Caput XXXI

De divitiis curisque conjunctis et avaritia, 1 ad 12 ; de conviviis, usque ad finem : mensa divitis, ibid. ; intellige ex te ipso quæ sunt proximi, 18 ; sobrietas præsertim in vino, 22 ad finem -valetudini utilis, ibid. ; bonus et liberalis conviva, 28, 29, 41, 42.

VERSIO VULGATA.

1 . Vigilia honestatis tabefaciet carnes, et cogitatus illius auferet somnum.

2. Cogitatus præscientiæ avertit sensum, et infirmitas gravis sobriam facit animam.

3. Laboravit dives in congregatione substantiæ, et in requie sua replebitur bonis suis.

4. Laboravit pauper in diminutione victus, et in fine inops fit.

5. Qui aurum diligit, non justificabitur : et qui insequitur consumptionem, replebitur ex ea.

6. Multi dati sunt in auri casus : et facta est in specie ipsius perditio » illorum.

7. Lignum offensionis est aurum SIXTINA VERSIO.

In Græco Caput xxxiv.

Vigilia divitiarum tabefacit carnes, et cogitatus illarum aufert somnum.

Sollicitudo vigiliæ interpellabit dormitionem : et infirmitatem gravem digeret somnus.

Laboravit dives in congregatione pecuniarum, et in requie repletur deliciis suis.

Laboravit pauper in diminutione victus, et in requie indigens fit.

Qui aurum diligit, non justificabitur : et qui insequitur corruptionem, ipse replebitur.

Multi dati sunt in casum propter aurum : et facta est perditio ipsorum ad faciem ipsorum.

Lignum offensionis est sacrifi- 1. Vigilia honestatis : sive Græc. divitiarum : hoc est, vigilia ex sollicitudine divitiarum, amplæque et honorabilis vitæ. Porro hæc habentur in Græc., cap. xxxiv. Cogitatus : cura.

2. Cogitatus præscientia ! : cogitatio præscia futurorum malorum quæ imminent divitibus : avertit sensum : nihil tuti cogitanti relinquit. At Græc. cura vigiliæ (seu vigil) interpellat soporem : et infirmitas gravis : Græc. ægritudinem gravem eluet (allevabit) somnus.

3, 4. In requie sua : in cessatione, in fine, ut habes vers. 4. In diminutione victis : in dispergendo, sive dissipando victu, id est, opibus quibus vita sustentatur. Sensus autem utriusque sententiæ est : Alius in colligendo laborat, alius in dispergendo : ad extremum, in vitæ fine, ille laborum fructum, hic egestatem reperit : quæ et similia, si ad vera bona referas, perfectam habebis sententiam.

5. Consumptionem : Græc. qui insequitur corruptionem, ipse (ea) replebitur : corrumpetur, peribit.

6. In auri casus : Græc. in exitium propter aurum : in specie ipsius, auri scilicet. Græc. et facta est perditio ipsorum, ante faciem ipsorum, manifesta et ineluctabilis.

7. Lignum offensionis (sive idolum) est aurum sacrificantium : Græc. (aurum de quo vers. antecedente) lignum offensionis est (sive idolum) sacrificantibus ei (auro scilicet) : quod congruit loco Pauli : avaritia est idolorum servitus. Coloss., iii, 5. Deperiet. Vide Græc. [154]

sacrificantium : væ illis, qui sectantur illud : et omnis imprudens deperiet in illo.

8. Beatus dives, qui inventus est sine macula : qui post aurum non abiit, nec speravit in pecunia et thesauris.

9. Quis est hic, et laudabimus eum ? fecit enim mirabilia in vita sua.

10. Qui probatus est in illo, et perfectus est, erit illi gloria æterna : qui potuit transgredi, et non est transgressus : facere mala, et non fecit.

