera pars satisfactionis.

Ad illud quod quaeritur: quod est magis sa-... 1-., tistaclormm? dicenduiu, quod unumquodque horuin secundum uppropriationem suani. Tamen si generaliter loquamur; dicendum, quod in satisfaclione Iria sunt, scilicet vilatio culpae, et contra hanc valet maxime oratio; secundum est augmentum graliae, et ad lianc maxime valet eleemosyna, quia homo facit sibi amicos, qui impetrant gratiam; lertium est soliUio poenae, et haec maxime est in ieiunio, et hoc est infimum in satisfactione; alia duo praeponderant.

Secnndo, utruni ieiunio contingat satisfacere.

Tertio, utrum contingat satisfacere oratione.

Quarlo et ultimo quaerilur de restitutione.

2. Item, hoc probatur ex textu Bibliae, Proverbiorum tertio: Honora Dominum de tua substantia, et de primitus frugum tuarum dapauperibas.

3. Ecclesiastici trigesimo quarlo =: Immolantis ex iniquo oblatio est maculata; et infra: Dona iniquorum non probat Altissimus.

h. Ilem, Gregorius in Moralibus: « Eleemosyna Redemptoris oculis placet, quae non ex illicitis, vel ctuosior est eleemosyna quam ieiunium vcl oratio; et hoc patet; quia ieiunium et oralio valeiit praecipuo facienli ea, scd eleemosyna valet non solum facienli eani, sed etiam aliis. — eius colligitur ex solut. ad 4.

iniquitate congeriliir, sed quae de rebus concessis et iusle acquisftis». Et iterum ipse dicit: «Non est coniputanda eleemosyna, si pauperibus dispensetur quod ex illicitis rebus acquiritur ».

Item, quod de necessariis, videlur.

5. iilud enim non est satisfactorium, ad quod quis alias tenetur; sed quiliJDet tenelur ad dandum superflua pauperibus, quantumcumque sit sine peccato, Lucae undecimo: Qimd superesl date eleemosynam: ergo etc.

6. Iteni, Gregorius in homilia super illud: Facite dignos fructus poenilentiae: « Qui se novit nonnulla illicita commisisse debet-a licitis abstinere »: ergo si abslinentia satisfactoria non est illa quae est ab illicilis, sed quae a licilis; videtur similiter, quod eleemosyna satisfactoria sit illa, non quae est de superfluis, sed quae de necessariis.

Ad oppositum, quod non debeat esse de necessariis, ut resolvendo sive deslrueudo incipiamus, Videtur: terum diligere: ergo tenetur sibi necessaria reservare.

2. Ilem, dare necessaria vitae humanae est supererogationis; sed nullus sacerdos potest imponere opera supererogationis: ergo nec lalem eleemos)'- nam. Si ergo eleemosyna illa, quae est imposita a sacerdote, est satisfactoria, non oporlet, quod sit de necessariis.

Ilem, videlur, quod possit esse de iniuste acvobis amicos de mammona iniquitatis; Glossa: « Iniquitas bene dispensata vertitur in iustitiam ».

4. Item Augustinus, in Causa decima quarta, quaestione quinta: « Qui habetis aliquid de malo, facite inde bonum ».

Item, hic quaeritur, si merelrix, velusurarius, vel alcator de lucro suo nossint facere eleemosynam, cum omnes hi malo modo acquuant.

Item, videlur, quod non oporteat fieri ex pro- Exodi duodecimo, el postea obtulerunt ea in usum tabernaculi, Exodi trigesimo quinto.

6. Ilein, si hoc esset verum, cum mulier et 1 Vers. -il.

2 Libi. 1. Iloniil. in Evang. Iiomil. 20. (super Luc. 3, 8.) n. 8, non iisdem verbis. quae potius inveniunlur ibid. lib. 11. homil, 34. n, IG: Quia enim se illicila pprpetrasse meminerat,.. eliam a licilis abstinebat. Cl'r. 111. Sent, d. 29. q, 3. filius et monachus non habeant dominium; videtur, quod nullam eleeraosynam possint facere; quod falsuin est, cum raagis teneantur esse hospilales, et frequenter mulieres plus dent quam viri. Eleemosyna, ut proprie sit satisfactoria, debel fieri de propriis, iuste acquisitis et necessariis secundum communem usum vivendi.

Respondf.o: Dicendum, quod illud est necessarium ad hoc, quod eleemosyna sit satisfactoria, scilicet quod ille qui Tribuit, iusto eam titulo habeat et tenere el possidere possit; si enim aliter habeat, potius lenetur reddere quam dare.

Quod ergo quaeritur, ulrum necesse sit eleemosynam dare de proprio; dicendum, quod aut dicitur proprium, quia habet principale dominium alienandi, aut quia ab alio habet sibi commissum officium administrandi, Primo modo simpliciter polest facere ille qui habet proprium; secundo modo non potest facere, superiore prohibente, ut raonachus, qiii administrat res et bona monasterii ex mandato ahbatis, potest utique eleemosynam dare; si autem ille vetet, non potest nec debet. Unde Causa duodeciraa, quaestione prima: « Certum est, quod monachus nihil habere, vel dare, vel accipere sine su[ierioris licenlia debet», nisi forte ille qui indiget, sit in extrema necessitate; tunc enim non debet obedire abbati, quia manifeste faceret contra Deum. Siiniliter iudicandum est de muliere — si non habeat dotem, vel aliquid iuxta dotem — -quod contra mandatum viri non potest eleemosynam facere, si conscientia dictat ei, quod nullo modo velit; sed non debet sibi forraare conscientiaiu, quod vir prohiheat medium, sed superfluitatera, nisi manifeste viderit voluntatem viri ad oppositum.

0. Si ergo obiiciatur de filiis Israel, qui furati sunt; dicendum, quod Dominus transtulit dorainiuni, et revera non fuit ibi hirtum.

1. Ad illud quod obiicitur, quod sunt malae conditionis monachi; dicenduin, quod non, quia unica teuiporaliura dimissione, si vere dimiserunt temporalia, meruerunt tantum, quantum in mullis; et praeterea, bona voluntas supplet quod deest ex manu.

Ad illud quod cjuaeriUir de iiiale acqiiisilis, diquod quaedam suiil male acquisita, in quibus transfertur dommium, et non corapetit repetitio; el talia noii est necesse roslilni et possunt licite relineri, ut pretmm proslibuli et lucrum lii- 2. strionis. Et talia possunt dari in eleemosynam, sed tanien non debent recipi in ohkuionem, si sit publicum, propter reverentiam altaris et confusionem peccati, ut resipiscant. Et hoc est quod dicitur Deuteronomii vigesimo terlio: Non offeres mercedem prostibuli. — Quaedam autem sunt, in quibus non transferlur dominium, sed compelit repelilio, ut 3. in furlo et rapina; et de talibus non potest fieri nec oblatio nec eleemosyna, sed debel fieri restitutio. — Ad huiusmodi auteni genus reducuntur omnia, quae iniusto titulo el mala fi.de possidentur, quia iniustus titulus pro nullo habendus est. Malae autem fidei possessor dicitur qui contra legum interdicta mercalur; talia sunt quae habentur per simoniam ef usuram; et ideo de talibus nullo modo nec potest nec debet fieri eleemosyna.

