Caput LI

À morte liberatus, Deo agit gratias : populum adhortatur ad sectandam exemplo et ductu suo sapientiam : danti sapientiam dat gloriam, 23 ; modicum laboranti magna obvenit requies, 35 ; operanti ante tempus merces datur in tempore, 38.

VERSIO VULGATA.

1. Oratio Jesu filii Sirach : Confitebor tibi, Domine rex, et collaudabo te Deum salvatorem meum.

2. Confitebor nomini tuo : quoniam adjutor et protector factus es mihi :

3. Et liberasti cor meum a perditione, a laqueo linguæ iniquæ, et a labiis operantium mendacium, et in conspectu adstantium factus es mihi adjutor. SIXTINA VERSIO.

Oratio Jesu filii Sirach.

Confitebor tibi, Domine rex, et collaudabo te Deum salvatorem meum.

Confitebor nomini tuo : quoniam protector et adjutor factus es mihi.

Et liberasti corpus meum a perditione, et a laqueo calumniae linguæ, a labiis operantium mendacium : et in conspectu adstantium factus es mihi adjutor. 1. Oratio seu precatio Jesu filii Sirach : ejus procul dubio cujus est liber totus, ut ipsa testatur inscriptio. Hoc caput quidam codices non habent, additumque omnino est libri clausulæ illi quam vidimus : supra, l, 29. Cæterum ejusmodi addi solere ab ipsis auctoribus, neque ulla ratio vetat, et e contra probat vel Joan. cap. xxi, additum post clausulam cap. xx, 30, 31 ; neque quidquam est quod non ipsi auctori congruat, ut mox videbimus. Confitebor tibi : collaudabo, concelebrabo te.

3. Liberasti a perditione, a certissima nece, quod ipsi auctori non semel contigisse ipse testatur, xxxiv, 13. Congruunt tempora, cum sub Onia III quo pontifice Siracidem scripsisse ostendimus, homicidia flerent, II Mach., iv, 3, sub Seleuco quidem Philopatore : quanto magis autem sub Antiocho Epiphane ejus filio, quo rege ipse Onias per proditionem a Menelao cæsus est : ibid., 34. À laqueo linguæ iniquæ : Græc. a laqueo calumniæ. À labiis operantium mendacium. Qualis fuerit Simon ille Benjaminites, qui sanctum pontificem adortus calumniis, provisorem gentis audebat insidiatorem regni dicere : ibid., i, 2, quibus calumniis et hic et similes in Ecclesiasticum quoque sævire potuerint. Hic autem observandum Siracidem nusquam hic commemorare causam religionis, aut odium gentis, eo quod in hujus vexationis initiis, Judæorum hostes nondum apertas inimicitias professi adversus Judæos, Simonis, hujus Benjaminitæ, Jasonis, Menelai, Lysimachi et aliorum Judæorum opera uterentur ; atque odio gentis ac religionis, læsæ majestatis crimen obtenderent ; quale persecutionis genus sub Juliano Apostata Christiani quoque experti sunt. Sic ergo ipse Siracides ad extremum vitæ deductus est periculum. In conspectu adstantium : accusantium, adversantium : ἀντισηκότων, quod habent quidam codices. [229]

4. Et liberasti me secundum multitudinem misericordiæ nominis tui a rugientibus, præparatis ad escam,

5. De manibus quærentium animam meam, et de portis tribulationum quæ circumdederunt me :

6. À pressura flammæ, quæ circumdedit me, et in medio ignis non sum æstuatus :

7. De altitudine ventris inferi, et a lingua coinquinata, et a verbo mendacii, a rege iniquo, et a lingua injusta :

8. Laudabit usque ad mortem anima mea Dominum,

9. Et vita mea appropinquans erat in inferno deorsum.

10. Circumdederunt me undique, et non erat qui adjuvaret : respiciens eram ad adjutorium hominum, et non erat.

11. Memoratus sum misericordiæ tuæ, Domine, et operationis tuæ, quæ a sæculo sunt :

12. Quoniam eruis sustinentes te, Domine, et liberas eos de manibus gentium.

13. Exaltasti super terram habitationem meam, et pro morte defluente deprecatus sum.

14. Invocavi Dominum patrem Domini mei, ut non derelinquat me in Et liberasti me secundum multitudinem misericordiæ et nominis tui, a rugitibus præparatorum ad escam,

De manu quærentium animam meam : de multis tribulationibus, quas habui :

À suffocatione flammæ in circuitu, et de medio ignis, ubi non sum æstuatus :

Ab altitudine ventris inferni, et a lingua coinquinata, et a verbo mendacii regi, calumnia linguæ injustæ,

Appropinquavit usque ad mortem anima mea :

Et vita mea erat appropinquans inferno deorsum.