11. Ideo stabilita sunt bona illius in Domino : et eleemosynas illius enarrabit omnis ecclesia sanctorum.

12. Supra mensam magnam sedisti ? non aperias super illam faucem tuam prior.

13. Non dicas sic : Multa sunt, quæ super illam sunt :

14. Memento quoniam malus est oculus nequam.

15. Nequius oculo quid creatum est ? Ideo ab omni facie sua lacrymabitur. Cum viderit,

16. Ne extendas manum tuam prior, et invidia contaminatus erubescas. cantibus ei : et omnis imprudens capietur in illo.

Beatus dives, qui inventus est sine macula, et qui post aurum non abiit.

Quis est, et beatificabimus eum ? fecit enim mirabilia in populo suo.

Quis probatus est in illo, et perfectus est ? et sit in gloriationem. Quis potuit transgredi, et non est transgressus ; et facere mala, et non fecit ?

Stabilientur bona illius : et eleemosynas illius enarrabit ecclesia.

Supra mensam magnam sedisti ? non aperias super illam fauces, et

Et ne dicas : Multa quidem sunt, quæ super illam.

Memento quoniam malum est oculus nequam.

Nequius oculo quid creatum est ? Ideo ab omni facie lacrymatur.

Quocumque aspexerit, ne extendas manum : 9. Laudabimus : Græc. beatificabimus ; beatum prædicabimus.

10. Qui probatus est in illo : auro. Vide Græc.

11. Supra mensam magnam. Jam aggreditur de conviviis : qui sermo deducitur ad vers. 19 sequentis capitis, ac primum describit divitum avarorum magna et invisa convivia, monetque ne ciborum copiam, sed animum præbentis aspicias.

12. Oculus nequam : avarus, invidus, quasi diceret : Quid lætaris avarorum conviviis ? qui si quid parant lautius, aspicientes dolent, tibique invident, ut exponit sequens.

13. Ab omni facie lacrymabitur, sive lacrymat : ille avarus convivii instructor, plorat cibos quos ipse aspicit in mensa sua tibi administratos. Facies pro re conspectui oblata. Cum viderit : Græc. quocumque aspexerit ; quemcumque cibum velut oculis designaverit, ad eum tu

14. Ne extendas manum... et invidia : ne invidia (avari tibi invidentis cibos) contaminatus (ejusque lividis oculis reprehensus) erubescas : Græc. deest : quo sublato cum sequente planior nexus. [155]

15. Ne comprimaris in convivio.

16. Intellige quæ sunt proximi tui ex te ipso :

17. Utere quasi homo frugi his, quæ tibi apponuntur : ne, cum manducas multum, odio habearis.

18. Cessa prior, causa disciplinæ : et noli nimius esse, ne forte offendas.

19. Et si in medio multorum sedisti, prior illis ne extendas manum tuam, nec prior poscas bibere.

20. Quam sufficiens est homini erudito vinum exiguum ! Et in dormiendo non laborabis ab illo, et non senties dolorem.

21. Vigilia, cholera, tortura viro infrunito.

22. Somnus sanitatis in homine parco : dormiet usque mane, et anima illius cum ipso delectabitur.

23. Et si coactus fueris in edendo multum, surge e medio, evome : et refrigerabit te, et non adduces corpori tuo infirmitatem.

24. Audi me, fili, et ne spernas me : et in novissimo invenies verba mea.

25. In omnibus operibus tuis esto Et ne comprimaris cum eo in catino.

Intellige quæ sunt proximi, ex te ipso : et in omni re cogita.

Comede, ut homo, quæ tibi Sunt apposita ; et non devores, ne odio habearis.

Cessa prior, causa disciplinæ : et noli esse insatiabilis, ne forte offendas.

Et si in medio multorum sedisti, prior illis ne extendas manum tuam.

Quam sufficiens est homini erudito exiguum ! et in lecto suo non laborat asthmate.

Somnus sanitatis in intestino moderato : surrexit prior ; et anima ipsius cum ipso.

Labor vigiliæ, et choleræ, et tortura cum viro insatiabili.

Et si coactus fueris in epulis, surge in medio pomorum, et requiesces.

Audi me, fili, et ne spernas me : et in novissimo invenies verba mea.

In omnibus operibus tuis esto 17. Ne comprimaris : Græc. ne collidas cum eo (manum de qua agitur) in catino.

