Articulus 19

Quomodo passiones actum virtutis impediant, et de fortitudine rationis contra easdem.

FECIT autem Deus hominem ab initio rectum, originalem ei concreando justitiam, per quam sine difficultate et pugna, caro spiritui, sensus rationi, ratio quoque in cunctis Deo parebant.¹ Et hæc quidem originalis justitia supernaturale donum exstitit; eratque ea in universam primorum parentum posteritatem transfundenda, si transgressus non fuisset homo protoplastus. Denique, tota virtus justitiæ hujus ex ordine dependebat rationis ad Deum; ideoque ratione per inobedientiam a Deo aversa, facta est caro rebellis spiritui, pars quoque sensitiva rationi. Unde motus et affectiones quæ in appetitu sensitivo inferiorique parte hominis insurgunt, passiones vocantur : et virtutes ideo impedire dicuntur, quoniam rationis lumen judiciumque obtenebrant; ratione autem obnubilata, actus virtutis, quæ ex directione rationis dependet, impeditur. Enimvero, quum operationem unius potentiæ vehemens occupatio circa alterius potentiæ operationem impediat, ideo impetus passionis rationem obducit, ne debitum finem rectumque dictamen consideret; et quo fuerit vehementior passionis incursus, eo rationem magis a luce veritatis excæcat, bestialemque hominem efficit, ita ut instar bruti illuc feratur quo passio irrationabilis impellit.

Propterea, tam secundum philosophos quam theologos, ad hoc totum studium rationis est vertendum, ut passiones sibi subjiciat, ne inordinate insurgant; et si insurgunt, ne in actum irrefrenate procedant. Nempe, ut princeps philosophorum nos docet, passiones secundum se nec laudabiles nec vituperabiles sunt: quoniam a natura insunt, et propter ea quæ a natura habemus, non laudamur nec vituperamur. Et neque primi motus, qui pure naturales sunt, nec in nostra potestate consistunt, culpabiles sunt. Porro, si ratione moderentur, laudabiles fiunt; sin autem, culpabiles erunt: quemadmodum de motu iræ videmus. Potest namque ira bene ac male assumi.

Igitur ad hoc ut ratio passionibus dominetur, in primis quidem necessaria est magna prudentia, cauta cognitio, et inter bonum et malum vera discretio. Verumtamen sola cognitio non utique sufficit, sed et ipsæ insuper virtutes habituales extremitatibus passionum, videlicet excessui atque defectui, oppositæ exiguntur. Non enim ad refrenandam iram sufficit cognitio quomodo ira moderanda sit, sed mansuetudo quoque requiritur; cognitio autem præexigitur, ut per eam habitum virtutis sortiri conemur. Itaque in ipso exordio, antequam boni malique discretionem habemus, malo resistere non valemus; dum autem discretionem habemus, si malum non vitamus, transgredimur. Quum autem virtutibus adipiscendis studere incipimus, in principio sæpius inordinatos passionum impulsus sentimus; quo autem magis proficimus, eo rarius atque debilius talia patimur. Virtutibus vero adeptis, vel non insurgunt, aut si oriuntur, sine difficultate pelluntur.

Itaque, si lumen rationis in nobis forte est, insurgentium ortus passionum cito advertimus, easdem spernimus, dicentes intra nos: En inordinatissima motio, en prava affectio, en contemptibilis passio. Et qui sic agere potest, signum est quod lumen rationis in ipso forte est, passionibus dominans, virtutibus formatum. Si autem peccata passionesque dominantur capiti nostro, etsi in ipso passionum fervore ac impetu taliter eas advertere et reprobare nequimus, saltem præsenti tali cessante incursu, erubescamus, ad rationem redeamus, ejusque judicio acquiescentes, de præterito malo pœniteamus; et denuo ne in simile malum in futurum illabamur, providi circumspectique simus. Etenim sic agere, est virtutibus rite intendere, atque veraciter studiosum esse. Tale autem conamen unusquisque ad illarum passionum reformationem constantius laboriosiusque impendere egeret, ad quas vel ex harmonia naturæ, vel certe ex pessima consuetudine, proniorem se sentit. Nempe quo hujus sanctissimi studii major est labor, eo fructus erit copiosior, atque honor sublimior. Omnino enim magna violentia est necessaria, et in ipso conamine multa pœna; sed consideratio fructus et spes præmii horrorem tollit laboris, et vim flagelli diminuit.

Circa præinducta autem expedit scire, quod peccatum voluntatis contingit dupliciter, secundum Aristotelem in Ethicis: vel ex passionis inclinatione, ut jam explanatum est; vel ex certa malitia, quæ utique corruptiva est finis, ut qui propter habitum vitiosum quo infeliciter involutus est, ex electione pravi finis peccat: quemadmodum habituatus luxuriæ habitu, in ipsa delectatione venerea finem sibi constituit, eamque non propter passionis vigorem, sed propter se ipsam desiderat. Et taliter peccans, secundum Philosophum septimo Ethicorum, impœnitens dicitur; secundum theologos vero, induratus. Sed primo modo peccans, passione cessante, celeriter pœnitet.

Footnotes

1. Eccle. vn. ↩