Caput XIX

Sequitur de continentia, ad 7 ; qui spernit modica, 1 ; de imprecando candide, moderate tamen, a 7 ad finem ; multa interserta de falsa sapientia, 20 et seqq. ; deque hypocrisi, 23 et seqq. ; ac de indiciis boni malive animi ex specie, 27 ; increpatio ex ira : tacens, idem prudens, 28 ; sapientia, falsa solertia : hypocritæ, ad finem.

VERSIO VULGATA.

1. Operarius ebriosus non locupletabitur : et qui spernit modica, paulatim decidet.

2. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguent sensatos : SIXTINA VERSIO.

Operarius ebriosus non locupletabitur ; qui spernit modica, paulatim decidet.

Vinum et mulieres apostatare facient sapientes : 1. Qui spernit modica. Recte hoc interserit, quod soleant pedetentim labi in intemperantiae gurgitem.

2. Apostatare : aberrare : a recta ratione discedere. Et arguent sensatos : imbecillis animi. [112]

3. Et qui se jungit fornicariis, erit nequam : putredo et vermes hæreditabunt illum, et extolletur in exemplum majus, et tolletur de numero anima ejus.

4. Qui credit cito, levis corde est, et minorabitur : et qui delinquit in animam suam, insuper habebitur.

5. Qui gaudet iniquitate, denotabitur vita : et qui odit loquacitatem, extinguit malitiam.

6. Qui peccat in animam suam, pænitebit : et qui jucundatur in malitia, denotabitur.

7. Ne iteres verbum nequam et durum, et non minoraberis.

8. Amico et inimico noli narrare sensum tuum : et si est tibi delictum, noli denudare.

9. Audiet enim te, et custodiet te : et quasi defendens peccatum odiet te, et sic aderit tibi semper.

10. Audisti verbum adversus proximum tuum ? commoriatur in te, fidens quoniam non te disrumpet.

11. À facie verbi parturit fatuus, tanquam gemitus partus infantis. Et qui jungit se meretricibus, audacior erit. Tineae et vermes hæreditabunt illum ; et anima audax tolletur de numero.

Qui credit cito, levis est corde ; et qui peccat, in animam suam delinquet.

Qui gaudet corde denotabitur ; et qui odit loquacitatem, minuitur malitia.

Nunquam iteres verbum : et nihil tibi minuetur.

In amico et inimico noli narrare : etiamsi non sit tibi peccatum, noli denudare.

Audivit enim te, et custodivit te, et in tempore odiet te.

Audisti verbum ? commoriatur tibi : fide, quoniam te non disrumpet.

À facie verbi parturiet fatuus ; sicut a facie infantis, ea quæ parit. 3. Fornicariis, sive meretricibus. Erit nequam : Græc. audacior erit contumacior : comparativum pro positivo, quem habent quidam codices : præfracta superba, et confidentia in flagitia et pericula præceps. Tolletur de numero viventium anima ejus : Græc. anima audax, id est, rebellis, contumax.

4. Qui delinquit : qui peccat (cum meretricibus) in animam suam, insuper habebitur : contemnetur : Græc. planior : Qui peccat (incontinentia, quo de vitio agitur) in animam suam errabit, in seipsum delinquet ; sic Paulus : Omne peccatum, quodcumque fecerit homo, extra corpus est : qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. I Cor., vi, 18.

5. Denotabitur : Græc. condemnabitur.

6. Qui peccat : Græc. deest : repetita versio ex 4 et 5.

7. Ne iteres : Græc Nunquam. iteres verbum : et nihil tibi minuetur ; adversus eos, qui inculcando et obtundendo, quidvis impetrare se posse confidunt.

8. Amico et inimico : indifferenter. Et si est tibi delictum : Græc. et si non est : cave a retegendis cuique obvio arcanis etiam innocuis.

9. Custodiet te : observabit : ' et quasi defendens peccatum : specie excusandi. Aderit tibi semper : assiduus tecum insidiandi animo : Græc. et in tempore odio te habebit : per se licet innoxia, pravo animo volutata, causas odii præbent.

