Articulus 14
QUID DE DIALOGO QUODAM PASSIONIS CHRISTI, UT INSCRIBITUR, VIRGINIS MARIÆ ET ANSELMI, SENTIENDUM SIT; ET OBJECTARUM QUÆSTIONUM DILUTIO.
HUCUSQUE extenditur expositio textus ex quatuor Evangelistis collecti, secundum ordinem historiæ de Christi passione, prout deservit et sufficere videtur ad sermocinandum declamatorie coram plebe; nunc consequenter addenda sunt aliqua de eadem materia, ad habendam prædictorum intelligentiam clariorem. Et quoniam prædicantes dominicam passionem ad populum, solent communiter intermiscere quædam ex collocutione (ut dicitur) habita inter beatissimam Virginem et Anselmum, ex quorum admixtione populus multum provocatur ad piam quamdam devotionem, compassionem et planctum, etiam plus interdum quam ex ipsa passionis Christi historia; ideo quæritur primo, quid de illa collocutione et querela videatur tenendum: an scilicet veraciter habita sit collocutio talis inter dignissimam Christi Matrem atque Anselmum, prout in libello seu dialogo de hoc edito recitatur, an potius Anselmus per se solum ediderit et conscripserit illum dialogum, nunc in persona gloriosissimæ Virginis, nunc in propria loquens persona (juxta quem modum quidam devotus de Ordine S. Dominici, composuit librum qui Horologium æternæ Sapientiæ nuncupatur, per modum dialogi jam in propria persona interrogando sub nomine discipuli, jam in persona Filii Dei respondendo sub nomine æternæ Sapientiæ);1 an magis credendum sit, quod dialogus ille de Christi passione non sit editus ac conscriptus ab Anselmo, sed ab alio quodam confictus ac scriptus sub persona et nomine Virginis præstantissimæ ac Anselmi. In discussione hujus materiæ volo per modum scholasticæ inquisitionis procedere, absque omni temeraria assertione et incauta immansione.
Itaque, quod dialogus ille non sit inter divinissimam Virginem et Anselmum habitus, neque ab Anselmo viro sapiente et sancto conscriptus per modum prætactum aut editus, sed ab alio quodam confictus, videtur posse probari ex multis quæ in illo dialogo habentur. Primo namque habetur ibidem: Quæsivit Anselmus, Dic mihi, carissima Domina, qualiter fuit passio Filii tui inchoata, seu quale fuit initium passionis Filii tui. Respondit Maria: Quando Filius meus a cœna cum discipulis suis surrexit, abiit Judas Iscariot ad principes sacerdotum, et Filium meum tradidit, et pro triginta argenteis vendidit. In hac responsione videtur falsum aliquod contineri, quoniam Judas non vendidit Christum in die Cœnæ, nec quando Christus cum discipulis suis surrexit a cœna, sed die præcedenti, videlicet feria quarta, ut dictum est supra.2
Deinde in dialogo illo quærit Anselmus: Quales fuerunt illi denarii? Respondit Maria: Ismaelitici, quibus et Joseph venditus fuit ante quatuor millia annorum, et hereditaria successione fuerunt devoluti ad illos Judæos qui Filium meum emerunt, et unusquisque denarius valuit decem usuales. In hac responsione videntur duo falsa includi. Primum est, quia Joseph non fuit venditus ante quatuor millia annorum ante Christi venditionem, prout hoc ex Scriptura canonica et ex doctoribus quoque authenticis videtur posse probari. Scriptum est enim tertio Regum libro: Quadringentesimo et octogesimo anno egressionis filiorum Israel de terra eam; propter inimicos meos eripe me. Ægypti, in anno quarto regni Salomonis super Israel, ædificare cœpit domum Domini. Sicque ab egressu3 filiorum Israel ex Ægypto usque ad exordium constructionis templi Salomonis, non fluxerunt ad plenum quingenti anni. Porro a tempore venditionis Joseph usque ad egressum filiorum Israel de Ægypto, non fuerunt plenarie quadringenti anni: quoniam tempus seu numerus annorum de quo Dominus ad Abraham ait, Scito prænoscens Gen. xv, 13. quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et servituti eos subjicient et affligent quadringentis annis, secundum expositores concorditer, incipit computari diu ante tempus nativitatis Joseph, videlicet a tempore quo Deus locutus est verba illa ad Abraham, vel a tempore quo natus est Isaac. Templum quoque Salomonis, secundum doctores, duravit et stetit circiter annis quadringentis viginti tribus, prout ex textu tertii et quarti Regum probatur. Deinde a tempore destructionis templi Salomonis usque ad Christi passionem fluxerunt circiter anni quingenti. Ex quibus concluditur, quod a tempore venditionis Joseph usque ad Christi venditionem, non fluxerunt duo millia annorum, secundum dicta expositorum. Aliud falsum quod in præfata responsione videtur includi, est quod Joseph venditus fuit pro illis triginta denariis pro quibus et Christus est venditus: quia ut in Genesi Ibid. xxxvii, 28. legitur, Joseph venditus fuit pro viginti argenteis. Et quamvis aliqui textus habeant, Pro triginta argenteis, tamen secundum Hieronymum, Hebraica veritas continet, Pro viginti argenteis.
