Caput XXXVIII

De medicis ac medicina : eaque occasione de morbis et morte, ad 25 ; pro aegro oret medicus, 14 ; mortui ut lugendi, 16 et seqq. ; et quid in funeribus cogitandum, 23, 24. Sapientia postulat otium, 25 ; qua occasione de artium occupationibus ac primum de agricultura, et aliis, 26, ad finem : dum laborant, Deum legemque recogitent, 39.

VERSIO VULGATA.

1. Honora medicum propter necessitatem : etenim illum creavit Altissimus. SIXTINA VERSIO.

Honora medicum ad necessitates, honoribus illius : nam et illum creavit Dominus. 1. Honora medicum : quod etiam complectitur mercedem honorariam, ejus arti [179]

2. À Deo est enim omnis medela, et a rege accipiet donationem.

3. Disciplina medici exaltabit caput illius, et in conspectu magnatorum collaudabitur.

4. Altissimus creavit de terra medicamenta : et vir prudens non abhorrebit illa.

5. Nonne a ligno indulcata est aqua amara ?

6. Ad agnitionem hominum virtus illorum, et dedit hominibus scientiam Altissimus, honorari in mirabilibus suis.

7. In his curans mitigabit dolorem, et unguentarius faciet pigmenta suavitatis, et unctiones confidet sanitatis : et non consummabuntur opera ejus.

8. Pax enim Dei super faciem terræ.

9. Fili, in tua infirmitate ne despicias te ipsum, sed ora Dominum, et ipse curabit te.

10. Averte a delicto, et dirige manus : et ab omni delicto munda cor tuum.

11. Da suavitatem et memoriam si- Ab Altissimo enim est medela ; et a rege accipiet donationem.

Scientia medici exaltabit caput illius ; et in conspectu magnatorum suspicietur.

Dominus creavit de terra medicamenta : et vir prudens non abhorrebit illa.

Nonne a ligno indulcata est aqua :

Ut cognosceretur virtus illius ? et ipse dedit hominibus scientiam, ut glorificaretur in mirabilibus suis.

In his curavit, et abstulit dolorem ejus. Unguentarius in his faciet misturam : et non consummabit opera sua :

Et pax ab illo est super faciem terræ.

Fili, in infirmitate tua non despicias ; sed ora Dominum, et ipse curabit te.

Amove delictum, et dirige manus, et ab omni peccato munda cor.

Da suavitatem odoris, et me- curæque debitam ; quo sensu dicitur : Honora Dominum de tua substantia, Prov., iii, 9 ; atque etiam : Honora patrem et matrem, Matth., xv, 4, 5, 6.

5. Nonne a ligno : quod est documento inditas virtutes arboribus, sive natura, sive supra naturam.

6. Virtus illorum : medicamentorum de quibus vers. 4. Græc. illius : ligni, de quo vers. 5.

7. Pigmenta : Græc. misturam, et non consummabuntur : nullum finem habebunt opera ejus : tot genera condimentorum pigmentorumque sunt : Græc. non consummabo : supple, unguentarius, non ad perfectum deducet, et tamen exinde.

8. Pax Dei, favor, benevolentia : ex qua plantae salubres : Græc. pax ab illo : scilicet unguentario, et grande adjumentum vitæ humanæ, Quidam hos versus sic jungunt : Non consummabit : non cessabit unguentarius, donec ab illo pax, seu valetudo tibi sit.

9. Ora Dominum : nec sis ut Amasias qui confisus est in arte medicorum, et non in Domino. Sic docet Ecclesiasticus declinare extrema ; neque contemnere, neque pluris quam oporteat, facere artem medicam.

10. Dirige manus, opera tua fac recta. Docet unde esse debeat initium procurandi morbi, nempe a procurando peccato : quo etiam pertinet sequens.