18. Intellige quæ sunt proximi. Optima regula morum, quam ad mensam quo-que adhibendam docet ; si quid concupiscis, intellige et ab alio posse appeti, et largire ultro, sive dimitte cupienti. Addit Græc. et in omni re (quamvis exigua) cogita (ac te prudentem præbe).

19. Utere : Græc. comede ut homo ; ne belluæ more sis vorax.

20. Causa disciplinæ : temperantiaæ.

21. Prior illis : non tantum temperantiæ, sed etiam honoris causa.

22. Non laborabis : cruditate et crapula : Græc. asthmate.

23. Vigilia et cholera : concitata bilis : et tortura : alii, torsiones : viro infrunito : indocili, intemperanti. In Græc, vers. 23, 24, ordo commutatur.

24. In homine parco : sobrio : in ventre moderato. Græc. Dormiet usque mane : Græc. surrexit prior (surrexit matutinus, et præ aliis vigil.) Et anima illius cum ipso : vivax, suique compos.

25. Et si coactus... in edendo : Græc. in epulis surge e medio : Græc. pomorum (ac secundæ mensæ) ; evome : ex antiquæ medicinæ præceptis, atque inde inolitis moribus. Refrigerabit te : Græc. requiesces, desines. [156]

velox, et omnis infirmitas non occurret tibi.

28. Splendidum in panibus benedicent labia multorum, et testimonium veritatis illius fidele.

29. Nequissimo in pane murmurabit civitas, et testimonium nequitiæ illius verum est.

30. Diligentes in vino noli provocare : multos enim exterminavit vinum.

31. Ignis probat ferrum durum : sic vinum corda superborum arguet in ebrietate potatum.

32. Æqua vita hominibus vinum in sobrietate : si bibas illud moderate, eris sobrius.

33. Quæ vita est ei, qui minuitur vino ?

34. Quid defraudat vitam ? Mors.

35. Vinum in jucunditatem creatum est, et non in ebrietatem, ab initio.

36. Exultatio animæ et cordis vinum moderate potatum.

37. Sanitas est animæ et corpori sobrius potus.

38. Vinum multum potatum irritationem, et iram, et ruinas multas facit.

39. Amaritudo animæ vinum multum potatum.

40. Ebrietatis animositas, imprudentis offensio, minorans virtutem, et faciens vulnera. velox : et omnis infirmitas non occurret tibi.

Splendidum in panibus benedicent labia : et testimonium bonitatis illius fidele.

Nequissimo in pane obmurmurabit civitas : et testimonium nequitiæ illius certum.

In vino noli fortem agere : multos enim exterminavit vinum.

Fornax probat aciem ferri in tinctura : sic vinum corda in contentione superborum.

Æquale vitæ vinum homini, si bibas illud mensura sua.

Quæ vita ei, qui minuitur vino ?

Et ipsum creatum est in jocunditatem hominis.

Exultatio cordis, et lætitia animæ, vinum potatum in tempore, quod satis sit.

Amaritudo animæ vinum potatum multum in irritatione et contentione.

Multiplicat ebrietas furorem imprudentis in offensionem, minorans virtutem, et faciens vulnera. 28, 29. Splendidum in panibus... nequissimo in pane : panis, hebraismo noto, pro toto victu.

30. Diligentes in vino : Græc. ad potandum alacres : in vino ne esto fortis.

31. Sic vinum. Probatur in potatione quo ingenio quis sit, vino arcana resolvere.

32. Æqua vita : vinum sobrie potum æquabilem ac temperatam vitam facit. Si bibas moderate : Græc. mensura sua. Vide vers. 36, 37.

33. Ebrietatis animositas : Græc. multiplicat., etc. ; minorans virtutem ; minuens vires. [157]

34. In convivio vini non arguas proximum : et non despicias eum in jucunditate illius :

35. Verba improperii non dicas illi : et non premas illum in repetendo. In compotatione vini non arguas proximum, et non despicias eum in jocunditate illius.

Verbum improperii ne dicas illi : et non premas illum in repetendo. 42. In repetendo : debito sive promisso.