Caput XXXVII

De veris falsisque amicis et consiliariis dignoscendis, ad 19 ; a quo petenda consilia, 17, 18 ; Deus imprimis consulendus, 19 ; ratio antecedat actus, 20 ; veri falsique sapientes, 22 et seqq. ; quisque se probet, 30, 31 ; ut a cibis, sic a voluptatibus temperandum, 32, 33, 34.

VERSIO VULGATA.

1. Omnis amicus dicet : Et ego amicitiam copulavi : sed est amicus nomine amicus. Nonne tristitia inest usque ad mortem ? SIXTINA VERSIO.

Omnis amicus dicet : Et ego cum illo amicitiam copulavi : sed est amicus solo nomine amicus.

Nonne tristitia inest usque ad 1. Est amicus solo nomine : et hoc de dignoscendis amicis ad discernendi judicium pertinet, qua de re agi diximus a superioris capitis vers. 20. [175]

2. Sodalis autem et amicus ad inimicitiam convertentur.

3. O præsumptio nequissima, unde creata es cooperire aridam malitia et dolositate illius ?

4. Sodalis amico conjucundatur in oblectationibus : et in tempore tribulationis adversarius erit.

5. Sodalis amico condolet causa ventris, et contra hostem accipiet scutum.

6. Non obliviscaris amici tui in animo tuo, et non immemor sis illius in opibus tuis.

7. Noli consiliari cum eo, qui tibi insidiatur, et a zelantibus te absconde consilium.

8. Omnis consiliarius prodit consilium, sed est consiliarius in semetipso.

9. À consiliario serva animam tuam : prius scito quæ sit illius necessitas : et ipse enim animo suo cogitabit :

10. Ne forte mittat sudem in terram, et dicat tibi :

11. Bona est via tua, et stet e contrario videre quid tibi eveniat. mortem, sodalis et amicus convertens se ad inimicitiam ?

O præsumptio nequissima, unde devoluta es cooperire aridam in dolositate ?

Sodalis amico conjucundatur in oblectatione : et in tempore tribulationis contrarius erit.

Sodalis amico condolet causa ventris : contra bellum accipiet scutum.

Ne obliviscaris amici in animo tuo : et non immemor sis illius in opibus tuis.

Omnis consiliarius extollit consilium : sed est, qui consulit sibi ipsi.

À consiliario serva animam tuam : et scito prius quæ sit illius necessitas : etenim ipse sibi consulet :

Ne forte mittat super te sortem, et dicat tibi :

Bona est via tua : et stabit e contrario videre quid tibi eveniat. 2. Sodalis et amicus : Græc. sic nectit : Nonne tristitia intus, usque ad mortem, sodalis et amicus convertens se ad inimicitiam ?

3. 0 præsumptio : Græc. 0 cogitatio prava, unde (quo fonte) devoluta es, ut operires aridam (sive terram) dolis ? (rupto amicitiæ fœdere, ac subdolis invectis amicitiis.)

4. Condolet, sive Græc. collaborat. Contra hostem accipiet scutum : specie ut amicum tueatur, revera ut ventri suo consulat.

5. Noli consiliari. Hunc versum Græcus transtulit post 11. À zelantibus te : ab æmulis tuis.

6. Omnis consiliarius (talis) prodit consilium : Græc. planior : Omnis consiliarius effert (jactat) consilium ; sed est consiliarius in semetipsum : quod Vulg. vertit in semetipso : est qui consulat sibi.

7. À consiliario... scito quæ necessitas, sive utilitas. Ne petas consilium, nec arcana tua prodas sine necessitate. Ipse enim animo suo cogitabit : Græc. sibi considet.

8. Ne forte mittat sudem in terram : offendiculum aliquod : quod sequentibus verbis congruit : Græc. sortem super te. Grotius conjicit pro κλῆρον sortem, reponendum σκληρόν , durum quid, in quod impingas : quod Vulgatus verterit sudem. [176]

9. Cum viro irreligioso) tracta de sanctitate ; et cum injusto, de justitia ; et cum muliere de ea, quæ æmulatur ; cum timido, de bello ; cum negotiatore, de trajectione ; cum emptore, de venditione ; cum viro livido, de gratiis agendis :

10. Cum impio, de pietate : cum inhonesto, de honestate ; cum operario agrario, de omni opere :

11. Cum operario annuali, de consummatione anni ; cum servo pigro, de multa operatione ; non attendas his in omni consilio.