11. Da suavitatem : da sacrificium boni odoris : memoriam : memoriale : [180] simi-

milaginis, et impingua oblationem : et da locum medico :

12. Etenim illum Dominus creavit : et non discedat a te, quia opera ejus sunt necessaria.

13. Est enim tempus, quando in manus illorum incurras :

14. Ipsi vero Dominum deprecabuntur, ut dirigat requiem eorum et sanitatem, propter conversationem illorum.

15. Qui delinquit in conspectu ejus qui fecit eum, incidet in manus medici.

16. Fili, in mortuum produc lacrymas, et quasi dira passus, incipe plorare : et secundum judicium contege corpus illius, et non despicias sepulturam illius.

17. Propter delaturam autem amare fer luctum illius uno die : et consolare propter tristitiam :

18. Et fac luctum secundum meritum ejus, uno die, vel duobus, propter detractionem.

19. À tristitia enim festinat mors, et cooperit virtutem, et tristitia cordis flectit cervicem.

20. In abductione permanet tristi- moriale similaginis, et impingua oblationem : quasi non sis. Et da locum medico :

Nam et illum Dominus creavit : et non discedat a te ; nam et ipso opus est.

Est tempus, cum et in manibus eorum suavitas odoris.

Nam et ipsi Dominum deprecabuntur, ut dirigat ipsis requiem et sanationem, propter restituendam valetudinem.

Qui peccat contra eum qui fecit eum, incidat in manus medici.

Fili, super mortuum deduc lacrymas : et quasi dira passus, incipe ploratum : et secundum judicium ejus contege corpus illius ; et non despicias sepulturam illius.

Amarum fac ploratum : et calefac planctum ;

Et fac luctum secundum dignitatem ejus, uno die, vel duobus, propter detractionem : et admitte consolationem propter tristitiam.

Ex tristitia enim provenit mors : et tristitia cordis flectet virtutem.

In abductione transit et tristi- laginis : in sacrificio adhiberi solitæ : impingua oblationem : Græc. addit : quasi non sis ; quasi in extremo vitæ, ac statim moriturus, nisi Deum placaveris.

13. In manus illorum incurras : ideo non contemnendus a sanis, ut fit : Græcus hic et Latinus vers. seq. docent medicum, ut ipse quoque pro ægris deprecetur, ac victimam boni odoris offerat ; sic enim remedia melius successum.

14. Secundum judicium ejus : Græc. secundum dignitatem, ut vers. 18 ; alii : pro more.

15. Propter delaturam : cum effertur corpus.

16. Propter detractionem : ne quis tibi detrahat, aut dicat parce a te celebratum solemnem luctum : et tamen consolare : passive : Funde consolabiles lacrymas.

17. À tristitia : subaudi, cave tamen nimis lugeas : eo quod a tristitia, etc. ; cooperit virtutem : velut fluctu obruit, ac demergit omnem animi vim. Flectit cervicem : sub hoc velut pondere incurvatam.

18. In abductione : abducto cadavere et sepulto, permanet tristitia : hactenus [181]

tia : et substantia inopis secundum cor ejus.

21. Ne dederis in tristitia cor tuum, sed repelle eam a te : et memento novissimorum,

22. Noli oblivisci : neque enim est conversio-, et huic nihil proderis, et teipsum pessimabis.

23. Memor esto judicii mei : sic enim erit et tuum : mihi heri, et tibi hodie.

24. In requie mortui requiescere fac memoriam ejus, et consolare illum in exitu spiritus sui.

25. Sapientia scribæ in tempore vacuitatis : et qui minoratur actu, sapientiam percipiet. Qua sapientia replebitur

26. Qui tenet aratrum, et qui gloriatur in jaculo, stimulo boves agitat, et conversatur in operibus eorum, et enarratio ejus in filiis taurorum ? tia : et vita pauperis secundum corda.

Ne dederis in tristitiam cor tuum : repelle eam, memor novissimorum,

Et noli oblivisci : non est enim reditus : et huic non proderis, et teipsum pessimabis.

Memento judicii ejus ; quoniam sic, ut etiam tuum : mihi heri, et tibi hodie.

In requie mortui quiescere fac memoriam ejus ; et consolationem accipe in eo, in exitu spiritus illius.

