Articulus 28
QUALITER BONITAS DIVINA RELUCEAT IN IRRATIONALIBUS.
SED et de ipsis, si oportet dicere, irrationabilibus animabus aut animalibus, id est, « si oportet » aut expedit loqui « de irrationabilibus animabus » ac brutis, quæcumque aerem secant, id est, volando aerem dividunt, et percussione alarum suarum efficiunt sonum. Unde in libro Sapientiæ dicitur :1 Commotis alis aerem verberant, et quæcumque in terra gradiuntur, ut gressibilia seu progressiva, et quæcumque in terra extenduntur, sicut reptilia, et in aquis vitam aut in mari et in terra sortientia, id est, quæ gignuntur et vivunt vel in terra, vel in aquis, aut in utroque, ut pisces aliqui, et aves quamplurimæ, et de quorum productione originali legitur in Genesi, et quæcumque sub terra cooperta vivunt et obruta, id est infossa seu pressa;23 et simpliciter quæcumque sensibilem, id est sensitivam, habent animam aut vitam, et hæc omnia per optimum animantur, id est, omnia ista vitam suam a summo bono mediate aut immediate participant per generationem aut creationem, et vivificantur a fonte vitæ, non formaliter intrinsece, sed effective.
Et germina omnia, ut plantæ, gramina, arbores, nutritivam et motivam habent vitam ex optimo. Et quæcumque sit inanimalis, id est non animalis, et non vitalis essentia, ut elementa, et plurima mixta, et mineralia, per optimum est, id est, ab optimo Deo sunt, ex quo, per quem, et in quo sunt omnia, et per ipsum essentialem habitum sortita, id est, a summo bono sumpserunt « habitum essentialem » id est formam substantialem, quæ eis est veluti habitus quiescens, inhærens, seu naturalem inclinationem.
Si autem et super omnia exsistentia est, id est, quoniam bonum increatum æternum excellit et excedit cuncta creata quæ sunt, quomodo igitur est optimum? non utique quasi inter illa contentum, aut tanquam unum illorum; et informe formificat? id est, qualiter ipsum non formatum ab aliquo, alia format? Et in se solo et non essentiale, id est, in se ipso separate exsistens, nec alicui alteri essentiale, essentiæ excellentia est, id est, omnis « essentiæ » creatæ essentia est, id est causa ipsius essentialitatis, et excellentissima est essentia; et non vivens vita limitata, seu ita quod in ipso sit aliud vivens, aliud vita, superans vita, id est vita omnem aliam vitam transcendens; et non intelligens per intellectionem a se distinctam, est superans sapientia, id est sapientia transcendentissima; et quæcumque in optimo informium sunt, id est, « in » Deo « optimo » fonte exemplarium rationum, a quibus reliqua cuncta formantur, et ipse a nullo formatur, sic informia quædam censentur [quæ] sunt supereminentissimæ specificationis, id est distinctionis superaltissimæ. Distinctis namque et propriis et specialibus rationibus, seu exemplaribus similitudinibus ac ideis, Deus æternus universa cognoscit et operatur, ut in libro LXXXIII Quæstionum loquitur Augustinus.
Et si justum est dicere, optimum quod est super omnia exsistentia, id est summum et incomparabile bonum, et id quod non ἓν, appetit, id est materia prima, naturali inclinatione formam substantialem appetendo, quæ est participatio quædam primi ac puri actus, videlicet Dei, sicut ait Philosophus: Materia appetit formam, quemadmodum turpe pulchrum, et femina masculum. Denique materia prima secundum se considerata, dicitur non esse seu non ens, quoniam est pura potentia et infinitum entium, sicut Deus dicitur purus actus et primum ens. Esse autem, est a forma: nam forma est quæ dat esse. Hinc Platonici posuerunt bonum ante ens, et bonum latius participari quam ens, atque materiam primam esse bonum, quia ordinatur ad bonum, puta ad formam, non tamen esse ens. In quibus S. Dionysius videtur sequi Platonem. Nam in isto volumine prius tractat de bono, quam de ente. Hinc Proclus Platonicus secundo theoremate Elementationis suæ theologicæ asserit: Materia quidem ex uno subsistens, entis secundum se est expers speciei; et iterum: ipsum quod non est, appetit bonum.
Et contendit quoquomodo in optimo esse, id est, materia quasi conatur et certat naturali desiderio « esse in optimo », id est summum bonum participare, et hoc esse ente superessentiali juxta omnium ablationem, sic exsistendo in « ente » primo per participationem, ut sit etiam ipsa ens, quæ secundum se nec est quid, nec quale, nec quantum, secundum Philosophum septimo Metaphysices; « ente (inquam) superessentiali juxta omnium ablationem », id est ente primo, puta in Deo, qui est ens superessentiale per abnegationem universorum ab ipso: quoniam non est ens nec aliquid omnium, prout res creatæ, et prout capere possumus, sed modo in infinitum sublimiori, nobis prorsus incomprehensibili.