Si vero quaeratur de aleatore, dicendum est gesibi tenere quod lucralus est. cum talis ludus sit turpis et reprobalus et contra Deum et contra omnia iura — Utrum tamen teneatur restituere, distinguunt aliqai; quia aut ille, penes quem lucratus est, est talis persona, quae rebus suis praeesse non potest, ut puta rainor sive pupillus, surdus, mutus, 2. perpetuo morbo languidus; et sic tenetur reslituere. Si autem sit talis persona, quae potuit amittere; aut socius tractus est ab illo el inductus, aut non. Si fuit ab illo, non tenetur illi restituere, quia illi non competit repetitio in vindictam peccati, sed potest inde /"acere eleemosynam.Si autem ipse traxit eum, non potest eleemosynam facere,

1. In solulione qu:itiior cuaesi.ionum luiius;irticnli nntiqui Scholaslici satis conveniunt, etiam quond casus de reslilutione in I. quaeslione laclos, si excipias ea quae paulo severius docet S. Bonav. de obligatione reslituendi lucri in ludis et torneamentis facti..Nam Ale,x. Ilal. ( S. p. IV. q. % 6.) aliique anliqui et recentiores casuistae cum S. AJphon.so sed tenetur restituere, saltem in foro conscientiae; quia, licet nullus velit amittere, lamen qui non vult amittere nec ludere, sed inducitur, minus culpabilis videtur, et alius, qui inducit, magis; et ideo iste non debet damnificari, nec auctornec iudiictor iii aliquo meliorari. Nulli lainen licet ex hoc aliquid lucri acquisili in proprios usus convertere.

Similiter iudicandum de torneamentis et dicendum, quod in illis pactionibus, quas habent inter se, bona non transferuntur invicem, sed in usus pauperum convertuntur propter iudi inhonestatem et iuris inlerdictionem

Ex his patent obiecta. Quod enim dicitur, quod de iniquo non potest fieri eleemosyna; inlelligitur de eo quod inique possidetur et iniusto titulo.

Quod obiicilur ad contrarium procedit secundum aliam viam.

Ad illud quod quaeritur de necessariis et superfluis, dicendum, quod necessarium dicitur dupliciter: vel secundum naturae arctitudinem, vel secundum commimem tisum vivendi. Si secundum arctiludinem; non tenetur, nec oportet ei imponi, qui peccavit; quia hoc est perfectionis illorum qui totum victum exspectant a Christo, sicut sunt viri, qui sunt in statu perfecto; et ideo, si fiat eleemosyna, debet fieri de eo quod superest huic necessario, et bene est satisfactoria. — Alio modo dicitur necessarium, quod expedit homini secundum communem modum vivendi. De quo dicit Augustinus, quod « multa superflua habere probabimur, si sola necessaria teneamus»; et de tali fit proprie eleemosyna satisfactoria; do superfluo vero non fit, quantum est de rigore iustitiae. — Tamen credo, quod divinae misericordiae benignilas lanta est, quod lotum acceptat et quasi pro nihilo salvat nos. — Et sic patet responsio ad utramque partem. (Theol. moral. 111. tr. 5. dub. 13. n. S87. seqq.) communissime docent, contractus ludorum velitorum ante sentenliam iudicis non esse per se irrilos, nec lutrum inde perceptuin esse restituendum. De his anne.xisque quaestionibus diffuse disputat Alex. Hal. S. p. IV. qq. 24-3-3, aliique Scholastici de tribus oporum bonorum speciebus plures quaestiones solvunt. comparare, turpi lucro dedili sunt, atquo omnes huiusccmodi acceplioncs siinl illiberalcs.

lll constat ex Panl. leg. P. de aleae Iiisu et aleat. lib. II. P. lil. 3. — Paulo inferius ex codd. B E H Y supplevimus socius, pro quo alii codd. potius.

5 Torncamenta (cfr. supra png. 36, nota 8.) prohibentur a Concilio Lateran. suIj Alexandro III.; vide C. Fclicis memoriae si clericus (I.),.X. de Clericis pugnanl. in dueilo (lib. V. til. li.).

Edd. obiicitur.

Enarrat. in Ps. 147. n. 12: Mulla nutem superflua habemus, si nonnisi necessnria teneamus; nnm si inania iuaoranius, nihil sufficit.

De I. quaeslione sive de eleemosyna vide hic diib. 2-7; insuper: Alex. IIiil., loc. cit. q. 33. m. 2. a. l-o. — S. Tliom., hicq. 2. a. 1-6; S. II. II. q. 32. a. I-IO. — IB. Albert., hic a. 14-26. — Petr. a Tar., de hac et 2 seqq. qq. hic q. 2. a. 2. — Richard. a Med., hic n. 2. q. 1-8; — Durand., hic q. 7. S. — II. De 2. quaeslione: Ale.x. llal., loc. cit. q. 28. m. I-S. — S. Thom., hie q. 3. a. 1-4; S. 11. II. q. 147. a. I-S. — Hichard. a Med., hic a. 8. q. 1-8. — Durand., Iiic q. 9. 10. 1 1. — Dionys. Carlh., hic q. 6.

III. In 3. quaestione solvenda Gulielm. Antissiod. (Sum. p. IV. tr. 6. q. 2.) a Ss. Bonav., Thoma aliisque dissentit, ciun distinguat inter orationem docoatque: « (uaedam enim orulio totaliter delcclabilis est, sicut oratio viri coiitemplativi, quae esl immediate ad gaudia aeterna; et lalis oratio non est poenalis, unde non est satisfacloria ».

Secando quaeritur, utrum ieiunio contingat satisfacere. Et quod sic, videlur: quia, si « satisfacere est causas peccalorum excidere » et « Deo honorem per poenam reddere »; cum in ieiunio carnis incentiva excidantur, et homo se ipsum puniat, patet elc.

Contra: 1. loel secundo: Scindite corda vestra et non vestimenta vestra: ergo non facil vim Deus in afflictione carms, sed menlis.

2. Item, primae ad Timotheum quarto: Corporalis exercitatio ad moclicum utilis est; sed satisfactio multum: ergo etc.

3. Item, cum satisfacere sit causas excidere peccatorum, illud punire est satisfacere, quod est causa peccati: sed hoc est cor. non os vel caro, Matthaei decimo quinto: Nihil quodinlrat in os, coinquinat liominem, sed de corde exeunt elc.

4. Item, iudex iustus puniendo nou animadvertit in instruraentum, sed in auctorem sceleris — unde non punitur gladius, sed horaicida — ergo cum caro non sit nisi sicut instruraentura motum, patet etc.

5. Item, caro est inimicus nostri spirilus, ad Galatas quinlo: Haec sibi invicem adversantur; sed dicitur Matlhaei quinto: Diligite inimicos vestros, benefacite elc.

' Prima definilio est Auguslini (clV. supra a. I. q. I.), poslerior secundum Anselmum (cfr. ibid. q. 2. lunrlani. I.). — De excisiono incenlivorum carnis clV. Gregor., XX. Moral. cum addunt enjo.

= Vcrs. 13.

3 Vers. S.

Vers. II. ct 19: De corde eniin excnnl cogitationes malae etc. — iidd. cum nonnullis codd. sed qaae de corde excuul: erijo.

De e.idem:.le.. Ilal., loc. cit. q. 26. iii. 1-5, praesorlim a. 1-7; S. II. II. q. S3. a. 1-17. — liichaid. a Med., Iiic a. 4. q. I-S. — Dnraiul., hic q. 12. — Dionys. Carlh., hic q. 7.

IV. (liioad 4. quaestionem etiam S. Thom. primuni opinionom et praescrlim rationem adieclam improbal. et similiter secundam; convenil autem ciim S. lionav., quod rostitiitio sit satisfactio improprie accopta el quoddam praoambulum ad eam. Sed Dionys. Carth. sustinet, actum restitulionis, dummodo fiat in carilate, seniper habere vim salisractoriam; quod, ut idelur, nec illi antiqui doctores penitus nogare voluorunl.

De 4. (piaoslione: Alex. Ilal., loc. cii. q. 24. m. o. a. I. — S. Tliom., Iiic q. I. a o. quaesliunc. I. — B. Alberl., hic a. 4-3. — Polr. a Tar., Iiic q. 2. a. 3. quaestiunc. I. — Ricliard. a Med., Iiic a. -5. q. I; crr. q. 2-8. — Dionys. Carlh., hic q. 4. in princiiio.

