Caput XXXIII

Deum timens : legi credens, 1, 2, 3 ; irrisor, 6 ; Deus instar figuli, ut vult alios erigit, alios deprimit, 1 ad 15 ; justo tamen judicio, ibid. contrariorum sapiens ordinator, 15. Auctoris sedulitas in conquirendis sententiis, 16. Vir sapiens ne se subdat filio : non uxori ; non cuivis homini, 20 et seqq. ; dimissionem opum reservet testamento, 20, 24 ; de servis continendis, ac benevole tractandis, 25 ad finem : otiositas, 29.

VERSIO VULGATA.

1. Timenti Dominum non occurrent mala, sed in tentatione Deus illum conservabit, et liberabit a malis.

2. Sapiens non odit mandata et justitias, et non illidetur quasi in procella navis. SIXTINA VERSIO.

In Græco Cap. xxxvi.

Timenti Dominum non occurret malum, sed in tentatione et iterum Liberabit illum.

Vir sapiens non odiet legem : qui autem simulat in ea, quasi in procella navis. 2. Et non illidetur : Græc. simulator (hypocrita) quasi in procella navis ; semper agitatus, nullo certo tramite. [161]

3. Homo sensatus credit legi Dei : et lex illi fidelis.

4. Qui interrogationem manifestat, parabit verbum, et sic deprecatus exaudietur : et conservabit disciplinam, et tunc respondebit.

5. Præcordia fatui quasi rota carri : et quasi axis versatilis cogitatus illius.

6. Equus emissarius, sic et amicus subsannator, sub omni suprasedente hinnit.

7. Quare dies diem superat, et iterum lux lucem, et annus annum a sole ?

8. À Domini scientia separati sunt, facto sole, et præceptum custodiente.

9. Et immutavit tempora, et dies festos ipsorum, et in illis dies festos celebraverunt ad horam.

10. Ex ipsis exaltavit et magnificavit Deus, et ex ipsis posuit in numerum dierum. Et omnes homines de solo, et ex terra, unde creatus est Adam.

11. In multitudine disciplinæ Dominus separavit eos, et immutavit vias eorum. Homo sensatus credet legi : et lex ei fidelis,

Sicut interrogatio justorum. Para verbum, et sic audieris : colliga doctrinam, et responde.

Rota carri præcordia fatui : et quasi axis qui versatur, cogitatus illius.

Equus ad admissuram, amicus subsannator : sub omni supersedente hinnit.

Quare dies diem superat, et omne lumen diei anni a sole ?

À Domini scientia separati sunt :

Et immutavit tempora, et dies festos.

Ex ipsis exaltavit, et sanctificavit, et ex ipsis posuit in numerum dierum. Et omnes homines de solo : et ex terra creatus est Adam.

In multitudine scientiæ Dominus separavit eos, et immutavit vias illorum. 3. Lex illi fidelis : addit Græc. Sicut (ostendit) interrogatio (sive probatio) justorum.

4. Qui interrogationem : Græc. Para verbum (meditare quæ dicas), et audieris.

5. Rota carri : stridens, importuna, versatilis.

6. Equus emissarius, amicus subsannator, irrisor, sub omni suprasedente, sub omni insessore hinnit, quo risum significat, æque arridet, æque illudit omnibus.

7. Quare dies diem superat ? Summa est : Quemadmodum lux omnis, dies omnis, annus omnis a sole est ; et tamen dies die, annus anno illustrior ac pulchrior (Dei enim sapientia discriminavit dies, et alios quidem in festos consecravit, alios instituit ad numerum tantum, et ad implendum mensium annorumque curriculum), ita homines ab una terra orti, disponente Deo, alii aliis clariores. Hæc summa usque ad vers. 15. Jam singula perpendamus.

8. Quare dies diem... annus annum : cum sint omnes a sole. Annos quoque aliis alios antepositos Vulgata commemorat : nec absurde ; est enim annus jubilaeus singularis inter annos dignitatis. Græc. Quare dies diem superat, et (tamen) omne lumen diei anni (seu per annum) a sole ?

9. À Domini scientia : sapientia.