10. À facie verbi... tanquam gemitus : verbum stulto erumpit, sicut parienti [113]

11. Sagitta infixa femori carnis, sic verbum in corde stulti.

12. Corripe amicum, ne forte non intellexerit, et dicat : Non feci : aut si fecerit, ne iterum addat facere.

13. Corripe proximum, ne forte non dixerit : et si dixerit, ne forte iteret.

14. Corripe amicum : sæpe enim fit commissio :

15. Et non omni verbo credas. Est qui labitur lingua, sed non ex animo.

16. Quis est enim qui non deliquerit in lingua sua ? Corripe proximum, antequam commineris.

17. Et da locum timori Altissimi : quia omnis sapientia timor Dei, et in illa timere Deum, et in omni sapientia dispositio legis.

18. Et non est sapientia, nequitiæ disciplina : et non est cogitatus peccatorum, prudentia.

19. Est nequitia, et in ipsa execra- Sagitta infixa in femore carnis, sic verbum in corde stulti.

Corripe amicum, ne forte non fecerit ; aut si quid fecerit, ne iterum addat.

Corripe amicum, ne forte non dixerit ; et si dixerit, ut non iteret.

Corripe amicum : sæpe enim fit calumnia :

Et non omni verbo credas. Est qui labitur, sed non ex animo :

Et quis non deliquit in lingua sua ? Corripe proximum tuum, priusquam commineris :

Et da locum legi Altissimi. Omnis sapientia, timor Domini, et in omni sapientia, effectio legis.

Et non est sapientia, nequitiæ disciplina : et non est, ubi consilium peccatorum, prudentia.

Est nequitia, et ipsa execratio : gemitus : Græc. À facie verbi (a verbo) parturit fatuus, tanquam a facie infantis (ab infante) paritura : stulto erumpit verbum, ut infans puerperæ.

12. Sagitta : infirmus animus verbo ut sagitta vulneratur.

13. Ne forte non intellexerit : id quod facto opus : Græc. ne forti non fecerit (id quod faciendum est), et si fecerit (malum), ne addat.

14. Corripe proximum, ne forte non dixerit, id quod dicendum est : et si dixerit (malum), ne iteret.

15. Sæpe fit commissio, erratum : Græc. Corripe amicum (moderate tamen), sæpe enim fit calumnia : unde subdit :

16. Et non omni verbo credas. Jam incipit moderari corripiendi studium, duobus præceptis : alterum, ne suspicaces simus, et plus demus calumniis aut rumoribus, quam oporteat : alterum, ut intelligamus ea quæ culpam extenuent : quale est istud, labi, sed facilitate ac levitate magis, quam studio, sive ex animo.

17. Antequam commineris : ne ira magis, quam admonendi studio, corripere te putet.

18. Et da locum timori : Græc. legi. Altissimi : qua juberis amicum diligere ut te ipsum. Dispositio legis : Græc. executio : non enim verbis, sed factis sapientem esse oportet.

19. Et non est sapientia. Docet uti veram, ita falsam esse sapientiam quæ doceat perverse agere, et consilium malorum adhibeat ; quod etiam ad increpationem facit, ad quam necessaria est veri ac falsi discretio. Cogitatus : cogitatio ; Græc. consilium.

20. Est nequitia : aperta et exosa. Est insipiens : non modo qui aperte desipit, Verum etiam qui minuitur sapientia. [114]

tio : et est insipiens, qui minuitur sapientia.

21. Melior est homo, qui minuitur sapientia, et deficiens sensu in timore, quam qui abundat sensu, et transgreditur legem Altissimi.

22. Est solertia certa, et ipsa iniqua.

23. Et est qui emittit verbum certum, enarrans veritatem. Est qui nequiter humiliat se, et interiora ejus plena sunt dolo :

24. Et est qui se nimium submittit a multa humilitate : et est qui inclinat faciem suam, et fingit se non videre quod ignoratum est :

25. Et si ab imbecillitate virium veretur peccare, si invenerit tempus malefaciendi, malefaciet.

26. Ex visu cognoscitur vir, et ab occurus faciei cognoscitur sensatus.

27. Amictus corporis et risus dentium, et ingressus hominis enuntiant de illo.

28. Est correptio mendax in ira et est insipiens, qui minuitur sapientia.

Melior est, qui minuitur sensu in timore, quam qui abundat sensu, et transgreditur legem.