6. Item, quod commune est apud omnes esl naturale; sed dicitur ad Ephesios quinto: Nemo unquam carnem suam odio habuit: ergo naturale est carnem fovere: ergo affligere est contra naturam. Sed poenitentia est regressio ab eo quod est praeter naturara: ergo ieiunium non est ad salisfaciendnm in poenitentia.

7. Item, qui carnem affligit amittit vitam et accelerat mortem, quia est in eo maior consumtio et minor reslauratio; sed qui accelerat mortem est horaicida, ila etiam, quod, si longo tempore, non refert. Unde Hieronymus: «Non refert, utrum parvo tempore vel magno te interimas»: ergo qui ieiunat est liomicida.

8. Itera, omne opus discretum et virtuosum consistit in medio; sed ieiunium non consistit in medio, immo declinat ad indigentiam: ergo nec poenitentiae est nec virlulis.

c 0 N c L u s 1 0.

ieiunium est opus salisfactorium.

Respondeo: Dicendum, quod ieiunium est opus salisfactorium, secundum quod ipse Dorainus di- (I a secnnda manu) addit: er(jd non debenms cam punire, sed poiivs confoverc.

Matlhaei ilecimo septimo: Hov gimus duemonon eiicilur nisi in oralione et ieiunio; intiiain, salisfaclorium lihpraiido a poena, cuin poenale; el Deo est placilum, (piia corporis et est reorclinativnm: ut corpus spiritui non recontumaciter, Proverbioruni vigesimo iioiio: delicale a pueritia nulrit seruum swim, senillum contumacem; ut spiritui snbiiciatur tolaprimae atl Corinlhios iiono: Casligo corpus et in servitutem redigo etc.; ut non crucieaeternaliter, Ecclesiaslici vigesiino: Estqui midta modico pretio,el lizechielis quarto: Diem anno dedi tibi; ut glorincetur aeternaliter, sead Coriiilliios ipiarto: Id quod est inpraemomentaneum et leve tribulationis nostrae etc. 1..Vd ilhid ergo cpiod obiicitur in contrarium, noii placet Deo elc; dicendum, quod D(o non afflictio carnis sive eius maceratio secuiise, sed in quanluin in ea punitur spiritus — « dolor non est carnis, sed aiiiiiiae in cariie», dicit Auguslinus — et in (piantum talis poena a poeiia doloris spiritualis, vit iion, sicut exterius tanlum puniat; et conlra hoc illud loelis, quia non dolebant aiiimo, sed signo.

2. Ad illud quod obiicilur, quod ad modicum dicendum, quod hoc esl, vel quia uni soli, ad modicum comparatione pietatis

3. Ad illud quod obiicitur, quod caro non est dicendum, quod elsi iion sit causa, est taoccasio; occasiones autem sunt praecidendae

4. Ad illud quod obiicitur, quod est inslrumendicendum, quod duplex est instrumentum, sci-

Tertio quaerilur, utrum contingat satisfacere et cuin duplex sit oratio, scilicet menlalis vocalis, quaerilur, quae magis sit satisfactoria. Et. quod mentalis: licel separatum., et lioc non est puniendum; et coniunctum. quale est caro, et hnc sic, ipiia. Iioc punito, punitur spiritus.

5. (j..d iiind quod obiicitur, (piod loveiidus est inimicus; dicenduin, quod caro Ibvenda est et servanda, sed inimicltia carnis non esl lovenda, imino ad coiicordiam spiritus revocanda; et quia hoc fit per ieiunium el flagella, ideo est punienda. — Kt per hoc patet, quod naturale est carnem diligere et fovere, sed carnis lasciviam fovere esl corruptionis et vitii.

6. Ad illud quod obiicitur, quod diminuit vitam; dicendum, quod diminucrc vitam vel «ccelerare mortem, aut est e.r intentione, aut praeler. Si e.r intentione, peccatum est;et sic intelligit ITieronymns. Aut praeter intentionem, et tunc aut dando operam rei licitae, aut non dando licitae, vel utili, sed supervacaneae, vel malae. Priino inodo iion est peccatum, sed secundo sic. — Aliqui tamen dicunt, quod abstmentia non accelerat morlem-; sed tamen non credo, immo gravis poenitenlia bene accelerat.

7. Ad illud quod obiicitur, quod non est medium in ieiunio; dicendum, quod iinmo; sed hoc non est medium sohrietatis, sed medium iustitiae; quia ieiunio punit quis suain carnein; sed in hac punitione servandum est ita inedium, ut nec nimis lente puniat, ita quod vitia carnis vivant, nec ita acerbe, ut natura deficiat. Unde Bernardus: « Oportet carnem reprimere, non exstinguere ». Nec istud impedit, quin sit inediuin, quia ad extremuin declinat. Nain in patientia inediuin est fere omnia sustinere, in continentia etiam semper abstinere.

i. Quia (1 veraciter orare est, ut dicit Gregorius amaros in compunctione geinilus, non ornata verbaresonare»: ergo videtur, quod vera oratio et satisfactoria non sit in verbo et cantu, sed in lacrymis et fletu.

2. Ilem, Matlhaei sexto: Oranles tiolite multum loqui, sicut eihnici faciunt; sed si vocaiis oratio adderet ad salisfactionem, non esset parum loquendum, sed multum: ergo etc.

3. Ilem, oralio facit hominem tendere sursum-; sed ratio non potest ferri sursum, quamdiu soihcita est circa ea quae sunt deorsum; sed quando profert sermonem, intenta est circa quid creatum: ergo si oratio, quae magis fert sursum, est oratio mentaUs, et ista esl magis plaeila: haec est magis satisfactoria.

Contra: 1. Oratio est satisfactoria, quae est poenalis; sed haec non est oraLio mentalis, sed vocalis; nam menlalis oratio est suavis, sicut dicitur Ecclesiastis decimo: Muscae morientes perduni suavitatem vnguenti.

2. Item, illa quae est praecipue satisfactoria, praecipue debet imponi a sacerdole; sed sacerdos imponit oralionem vocalem, non mentalem: ergo etc.

3. Item, oralio nientalis, si qua est satisfactoria, est illa qua oratur cum gemitibus; sed haec est conlritionis, scilicet plangere peccatum, et contritio dividilur conlra salisfactionem: ergo talis oratio ncm est pars satisfactionis.

4. Item, plus laborat qui laborat corde et lingua, quam qui corde tantum; sed laborare primo modo esl in oratione vocali, corde vero tanlum in mentali: ergo videtur, quod vocalis sit magis satisfacloria.

C 0 N C L U S 1 0. Quaelibet oratio esl satisfactoria, prae ceteris autem ea, in qua accenditur homo ad gemilum.

Respondeo: Dicenduni, quod vocalis oralio ordinatur ad mentalem, et non e converso. Secundum hoc intelligendum, quod quaedam oratio est pure mentalis, quaedam pure vocalis, quaedam media: pure menlalis, quando labia non moventur, sed cor ad Deum loquilur; pure vocalis, quando nihil cogitat in his quae dicit, nec in generali nec in speciali, ita quod referat intentionem ad sensum verborum, vel finem, sed cuin orat, fabricat castra; et sic menlalis siiupliciler excedit vocalem.

1 Vers. 7. Viilga(a omillit facmnt.

2 Vide supra pag. 368, nota 3. Gregor., X. Moral. c. lii. n. 27. ait, quod mentein levare est in Deo animuni por studia orationis attollere. — De minori cfi. Luc. 10, 41. seq.