12. Sed cum viro sancto assiduus esto, quemcumque cognoveris observantem timorem Dei,

13. Cujus anima est secundum animam tuam : et qui, cum titubaveris in tenebris, condolebit tibi.

14. Cor boni consilii statue tecum : non est enim tibi aliud pluris illo.

15. Anima viri sancti enuntiat aliquando vera, quam septem circumspectores sedentes in excelso ad speculandum. Noli consiliari cum eo, qui te suspectum habet ; et a zelantibus te absconde consilium.

Cum muliere, de æmula ejus ; et cum timido, de bello ; cum negotiatore, de permutatione ; et cum emptore, de venditione ; cum invido, de gratiis reddendis ;

Et cum immisericorde, de beneficentia ; cum pigro, de omni opere ;

Et cum mercenario domestico, de consummatione ; cum servo pigro, de multa operatione : non attendas his de omni consilio.

Sed cum viro sancto assiduus esto, quem cognoveris observantem mandata :

Qui in anima sua est secundum animam tuam : et si cecideris, condolebit tibi.

Et consilium cordis statue : non est enim tibi fidelior ipso.

Anima enim viri annuntiare interdum consuevit magis, quam septem circumspectores sedentes in excelso super speculam. 12. Cum viro irreligioso : aperte excidit negatio quæ habetur in Græc ; subdit enim vers. 14 : Non attendas his in omni consilio. Sic ergo habet Græcus : Ne tractaveris cum eo qui te suspectum habeat, et ab æmulis tuis absconde consilium ; cum uxore , de œmula ejus ; cum timido, de bello : quisque enim consulet secundum ingenium ac rationes suas. Jam ad singula. Cum negotiatore, de trajectione : de convectendæ mercis pretio : Græc. de permutatione, seu rebus permutandis.

13. Cum impio, de pietate : cujus loco, Græc. cum immisericorde, de beneficentia. Cum operario agrario, de omni opere in agris faciendo, de arando, de metendo : Græc. cum pigro, de omni opere : abhorrebit enim ac dissuadebit, aut laborem pluris aestimabit.

14. Cum operario annuali : cum mercenario conducto ad certum tempus, de præstituto operi fine : Græc. cum mercenario domestico, de consummatione (sive fine operis) : is enim in longum extrahet opus, ex quo sibi lucrum pariat, aut continuandum suadebit.

15. Timorem : Græc. mandatum : Dei.

16. Cor boni consilii : sive ut habet Græc. consilium cordis statue tibi : quoad fieri potest, cape consilium ex te ipso. Pluris illo : Græc. fidelior, quod sequentia firmant.

17. Anima viri : suus cuique animus enuntiat plus quam septem [177] circumspec-

18. Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam.

19. Ante omnia opera verbum verax præcedat te : et ante omnem actum consilium stabile.

20. Verbum nequam immutabit cor : ex quo partes quatuor oriuntur, bonum et malum, vita et mors : et dominatrix illorum est assidua lingua. Est vir astutus multorum eruditor., et animæ suæ inutilis est.

21. Vir peritus multos erudivit, et animæ suæ suavis est.

22. Qui sophistice loquitur, odibilis est : in omni re defraudabitur :

23. Non est illi data a Domino gratia : omni enim sapientia defraudatus est.

24. Est sapiens animæ suæ sapiens : et fructus sensus illius laudabilis.

25. Vir sapiens plebem suam eru- Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam.

Principium omnis operis verbum : et ante omnem actum, consilium.

Vestigium mutationis cordis. Quatuor partes oriuntur : bonum et malum, vita et mors : et dominatrix assidue illorum est lingua. Est vir astutus, et multorum eruditor ; et animæ propriæ inutilis est.

