Caput X

De regnis, divitibus ac magistratibus, ad 29 ; parcendum inimicis, 6, 9, 10 ; superbia, 14, 15, 21, 22 ; eversio regnorum et gentium, 26 et seqq. ; pauperes et divites, 25, 26 ; operarius, jactator, 29, 30 ; peccatum, 32 ; vera gloria, 33.

VERSIO VULGATA.

1. Judex sapiens judicabit popu- SIXTINA VERSIO.

Judex sapiens erudiet populum [83]

lum suum, et principatus sensati stabilis erit.

2. Secundum judicem populi, sic et ministri ejus : et qualis rector est civitatis, tales et inhabitantes in ea.

3. Rex insipiens perdet populum suum : et civitates inhabitabuntur per sensum potentium.

4. In manu Dei potestas terræ : et utilem rectorem suscitabit in tempus super illam.

5. In manu Dei prosperitas hominis, et super faciem scribæ imponet honorem suum.

6. Omnis injuriæ proximi ne memineris, et nihil agas in operibus injuri

7. Odibilis coram Deo est et hominibus superbia : et execrabilis omnis iniquitas gentium.

8. Regnum a gente in gentem transfertur propter injustitias et injurias, et contumelias, et diversos dolos.

9. Avaro autem nihil est scelestius. Quid superbit terra et cinis ?

10. Nihil est iniquius quam amare pecuniam : hic enim et animam suam venalem habet : quoniam in vita sua projecit intima sua.

11. Omnis potentatus brevis vita.

Languor prolixior gravat medicum.

12. Brevem languorem præcidit suum : et principatus sensati ordinatus erit.

Secundum judicem populi sui, sic et ministri ejus : et qualis rector est civitatis, tales omnes inhabitantes in ea.

Rex insipiens perdet populum suum : et civitas habitabitur per sensum potentium.

In manu Domini potestas terræ : et utilem suscitabit in tempus super illam.

In manu Domini prosperitas hominis ; et super personam scribæ imponet gloriam ipsius.

In omni injuria ne succenseas proximo ; et nihil agas in operibus contumeliæ.

Odibilis coram Domino est et hominibus superbia : et ex utrisque delinquet injusta.

Regnum a gente in gentem transfertur propter iniustitias, et contumelias, et pecunias.

Quid superbit terra et cinis ? quoniam in vita projecit intima ejus.

In prolixum languorem cavil- 1. Stabilis erit : Græc. ordinatus, unde stabilitas.

5. Scribæ : docti.

6. Et execrabilis : Græc. et ex utrisque delinquet injusta : sive ut alii codices : ex utrisque delictum injustitiæ : utrumque injustum est : odiosum esse Deo ; odiosum hominibus.

9, 10. Avaro nihil scelestius. Quid superbit... nihil est iniquius.. hic enim et animam suam venalem habet ; quoniam ix vita sua projecit intima sua : viscera sua ; adeo tenax pecuniæ, ut cum aliquid elargiri cogitur, quasi extrahi sibi putet viscera : vel, dum defraudat genium, vivus intestina ipsamque animam projicit. Variant Græci codices : et quidem quæ de avaro habet Vulgata, in Sixtina exciderunt, nimis interrupto sensu ; eaque ex optimis codicibus supplevimus : qui etiam pro ἔῤῥιψα, projeci, quod habet Vulgatus, habent, projecerunt, ἔῤῥιψαν ; porrο Vulgata legit ἔῤῤιψε, projecit.

12. Brevem languorem præcidit medicus. Multa hic perturbatio ex variis [84] lectio-

medicus : sic et rex hodie est, et cras morietur.

13. Cum enim morietur homo, hæreditabit serpentes, et bestias, et vermes.

14. Initium superbiæ hominis, apostatare a Deo :

15. Quoniam ab eo, qui fecit illum, recessit cor ejus : quoniam initium omnis peccati est superbia : qui tenuerit illam, adimplebitur maledictis, et subvertet eum in finem.

16. Propterea exhonoravit Dominus conventus malorum, et destruxit eos usque in finem.

17. Sedes ducum superborum destruxit Deus, et sedere fecit mites pro eis.

18. Radices gentium superbarum arefecit Deus, et plantabit humiles ex ipsis gentibus.

19. Terras gentium evertit Dominus, et perdidit eas usque ad fundamentum.

20. Arefecit ex ipsis, et disperdidit eos, et cessare fecit memoriam eorum a terra.

21. Memoriam superborum perdidit Deus, et reliquit memoriam humilium sensu. latur : et rex hodie est, et cras morietur.

Cum enim morietur homo, hæreditabit serpentes, et bestias, et vermes.

Initium superbiæ hominis, cum apostatavit a Deo,

Et ab eo, qui fecit eum, recessit cor ejus. Quoniam principium superbiæ, peccatum ; et qui tenuerit eam, profundet abominationem.

Propter hoc incredibiles fecit Dominus obductiones, et destruxit eos in finem.

Sedes ducum destruxit Dominus, et sedere fecit mites pro eis.

Radices gentium evulsit Dominus, et plantavit humiles pro eis.

Terras gentium evertit Dominus, perdidit eas usque ad fundamenta terræ.

Arefecit ex ipsis, et disperdidit eos, et cessare fecit memoriam eorum a terra. nibus. Vulgatus enim legit μικρὸν, parvum seu brevem, quod Græc. μακρὸν, longum. Variant etiam Græci codices. Sixtinus enim habet, σκώπτει, illudit, irridet, cavillatur. Alii optimi codices, κόπτει, incidit, præcidit, quod legit Vulgatus. Sixtinus etiam codex omittit vocem illam, sine qua, pendet sensus (medicus) quam et Vulgata, et optimi illi habent codices. Sensus ergo est : Prolixum morbum præcidit medicus secando et urendo : sic et rex : sic qui rex hodie est, cras morietur : sic a Deo optimo medico confestim tollitur rex (malus) curandis citius reipublicæ malis. Ex aliis lectionibus vix ac ne vix quidem sensum bonum ex-sculpseris.