Circumdederunt me undique, et non erat qui adiuvaret : respiciens ad adjutorium hominum, et non erat.

Et memoratus sum misericordiæ tuæ, Domine, et operationis tuæ, quæ a sæculo :

Quoniam eruis sustinentes te, et salvas eos de manu gentium.

Et exaltavi super terram supplicationem meam, et pro mortis liberatione deprecatus sum.

Invocavi Dominum patrem Domini mei, ut non derelinquat me 4, 6. À rugientibus... a pressura flammæ... in medio ignis : similitudines, quibus designatur calumniae vis, et extremum vitæ discrimen.

7. De altitudine ventris inferi : sive inferni, de profundissimo sepulchro, sive etiam carcere : quo sensu Jeremias : Lapsa est in lacum vita mea : et posuerunt lapidem super me : Thren., iii, 33 ; et Psal. lxxxvii, 7. Posuerunt me in lacu inferiori, in tenebrosis, et in umbra mortis. À rege iniquo : Antiocho Epiphane, ut videtur, jam in sanctos sævire aggresso. À verbo mendacii : Græc. regi (dicto, ad regem clam seu palam allato : et a) calumnia, etc.

8. Et vita mea appropinquans. Vide præcedentem.

9. De manibus gentium : sive etiam superborum, de quibus vers. 14 ; indicat autem vexationem jam a gentilibus cœptam.

10. Invocavi Dominum patrem Domini mei. Nil mirum invocari Dominum patrem Domini, cum ad id sufficiat legisse vel illud Davidicum : Dixit Dominus Domino meo ; et in eodem Psalmo illud : Ante luciferum genui te : quod per [230] ea-

die tribulationis meæ, et in tempore superborum sine adjutorio. in diebus tribulationis, in tempore superborum destitutionis. dem tempora a Septuag. quoque proditum ; ut cætera omittamus, tot ac tanta testimonia de Filio Dei, ex quibus Ecclesiasticus tantus vir, tam in Scripturis versatus, ne quid dicam amplius, Domini sui Dominum eumdemque patrem, et agnoscere et invocare potuit. Ita interpretes passim : ita catholici ; ita alii, Drusius, cæteri. At Grotius decretorie : « Christiani illud κυρὶου hic addidere : Jesum scripsisse, crede : Invocavi Dominum patrem meum. » En dictata magistri, et oracula tanquam de tripode. Quid igitur ? adeone absurdum est et a Scripturarum sensu alienum, de Filio Dei dicere, ut sicubi scriptum in antiquis scriptis videas, statim incuses flagitium adulteræ manus, tuoque judicio piam vocem eradas ? Atqui tam vulgare apud Judæos Christum futurum Dei Filium, ut non alio magis nomine appellarent ; quin ipse pontifex ita adjuraret : Tu es Christus Filius Dei, Matth., xxvi, 63 ? et ille apud Joannem i, 49, Tu es Filius Dei, tu es rex Israel : ut eas voces, Christus, Dei Filius, rex Israel, aliasque similes pro una eademque sumerent, passim in Evangeliis : neque unquam objecerunt Christo, quod Christum Dei Filium, sed quod se Christum, adeoque Dei Filium faceret ; queis liquet tam tritam, tam pervulgatam fuisse eam appellationem, quam ipsius Christi : unde autem pervulgatam, nisi ab ipsis patribus ad universam gentem permanasset ? Et mirum videbitur si Ecclesiasticus propheticis oraculis eruditus, pias voces noverit ? quid quod ipse prædicat primogenitam Dei sapientiam, xxiv, 5 ; hoc est, post Salomonem, ipsum Dei filium ? quid quod in Sapientia legerat : Si est verus filius Dei... liberabit eum, ii, 18 ; nisi hæc quoque a Christianis obtrusa fuerint ; tanquam non licuerit ante Christum christiane dicere, falsumque sit Paulinum illud, fide, utique venturi ac passuri Christi, omnia gesta esse ab antiquis sanctis. Heb., xi, etc. Quid quod illud Grotianum, Invocavi Dominum patrem meum, vix ac ne vix quidem, quantum equidem commemini, in Scripturis reperias ? Sane de Davide dictum a Deo est : Ipse invocabit me : Pater meus es tu : Psal. lxxxviii, 27 ; sed speciali causa, sed in persona Christi, sed ea vocatione qua sequente versu additum, Et ego primogenitum ponam illum : nec ideo permissum passim : nec ab ipso Davide usquam usurpatum in toto Psalmorum opere : doctique omnino sumus, Deum patrem nostrum, communi adoptionis titulo, non proprie ac singulatim quosque patrem suum dicere, quo ritu apud Prophetam : Tu pater noster, et Abraham nescivit nos, etc, Isa., lxii, 16 ; ac signanter Christus : Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum : Joan., xx, 17, ut si exquisite loqui volumus, solus ille Deum Κυρίος Patrem suum ; solus ille singulariter se dicat Dei filium qui talis natus est. Neque tamen patrem meum dici, absolute ac præcise refugimus ; tantum indicamus non videri consuetudinis Scripturarum : quod hic satis est. Cave ergo admittas illud censorium : Tu crede a Christiano intersertam vocem ; cum ego potiori jure dixerim : Tu ne moveas patrum terminos, neque animum induxeris sacros libros a Christianis violatos, nullo ejus interpolationis exemplo ; neque ipse palato tuo tantum tribuas, ut ejus arbitriis antiquas lectiones præsertim in tanta re sollicites ; neque absurdum credito, si Ecclesiasticus pro justitia tot ac tanta perpessus æque ac cæteri sancti, jam tum respexerit in auctorem fidei nostræ et consummatorem Jesum, ejusque patrem, ac Mosis exemplo improperium Christi, potiores duxerit divitias regum potestate atque opibus : Hebr., xi, 26 ; xii, 2. Hæc quidem a nobis dicta sint, non studio lacessendi doctissimi viri Hugonis Grotii, quem ipsi laudemus in grammaticis, in historicis, sæpe etiam in moralibus ; multa quoque putemus emendaturum fuisse, si, quod animo propositum habuisse credimus, totum se catholicis partibus addixisset, neque ejus labores excussum imus ex eruditorum manibus ; denique id tantum volumus, ut eum adjutorem non ducem, non magistrum habeant. In tempore superborum : quod est sæpe [231]