3 Vcrs. 1. Sensus est: cogitationes peccatorum sibi succedenies (moiientes) perdunt suavitatem internae devotionis [cfr. L loan. 2, 20. et 27.], ut S. Bonav. in Coniment. super hunc loc. explicat. Cfr. Bprnard., Serm. U. in Cantic. n. 5. seqq. — < Codd. F G addunt saiisfactoria sive. Alia est mixla, in qua scilicel orat menlaliter et vocaliter; et de ista distinguendum: quia aut verJjaDisi illa impediunt afTectum, quia sic inflammalus est, quod immediate fertur in Deum, et lali utilior est Jfot oratio mentalis; si autem iuvatiir, ulilior est vocalis; et multi sunt tales, et maxime illi qui non sunt viri spirituales, ad quorum affectus provocandos institutae sunt vocales orationes.

Si quaeratur, quae oralio sit satisfactoria; credo, quod omnis, quia nulia est, in qua non laborent virtutes aniraales; et quantum delectatur spirilus, tanlum caro frequenter tabescit, et virtutes aniitiales minus sunt inlentae regimini corporis. Credo lamen, quod ilia inter ceteras est satisfactoria magis, in qua accenditur homo ad geraitum, quia haec est, in qua Deus maxime delectatur. — Unde quia illud gratiae specialis, ideo non imponitur a sacerdote, sed praeambulum ad illud, scilicet oratio vocalis. El quia non est slatus in vocibus, sed ordinantur ad inlellectum; hiric est, quod Dominus et Gregorius mittunt a vocali oratione ad menlalem.

Ad illud quod obiicilur, quod impedit, ne sursum Ad feratur; dicendura, quod falsura est, iuuno excitat affectum tepidum, nec est homo divisus, immo vis inferior superiori cooperatur

1. 2. Ad illud quod obiicitur ad opposilum, quod vocalis magis est poenalis; dicendum, quod verum est, ceteris paribus.

2. Ad illud quod obiicilur, quod oratio geraebunda spectat ad contrilionem; dicendum, quod verum esl; sed super illam.MW. posiulationem, sicut publicanus petebat a Domino in templo remissionem. Et sic patet illud.

Sit igitur haec summa dictorum, quod onuiis oratio ex: carilate facta, si recle fiat, poenalis est et satisfacloria potest esse, quia nunquam est ila delectabilis, quin sit poenalis antecedenter, vel consequenter, vel concouiitanter. illa tamen inter omnes praecipue satisfacit, quae esl magis gemebunda, et in qua maior clamor cordis est ad Deum pro venia peccatorum; haec autem in aliquibus est mentalis, in aliquibus vocalis.

Uode notandum, quod triplex est ralio, quare Matthaei sexlo: Pater noster etc.: « Non his solis seqq., et Isidor., IIL Senl. e. 7. n. i. scqq. — Inferius verbis fabrimt caslra Ale.. Hal., S. p. IV. q. 26. m. 3. a. 2. 6, addit in Hispaniis.

15 Cfi. Isidor., loc. cit., n. 30. scqq., et Diiniasc, IV. de Tidc orlhod. c. 12. — Superius an.e feralui cx cod. 0 supple- Yiniiis sursiiiii.

oraliir, sed aliis conlentis sub eodem sensu, cor noslrum accenditur». — Secunda ralio ad intelleclus instructionem. Unde Beda ibidem: Oralionem brevibiis verbis composuil, quibus nec esset loqui ad eum qni omnia novit, sed ut affeclus, qui cinu Deoagit, disceret reA-, quas non verba, quae diceret». — Terlia ratio ad faciliorem recordalionem. Unde Glossa suiilud Matlhaei sexlo: Nolile assimilari eis:

apud Deum agendum esl verbis, sed rebus.

Quarto quaerilur, utrum restitutio sit pars sa- Et quod sic, videlur:

1. Quia aliquo peccato peccamus in Deura tanaliquo in Deum et proximum, ut rapina; sed quod salisfactio respondet iniuriae: ergo debet in hoc Deo et proximo. Sed satisfit per restitutionem: ergo etc.

2. Itera, qui peccat per gulositalem nullo modo satisfacit quam per ieiunii sobrielatera: ergo peccat rem alienam auferendo non melius saquara restituendo: ergo etc.

3. Uera, per signum ostenditur: quia, si duo raptores, quoruni alter est - in reslilnendo, alter poenitentiam imponit sacerdos ei qui resliluere, maiorem ei qui non: ergo restitutio ad salisfactionera.

4. Itera, « satisfacere est causas peccatorum exsed causa. quare raptor in peccato est, quia rera alienara abstulit et detinet: ergo saest per rei retentae reddiUonem, quia hic causa exciditur. Contra: 1. Peccatum eo ipso est peccatum, quia Deum est, et quia Dei deformatur imago, non in aiiura similem — quia tunc leo peccaret, cum aniraal comederet — unde et in Psalrao: soli peccavi: ergo salisfactio est facienda soli sed haec non est per restituUonera, quia rerespicit proxiraura directe: ergo etc.

5. Ilem, satisfactio est per poenara, ad quam non tenetur alias nisi per culpam et secuniudiciura sacerdotis; sed ad restitutionem rei Sr'imone Domini in monle, c. 3. n. I.S.scq., e. quo eUam lertia ordinaria super Matlh. 6, S. sumla cst. — In prima post sub eodem lexlus originalis nddit et non alio; in evo posl brevibus verbis composuit pvosequlur: ui sit fiducia cito annuendi, quod breviter vult rogari, et subsubsiituit discerneret pro discerei; multi codd. aspectus alfectus. In tertia (ilossa pro quae enim lextus originalis cum. intentione cordis, alTectu simpUci; quae enim dicimus non eum docemus, sed nos temporis orandi recordaraur ».

Et sic patet ratio institutionis orationis vocalis, quia propter mentakm est, quam Deus praecipue acceptat et illam magis ad remissionem et satisfactionem, in qua cor magis contra peccatum intenditur. Ideo perutile est peccatoribus orationes frequentare, in quibus fiat menlio de male comraissis, sicut fuit oratio Manassae. alienae tenetur, eo ipso quod aliena, et iudicio = Dei sine sacerdote: ergo etc.

3. Iteni, si est pars satisfactionis, cum satisfactio nulla sit sine caritate, nec restituUo est sine caritate; sed hoc est falsum: ergo etc.

4. Item, cura sint tres partes satisfactionis, scilicet ieiunium, oratio et eleeraosyna; quaeritur: sub qua illarum continetur? et cura sub nulla, patet etc. Restitutio dici potest pars satisfactionis communiter, non vero proprie sumtae.

Respondeo: Dicendura, quod circa hoc duplex est opinio.

Quidam dicunt, quod restitulio non est pars satisfacUonis, sed fundamentum. Quaedara enira requiruntur ad poenitentiam sive satisfactionem ut fundamenta, et talia sunt peccati dimissio et alienae rei restitutio; quaedam ut expedientia, ut vitare pravam societatem; quaedam nisatisfactoria, nt ieiunium, oratio et eleemosyna; quaedam nl perficientia, ut sunt opera supererogalionis, Lucae decirao: QuMlcumque supererogaveris, reddam tibi. — Et ratio eorura est, quia culpa proprie est in Deura, et quia satisfactio est per poenam arbitrariam arbitrio sacerdoIJs.

Sed aha opinio est, quod restitutio est opus saUsfactoriura, si fiat in caritate; alioquin non, sicut nec alia opera.

Posset lamen dici, quod salisfactio dicitur commun«te?- et proprie: communiter, oniiie opus poenale voluntarie assumlum, sive ad quod tenelur iudicio Dei, sive iudicio sacerdotis; et sic restitutio est opus satisfactorium et eius pars. Si autem dicatur satisfactio proprie per poenam voluntarie assumtam, ad quam non lenebatur nisi ex culpa et iudicio sacer- 2. dotis; slc non est pars, quia restituere tenetur qui habet rem alienam secundum omne ius, etiam si sacerdos nunquam imponat. — Bationes igitur ad primam partem procedunt de satisfactione dicta communiter, kliler procedunt omnes es insufficienti.