Est solertia certa, et ipsa iniqua :

Et est pervertens gratiam, ad ostendendum judicium.

Est nequiter agens, qui se humiliat nigredine, et in suis interioribus est plenus dolo : inclinans faciem, et semisurdus : ubi non fuerit agnitus, anticipabit te.

Et si ab imbecillitate virium veretur peccare, si invenerit tempus, malefaciet.

Ex visu cognoscetur vir ; et ab occursu faciei cognoscetur sensatus.

Amictus viri, et risus dentium, et ingressus hominis enuntiat de illo.

Est correptio, quæ non est de- 21. Et deficiens sensu : duplex versio : Græc. deest. Verissima sententia : Melior est minus sapiens, sive intelligens, et interim timens Deum, quam qui doctior, transgreditur legem.

22. Est solertia certa : Græc. diligens, et ipsa iniqua : sunt prave diligentes et sapientes : contra quod docet Paulus : Volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo ; sive ad patrandum malum. Rom., xvi, 19. Vide supra, 19. Addit Græc. et est pervertens gratiam (ac Dei benignitate abutens) ad ostendendum judicium : quo peccato maxime judicium, sive ultio Dei provocatur.

23. Est qui nequiter humiliat se : addit Græc. nigredine, pulla et sordida veste : hypocritæ tristes : σκυθρωποὶ. Matth., vi, 16.

24, 25. Et qui se nimium... et si ab imbecillitate. Græc. sic habet (ille hypocrita pullatus de quo vers. 23) : incurvans vultum (obstipo capite, ne quid cernere videatur) et semisurdus : ἐτεροκωφῶν ; altera aure surdus (surdastrum se fingens, ne putes eum observare dicta tua, ad quæ tamen est acutissimis atque attentissimis auribus) ubi non fuerit agnitus (si latere se sensit) præveniet te (calumniis, quibus aures principum et civium occupabit). Et si præ imbecillitate virium veretur peccare (in te, seu nocere tibi), si invenerit tempus, male faciet. Quibus graphice pingitur pessimum hypocritarum ac susurronum genus.

27. Amictus. Vide tria quibus homines maxime innotescunt : amictus insolens, incompositus, affectatis, munditie sive squalore : risus immodestus, petulans, mollis, inficetus : incessus superbus, desultorius.

28. Est correptio mendax : Græc. indecora. [115]

contumeliosi : et est judicium, quod non probatur esse bonum : et est tacens, et ipse est prudens. cora : et est tacens, et ipse prudens. CAPUT XX.

Pergit de increpatione, ejusque fructu, 1, 3 ; judicia per vim, 2 ; tacens : loquax, 5, 6, 7 ; beneficia ut condienda, 10, 13, ad 20 ; homo insulsus, 21 ; sententia in tempore, 22 ; falsa verecundia, 24, 25 ; mendacium, 26, 27, 28 ; munerum vis, 31.

VERSIO VULGATA.

1. Quam bonum est arguere, quam irasci, et confitentem in oratione non prohibere !

2. Concupiscentia spadonis devirginabit juvenculam : 3. sic qui facit per vim judicium iniquum.

3. Quam bonum est correptum manifestare pœnitentiam ! Sic enim effugies voluntarium peccatum.

4. Est tacens, qui invenitur sapiens : et est odibilis, qui procax est ad loquendum.

5. Est tacens non habens sensum loquelæ : et est tacens, sciens tempus aptum.

6. Homo sapiens tacebit usque ad tempus : lascivus autem et imprudens non servabunt tempus.

7. Qui multis utitur verbis, lædet animam suam : et qui potestatem sibi sumit injuste, odietur.

8. Est processio in malis viro indisciplinato : et est inventio in detrimentum.

9. Est datum, quod non est utile : et est datum, cujus retributio duplex. SIXTINA VERSIO.

Quam bonum est arguere, quam irasci ! et qui vicissim confitetur, prohibebitur a diminutione !

Concupiscentia spadonis, devirginare juvenculam.

Sic, qui facit per vim judicia.