Sapientia scribæ in opportunitate otii : et qui minoratur actu suo, sapientiam percipiet.

Quomodo sapientia replebitur qui tenet aratrum, et gloriatur in hasta stimuli, boves agitat, et conversatur in operibus eorum, et enarratio ejus in filiis taurorum ? permanet : παραμένει. Nunc Græc. habet : παραϐαίνει, transit, clariore sensu : transit (paulatim), tristitia : et substantia ; Græc. vita inopis secundum cor ejus : luctu levato, vita fit laetior. Alii aliter legunt et vertunt, obscurissime sensu.

21. Memento novissimorum : in aliorum funere mortem tuam cogita : hoc utile : non autem ut te luctu conficias. Alii : Memento mortis quam lugendo accersas : ex antecedentibus.

22. Noli oblivisci quæ moneo de moderando luctu : neque enim est conversio ; sive reversio mortuorum, quantumvis lugeas.

23. Memor esto : quasi nomine mortui : judicii mei : legis quam subii.

24. In requie mortui requiescere, seu cessare, fac memoriam ejus : tolle luctum indefessum ex nimia recordatione : consolare illum : quasi diceret : Adhibe solatia ægro quandiu vivit : mortuum ne plus æquo lugeas. At Græc. consolationem accipe in exitu spiritus ejus : ne te nimio luctu conficias.

25. Sapientia scribæ (doctoris) in tempore (Græc. in opportunitate) vacuitatis : otii : otium ac secessus conquirendæ sapientiæ necessaria : unde Marthæ sollicitudo increpatur, Mariæ beatissima ad pedes Domini laudatur quies. Et qui minoratur actu : qui ab actione turbulenta ac negotiis cessat, sapientiam percipiet : qua sapientia replebitur ? per interrogationem, aut, ut habet Græc. Quomodo sapientia replebitur ?

26. Qui tenet aratrum : qui totus in bobus est, nihil aliud aut cogitat, aut loquitur, vel aliis addictus est artibus quas enumerat a fers. 26 ad 35. Qui gloriatur in jaculo : stimulo ad boves agitandos : conversatur , versatur, in operibus eorum ; is ergo quomodo sapientiæ attendat ? [182]

27. Cor suum dabit ad versandos sulcos, et vigilia ejus in sagina vaccarum.

28. Sic omnis faber et architectus, qui noctem tanquam diem transigit : qui sculpit signacula sculptilia, et assiduitas ejus variat picturam : cor suum dabit in similitudinem picturæ, et vigilia sua perficiet opus.

29. Sic faber ferrarius sedens juxta incudem, et considerans opus ferri. Vapor ignis uret carnes ejus, et in calore fornacis concertatur :

30. Vox mallei innovat aurem ejus, et contra similitudinem vasis oculus ejus :

31. Cor suum dabit in consummationem operum, et vigilia sua ornabit in perfectionem.

32. Sic figulus sedens ad opus suum, convertens pedibus suis rotam, qui in sollicitudine positus est semper propter opus suum, et in numero est omnis operatio ejus.

33. In brachio suo formabit lutum : et ante pedes suos curvabit virtutem suam.

34. Cor suum dabit ut consummet linitionem ; et vigilia sua mundabit fornacem. Cor suum dabit ad versandos sulcos, et vigilia ejus in sagina vaccarum.

Sic omnis faber, et architectus, qui noctem tanquam diem transigit : qui sculpunt sculpturas signaculorum, et assiduitas ejus immutare varietatem ? Cor suum dabit ad assimilandam picturam : et vigilia ejus, perficere opus.

Sic faber ferrarius sedens juxta incudem, et addiscens pigro ferro. Vapor ignis durabit carnes ejus, et in calore fornacis concertabit.

Vox mallei innovabit aurem ejus : et contra similitudinem vasis oculi ejus.

Cor suum dabit in consummationem operum : et vigilia ejus, ornare in perfectionem.

Sic figulus sedens ad opus suum, et convertens pedibus suis rotam, qui in sollicitudine positus est semper in opus suum ; et in numero omnis operatio ejus.