1. Ad illud vero quod obiicitur ad opposilnni, quod peccatui: in solum Deum etc; dicendum, quod,.,.. verum est per se; sed tamen, quia homo est imago Dei, et « honor et dehonoratio imaginis ad prototypum refertur- »; ideo, sicut ex caritate diligi debet homo in quantum imago, sic etiam et in ipsum peccati potest. — Vel aliler dicendum, quod aut intelhgilur de eo qni non habet superiorem ad puniendum; aut intelligitur primo et principaliter; aut de peccato, quod non est in proximum extra, sed per superbiam intra.

2..d aliud patet responsin, quia obiicit de salisfactione proprie dicla.

In parte ista sunt dubitationes circa litleram, et primo de hoc quod dicit Gregorius: Quia ex fonte gratiae Dei id cordi eius vnstiUatur, ut vel sic pankuim ad poenitentiam veniat. Videtur enim secundum hoc, quod gratia detur paulatim, et quod paulatim expellalur peccatum. Contra: Supra libri secundi distinctione vigesima sexta dicitur, quod gratia praeveniens est « fides cum dilectione »; et haec non compatilur secum culpara.

Rkspondeo: Dicendum, quod Dens noii lantum dicitur instillare donum gratiae gratum facientis, sed etiain donum gratiae gratis datae. VA gratia praeueniens utraque dicilur, vel quae praevenit et disponit volunlatem ad susceptionem gratiae, et haec est gralia gratis data: vel qua,e praevenit opus, sed tamen facit voluntalem bonanr. Magister igilur lo-

3. Ad illud quod obiicitur, quod non sine caritate; dicendum, quod satisfactio, quia Deo non Noi potest esse nisi in caritate; restitutio, quia proxirao, extra fieri potest; sed ad hoc, quod placeat Deo, oportet esse in caritate.

4. Ad ultimum dicendum, quod ad nullam illarum partium reducitur, quia sunt satisfactionis proprie dictae.

1..d illud autem quod obiicitur ad contrarium,Aai., quod peccatnr in proximum; dicendum, quod non raan peccatur in proximum nisi per accidens, scilicel quia ostenditur Deus in proximo; el ideo soli Deo salisfacienduin est. Nec illi qui dicunl, restitutionera esse salisfactoriam; ideo dicunt, quia per ipsam homo satisfaciat proximo, sed ciuia aliquo modo, dum reddit rem, quam diligit et posset de facto tenere, amore Dei et mandato sacerdotis restituit. Verumtamen non est restitutio proprie satisfactio, sed inchoatio. Sed cum de proprio aliquid dat, tunc recte dat honorem Deo et supeivaddit; ideo satisiacit

3. Ad illud qaod maior poenitentia imponitur, dici potest, quod hoc est, quia rem proximi dissipavit.

4. 4..d illud quod obiicitur, quod non potest melius curari; dicendum, quod falsum est, immo melius curalnr quis, si dat de proprio. quitur hic de gratia gratis data, in secundo de gra tia gratum faciente.

Item super hoc: Multa enim sunt genera eleemosynarum; nolandnm hic, quod quaedam est eleemosyna corporalis, quaedam spiritualis. Eleemosyna Eiei corporalis seplimembns est, sicut in hoc versu con-pnmi tinelnr:

Visilo, polo, fibo, reclimo, rogo, colligo, coiulo. Sufficientia autem horum potest assignari sic. Hae saHi differentiae ordinantur contra defectus corporis, vel aiiimae ut unilae corpori. Sic autem definilur homo; honio est substanlia animala; per hoc tangitur vegelabilis, quae indiget duplici restanratione, scilicet calidi et sicci, et hoc est per cibuni; et frigidi et bene aiiilntem. Siibindi cx codd. E I- X adiunxjmus /ieri.yivo qiio alii codd. et edd. es.se.

= Cfr. supra q. I. — Cod. G ut Deo salisfi(cial.

et hoc est per potum; et sic est duplex misericordiae. Sensibilis: et huic necessarium dupiex cooperimenlum contra exteriora nociva, remotum, et hoc est hospitium; et proxiet hoc est Yestinientum; el sic est duplex raisericordiae. Rationalis: et haec est sublibera, et haec nata est habere libertatem, a carcere el a servitute; contra ergo incluin carcere est visitatio; contra servitutem Mortalis: et secundum hanc inest ei, et post indiget sepullura; et sic sunt septem Vel aliter. Defectus sive miseria aul est corpoaut coniuncti. Si corporis; sic est sepultura. coniuncti; aut ab intrinseco, aut a.h extrinseco. ab intrinseco; aut propter improportionem, et est infirmitas; aut propter consumtionem, et vel calidi et sicci, et sic fames; aut humidi frigidi, et sic sitis. — Si ab extrinseco; aut et sic est incarceratio; aut naturalis, hoc vel natura superiori, et pro hac hospitium; inferiori, et contra hanc vestimentum. Similiter eleemosyna spirituahs est septimembris, in hoc versu continetur:

Consiile, castiga, solnre, remitte, fcr, ora.

autem sumitur sic. Defectus enim spiriaut est talis, quod non potest ei sulmniri hominem immediate, sed per Deum, et tunc ultimum, scilicet oratio; aut potest, et tunc aut cognitivae, aut ajfectivae. Si cognitivae; aut ignorantia cognoscendortim, et tunc est doctrina; agendorum, et sic est consilium. Si affectiaut est culpa, aut poena. Si culpa; aut in et tunc est remissio;aut in alios, et tunc est Si autem est poena; aut tunc relevandus verbo, et sic consolatio; aut facto, et sic sup- — Et sic sunt septera: doclrina, consiiiura, correptio, consolatio, supportatio etoratio. Iteni quaeritur de hoc quod dicit: Sed eamo.- est, qua ex corde dimiltimus; quae sit maior utrum corporalis, an spiritualis. Et quod corporalis, videtur, quia, Matthaei vigesimo quinto, Dominus non faciet mentionem in iudicio nisi de corporali. — Sed contra hoc est: quia, sicut se habet subslantia spiritualis, ut aniraa ad corpus, ita eleeraosyna ad eleemosynam; sed anima multo pluris est quara corpus: ergo eleemosyna spiritualis quara corporalis.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicit Augustinus, et habetur in littera, eleeraosyna spiritualis dignior est et nobilior, corporalis autem est manifestior; et quia Dominus populo iudi loquebatur, ideo mentionem facit de corporali, innuens de spirituali a minori, si quis habeat intellectum.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Qid vult ordinate eleemosxjnam dare a se primum debet incipere; quia maius et perfectius est diligere inimicos quam araicos: ergo a simili, perfectius est diligere alium quam diligere se, et miserere alii quam sibi: ergo rectus ordo est prius alteri misereri. — Item, homo per poenitentiam debet esse sibi ansterus et se ipsum iudicare, et ita non debet misericordia incipere a nobis, sed iustitia.

Respondeo: Dicendum, quod duplex est in nobis portio, scilicet corporalis el spiritualis, et secundum hanc duplex defectus est et duplex misericordia. Est enim misericordia respectu incommodi et mali circa animam, et est misericordia respectu incommodi et raali, quod est corporis. Primura incommodum odire est viri spirilualis, secundum incommodum est viri carnalis. Dico ergo, quod respectu animae unusquisque debet esse providus, et nullus in hoc debet esse sibi durus, quia hoc non est iustitia, sed nequilia. Sed in corporali, dummodo non excedat, laudabile est, quod est sibi durus et aliis pius. Augustinus aulem intelligit de spirituali, non de corporali.

DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Est enim eleemosyna opus misericordiae. Videtur enim male dicere, quia super illud Matthaei sexto: Nesciat 5 Idem dub. solvit Alex. Hal. et S. Tliom. locc. citt.; B. Albert., hic a. 21. seq.; Richard. a Med., hic a. 2. q. i.

sinistra etc.; Glossa: « Eleemosyna est pars iustitiae ». — Item, satisfactio est pars iustitiae, et eleemosjna est pars satisfactionis: ergo etc.

Respondeo: Dicendum, quod dare eleemosynam indigenti hoc potest esse dupliciter: aut solum quia considerat indigentiam, el sc esl pietatis; aut quia considerat indigentiam et debitum, quia sibi imposilum, vel quia ipse debet, cum habeat superfluum; et sic est pars iustititiae, et sic est in salisfactione, nihilominus tamen pietas ad iustitiam reducitur.

DuB. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit: quod in peccato mortali permanentes, etsi eleemosynas largas etc; utrum utilius sit facere eleemosynas largas quam parvas. Et videtur, quod non: quia aut homo est extra caritatem, aut in caritate. Si extra, ita amittit magnas ut parvas, et e converso, sicut dicit Magister in liltera. Si in carilale; sed Deus pensat opera secundum quantitatem caritalis: ergo sive parum, sive multum fiat ex quantitate caritatis eadem, tantum valet unum quantum alterum. — Ilem, « Deus non pensat quanlum, sed ex quanto », sicut patet. Dominus enim Lucae vigesirao primo dixit de vidua, quae misit duo aera minuta in gazophylacium: Amen dico vobis, quod haec vidua plus omnibus misil. — Sed contra: si hoc esset: ergo stultus esset dives, qui daret magnam pecuniam Deo; nec sacerdos deberet ei imponere nisi obolum, si tantum ei valet, quantumuna marca.

Respondeo: Dicendum, quod de quantitate eleemosynae est loqui vel per coraparalionem ad eunvel ad diversos. Si ad eundem, sic melius et utilius est dare plus quam minus; est et triplex itilitas: prima, quia, si est in caritate, amplius satisfacit; secunda, quia, si est extra, magis disponit se ad gratiam; tertia, quia, sive sit extra, sive intra, multiphcat inlercessores; et hoc est quod Dominus suadet Lucae decimo sexto: Facite vobis ami- qj gj(._ — gj autem per comparationem ad diversos, eleemosyna non praeceilit eleeraosynam secundum proporlionem quantum ad meritum et satisfactionem. Tantum enim meretur paupercula in donatione raodici panis, quantum dives in donalione maioris. In hoc tamen praecellunt divitiae, quia possunt muitiplicare amicos spirituales, qui pro eis tenentur orare.

DuB. VIL

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod inordinate agunt, dum a se non incipiunt etc. Videtur enira secundura hoc, quod ordo sit necessarius ad eleemosynam: ergo si quis dat eleemosynam prius, cui debet dare posterius, non satisfacit. — Contra, esto quod det minus indigenti, cum non teneatur dare alii, quia utrique posset licite recusare; non servat ordinera, et taraen non peccat: ergo non videlur perdere fructum eleemosynae. — Ilem quaeritur, utrura in ordine dandi eleemosynara sit attendenda bonitas, vel indigentia. Et quod indigentia, yideluv: quia qui dat diviti eleemosynam non facit, sed facit eleemosynam qui dat pauperi malo, cum sit proximus el sustentandus. — Contrarium huius habetur Ecclesiastici duodecimo: Da iusto, et ne susceperis peccatorem..

Quaeritur ergo de ordine dandi eleemosynam.

Respondeo: Dicendura, quod quaedam sunt, quae faciunt ad ordinalionem eleemosynae quantum ad esse, quaedam quantum ad bene esse. Ex parte scilicet dantis ad esse facit misericordia vera et pietas, et haec est quae procedit ex caritate recta; sine hac non est eleemosyna, primae ad Corinthios decirao tertio: Si dislribuero in cibos pauperum etc. — Quaedara ex parte suscipientis, et haec est indigentia vel vera, vel apparens: vera, et de hac Lucae decimo quarto: Cum facis convivium, voca pauperes et debiles elc. — Quaedam ex parte muneris, et hoc est, quod possit illud dare, propter hoc quod illius habet dominium, Proverbiorum ter- o: Honora Dominum de tua subs rantia; Eccesiaslici trigesimo quarto: Jmmolantis ex iniquo oblatio est macidata. — Quaedam ex parle intentionis, scilicet quod sit inteiUio recta, quia Matthaei sexto '- dicitur de hypocritis, quod receperunt mercedem suam; et ideo ibi dicitur: Te autem faciente eleemosynam, nesciat etc.

Quaedam aulem de bene esse, scilicet quod sit in recipiente sanctitas et bonitas, et de hoc Ecclesiastici duodecimo: Da bono, et ne receperis peccatorem; hoc non dicit abiiciendo, sed postponendo;

s Cfr. de hoc dub. Alex. Hal., S. p. IV. q. 33. m. I. etS.

vel intelligit de haeretico, cui non est facienda eleemosyna nisi in necessilate exlrema. — Exigitur etiam, quod in dmile sit hilaritas, secundae ad Corinthios nono: Hilarem datorem diligit Deus. — Exigitur, quod in dono sit abundanlia vel vere, vel proportionaliter, Tobiae quarto: Si multum tibi fuerit, abundanter tribue. — Exigitur, quod m donatione sit velocitas, quia qui cito dat bis dat, Proverbiorum tertio: Ne dicas amico tuo, vade et revertere; et Ecclesiastici quarto: Non protrahas datwn

Et sic patet, quod octo sont conditiones: quatuor de esse, et quatuor de bene esse; et ordinate dare quantum ad primas conditiones est de esse, quantum ad secundas minime

DuB. VIII.

Item quaeritur de hoc quod dicit, ad vitam aeternam bona praeterita non dare fiduciam, sed miliorem poenam; loquitur de his quae ex caritate facta postmodum sunt mortificata. Sed contra: illa opera fuerunt digna vita aeterna: ergo si alio remunerentur, videtur, quod remunerentur citra condignum: ergo videtur, quod possit ex illis vitam aeternam sperare, cum Deus non remuneret bona citra condignum. — Item, videtur, quod nihil faciant ad mitiorem poenam, quia mala prius facta extra caritatem non minuunt gloriam, quando homo est in caelo: ergo nec bona poenam. — Item, videntur augere poenam, quia secundae Petri secundo: Melius illis erat viani verilatis non agnoscere, quam post agnitam retrorsum converti.

Respondeo: Dicendum, quod bona illa faciunt ad mitiorem poenam, non quia minuant jooena??i debitam peccato, sed quia minuunt tempus peccandi; et tunc non fuit in peccatis, qaando fuit in gratia. Sed ratione peccalorum post commissorum non minuit, sed occasionahter auget contemptam; et ideo bona convertit sil)i in mala, sicut poenitenti Deus mala convertit in bona. — Quod ergo obiicitur, quod sunt meritoria vitae aelernae; dicendum, quod non sunt digna, nisi supposita perseverantia; et ideo, cum cadit qais, fiunt indigna et dicuntur mortificata, et ideo non sunt digna remunerari vita aeterna. Nec tamen omnino remanenl irremunerata, quia ille qui fecit, habuit gaudium; et ulterius, de illis operibus gaudent qui permanserunt in corpore biim. Vido elinm C. Qui Vfnatoribus (8.) seqq. d. 86. — Inferius pro vel intelligit codd. 1 Iv vel intellifjc. myslico. Potest etiani esse, quod Deus merito illorum retrahit hominem a multis peccatis

DuB. IX.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Nunquam aliquem sanavit Dominus, quem non omnino liberavit. Videlur enim falsunj dicere: quia Marci octavo dicitur de caeco, quem Dominus illuminavit, quod primo vidit homines velut arbores anibulantes. Si tu dicas, quod post paulatim totum sanavit; quaeritur: cum possit sanare subito, quare sanavit successive?