10. Dies festos ipsorum : inter ipsos. Ad horam : suo tempore.

11. Magnificavit : Græc. sanctificavit.

12. In multitudine disciplinæ : doctrinæ et sapientiæ. [162]

13. Ex ipsis benedixit, et exaltavit : et ex ipsis sanctificavit, et ad se applicavit : et ex ipsis maledixit, et humiliavit, et convertit illos a separatione ipsorum.

14. Quasi lutum figuli in manu ipsius, plasmare illud et disponere.

15. Omnes viæ ejus secundum dispositionem ejus : sic homo in manu illius qui se fecit, et reddet illi secundum judicium suum.

16. Contra malum bonum est, et contra mortem vita : sic et contra virum justum peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. Duo et duo, et unum contra unum.

17. Et ego novissimus evigilavi, et quasi qui colligit acinos post vindemiatores.

18. In benedictione Dei et ipse speravi : et quasi qui vindemiat, replevi torcular.

19. Respicite quoniam non mihi Ex ipsis benedixit, et exaltavit : et ex ipsis sanctificavit, et ad se applicavit : ex ipsis maledixit, et humiliavit, et evertit illos a statione ipsorum.

Quasi lutum figuli in manu ejus :

Omnes viæ ejus secundum beneplacitum ejus. Sic homines in manu illius qui fecit eos, ad reddendum illis secundum judicium suum.

Contra malum bonum est, et contra mortem vita : sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, duo duo, unum contra unum.

Et ego novissimus evigilavi.

In Græco Caput xxx, v . 16.

Quasi qui colligit acinos post vindemiatores :

In benedictione Domini perveni : et quasi qui vindemiat, replevi torcular.

Respicite quoniam non mihi 12. Ex ipsis sanctificavit, et ad se applicavit : suo ministerio consecravit levitas et Aaronis familiam. Ex ipsis maledixit, et humiliavit : ademit sacerdotium familiæ Heli, et transtulit ab Abiathar ad Sadoc. I Reg. ii, iii ; III Reg. ii, 27, 35. Convertit illos a separatione ipsorum : abstulit honores quibus a cæteris separati erant. Græc. Avertit sive dejecit illos a statione ipsorum, sicut de Sobna dictum : Expellam te de statione tua, et de ministerio tuo deponam te. Isa. xxii, 19, quod cum flat pro imperio ac potestate summa, fit tamen recto justoque judicio, vers. 13, 14.

15. Contra malum bonum est : humana contrariis constant : neque purum bonum, malumque inest rebus : duo et duo, omnia gemina, ac velut bina procedunt : sed unum contra unum : quæque res habet adversarium, ut veluti civili bello conficere se adversa videantur ; sed Deus res temperat, et stare orbem jubet. Vide infra xlii, 25.

16. Et ego. Solent sacri sententiarum auctores harum cursum abrumpere insertis adhortationibus ad animos excitandos : maxime ubi grandiora vel utiliora prompturi sunt : sic Salomon, sic Sapientiæ auctor, ad quorum exemplum hunc sermonem instituit Ecclesiasticus. Novissimus sapientum evigilavi : posteaquam Israelitæ a colligendis majorum sententiis diutissime cessarunt. Quasi qui colligit acinos post vindemiatores. Ita, ego post Salomonem, post Agur, post alios magistros, quorum sententias Ezechiæ tempore collegerunt, Prov. xxv, 1 ; xxx, 1 vindemiæ uberrimæ collegi reliquias, haud minore copia atque illi, qui vineam primi messuerunt, vers. 17. [163]

soli laboravi, sed omnibus exquirentibus disciplinam.

19. Audite me, magnates, et omnes populi, et rectores ecclesiæ, auribus percipite.

20. Filio et mulieri, fratri et amico non des potestatem super te in vita tua : et non dederis alii possessionem tuam : ne forte pæniteat te, et depreceris pro illis.

21. Dum adhuc superes et aspiras, non immutabit te omnis caro.

22. Melius est enim ut filii tui te rogent, quam te respicere in manus filiorum tuorum.

23. In omnibus operibus tuis præcellens esto.

24. Ne dederis maculam in gloria tua. In die consummationis dierum vitæ tuæ, et in tempore exitus tui, distribue hæreditatem tuam.