In brachio suo formabit lutum : et ante pedes curvabit virtutem suam.

Cor suum dabit ut consummet linitionem ; et vigilia ejus, mundare fornacem. 28. Sic omnis faber. Jam transit ad fabros, aliaque opera, in quibus omnis artifex noctem tanquam diem (laborando) transigit ; atque adeo nullum colendæ sapientiæ relinquit locum. Qui sculpit signacula sculptilia : sigillorum cælaturas. Assiduitas ejus variat ; cor suum dabit ad similitudinem. Duo enumerat quibus maxime sculptorum pictorumque constat industria : alterum, varietas operis ; alterum, exacta ad naturam rerum expressio : vide autem quam hæc totum occupent animum : assiduitas ejus ... cor suum dabit.

29. Considerans opus ferri : artem exercens in rudi ferro : ἂργῳ, nondum facto. Alii vertunt : pigro, duro, nec ductili aut sequace, emollita difficili. Concertatur : Græc. concertabit : laborabit : vel igne adhibito, ferri rigorem tanquam certando vincet.

30. Vox mallei innovat aurem ejus : assiduo pulsu iterata et innovata, aurem percutit. Contra similitudinem : attentus exemplari vasis quod fabricat. Ornabit in perfectionem : opus perpoliet, et ad summum artis adducet.

31. In numero : in quodam numeroso motu. [183]

32. Omnes hi in manibus suis speraverunt : et unusquisque in arte sua sapiens est :

33. Sine his omnibus non ædificatur civitas.

34. Et non inhabitabunt, nec inambulabunt, et in ecclesiam non transilient.

35. Super sellam judicis non sedebunt, et testamentum judicii non intelligent : neque palam facient disciplinam et judicium, et in parabolis non invenientur :

36. Sed creaturam ævi confirmabunt : et deprecatio illorum in operatione artis, accommodantes animam suam, et conquirentes in lege Altissimi. Omnes in manibus suis speraverunt : et unusquisque in arte sua sapiens est.

Sine ipsis non ædificabitur civitas :

Nec inhabitabunt, nec inambulabunt : et in ecclesia non transilient ;

Super sellam judicis non sedebunt, et testamentum judicii non intelligent : neque palam facient justitiam et judicium : et in parabolis non invenientur.

Sed creaturam ævi confirmabunt : et deprecatio eorum in operatione artis, tantummodo accommodantis animam suam, et conquirentis in lege Altissimi. 35. 36. Omnes hi... unusquisque : sapiens est..., sine his ; quasi diceret : Hæc quidem opera suam habent sapientiam, humanæ societati necessariam, infimi tamen ordinis, non rerum gubernaculis natam, vers. 37 et seqq., neque comparandam veræ sapientiæ, de qua cap. seq.

37. Et non inhabitabunt : orationem sic construe : Sine his artibus non ædificatur civitas, ut vers. præcedenti : et non inhabitabunt, nec inambulabunt homines in ea, civitate scilicet : urbes desertæ erunt, atque inhabitabiles : et tamen illi artifices quorum tanta præstantia est, in ecclesiam, in legitimos cœtus, non transilient : non ad eos vocabuntur, neque ulli parti reipublicæ præerunt, ut exprimit seq.

38. Testamentum judicii : leges judiciorum : et in parabolis, arcanisque sententiis conquirendis non invenientur ; neque in his adhibebunt operam.

39. Sed creaturam ævi : res mortales, ac brevi tempore duraturas stabilient ; confirmabunt : et deprecatio : neque altius eorum vota pertingent, quam ut suæ artis opera præclare exequantur. Alii, interim tamen non sunt alieni a Deo, quem inter operandum invocant. Accommodantes : legi et ipsi auscultantes : at Græc. πλὴν τοῦ ἐπιδόντος , præter eum, longe ab eo qui se totum dedit intelligendæ legi ; quæ vera et homine digna sapientia est : de qua seq. cap., uti prædictum est.