Est tacens, qui invenitur sapiens : et est odibilis ex multa loquacitate.

Est tacens, non enim habet responsum : et est tacens, sciens tempus.

Homo sapiens tacebit usque ad tempus : lascivus autem et imprudens transgredietur tempus.

Qui abundat sermone, in abominatione erit : et qui potestatem sibi sumit, odietur.

Est processio in malis viro : et est inventio in detrimentum.

Est datum, quod non erit utile tibi : et est datum, cujus retributio duplex. 1. Quam bonum : Græc. quanto melius arguere, etc., et confitentem : Græc. qui redargutus confitetur (peccatum) prohibebitur a damno.

2, 3. Concupiscentia... sic qui facit per vim judicium : Græc. judicia, ut qui impotenti ardore aggreditur virginem, quantum in ipso est violat ; ita qui per iniqua judicia legi vim infert, ejus castitatem, quantum in ipso est, commaculat.

8. Qui multis : loquax : lædet animam suam : Græc. in abominatione erit.

9. Est processio : sive progressus, ac felix successus, qui malo vertat. [116]

10. Est propter gloriam minoratio : et est qui ab humilitate levabit caput.

11. Est qui multa redimat modico pretio, et restituens ea in septuplum.

12. Sapiens in verbis seipsum amabilem facit : gratiæ autem fatuorum effundentur.

13. Datus insipientis non erit utilis tibi : oculi enim illius septemplices sunt.

14. Exigua dabit, et multa improperabit : et apertio oris illius, inflammatio est.

15. Hodie feneratur quis, et cras expetit : odibilis est homo hujusmodi.

16. Fatuo non erit amicus, et non erit gratia bonis illius :

17. Qui enim edunt panem illius, falsæ linguæ sunt. Quoties, et quanti irridebunt eum ?

18. Neque enim quod habendum erat, directo sensu distribuit : similiter et quod non erat habendum.

19. Lapsus falsæ linguæ, quasi qui in pavimento cadens : sic casus malorum festinanter veniet. Est minoratio propter gloriam : et est qui ab humilitate levavit caput.

Est qui emat multa modico pretio, et restituens ea in septuplum.

Sapiens in verbis, seipsum amabilem faciet : gratiæ autem fatuorum effundentur.

Datus insipientis non erit utilis tibi : oculi enim illius pro uno multi.

Exigua dabit, et multa improperabit : et aperiet os suum, tanquam præco.

Hodie fœnerabitur : et cras repetet : est odibilis homo hujusmodi.

Fatuus dicet : Non est mihi amicus, et non est gratia bonis meis.

Qui edunt panem meum, sunt mali lingua. Quoties et quanti irridebunt eum ?

Lapsus a pavimento magis, quam a lingua : sic casus malorum festinanter veniet. 12. Est qui multa : sunt qui pretii vilitate capti, merces emant pessimas, quæ maximo postea detrimento sint, domos, prædia, etc.

14. Septemplices sunt : atque hujus generis qui objecta multiplicant : unde sequitur :

15. Exigua dabit, et multa improperabit : exaggerabit beneficia. Et apertio oris illius, inflammatio est : tantas iras commovet, exprobrando beneficia : Græc. planior.

16. Hodie fœneratur quis, et cras expetit : repetit. Odibilis : sic post beneficia, gratiæ exactor nimius.

17. Gratia (memor animus, bonis (beneficiis) illius : Græc. Fatuus dicet : Non est mihi amicus, etc., sive fatui est male sentire de hominibus, atque hinc excusationes quærere avaritiæ ; sive id revera contingit fatuo, quod magis sequenti congruit.

18. Falsæ linguæ : Græc. pravi lingua : maledici.

19. Neque enim : habenda enim, et non habenda, danda æque ac retinenda non recte opinione distribuit : cui aliquid simile habet Complut.