15. Laudabo nomen tuum assidue, et collaudabo illud in confessione, et exaudita est oratio mea.

16. Et liberasti me de perditione, et eripuisti me de tempore iniquo.

17. Propterea confitebor, et laudem dicam tibi, et benedicam nomini Domini.

18. Cum adhuc junior essem, priusquam oberrarem, quæsivi sapientiam palam in oratione mea.

19. Ante templum postulabam pro illa, et usque in novissimis inquiram eam. Et effloruit tanquam præcox uva,

20. Lætatum est cor meum in ea. Ambulavit pes meus iter rectum ; a juventute mea investigabam eam.

21. Inclinavi modice aurem meam, et excepi illam.

22. Multam inveni in meipso sapientiam, et multum profeci in ea.

23. Danti mihi sapientiam, dabo gloriam.

24. Consiliatus sum enim ut facerem illam : zelatus sum bonum, et non confundar.

25. Colluctata est anima mea in illa, et in faciendo eam confirmatus sum.

26. Manus meas extendi in altum, et insipientiam ejus luxi. Laudabo nomen tuum assidue, et collaudabo in confessione. Et exaudita est oratio mea.

Salvasti enim me de perditione, et eripuisti me de tempore iniquo.

Propterea confitebor, ' et laudem dicam tibi, et benedicam nomen Domini.

Cum adhuc junior essem, priusquam oberrarem, quæsivi sapientiam palam in oratione mea.

Ante templum postulabam pro illa : et usque in novissima inquiram eam. Ex flore tanquam maturescentis uvæ,

Lætatum est cor meum in ea : ascendit pes meus in rectitudine, a juventute mea investigavi eam.

Inclinavi modice aurem meam, et excepi :

Et multam inveni mihi doctrinam : profectus est mihi factus in ea.

Danti mihi sapientiam dabo gloriam.

Consiliatus sum enim, ut facerem illam : et zelatus sum bonum et non confundar.

Colluctata est anima mea in illa, et in factione famis diligenter egi.

Manus meas extendi in altum, et ignorantias ejus luxi.

impiorum ; vel ut vers. 16, de tempore iniquo : hoc est iniquo piis sanctisque ; quod idem est, ac supra de manibus gentium : vers. 12.

18. Cum adhuc junior. Hic Ecclesiasticus exemplo suo docet quibus artibus sapientiam pares : nempe si ab ineunte ætate, si docili animo, si multo labore, adhibita quoque precatione quæsieris, tum acceptam Deo retuleris. Priusquam oberrarem : peregrinarer, quod fecisse se refert conquirendæ sapientiæ gratia : xxxiv, 9, 10, 11, 12.

19. Inclinavi modice : parumper, quod ipsa sapientia ultro se inferat, ubi primum intendere cœperis. Vide 35.

20. Consiliatus sum, cogitavi, consilium cepi, ut xxxix, 16 ; facerem (exercerent) illam : facere sapientiam, ex ejus præceptis vitam instituere, facere sapienter

21. In faciendo eam ; Græc. in Sixtino codice vix ullum habet sensum : aliu : codex perspicue : in actione mea diligens fui.