Respondeo: Dicendum, quod totus sanatus fuit, quia corpore et mente; sahis enim corporalis non est utilis, nisi prout ordinata est ad spiritualem; et quia Dominus perfecte et utiliter faciebat. ideo utrumque restituebat. — Quod ergo quaeritur: quare paulatim? dicendum, quod ibi significatur curatio a sequela, cuiusmodi est caecitas. Quamvis autem culpa curetur in instanti, non tamen poena. Unde Glossa ibi: «Qaem uno verbo sanare poterat paulalim curat, ut magnitudinem humanae caecitatis ostendat, quae vix et quasi per gradus ad lucem redit».

DuB. X.

Item, quaeritur de hoc quod dicit: Poenitentia vera ad baptismi puritatem comitur ducere. Videtur enim falsum, quia dicitur Amos quinto: Non adiiciet idtra, ut resurgat virgo Israel; item, octavo: Cadent et non resurgent; Glossa: « Non revertetur ad priorem felicitatem ».

Respondeo: Dicendum, quod differt dicere resurgent ad priorem dignitatem et puritatem. Nam dignitas respicit status gloriam, puritas vero respicit emnndationem ab omni macula. Possibile autem est, per poenitentiam omnem culpam deleri et quanlum ad maculam et quantum ad reatum, cum completa est; et quantum ad hoc intelligit, qaia hoc fuit in baptismo; quanlum vero ad dignitatem innocentiae non surgit poenitens, sicut nec Adam resurrexit.

DuB. XI.

Item quaeritur de hoc qaod dicit: Sciat, se culpabiliter durum, qui peccati dolorem non ostendit lacrymis. Videtur enim male dicere: quia non

est ia potestate noslra lacrymari: ergo videlur, quod nullus sit culpabilis, si non lacrymalur. — Item, lacrymae sunt exterius: ergo cum ita possit poenitere caecus, sicut habens oculos; videtur, quod lacrymatio nihil faciat.

Respondeo: Dicendum, quod aliquis est durus duphciter: quidani ex natura vel siccitate capitis, et lalis est durus ad lacrymas exteriores; aliquis est

Cap. I.

De tribus in poenitentia considercmdis, scilicel compunctione, confessione, satisfaclione.

In perfectione autem poenitentiae tria observaiKla sunt, scilicet compunctio cofdis, confessio oris, satisfactio operis. Unde loannes, os aureum: « Perfecta poenitentia cogit peccatorem omnia libenter ferre: in corde eius contrilio, in ore confessio, in opere tota humilitas. Haec est fructifera poenitenlia »; ut, sicut tribus modis Deum oCfendimus, scilicet corde, ore et manu; ita tribus modis salisfaciamus. < Sunt enim tres peccati differentiae, ut ait Auguslinus et in corde et in facto et in consuetudine vel verbo, tanquam Ires mortes: una quasi in domo, scilicet cum in corde cousentitur libidini; altera iam quasi prolala extraportam, cum in factum procedit assensio; tertia cum malae consuetudinis lanquam niole premitur animus,vel noxiae defensionis clypeo armatur, quasi in sepulcro iam putens. Haec sunt tria genera mortuorum, quae legitur Dominus suscitasse». Huic igitur triplici morti triplici remedio occurrilur: co?ilritione, confessione, salisfactione. Compunctio nobis comraeudatur ibi: fessio ibi: lustus in principio sermonis accusalor est sui; vere enim confitetur qui se accusat, qui exsecrando malum sibi iinputal. Et ibi: E/fundite coram illo corda veslra. Kem: Confitemini alteriUrum peccata veslra.

' Textus dubii est verbum Auguslini; clr. hic lit. Magistri, c.'7. — Non pauci codd. verbo reputare praemittunt reddere [credere?] et. — Idem dub. solvit B. Albert., iiic a. 3C; S. Tliom., Petr. a Tar. et Ricliard. a Med., liic circa lit. pronus ad lacrymas exteriores pro damno, sed non pro peccalo; et iste dicitur esse durus cidpabiliter, vel quia est sequela culpae praeteritae, vel negligeuliae praesentis, quia peccatum non discutit, ut debet, nec odit; vel quia debel se culpabiiem reputare. Et fortassis his modis voluit Augustinus dicere ipsum ciUpabiliter durum; de ultimo tamen modo non est dubium.

Cap. II.

Quae sit vera satisfactio.

Satisfactio a loanne praecipitur, ubi ait: Facite dignos fructus poenitentiae, scilicet ut secundum qualitatem et quantitatem culpae sit qualitas et quantitas poenae. « Non enim par debet esse fructus boni operis eius qui nihil vel minus peccavit, et eius qui gravius cecidit». — Ideo discretio poenitenti valde necessaria cst, ut illa gerat, quae Augustinus tradit dicens: « Consideret qualitatem criminis in loco, iu tempore, in perseverantia, iu varietate personae, et quali hoc fecerit tentatione, et in ipsius vitii multiplici exsecutione. Oportet enim, poenilere fornicantem secundum excellentiam sui status vel ofTicii, vel secundum modura meretricis et in modo operis sui, et qualiter turpitudinem egerit: si in loco sacrato, si in tempore orationi constituto, ul sunt festivilates et tempora ieiunii. Gonsideret, quantum perseveraverit, et delleat, quod perseveranter peccaveril; et quanta victus fuerit impugnatione — sunt enim qui non solura non vincuntur, sed ultro se peccato offerunt nec exspeclant tentationem, sed praeveuiunt voluptatem — et pertractet secum, quam multiplici actione vitii delectabiliter peccavit. Omnis ista varielas confilenda est et deflenda, ut, cum cognoverit, quod peccatum cst, cito inveniat Deum propitium. In cognoscendo augmentum peccali inveniat, cuius aetatis fuerit, cuius sapientiae et ordinis. Immo- Sicut tribus (21.), ibid. dist. 2, in quo textu plures edd. praefigunt libidini voci assensio, et inferius anle nialae consueiuedd., excepla I, substituunt foelens pro putens, refragantibus codd. et originali. — Respiciuntur Matlh. 9, 25; Luc. 7, 14; loan. M, 43.

3 lool 2, 13; scq. locus est Prov. 18, 17; tertius Ps. 61, 9; quartus lac. S, 16.

in siiigiilis islis et senliat modum crimiiiis, purlacrymis omiiem qualitatem vilii, defleat virlutem, inlerim caruil. Dolenclum est enim, non solum peccavit, secl quia se virlule privavii. Defleat quoniam offendens in uno factus est omnium. Ingralus enim exstitit qui plenus virtutibus oinnino non timuil. In Iioc enim quisque peccafit culpabilior, quo est Deo acceptior; Ideo enim plus peccavit, quia omni bono abundavil. Alio modo olTendcns in uno factus est oinnium reus: omnis u/rft« patitur detriinentum ab uno vitio».

se omiiino in iudicio et potostate sacerdotis, sui reservans sibi, ut omnia, eo iubente, parasit facere pro recipienda vita animae, quae facepro evilanda corporis morte, et hoc cum desideqnia vitam recuperat infinitam. Cum gaudio enim debet immorlalis fulurus quae faceret pro difmorle morilurus: seniper deprecelur Deum, Deo menlem et cordis contritionem, deinde et polest de possessione; tunc, si quid offeret, seo(ieril: Respexit Dominus ad Abel et ad munera prius dicil ad Abel quam ad mimera eius. In igitur cordis conferenda est eleemosyna tribuennec considerandum esl quantum, sed qua mente, affectione dat quod potest. Qui igitur sua pecredimere vult temporalium oblalione prius olTerat Caveal, ne ductus verecundia dividat apud confessionem, ut diversa diversis velit sacerdotibus Quidain enim uni celant quae alleri maconservant; quod est se laudare et ad hytendere et semper venia carere, ad quam per pulant pervenire. Caveat etiam, ne prius ad docorpus accedat, quam conforlet boiia conet doleat, quod nondum audeat sumere quem desiderat cibum salutarem. Cohibeat etiam se

Cap. IV.