Sed quod quidem nos in medio prætermissum effugit, id est, id quod jam supra omisimus tangere. Unde alia translatio continet : Quod nos in medio [orationis cursu] ferme fugerat. Et cœlestium principum et sublimitatum causa optimum, id est, summum bonum est « causa » effectiva, exemplaris ac finalis omnium supernorum principatuum « et sublimitatum » et potestatum, imo et terminationum ac finium. Omnia quippe in numero, pondere et mensura constituit. Et intrinsecos rerum fines seu terminationes instituit ac effecit, terminos quoque extrinsecos, terminos item durationis, secundum illud :
Sap. XI, 21.
Job XIV, 5.
Ibid. XXVIII, 3.
Ibid. XXXVIII, 4, 5, 10.
Constituisti terminos ejus, qui præteriri non poterunt. Unde et in libro Job asseritur : Universorum finem ipse considerat. Et rursus : Ubi (inquit) eras quando ponebam fundamenta terræ ? Quis posuit mensuras ejus ? Circumdedi terminis mare. Non aucta et nominativa, id est causa inaugmentabilis nec nominabilis ; vel ut alii textus habent, Non variata, id est invariabilis causa : unde subjungitur, et omnino immutabili eadem latitudine, id est, jugiter est exsistens in amplitudine suæ potestatis « eadem » et incommutabili.
Et consonantium, id est, causa est consonantiarum et proportionum cœlestium motuum. Quod non est intelligendum quod (juxta Pythagoricos) sit sonus realis consonantiaque corporalis in cœlestium motibus corporum. Propter quod alius habet textus : Motuum quoque quiete et sine strepitu vires suas agentium. Quod doctrinæ Aristotelis consonat. Si sic oportet dicere, id est, quia sic expedit loqui, maxima cœlesti via, id est, bonum illud supremum est causa in amplissimo cœlorum spatio ac itinere, motuum cœlestium.
Et sideralium ordinum, id est coordinationis stellarum. Unde Dominus ait ad Job : Numquid nosti ordinem cœli, et pones rationem ejus in terra ? Et decorositatum, id est pulchritudinum. Nempe ut in primo Timæi habetur, incomparabili pulchritudine mundus consistit. Et luminum quibus cœlestia corpora radiant et ornantur, et collocationum, id est situum et positionum.
Ibid. 33.
Et singularum stellarum permeabilis multimodæ motionis, id est, bonum illud æternum est causa prima ac principalis, quamvis forsan non immediata, multiplicium motuum siderum : qui motus sunt permeabiles, quia complentur quotidie in revolutionibus suis ; moventurque motu propriæ sphæræ ac motu mobilis primi.
Et ejus quæ est duorum luminarium, id est, etiam causa est motuum solis et lunæ, quæ Eloquia vocant magna. Unde in Genesi habetur : Dixit Deus, Fiant luminaria in medio cœli ; et fecit Deus duo magna luminaria. Quorum unum secundum apparentiam magnum vocatur, quia propinquissimum elementis ; aliud secundum veritatem, quod est in medio planetarum, secundum Ptolemæum aliosque communiter, quamvis Aristoteles putaverit solem proximum lunæ. Ab eisdem in eadem circummeabilis revolubilitatis, id est, summum bonum est causa revolutio-
Gen. I, 14, 16. nis luminarium horum ab oriente in occidentem, et econverso, secundum quæ apud nos dies et noctes terminatæ, id est, ex cursu et motu solis et lunæ accipiuntur et terminantur in terra dies et noctes, et menses et anni mensurati. Nam ex completione motus lunæ in sphæra sua ex motu primi mobilis, sumitur nomen et duratio mensis ; porro ex hujuscemodi completione motus solaris, sumuntur anni. Hinc legitur in Genesi : Sint in signa et tempora, et dies, et annos ; et in Jeremia : Hæc dicit Dominus, qui dat solem in lumine diei, ordinem lunæ atque stellarum in lumine noctis. Ecclesiasticus quoque ait : Luna ostensio temporis et signum ævi, mensis secundum nomen est ejus. Hinc subditur :
Ibid. 14.
Jer. XXXI, 35.
Eccli. XLIII, 6, 8.
Temporis et eorum quæ in tempore sunt, circulares motus segregant, et numerant, et ordinant, et continent, id est, luminaria ista distinguunt, et numerabiles reddunt orbiculares revolutiones quæ fiunt in tempore, ac tempore mensurant « et ordinant » eas causaliter, ac causant unam post aliam, sicque virtualiter « continent » ipsas.
Footnotes
Chapter 33 of 143