Præterea in dialogo illo legitur Virgo præstantissima dixisse Anselmo, quod Filius suus passione instante oravit hos versus: Exaudi me, Domine, quoniam benigna est misericordia tua; secundum multitudinem miserationum tuarum respice in me. Et ne avertas faciem tuam a puero tuo; quoniam tribulor, velociter exaudi me. Intende animæ meæ et libera Ps. lxviii, 17-19.
Sed de hac re nullus quatuor Evangelistarum aliquid tetigisse videtur.
Deinde legitur ibi Mater virginea atque sanctissima dixisse Anselmo: Mane facto, eduxerunt Filium meum de domo Annæ ad Caipham pontificem. Quod dictis sanctorum evangelistarum Matthæi, Marci et Lucæ non videtur consonare, ut patet ex Cf. p. 475 A. præinductis: imo, secundum eos, mane facto, eductus est Jesus de domo Caiphæ ad Pilatum; atque in domo Caiphæ fuit Christus in ipsa nocte consputus, velatus, colaphizatus, non in domo Annæ, prout in dialogo illo narratur excellentissima Virgo, regina cœli, domina mundi, Genitrix veri et summi Dei, dixisse Anselmo.
Consequenter in illo dialogo quærit Anselmus: Habuistine aliquam spem, o carissima Domina, quod liberari posset Filius tuus? Ad quod fertur ibi respondisse Maria dulcissima: Ego sciebam quod Filius meus tam ingeniosus erat et facundus, quod sperabam quod se liberaturus esset, vel quod se excusaret, si ad judicem venisset. Fuit etiam ita amabilis, quod sperabam quod ejus misereri deberent. Insuper in illo dialogo recitatur benedicta Maria respondisse Anselmo: Multum sperabam quod dum turba conveniret, cui frequenter dulciter prædicavit, et quorum infirmos curavit, quod eum de Judæorum manibus liberarent. Hæc autem videntur nullatenus posse stare, quoniam beatissima Virgo scivit certissime Filium suum passurum et occidendum, imo ad hoc venisse in mundum ut sua passione redimeret genus humanum. Non ergo speravit quod eriperetur de manibus Judæorum, atque evaderet.
Amplius in dialogo illo fertur gloriosa Mater et Virgo dixisse: Herodes posuit coronam super caput Filii mei. Et subditur ibi: Hac corona imperatores coronabantur. Sed non videtur hoc verum, quoniam coronam qua imperatores coronabantur non habuit ibi secum Herodes, ut apparet. — Deinde legitur sacratissima Virgo dixisse in illo dialogo, Panniculum capitis mei circumligavi lumbis ejus; et quod cruce super terram posita, affixerunt Jesum eidem. Quædam autem devotæ personæ dixerunt sibi revelatum, quod unus adstantium linteum lumbis Christi apposuit, et quod cruce erecta, affixerunt Jesum stando super scalas aut tabulas. — Rursus ait ibidem altissima atque purissima Virgo: Tunc, videlicet post depositionem Filii mei a cruce et ante sepulturam, glorificatus est Filius meus, ita quod nulla plaga aut livor in corpore ejus apparuit, ac si nunquam aliquid passus fuisset. — Iterum dicitur ibi, quod benignissima Virgo præ tristitia et mœrore voluit cum suo Filio sepeliri, et quod Filio suo sepulto, voluit ad eum intrare; et item quod dixit, Hic exspectabo Filium meum donec moriar. Quæ non videntur sapientissimæ Virgini convenire.