22. Insipientiam (Græc. ignorantias) illius luxi : deplorandos duxi qui eam ignorarent. [232]

23. Animam meam direxi ad illam : et in agnitione inveni eam.

24. Possedi cum ipsa cor ab initio : propter hoc non derelinquar.

25. Venter meus conturbatus est quærendo illam : propterea bonam possidebo possessionem.

26. Dedit mihi Dominus linguam mercedem meam : et in ipsa laudabo eum.

27. Appropiate ad me, indocti, et congregate vos in domum disciplinæ.

28. Quid adhuc retardatis ? et quid dicitis in his ? animæ vestræ sitiunt vehementer.

29. Aperui os meum, et locutus sum : Comparate vobis sine argento ;

30. Et collum vestrum subjicite jugo, et suscipiat anima vestra disciplinam : in proximo est enim invenire eam.

31. Videte oculis vestris, quia modicum laboravi, et inveni mihi multam requiem.

32. Assumite disciplinam in multo numero argenti, et copiosum aurum possidete in ea.

33. Lætetur anima vestra in misericordia ejus, et non confundemini in laude ipsius.

34. Operamini opus vestrum ante tempus : et dabit vobis mercedem vestram in tempore suo. Animam meam direxi ad illam :

Cor acquisivi cum eis ab initio, et in purificatione inveni eam. Propter hoc non derelinquar.

Et venter meus conturbatus est quærendo eam. Propterea bonam possedi possessionem.

Dedit Dominus linguam mihi mercedem meam : et in ea laudabo eum.

Appropiate ad me, indocti, et commoramini in domo disciplinæ.

Quid tardatis in his, et animæ vestræ sitiunt vehementer ?

Aperui os meum, et locutus sum : comparate vobis sine argento.

Collum vestrum subjicite jugo : et suscipiat anima vestra disciplinam : in proximo est invenire eam.

Videte oculis vestris, quia modicum laboravi, et inveni mihi multam requiem.

Acquirite disciplinam in multo numero argenti, et copiosum aurum possidete in ea.

Lætetur anima vestra in misericordia ejus : et non confundamini in laude ipsius.

Operamini opus vestrum ante tempus : et dabit mercedem vestram in tempore suo. 30. Dedit mihi Dominus ; eleganter Grotius : Deus mihi eloquentiam dedit, præmium studiorum meorum (ac laborum fructum).

36. In (seu cum) multo numero... et copiosum aurum : disciplina, industria, sapientia cum sit provida, sedula, moderata, una cum cæteris bonis etiam divitias parat.

37. Operamini ante tempus : Paulus, Galat., vi, 9, Bonum facientes non deficiamus ; tempore enim suo metemus non deficientes. Quo præceptorum fine discimus sapientiam de qua toto libro agitur, non sermonibus, non sententiis, sed operibus contineri, eoque collimare totam.

FIN DE L'ECCLÉSIASTIQUE

[1] Multorum nobis : vide Græc. [2] Non solum ipsos loquentes : docentes sive voce, sive scripto. [3] Extraneos : ab Israelitica republica, sive a sapientiæ studiis, necesse est sapientum dicta recolentes, et ipsos in dicendo et scribendo doctiores fieri. [4] Ad legitimam vitam ; ex legis placitis componendam. [5] Veniam habere : dare. [6] Sequentes imaginem sapientiæ : Græc. deest. Sensus est, sententiis inhærentem, in verborum compositione nonnunquam defecisse. [7] Deficiunt verba hebraica : non eamdem vim habent. [8] Ipsa lex et prophetæ. Hæc indicant non modo legem, verum etiam prophetas, aliosque sacros libros jam in græcum versos : ac de lege quidem constat, cum Septuag. interpretes longe antea prodiissent Eleazaro pontifice, Ptolemæo Philadelpho rege. [9] Non parvam... quando inter se dicuntur : conferuntur. [10] Ptolemæi Evergetis. Vide præf. num. xiii. [11] Multa vigilia attuli doctrinam : Græc, multam vigiliam et doctrinam attuli . [12] Ad illa quæ : Græc. ad hoc ut ad finem ducens , etc. [13] Et illis qui volunt : Græc. interserit. Iis qui in parœcia, in vicinis locis : melius, in peregrinatione : Judæis in exteras regiones longe lateque dispersis ac sæpe peregrinantibus ; quemadmodum ipse auctor xxxiv, 12 ; li, 18. Hunc ergo librum peregre agentibus comparabat, ne a patriis legitimisque ritibus ad gentium mores deficerent.