Caput XIV. De humilitate interiori et exteriori, et de triplici ejus distinctione.

Ecce tu pulchra es, amica mea, ecce tu pulchra (Cant. IV). Commendat Christus in anima perfecta duplicem decorem, quod videlicet et foris pulchra sit per sanctam conversationem, et intus per simplicem intentionem, et mentis humilitatem. Est itaque haec exterior pulchritudo animae, cum temperanter in omnibus vivit, cum tenui utitur victu et vestitu, cum cavet omnia superflua, vel reprehensibilia, et exercet omnia justa et honesta. Item decorant hanc, cum est composita in opere pariter et sermone, cum sociabilem et amabilem se ad omnes exhibet, neminem laedens, neminem circumveniens, omnibus compatiens et omnibus pro posse subveniens. Et item, cum est prudens, pudica, et mitis, et mansueta, et caeteris bonis in omnibus ornata, habet recte decorem exterius anima cum habet honestatem in habitu, et gravitatem in gestu, hilaritatem in vultu, aures non prurientes, oculos non sublimes vel curiosos, linguam eruditam, et a levibus verbis vel inutilibus temperatam, et bona et salubria proferentem. Venustat et hanc cum non turbatur ira, vel impatientia sive rancore, cum non contendit, non detrahit, non judicat, nec talia tractantibus aurem accommodat, cum conversatur cum omnibus non solum sine querela, sed etiam cum gratia. Est item pulchra, cum fervens est in opere bono, in Dei servitio, in fraternae charitatis occupatione, in omnibus agendis strenua, fervens et discreta. Est alia interior pulchritudo, cum in omnibus quae laudabiliter gerit simplicem oculum, id est intentionem, habet, nec affectans, nec curans ab hominibus laudari, sed laudem, quae a solo Deo est, quaerens et superna tantum appetens. Cum itaque foris pulchra sit per opera, magis decoratur, et placet intus divinis obtutibus per intentionis puritatem et humilitatem, et sensu mentis quo et magna agit, et sibi semper vilescit. Quae mentis vilitas tanto pretiosior est, quanto de fonte amoris et fervoris radice procedit. Amanti enim et devoto nunquam sufficit quod habet, nec magnum reputat quod egerit, quia inopem se judicat quisquis desiderio semper ad majora anhelat.

Est igitur humilitas quaedam devota, quaedam voluntaria, quaedam coacta. Coacta est quando homo peccata, infirmitatem ac imperfectionem suam ante oculos sibi revocans quasi invitam mentem, et bona sua ante oculos magis habentem demutescere facit, et sibi vilescere. In his et si coacta est, tamen perficitur, ut hanc mens aliquatenus consequatur. Si tamen per negligentiam cesset cogendi magisterium, statim ab ea dilabetur, et ad pristinam superbiam sine remissione deducetur. In aliquibus vero nec cogi potest, mente semper sursum ad alta et consueta tendente, nec est aliquid quod mentem per humilitatis infima deprimere et submittere valeat. Alta est enim superbis humilitas; et si ad eam aliquando conscendere conentur, illico relabuntur. Ad quam ideo non conscendunt, quia infirmo desiderio ad hanc tendunt. Volunt enim et non volunt, sicut Salomon de pigro dicit: Vult et non vult piger (Prov. XIII). Voluntaria est humilitas cum ex rationis ductu homo videt quam infirmus sit et peccator. Et quod, juxta Job, non sit ei auxilium in se, et huic rationi consentit voluntas, et hoc judicium diligit, et despectus esse eligit, quia sic nosse esse sic expedire novit. Lubens itaque se humiliat, quia illustratus per gratiam, humilitatem sicut et alia bona jam amat. Non autem est coacta haec humilitas; quia excusso jam tempore et debilitatis vitiorum passionibus, ad hanc libertatem spiritus pervenit anima, ut bonum eam delectet, eique sapiat.

Est item alia sublimior humilitas quae non coacta, non rationis ductu tracta, nec solum voluntaria, sed fervens et devota est: hanc habet perfecta anima quae tanto est humilior, quanto fuerit devotior, et quantum crescit in spiritu aut cognitione, tantum proficit in humilitate. Vera enim gratia non extollit, sed humiliat; quia hominem sibi plenius demonstrat, et sublimitatem ejus intelligens videt quam exiguum sit, quod de ea capere potuerit. Quantum quisque spirituales epulas edit, tantum et esurit: quae, quia ad plenum nunquam comprehendi possunt, nunquam desideranti sufficiunt: unde semper hanc humiliant, quia semper ejus deliciae minus quam desiderantur abundant. Humiliat itaque talem animam degustata gratia, pariter et considerata bonorum exempla, consideratio peregrinationis et multimodae miseriae humanitatis, amor supernae felicitatis et desiderium libertatis, quia scilicet liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei. Anima talis purgata terrenis delectationibus, spiritualia tantum desiderare novit, et tota in amorem horum atque in affectum virtutum transit; hanc humiliat amor Christi, qui pro ipsa humiliatus est; humiliat amor ipsius virtutis, quam ideo amplectitur, quia Christus hanc specialiter amavit et habuit; unde et singulariter virtus Christi dicta est: placent ei omnia humilia, quia intelligit haec esse sublimia. Scit enim quod mox ut humiliatur intus exaltatur, quia Christo assimilatur, qui minimus, id est humillimus erat in regno coelorum, id est in praesenti Ecclesia, cum esset magnus et Altissimi Filius. Spiritus Christi qui in hanc accendit ad illius amorem, instruit etiam ad illius humilitatem, quo quantum plena est tantum abjecta esse eligit, quamque beata est, tam pauper est spiritu. Neque enim potest quae Spiritum Christi habet non amare quod Christus amat et habet. Tantaque est convenientia amoris Christi et humilitatis, ut qui alterum horum habuerit, alterum necessario habere comprobetur. Et quantum habuerit unum, tantum habeat alterum; ut si vere amas, vere sis humilis; et si minus sis humilis, minus amare convincaris. Perfecta ergo anima, quia diligit, humiliatur, et propter hanc humilitatem, quae de radice dilectionis procedit, merito dilecta et pulchra vocatur. Cujus duplex pulchritudo commendatur, exterioris videlicet operis et interioris humilitatis. Et merito laudatur qui et magna agit, et humiliter de se sentit; non alta sapit, sed humilibus consentit, et in omnibus humilem sensum gerit.