Pro responsione ad istam materiam id tangere possum, quod Anselmus a sua pueritia fuit beatissimæ Virgini valde devotus et amator ejus præfervidus, vir magnæ sapientiæ ac virtutis:4 ideo si ipse asseruit sibi ista revelata a Virgine benedicta, quæ in præallegato habentur dialogo, assertio sua fide digna censenda est. Sed propter prætacta motiva affirmare non audeo quod ipse hoc ipsum asseruerit, aut præfatum dialogum seu libellum conscripserit, nec inveni aliquem doctorem authenticum hoc dicentem. Verumtamen, quia dialogus ille solenniter intermiscetur prædicationi dominicæ passionis, et audientes ex verbis illius libelli non mediocriter compunguntur, non audeo affirmare quod conflictus aut falsitati admixtus sit ille libellus. Unde hujus rei determinationem atque judicium sapientioribus majoribusque committo, præsertim Ecclesiæ. Hinc quoque prædicantibus passionem arbitror consulendum, ut verba illius dialogi sic prædicationi passionis admisceant, quod tamen absolute non asserant in proprio corde, quod collocutio illa sit veraciter habita inter electissimam Virginem et
A Anselmum; sed potius cum quadam pia æstimatione, conjectura aut probabilitate sentiant forte sic contigisse illud colloquium: prout cancellarius Parisiensis Johannes de Gerson in tractatu quodam de Gradibus certitudinis, veritatem docet esse loquendum in tali materia.
Præterea, quia non audeo affirmare dialogum illum esse conflictum sive mendosum, breviter tangam qualiter respondendum sit ad objecta, et qualiter verba hujusmodi possint pie intelligi et salvari, semper tamen sub correctione majorum loquendo. Ad primum ergo objectum poterit responderi, quod Judas post Cœnam vendidit Christum quantum ad exsecutionem, id est, venditum tradidit; vel quod dicitur eum vendidisse, non refertur ad verbum illud præcedens, Post Cœnam, sed quasi recapitulatorie dicitur et suppletur, quoniam antea factum fuit.
Ad secundum posset quis dicere, quod facile et frequenter error contingit in numerorum descriptione: imo in Scripturis canonicis, ex vitio, negligentia aut imperitia scriptorum, interdum hoc accidit, prout Magister in historiis circa librum Regum, et alii protestantur. Sicque potuit in descriptione præfati libelli ac dialogi evenire, præsertim quia et stilus illius hinc inde apud diversos et in diversis codicibus variatur. Quod vero objicitur de numero argenteorum, quoniam Joseph venditus fuit pro viginti, solvi potest, dicendo quod major pars pro toto frequenter accipitur: sicque Jesus diceretur venditus pro triginta pro quibus et Joseph, quoniam inter illos triginta argenteos fuerunt et continebantur viginti illi argentei pro quibus Joseph fuit venundatus, et superadditi erant alii decem.
Ad tertium quod de versibus illis a Christo dictis objicitur, dicendum quod Evangelistæ non omnia conscripserunt: imo S. Lucas testatur, quod Jesus factus in agonia, oravit prolixius.5 Unde constat quod multo plura verba dixit orando, quam Evangelistæ commemorant. Et quoniam psalmus in quo tres præfati versus continentur, de Christo ad litteram scriptus est, non est incredibile eum orasse tres illos affectuosissimos ac devotissimos versus.
