Caput XVI. Quod ab hora conceptionis suae coepit bonorum et malorum nostrorum experientiam capere et habere.

HUGO. Diu certe sustinui loquentem, ne ante expletam sententiam vestrum sermonem interrumperem, quamvis in hac vestra de regibus sententia nonnihil esset quod animum meum ad quaestionem pulsaret. RICH. Ecce parati sumus audire, si quid affers quod te jure debeat movere. HUGO. Certe si duo illi quales designatis reges, id est, gemina regum series, quarum unam dicis legitimam, alteram vocas adulterinam; si ista, inquam, gemina regum series ad ultimum defectum sub Emmanuelis infantia veniret, antequam ad annos discretionis juxta aetatem venisset, non esset in illa quam ponitis sententia, ut mihi videtur, quod jure reprehendi debuisset. Sed constat satis quia ante Emmanuelis nostri nativitatem, imo et ante ejus conceptionem, regalis jam in Judaismo potestas ad alienigenam transierat: nam ante ejus adventum Herodes jam per aliquot annos regnarat. Si itaque propheta illud tempus designare voluit, quo Israeliticum regnum defecit, cur dicit: Antequam sciat puer reprobare malum, et eligere bonum, derelinquetur terra a facie duorum regum suorum? Vel cur non potius dicit: Antequam nascatur, imo antequam in utero concipiatur, derelinquetur terra a facie duorum regum suorum? RICH. Hoccine est illud, frater, quod te movet, vel merito movere debet? Quando ergo putas hunc puerum, de quo jam multa audisti; quando, inquam, putas hujus nostrae egenae scientiae quae per experientiam est, primo participem fieri? HUGO. Jam video quaestionem meam esse solutam, jam video quod ante praevidisse debueram; sed hunc puerum nimis negligenter, et velut unum e caeteris attendebam. Dicite tamen quae proposuistis; libenter audio quae minime ignoro, si forte cum eo quod scio contingat et illud audire quod nescio. RICH. Dic ergo quando Emmanuelem nostrum hujus nostrae egenae scientiae primo putas participem fuisse? HUGO. Scio quia anima Christi ab hora conceptionis suae tam sapientiae, quam scientiae plenitudinem accepit; nihilominus tamen ad eam, quae per experientiam est, scientiam, per temporum intervalla perfecit. RICH. Profecto et in scientia, et sapientia per accessum temporis proficiebat; sed de scientiae ejus primordiis, non de profectu quaestio inter nos erat. HUGO. Paratior sum in hac re vestram audire, quam meam sententiam ponere. RICH. Certe si anima Christi ab hora conceptionis suae plenitudinem scientiae et sapientiae habuit, quid circa carnem suam, quid circa semetipsam ageretur ignorare non potuit. HUGO. Nil verius. RICH. Qui igitur formam servi accepit, qui in similitudinem carnis peccati venit, profecto ab ipsa hora conceptionis per experientiam didicit, et novit quid esset bonum sensibilitatis, et malum passibilitatis, utpote qui carnem sensibilem et passibilem accepit. Nec solum secundum carnem, sed et secundum mentem tam bonorum quam malorum nostrorum absque peccato particeps fuit. Nam ordinatos quidem, sed tamen passibiles affectus habuit. Testatur hoc, quod videns civitatem coepit super eam flere, quod sub tempore passionis coepit pavere et taedere. Ab ipso itaque incarnationis exordio experiendo didicit, et per experientiam scivit quid esset juxta aliquid malum corruptibilitatis, et juxta aliquid quid esset bonum incorruptibilitatis, malum corruptibilitatis secundum poenam, bonum incorruptibilitatis secundum culpam. Quantum itaque ad temporis expressionem, et sententiae veritatem nihil aliud est dicere: Antequam sciat puer reprobare malum, et eligere bonum, quam si diceretur: Ante pueri conceptum derelinquetur terra a facie duorum regum suorum.

Et nota quia cum praemiserit: Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum et eligere bonum, non repetit quia antequam butyrum et mel comedat; nec dicit: Antequam butyrum et mel comedendo sciat reprobare malum, et eligere bonum. Nihil dicit in quo nos cogat infantiae ejus tempora intelligere, vel quod non possumus congrue ad conceptionis ejus tempora referre.