Caput XI

Non temere judicandum, neque ex specie, 2 usque ad 9 ; ardeliones, sive pluribus rebus intenti, ad 12 ; ditescere cupientes, 18, 19, 20 ; inflati rebus secundis, 2S et seqq. ; calamitates : ne ante mortem laudaveris, 30 ; cave ab extraneo et ignoto, 31, ad finem.

VERSIO VULGATA.

Sapientia humiliati exaltabit caput illius, et in medio magnatorum consedere illum faciet.
Non laudes virum in specie sua, neque spernas hominem in visu suo.
Brevis in volatilibus est apis, et initium dulcoris habet fructus illius. SIXTINA VERSIO.

Sapientia humiliati exaltavit caput, et in medio magnatorum consedere illum faciet.

Non laudes virum in specie sua : neque spernas hominem in visu suo.

Brevis in volatilibus apis : et principium dulcorum, fructus ejus. 1. Humiliati : humilis conditionis viri.

Brevis : exigua : est apis ; exemplum minimae rei, quæ virtute præstet. Initium dulcoris : principium, seu principatus dulcedinis : summa et præstantissima dulcedinum. [87]

In circumjectione vestimentorum ne glorieris ; nec in die honoris extollaris : quoniam mirabilia opera Domini, et absconsa opera illius in hominibus.

Multi tyranni sederunt in solo ; et insuspicabilis portavit diadema.

Multi potentes exhonorati sunt valde, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum.

Priusquam interroges, ne vituperes ; intellige primum, et tunc corripe.

Priusquam audias, ne respondeas : et in medio sermonum ne interloquaris.

De re, qua tibi opus non est, ne certaveris : et in judicio peccantium ne consideas.

Fili, ne circa multa sint actus tui. Si enim multiplicaveris, non eris immunis a delicto. Et si secutus fueris, non apprehendes ; et non effugies, si præcucurreris.

Est laborans, et dolens et festinans : et tanto magis ipsi deest.

Est marcidus, et egens recupe ratione, deficiens virtute, et abundat paupertate : 4. In vestitu ne glorieris unquam, nec in die honoris tui extollaris : quoniam mirabilia opera Altissimi solius, et gloriosa, et absconsa, et invisa opera illius.

Multi tyranni sederunt in throno, et insuspicabilis portavit diadema.
Multi potentes oppressi sunt valide, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum.
Priusquam interroges, ne vituperes quemquam : et cum interrogaveris, corripe juste.
Priusquam audias, ne respondeas verbum : et in medio sermonum ne adjicias loqui.
De ea re, quæ te non molestat, ne certeris : et in judicio peccantium ne consistas.
Fili, ne in multis sint actus tui : et si dives fueris, non eris immunis a delicto. Si enim secutus fueris, non apprehendes et non effugies, si præcucurreris.
Est homo laborans, et festinans, et dolens impius : et tanto magis non abundabit.
Est homo marcidus egens recuperatione, plus deficiens virtute, et abundans paupertate : 5. In throno : Græc. in solo, unde factum solio, et postea throno ; cæterum, solo, verissima lectio est, cum sit oppositum : Multi reges in solum dejecti ; multi ad diadematis honorem evecti. Insuspicabilis : de quo nihil magni suspicareris.
Ne certeris : ne certaveris.
Ne in multis sint actus tui : Ardeliones notat, qui cuique negotio se immiscent. Si dives fueris : qui finis est illorum, qui se nimis implicant negotiis : si secutus fueris (multa) non assequere. Et non effugies : cum semel mullis fueris negotiis implicitus, frustra effugere conaberis ; ac præcurrentem licet, difficultates facile comprehendent. Summa est : Multis implicitus negotiis, multa peccat ; multa sectatus, nihil capit ; multa conatus, expedire se non potest ; cui etiam vers. sequens congruit.
Dolens, se excrucians ; impius : additum explanationis causa : cæterum sententia per se stat. Tanto magis non abundabit : Græc. tanto magis deficit ; quo mobilior, et quietis impatientior, eo infirmior.
Est homo marcidus. Aliud extremum : indiligentia atque inertia, et velut [88]
Et oculus Dei respexit illum in bono, et erexit eum ab humilitate ipsius, et exaltavit caput ejus : et mirati sunt in illo multi, et honoraverunt Deum.
Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas, a Deo sunt.
Sapientia, et disciplina, et scientia legis apud Deum. Dilectio, et viæ bonorum apud ipsum.
Error, et tenebræ peccatoribus concreata sunt : qui autem exultant in malis, consenescunt in malo.
Datio Dei permanet justis, et profectus illius successus habebit in æternum.
Est qui locupletatur parce agendo, et hæc est pars mercedis illius.
In eo quod dicit : Inveni requiem mihi, et nunc manducabo de bonis meis solus :
Et nescit quod tempus præteriet, et mors appropinquet, et relinquat omnia aliis, et morietur.
Sta in testamento tuo, et in illo colloquere, et in opere mandatorum tuorum veterasce.
Ne manseris in operibus peccatorum. Confide autem in Deo, et mane in loco tuo.
Facile est enim in oculis Dei subit6 honestare pauperem. Et oculi Domini respexerunt illum in bona ; et erexit eum ab humilitate ipsius ; et exaltavit caput ejus : et mirati sunt in illo multi.

Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas a Domina sunt.

Datio Domini permanet piis : et beneplacitum ejus bonos successus habebit in æternum.

Est qui locupletatur, attente et parce agendo : et hæc est pars mercedis illius,

In eo quod dicit : Inveni requiem, et nunc manducabo de bonis meis :

Et nescit quod tempus pertransiet, et relinquet ea aliis, et morietur.