Ad quartum quod objicitur de eductione Christi a domo Annæ, Mane facto, etc., potest quis dicere, quod mane vocatur ibi hora post mediam noctem. Quod vero objicitur de consputatione, velatione, colaphizatione Christi facta in domo Caiphæ, et non Annæ, solvi potest dicendo, quod etiam forte talia facta sunt Christo in domo Annæ, quamvis Evangelistæ non scripserint hoc, quia nec oppositum conscripserunt; vel per anticipationem sanctissima Virgo hoc retulit. Nam et Augustinus sentire videtur, quod Petrus in domo Annæ ter Christum negavit, ut dictum est.6
Ad alia objecta, quæ et fortiora videntur, in quibus habetur quod beatissima Virgo speravit quod Filius suus se excusaret et a judice liberaretur, atque a turba de Judæorum manibus eriperetur, dicendum quod utique Deifera et illuminatisima Virgo certissime noverat semper, vel actu vel habitu, Filium suum crudelissime occidendum, et sua morte redempturum genus humanum. Nam et in præfato dialogo inducitur loqui Anselmo: Licet scirem quod Filius meus humanum genus deberet redimere, tamen propter maternum affectum, doloris gladius de quo Simeon dixerat, animam meam transfixit.7 Attamen accidere potuit, quod mitissima ac benignissima Virgo tunc fuit tam vehementissime absorpta compassionis affectu, ense doloris et acerbitate quasi infiniti mœroris, quod actualiter non consideravit ea quæ habitualiter optime scivit: sicque secundum humanæ æstimationis conjecturam et probabilitatem verisimilem, potuit suo modo sperare quod Filius suus se excusaret et a judice dimitteretur, atque a turba eriperetur: non quod absolute et ex deliberata ratione hoc sensit aut peroptavit, sed modo jam tacto. Et hoc videtur probari ex verbis S. Paulini episcopi, qui in epistola ad B. Augustinum sic loquitur: In Evangelio Simeon dixit, Tuam ipsius animam pertransibit gladius.89 Non ait, Carnem, sed, Animam, in qua pietatis affectus continetur, et doloris aculeus quasi gladius operatur, quum aut aliqua carnis suæ injuria (id est molestia) afficitur, ut in Joseph, aut dum affectionis internæ tristitia vel dolore cruciatur, ut in Maria: quam utique materna mens duxit ad crucem Domini, in quo, scilicet Domino, vel in qua cruce, tunc tantum sui corporis Filium cogitabat; ut quum eum vidisset mortuum, humana infirmitate lugeret, sepeliendumque colligeret, nihil sibi de ipsius resurrectione præsumens, quia subsecuturæ admirationis (id est mirabilis resurrectionis) fidem pœna passionis in oculis posita excæcabat. Ecce ex his S. Paulini verbis demonstratur propositum. Denique S. Joannes Chrysostomus in libro de Laudibus Pauli apostoli scribit: Celeberrimus mos est constitutis in summo dolore pro aliis, ut aliquam sibi quærant consolationem pro illis. Sicque excellentissima Virgo de unigeniti Filii sui afflictionibus maximis maxime dolens, poterat secundum inferiorem rationem naturalemque pietatem et sensitivum appetitum aliquam sibi consolationem et spem intra se formare de Filii sui ereptione et evasione, quem tam eloquentissimum sapientissimumque cognovit, et paulo ante tam libenter auditum a turbis, quibus et tot ac tanta beneficia condonavit; quamvis talia ex deliberata ratione non cogitavit. Sic quippe et ipsemet Christus, quamvis certissime noverat se passurum, oravit:10 Pater, si fieri potest, transfer a me calicem istum.
Ad id quod objicitur de corona, dicendum quod potest intelligi de corona eadem, aut in specie simili.11 — Ad ea quæ objiciuntur de panni circumligatione et Christi crucifixione super terram, dicendum quod multi Sancti idem dixerunt; et quæ contra hoc objiciuntur, non sunt majoris auctoritatis quam ista. — Ad ultima objecta respondetur, quod vehemens et ardentissimus amor, secundum quod ait S. Hieronymus, modum nescit, rationem non pensat, nec communi lege constringitur : ideo ardentissima virgo Maria præ ineffabilis caritatis ardore et doloris immensitate potuit talia verba proferre et hujuscemodi gestus ostendere, non solum irreprehensibiliter, sed et meritorie valde.
Et quod dixit, Hic exspectabo donec moriar, intelligendum fuit : Parata sum hic ex compassione spiritum tradere, nisi interim resurrexerit Filius meus hoc loco sepultus.
Itaque juxta hanc moderationem, videntur verba præfati dialogi inter beatissimam Virginem et Anselmum de Christi passione, posse salvari.
Footnotes
Chapter 14 of 34