Est qui sapientiam ostentat in sermonibus odibilis : hic omni alimento defraudabitur.

Non est enim data illi a Domino gratia ; omni enim sapientia defraudatus est.

Est sapiens animæ suæ : et fructus sensus illius in ore fideles.

Vir sapiens plebem suam eru- tores : Vulgata merito addit, sancti : optimus enim eris tibi consiliarius, si sanctus sis, et 'vigili adversus cupiditates animo.

19. Et in his omnibus : cum omnia ex his præceptis prudenter institueris, adhuc deprecare Altissimum.

20. Ante omnia opera : planus sensus, ut antequam quidquam agas, vera moneatis. At. Græc. initium operis verbum, seu potius ratio ; eo quod necesse sit tractare et cogitare antequam agas.

21. Verbum nequam (ab aliis prolatum alicui) immutabit cor illius : hinc enim ingenerato ejus animo suspicio : ex qua in partes quatuor sese dividit animus, atque incipit dubitare in quovis negotio, an sit bonum malumve, seu commodum an noxium : peccatum an recte factum, sive usitata phrasi, vita et mors : his enim quatuor vita humana vertitur. At Græc. vestigium mutationis cordis : sive hæc sunt quibus perspicere possis animum cujusque immutatum ; si intellexeris ex aliquo negotio aliquid cuique noxium aut commodum, recte aut male factum secuturum. Et dominatrix illorum : his rebus imperat sermo assiduus, ut facile conjectare possis quo cujusque animus inclinaturus sit, si attenderis quibuscum assidue colloquatur : hinc enim vel maxime afficitur animus.

22. Qui sophistice loquitur : qui argute, non candide : melius ex Græc. qui sapientem se facit, sapientiam ostentat. Omni re : Græc. alimento : defraudabitur : carebit, privabitur ; cujus rei causa est id quod sequitur : nempe quod invisus, et omnia callide machinari visus, sibi relinquatur.

23. Est sapiens animæ suæ, sibi ipsi utilis, non ut ille multa monens alios, animæ suæ inutilis : de quo agitur vers. 21. [178]

dit : et fructus sensus illius fideles sunt.

27. Vir sapiens implebitur benedictionibus, et videntes illum laudabunt.

28. Vita viri in numero dierum : dies autem Israel innumerabiles sunt.

29. Sapiens in populo hæreditabit honorem, et nomen illius erit vivens in æternum.

30. Fili, in vita tua tenta animam tuam : et si fuerit nequam, non des illi potestatem :

31. Non enim omnia omnibus expediunt, et non omni animæ omne genus placet.

32. Noli avidus esse in omni epulatione : et non te effundas super omnem escam :

33. In multis enim escis erit infirmitas, et aviditas appropinquabit usque ad choleram.

34. Propter crapulam multi obierunt : qui autem abstinens est, adjiciet vitam. diet : et fructus sensus illius fideles sunt.

Vir sapiens implebitur benedictione : et beatificabunt illum omnes qui vident.

Vita viri in numero dierum : dies autem Israel innumerabiles sunt.

Sapiens in populo suo hæreditabit fidem : et nomen ejus vivet in æternum.

Fili, in vita tua tenta animam tuam : et vide quid malum ei, et non des ei :

Non enim omnia omnibus expediunt : et non omni animæ omnia placent.

Noli esse insatiabilis in omnibus deliciis : et non te effundas super epulas.

In multis enim escis erit labor : et insatiabilitas appropinquabit usque ad choleram.

Propter edacitatem multi obierunt : qui autem attendit, adjiciet vitam. 28. Vita viri : ne te ipsum respexeris tam brevis ævi futurum, sed rempublicam, quæ est immortalis ; apud quam. nomen tuum in æternum vivet, vers. 29.

30. Tenta animam tuam : quod est, nosce teipsum : et si fuerit nequam ; si in malum propendere videris, ne permitte eam sibi.

31. Usque ad choleram : torsiones ex bile et cholera ortas. Allegorice : ut nimiis epulis, ita a nimiis voluptatibus abstinendum.