Sta in testamento tuo, et in illo colloquere : et in opere tuo veterasce.

Ne mireris in operibus peccatoris. Confide in Domino ; et mane in labore tuo.

Facile est enim in oculis Domini, velociter subito honestare pauperem. animi torpor. Egens recuperatione : egens opis, auxilii : Græc. Et : tamen.

Oculus Dei. Hic memorat eos qui fortunati vocantur, quibus veluti dormientibus, Deus sponte omnia conficere videatur : atque ex eo quod alii magnis conatibus nihil agant, aliis omnia ultro provenire videantur, merito infert, vers. 14, rebus humanis intervenire vim quamdam, quæ nostram industriam exsuperet, non autem fortunam aut casum, ergo Deum. Vide xiii, 26.
Honestas : honores, opes.
Parce agendo : summa cum parcimonia : unde Græc. addit : attente, diligenter.
Manducabo. Sic ille Luc., xii, 19. Anima, habes multa bona :... epulare, etc.
In testamento tuo ; in fœdere per legem : et in illo colloquere : alludit ad illud : Evigilans loquere cum eis : præceptis scilicet, Prov., vi, 22. [89]
Benedictio Dei in mercedem justi festinat, et in hora veloci processus illius fructificat.
Ne dicas : Quid est mihi opus ? et quæ erunt mihi ex hoc bona ?
Ne dicas : Sufficiens mihi sum : et quid ex hoc pessimabor ?
In die bonorum ne immemor sis malorum : et in die malorum ne immemor sis bonorum :
Quoniam facile est coram Deo in die obitus retribuere unicuique secundum vias suas.
Malitia horæ oblivionem facit luxuriæ magnæ, et in fine hominis denudatio operum illius.
Ante mortem ne laudes hominem quemquam, quoniam in filiis suis agnoscitur vir.
Non omnem hominem inducas in domum tuam : multæ enim sunt insidiæ dolosi.
Sicut enim eructant præcordia fœtentium, et sicut perdix inducitur in caveam, et ut caprea in laqueum : sic et cor superborum, et sicut prospector videns casum proximi sui.
Bona enim in mala convertens Benedictio Domini in mercede pii : et in hora veloci exoriri facit benedictionem suam.

Ne dicas : Quid est mihi opus ? et quæ erunt mihi ex hoc nunc bona ?

Ne dicas : Sufficientia mihi sunt : et quid ex hoc nunc pessimabor ?

In die bonorum, oblivio malorum ; et in die malorum, non erit memoria bonorum :

Quoniam facile est coram Domino, in die obitus retribuere homini secundum vias ejus.

Malitia horæ oblivionem facit luxuriæ : et in fine hominis, denudatio operum illius.

Ante mortem ne beatifices quemquam : et in filiis suis agnoscetur vir.

Non omnem hominem inducas in domum tuam : multæ enim sunt insidiæ dolosi.

Perdix venatrix in cavea, sic cor superbi ; et tanquam speculator inspicit casum.

Bona enim in mala convertens 25, 26. Ne dicas : Quid est mihi opus ?... ne dicas. Sic agunt bonorum copia elati ; rem optimam ac maxime constabilitas !, sive privatam sive publicam, aliud atque aliud negligendo, pessumdant.

In die bonorum : Græc. paulo aliter : in die bonorum, oblivio malorum, et in die malorum, non erit memoria bonorum : prorsus ex intima mentis humanæ notitia, qua nihil magis obliviosum aut improvidum.
Malitia : infelicitas, infortunium : quod frequens et observandum.
In filiis. Duo notat quibus hominis prudentia cognoscatur ; vitæ finis, et liberi post mortem, qui ut agent, patre mortuo, et jam suo consilio relicti, ita bene a patre instituti habebuntur.
Non omnem hominem : vide 36.
Sicut eructant : sicut ex foetido pectore gravis odor, ita ex corde doloso fraudes erumpunt. Et sicut perdix : planus Vulgatæ sensus : Græc. autem sic habet : perdix venatica, θηρευθὴς : θηρευθείς, venatu capta, ut habent optimi codices. Sic cor superborum : hoc est, præfracte et temere cuivis se credentium facile capitur. Et sicut prospector : sive Græc. speculator : ita vir dolosus, de quo agitur, domum tuam inductus, vers. 31, casum tuum providet magno tuo periculo ; quod et inimicis te prodat, et ruiturum impellat, cui sequens congruit : Græc. paulo aliter , et ex Vulgata supplendus videtur. [90]

insidiatur ; et in electis imponet maculam.

À scintilla una augetur ignis, et ab uno doloso augetur sanguis ; homo vero peccator sanguini insidiatur.
Attende tibi a pestifero, fabricat enim mala : ne forte inducat super te subsannationem in perpetuum.
Admitte ad te alienigenam, et subvertet te in turbine, et abalienabit te a tuis propriis. insidiatur ; et in electis imponet maculam.

À scintilla ignis augetur pruna : et homo peccator sanguini insidiatur.

Attende a malefico ; fabricat enim mala : ne forte maculam det tibi in perpetuum.

Admitte ad te alienigenam : et subvertet te in turbationibus, et alienabit te a tuis propriis. 33. Bona in mala convertens : per calumniam. In electis : viris quoque optimis scelera imputabit. Potest etiam sumi neutraliter, pro rebus optimis.

Augetur sanguis : cædes : Græc. aliter, sed obscurius, et ex Vulgata supplendus.
Admitte : Græc. si admittis : alienigenam : alienum, spretis propinquis et amicis. In turbine : in rebus turbidis : confer cum vers. 31.

Chapter 94 of 133