20. Lapsus falsæ linguæ, quasi qui in pavimento : tam lubricus, tam præceps gravisque : atque hinc celerrimus malorum hominum casus. [117]

21. Homo acharis quasi fabula vana : in ore indisciplinatorum assidua erit.

22. Ex ore fatui reprobabitur parabola : non enim dicit illam in tempore suo.

23. Est qui vetatur peccare præ inopia : et in requie sua stimulabitur.

24. Est qui perdet animam suam præ confusione, et ab imprudenti persona perdet eam : personæ autem acceptione perdet se.

25. Est qui præ confusione promittit amico, et lucratus est eum inimicum gratis.

26. Opprobrium nequam in homine mendacium : et in ore indisciplinatorum assidue erit.

27. Potior fur quam assiduitas viri mendacis : perditionem autem ambo hæreditabunt.

28. Mores hominum mendacium sine honore : et confusio illorum cum ipsis sine intermissione.

29. Sapiens in verbis producet seipsum, et homo prudens placebit magnatis.

30. Qui operatur terram suam, Homo sine gratia, fabula intempestiva : in ore indisciplinatorum assidua erit.

Ex ore fatui reprobabitur parabola : non enim dicet illam in tempore ejus.

Est qui vetatur peccare præ inopia : et in requie sua non stimulabitur.

Est qui perdit animam suam præ confusione : et ab imprudenti persona perdet eam.

Est qui præ confusione promittit amico : et lucratus est eum inimicum gratis.

Opprobrium nequam in homine mendacium : in ore indisciplinatorum assidue erit.

Potior fur, quam assiduus in mendacio : perditionem autem ambo hæreditabunt.

Mos hominis mendacis, inhonoratio : et confusio ejus cum ipso sine intermissione.

Sermones Parabolarum.

Sapiens in verbis producet seipsum : et homo prudens placebit magnatis.

Qui operatur terram, inaltabit 21. Homo acharis : sine gratis, insulsus, inficetus : quasi fabula vana : Græc. intempestiva (indecora, importuna), tam est importunus, tam invisus, infra xxi, 19. Narratio fatui, quasi sarcina in via : quæ tamen fabula in ore indisciplinatorum, indoctorum, etc.

22. Ex ore fatui reprobabitur ; improbabitur : parabola : sive recta ac pulchra sententia.

23. In requie : in cessatione : sua : in cessando a peccato : stimulabitur : compungetur : non enim recta certaque ratione, sed ex imbecillitate a peccatis abstinet : Græc. non compungetur : obscurius, atque omnino praeferenda Vulgatæ lectio. Potest tamen Græc. intelligi inopem non id committere quo compungatur : quod id inopia præstet, ut a peccato requiescere atque abstinere necesse sit.

24. Ab imprudenti persona : gratificaturus personæ imprudenti, et non petenda petenti. Personæ acceptione. Alia lectio, quæ in quibusdam codicibus invenitur, meliorque est, et magis perspicua.

25. Sapiens : ante hunc versum in Græc. titulus : Sermones Parabolarum ; quasi novo a principio inchoet sententias. [118]

inaltabit acervum frugum : et qui operatur justitiam, ipse exaltabitur : qui vero placet magnatis, effugiet iniquitatem.

31. Xenia et dona excæcant oculos judicum, et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum.

32. Sapientia absconsa, et thesaurus invisus : quæ utilitas in utrisque ?

33. Melior est qui celat insipientiam suam, quam homo qui abscondit sapientiam suam. acervum suum ; et, qui placet magnatis, expiabit iniquitatem.

Xenia et dona excæcant oculos sapientium ; et quasi frænum in ore, avertunt increpationes.

Sapientia absconsa, et thesaurus non comparens, quæ utilitas in utrisque ?

Melior est homo, qui celat insipientiam suam, quam homo qui abscondit sapientiam suam. 30. Qui placet magnatis : bonis artibus, ut supra, 29 : effugiet iniquitatem : Græc. expiabit, sive a se prohibebit : iniqui enim dominationem spernunt, majestatem blasphemant. Judæ, vers. 8.

31. Et quasi mutus. Vide Græc.

32. Melior est qui celat insipientiam : pars enim sapientiæ est, celare quidquid inest insipientiæ : at tegere sapientiam, hoc est veritatem premere, privatis ac reipublicæ, loco et tempore, recta consilia denegare, pertinet ad turpissimum adulationis, invidiæ, corruptelæ vitium ; quod genus insipientiæ est pessimum.