14. Apostatare : abscedere cum prstervia. Hoc autem et seqq. usque ad vers. 21, videntur alludere ad Chananæas gentes, crudeles, impias ; quæ cum adversus Deum superbire, ejusque cultum ac memoriam abjicere coepissent, exinde in abominanda vers. 15, hoc est, in omne facinus proruerunt, cesseruntque Israelitis mitioribus, et Dei cultoribus, 17, 18 et seqq.

15. Exhonoravit Dominus conventus : civitates, coetus : at Græc. propterea Dominus incredibiles (verti etiam potest) manifestissimas calamitates induxit : παρεδόξασε, manifestavit : sive præter opinionem invexit : unde paradoxa, incredibilia, inopina. Et destruxit eos in finem : nempe qui sectantur superbiam. [85]

16. Non est creata hominibus superbia : neque iracundia nationi mulierum.

17. Semen hominum honorabitur hoc, quod timet Deum : semen autem hoc exhonorabitur, quod præterit mandata Domini.

18. In medio fratrum rector illorum in honore : et qui timent Dominum, erunt in oculis illius.

19. Gloria divitum, honoratorum, et pauperum, timor Dei est.

20. Noli despicere hominem justum pauperem : et noli magnificare virum peccatorem divitem.

21. Magnus, et judex, et potens est in honore : et non est major illo qui timet Deum.

22. Servo sensato liberi servient : et vir prudens et disciplinatus non murmurabit correptus, et inscius non honorabitur.

23. Noli extollere te in faciendo opere tuo, et noli cunctari in tempore angustiæ. Non est creata hominibus superbia ; neque ira furoris generationibus mulierum.

Semen honoratum quale ? Semen hominis. Semen honoratum quale ? Ii qui timent Dominum. Semen inhonoratum quale ? Semen hominis. Semen inhonoratum quale ? Qui praetereunt mandata.

In medio fratrum rector illorum in honore : et qui timent Dominum, in oculis illius.

Dives, et honoratus, et pauper, gloriatio eorum, timor Domini.

Non justum est despicere pauperem sensatum ; et non decet magnificare hominem peccatorem.

Magnus, et judex, et potens honorificabitur : et non est eorum aliquis major illo qui timet Dominum.

Servo sapienti liberi servient : et vir prudens non murmurabit.

Noli excusando cunctari in faciendo opere tuo : et noli te extollere in tempore angustiæ tuæ. 22. Nationi (filiis, atque, ut habet Græcus, generationibus) mulierum : docet autem animantes quasdam velut ad superbiam natas, alias ad crudelitatem et iram : filios vero mulierum, homines ad modestiam et mansuetudinem natura esse compositos.

24. In medio fratrum. Primogenitus quadam ætatis prærogativa velut rector fratrum habetur. Judæi quoque cives suos appellabant fratres, ex eodem Abrahami sanguine ortos. Sensus ergo sit : Quali honore est vel inter fratres primogenitus, vel rex inter cives fraterna charitate coniunctos, tali honore Deus dignatur justos : quod congruit vers. 27. Hic habet Complutensis : Timor Domini imperia servat : evertit autem inclementia (sive asperitas, atque acerbitas) et superbia. In oculis illius : quippe quos respiciat ac velut in oculis gerat.

25. Magnus, et judex... et non est major illo : Græc. planius : Et non est aliquis horum major illo qui timet Deum.

26. Correptus, et inscius : qui etiam emendatus, inscius manet : non honorabitur : utpote immedicabili imperitia.

27. Noli extollere te : Græc. Noli sapientem agere in faciendo opere : noli ratiocinari multum, cum opus facto est ; noli sapientiæ specie comminisci vanas tergiversandi causas. [86]

28. Melior est qui operatur, et abundat in omnibus, quam qui gloriatur, et eget pane.

29. Fili, in mansuetudine serva animam tuam, et da illi honorem secundum meritum suum.

30. Peccantem in animam suam quis justificabit ? et quis honorificabit exhonorantem animam suam ?

31. Pauper gloriatur per disciplinam et timorem suum : et est homo qui honorificatur propter substantiam suam.

32. Qui autem gloriatur in paupertate, quanto magis in substantia ? et qui gloriatur in substantia, paupertatem vereatur. Melior est, qui operatur in omnibus, quam qui ambulat, aut gloriatur, et eget pane.

Fili, in mansuetudine glorifica animam tuam : et da illi honorem secundum meritum ejus.

Peccantem in animam suam quis justificabit ? et quis honorabit exhonorantem vitam suam ?

Pauper honorificatur per scientiam suam : et dives honorificatur propter substantiam suam.

Qui autem glorificatur in paupertate, quanto magis in substantia ? et qui est inglorius in substantia, quanto magis in paupertate ? 33. Pauper gloriatur : Græc. honoratur : per disciplinam, doctrinam, suam ; et est homo qui : Græc. dives autem honoratur propter substantiam, alter insito, alter advectitio et emendicata bono.

34. Qui autem : qui cum pauper sit, superbit, quanto superbiret magis, si valeret opibus ? vel, quod magis Græco congruit : qui etiam pauper honoratur, quanto honori esset si valeret opibus ? et qui inglorius est, etiam dives, quanto magis, si inops esset ?