De tribus actionibus poenitentiae. Praedictis vero adiiciendum est, quod Iribus moagitur poenitentia: ante baptismum scilicet de priopeccatis; post baplismum de gravioribus, quae committuntur; est etiam poenitentia venialium quae etiam humilium est et perfectorum. Augustinus: « Tres sunt actiones poenitenliae, mecum vestra eruditio recognoscit. Una est, quae hominem parlurit, donec per baptisnuim omnium fiat ablutio peccalorum; quia nulius suae arbiter, nisi poeniteat eum veteris vitae, noinchoare potest; a qua parvuli.sunt immunes, baplizautur, quia nonduin possunt uti libero arbia ludis, a spectaculis saeculi qui perfectam vult consequi remissionis graliam. Isti sunt digni fructtis poenilentiae, animam captivam elaqueantes el in libertate servanles ». Et infra: « Quaerat aiiima dignos /';«- ctus, etsi non dignos poenitentiae. Sunt enim digni fructus virtulum, qui non sufficiunl poenilentibus. Poenitenlia enim graviores postulat, ul dolore et gemitibus mortuus impelret vitam ». — Ex liis ostendilur, qui sint dig)ii fructus poenitenliae, quibus vera satisfactio explelur, et quod non omnes digni fructus sunt t/z'(/«2 fructus poenitentiae; quod de illa poenitentia intelligitur, quae maiorum est criminum. Non enim sufficiunt graviter delinquentibus quae sutTiciunt minus vel parum peccantibus.

Cap. III.

Quae sit salisfactio falsa.

Et sicut sunt digii fructus poenitentiae ac vera satisfactio, ila el indigni fructus et falsa satisfactio, id est falsa poenitentia. Unde Gregorius: « Falsas poenilenlias dicimus, quae non secundum auclorilales Sanclorum pro qualilate criminum imponuntnr. Ideoque miles, vel negoliator, vel alicui oflicio deditus, quod sine peccato exerceri non possil, si culpis gravioribus irrelilus ad poenilentiam venerit, vel qui bona alterius iniuste delinet, vel qui odium in corde gerit, recognoscat, se veram poenitenliam non posse peragere, nisi negotium relinquat, vel oiricium deserai, et odium ex corde dimittat, et bona, quae iniuste abstulit, reslituat. Ne lamen desperet; interim quidquid boni facere polest, hortamur, ut faciat, ul Deus cor illius illustret ad poenitentiam ». Cum sit poenilentia interior et exterior, de utraque per praemissa satis apparet, quae sit vera, et quae sit falsa. trio, quibus tamen ad remissionem originalis peccali prodest eorum fides, a quibus olTeruntur ». « Altera est aclio poenitenliae post baplismum, quae fit pro illis peccalis, quae Legis decalogus conlinet». « Agunt ergo homines poenitenliam ante baptismum de peccatis prioribus, ila tamen, ut eliam baptizentur, sicut Pelrusait: Agite poenitentiam, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Domini etc. Agunt etiam poenitentiam, si post baptismum ita peccaverint, ut excommunicari et reconciliari post mereantur». « Est eliam poenitentia bonorum et humilium fidelium pene quotidiana, in qua peclora tundimus dicentes: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos clc. Neque enini et nobis dimitti volumus quae dimissa in baptismo non dubilamus »,

Cap. V.

Be multitudine venialium, quae graval ut unum grande peccalum.

« Sed illa quae humanae fragilitati, quamvis parva, Angnstinns. tamen crebra subrepunt, quae, si coliecla contra nos fuerint, ita nos gravabunt et oppriment, sicut unum aliquod grande peccatum. Quid enim interest ad naufragium, an uno grandi fructu navis operiatur et obruatur, an paulatim subrepens aqua in senlinam per negligenlium culpam impleat navim, et submergatur?

Ideo ieiunium et eleemosynae et oraliones invigilent; Dnbinm 3. in quibus cuni dicimus: Dimitte nobis debita nostra etc, manifestamus, nos babet'e quod nobis dimittatur; et in his verbis humilianles animas nostras, quotidianam agere poenitenliam non cessamus».

Cap. VI.

De satisfactione venialium.

Quae autem pro vcnialibus sit satisfactio sufficiens, Angnstinns. Augustinus insinuat, ila inquiens in Enchiridio: «De

In perfectione aulem

Supra egit Magisler de poenitentia in sua generalitate. In hac parte agit de eius partibus. Et quoniam principalis pars poenitentiae, ut est Sacramentum Ecclesiae, est confessio; ideo primo assignat parles poenitentiae. Secundo vero principaliter et specialiler agit de confessione, et de his quae spectant ad eam, infra dislinclione decima septima:

Hic oritur quaestio multiplex etc.

Prima pars duas habet secundum duo genera partium: quaedam enim sunt partes integrales, quaedam subiectivae. Ideo primo agit de integrali-

Ad intelligentiam huius partis quaeritur de contritione; et circa hoc principaliter quatuor quaeruntur.

Primo quaeritur de contritione quantum ad quidditatem.

Secundo, quantum ad quantitatem. quoUdianis et brevibus levibusque peccatis, sine quibus haec vita non ducitur, quolidiana oratio fidelium satisfacit. Eorum enim est Axcgyq: Paternosler, qui es in caelis etc. Delet omnino haec oratio minima et quotidiana peccata; delet et illa, a quibus vita fidelium cliam scelerate gesta, sed poenitendo in melius commutala, discedit, si % ut verariter dicitur: Dimitle nobis debila nostra; ita et veraciter dicatur: sicut et nos dimiltimus debitoribus nostris, id est, si fiat quod dicilur; quia el ipsa eleemosyna est veniam petenlibus omnino ignoscere ». — Ex his aliisque praemissis iam facile est intelligere, quae pro venialibus sit exhibenda satisfactio. Sufficit enim dominica oratio cum ieiunio aliquo et eleemosynis, sic tamen, ut praecedat contritio aliquanlula, et addatur confessio, si adsit facultas; de qua confessione post tractabitur. Pro gravioribus vero peccatis haec eliam in satisfactione adhibenda sunt, sed multo vehemeutius atque dislrictius, quia, ut ait Augustinus, ad agendam poenilenliam « non sufficit mores in melius commutare et a malis factis recedere, nisi et de his quae facta sunt, salisfiat Domino «per poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleeraosyuis ».

tria observanda sunt etc. hus, ex quibus constat poenitentia perfecta. Secundo de subiectivis ibi: Praedictis adiiciendum est, quod tribus modis agitur poenitentia.

Prima pars habet tres. In prima assignat illas partes, ex quibus poenitentia integratur, confirmans auctoritate Chrysostomi et Augustini. In secunda tradit modum, secundum quem veram constituunt poenilentiam, ibi: Ideo discretio necessaria est poenitenti. In tertia determinat modum,. quomodo non veram poenitenliam faciunt, sed falsam, ibi: Et sicut sunt digni fructus poenitentiae etc.

Tertio, quantum ad durationem.

Quarto. quantum ad intensionem.

Quantum ad primum quaeruntur duo.

Primo quaeritur de conlritione, quid sit quantuin ad suam substanliam.

Secundo, quid sit in genere moris.

' Sive de iis, quae ut inferioru sub poenitonlia continentur; cfr. infra p. II. dub. I.