25. Cibaria, et virga, et onus asino : panis, et disciplina, et opus servo.

26. Operatur in disciplina, et quærit requiescere : laxa manus illi, et quærit libertatem :

27. Jugum et lorum curvant collum durum, et servum inclinant operationes assiduæ.

28. Servo malevolo tortura et com- soli laboravi, sed omnibus exquirentibus disciplinam.

Audite me, magnates populi ; et rectores ecclesiæ, auribus percipite.

Filio et mulieri, fratri et amico non des potestatem super te in vita tua : et non dederis aliis pecunias tuas ; ne forte pæniteat te, et depreceris pro illis.

Dum adhuc superes, et spiratio in te, ne alienes te ipsum omni carni.

Melius est enim, ut filii tui te rogent, quam te respicere in manus filiorum tuorum.

In omnibus operibus tuis præcellens esto.

Ne dederis maculam in gloria tua. In die consummationis dierum vitæ tuæ, et in tempore exitus, distribue hæreditatem tuam.

De servis.

Pabula, et virga, et onera asino : panis, et disciplina, et opus servo.

Operare in puero, et invenies requiem : laxa manus illi, et quæret libertatem.

Jugum et lorum curvabunt collum :

Et servo malefico torturæ, et 20. Et mulieri : uxori. Possessionem tuam : Græc. res tuas. Et depreceris pro illis : rebus scilicet tuis in tua egestate suppliciter repetendis.

21. Non immutabit te omnis caro : Græc. Ne commutaveris te omni carni , ne te cuiquam homini vendideris, addixeris.

22. Respicere in manus : tanquam dona expectantem, atque inde suspensum.

23. In die consummationis : ex antecedentibus : serva res tuas quandiu vivis, testamento relicturus eas cui oportuerit.

24. Cibaria : in Græc. titulus : De servis. Cibaria... asino : ne tamen servos habeas pro mutis animantibus, docebit vers. 31.

25. Operatur in disciplina. : servus opere exercitus, quærit requiem tantum ; remissis autem manibus, sive otiosus, quærit libertatem sive licentiam. Græc Operare in puero sive servo (admove illum operi) : et invenies requiem. [164]

pedes : mitte illum in operationem, ne vacet :

29. Multam enim malitiam docuit otiositas.

30. In opera constitue eum : sic enim condecet illum. Quod si non obaudierit, curva illum compedibus, et non amplifices super omnem carnem : verum sine judicio nihil facias grave.

31. Si est tibi servus fidelis, sit tibi quasi anima tua : quasi fratrem sic eum tracta : quoniam in sanguine animæ comparasti illum.

32. Si læseris eum injuste, in fugam convertetur :

33. Et si extollens discesserit, quem quæras, et in qua via quæras illum nescis. tormenta. Mitte illum in operationem, ne vacet.

Multam enim malitiam docuit otiositas.

In opera constitue illum, prout condecet illum. Quod si non obaudierit, aggrava pedes ejus ; et non amplifices super omnem carnem : et sine judicio nihil facias.

Si est tibi servus, sit sicut tu : quoniam in sanguine comparasti eum. Si est tibi servus, tracta eum sicut teipsum : quoniam tanquam anima tua, egebis eo.

Si afflixeris eum, et tollens aufugiat,

In qua via quæres illum ? 30. Curva illum compedibus : Græc. aggrava pedes ejus ; ne tamen plus æquo sævias, subdit : non amplifices (Græc. ne multiplices plagas, ne sis nimius) super omnem carnem : ne sis immisericors adversus omnem hominem, etiam servum.

31. Sicut anima tua : Græc. sicut tu. Quasi fratrem : Græc. sicut teipsum. In sanguine animæ : Græc. in sanguine. Alludit ad originem servitutis : primi enim servi, bello capti ; sive etiam quod empti grandi pecunia, quæ familiam tuam sic vegetat, ut sanguis ipsum corpus : sive, ut addit Græcus, tracta eum sicut teipsum, quoniam tanquam anima tua, egebis illo.

32. Si extollens discesserit : si tollens, sive rapiens aliquid, aufugerit.