XXXII. Van viere manieren van reden die deren moghen den menschen

In viere manieren van reden vallen bi wilen dese menschen die vervult sijn met quaden humoren, dat is met ongheoirdender gheneychtheit lijflies ghemaecs en̄ vreems troests van creaturen¹

Die ierste rede die heetet daghelijks², dat is menichfuldicheit van herte³; want dese menschen willen van alle dinghen weten, ende te allen dinghen spreken⁴, en̄ alle dinc callingieren en̄ berechten⁵; ende haers selfs verghetense dicwile. Vremder sorghen dragen si vele; dicwile moeten si haren onwille horen⁶; met cleynen ocsuynen mach mense stoeren⁷. Haer ghepeys es menigherhande, nu dus, nu soe, nu hier, nu daer; het gheliket den winde. Dit es een dagelics rede; want hiermede sijn si becommert en̄ onledich en̄ menichfuldich, van smorgens toten avonde en̄ bi willen snachs, slapende en̄ wakende. Al mach dit bestaen metter gracien Gods en̄ sonder dootsonde, het hindert doch der ynnicheit ende inwendighe oefeninghe, en̄ smaec van Gode en̄ van allen dogheden. En̄ dit is ene ewighe scade.

Die ander rede comt over anderen dach. Die hetet onghestadicheit. Al merret hi langhere, hi is dicwile sorchlikere⁸. Dese rede es tweerhande: die een comt van ongheordender hitten, en̄ die ander van couden. Den ghenen die van onghetemperder hitten comt, dien hebben sommighe goede liede; want alsi gheroert werden van Gode, ofte die gheroert hebben gheweest en̄ daer ghelaten werden van Gode, soe vallen si some in onghestadicheit. Alse nu kiesen si ene wise, alse morghen ene andere⁹; ende alse in desen tide willen si swighen, enen anderen tijt willen si spreken. Nu willen si in dese ordene gaen, nu in die andere. Alse nu willen si al hare goet om Gode gheven, alse nu willen sijt behouden. Alse nu willen si achter lande lopen¹⁰, alse nu willen si hem in ene cluse sluten. Alse nu willen si dicke ten Sacramente gaen, en̄ daer na in corten tiden achten sijs luttel. Selke wile willen si harde vele lesen, ende daer na in corten tide vele zwighen. Dit es algader nievinghelheit¹¹ en̄ onghestadicheit die den mensce hindert, ende ledt te verstane inwendighe waerheit; en̄ si benemt den gront en̄ de oefeninghe alre ynnicheit.

Nu verstaet waer af dese onghestadicheit comt in goeden menschen. Wanneer die mensche sijn meninghe ende sine werclike drift van binnen meer set op doghede en̄ op utewendighe wisen, dan op God en̄ op enicheit met Gode: al blijft hy inder gracien Gods (want hi meynt God inden dogheden), doch is sijn leven onghestadich; want hi en ghevoelt hem niet rastende in God boven alle doghede. Ende hier omme heeft hi, dies hi niet en weet; want dien hi soect in dogheden ende in menichfuldigher wisen, dien heeft hi in hem selven boven meyninghe, en̄ boven doeghede, en̄ boven alle wisen. Daer omme sal dese mensche dese onghestadicheit verwinnen, soe moet hi leren te rastene, boven alle dogheden, in Gode en̄ in die hoghe enicheit Gods. Die ander rede der onghestadicheit, die van couden comt, dien hebben alle die menscen die Gode meynen, ende yet daer bisetten dat mede ghesocht en̄ ghemeynt wert onordenlike¹². Dese rede comt van couden; want daer is cleyne die hitte der caritaten, daer vremde dinghen met Gode de werken der doghede driven en̄ herwecken. Dese lieden sijn onghestadich van herten, want in alle dinghen die si doen soect nature heymelike dat hare, en̄ dicwile sonder hare weten, want si en kennen hem selven niet wale. Dese menscen kiesen en̄ vertien¹³ alse nu ene wise, alse nu ene andere; alse nu willen si den enen te biechten en̄ te rade gaen van al haren levene¹⁴; en̄ alse merghen kiesen si enen anderen. Van allen dinghen willen si raets vraghen, en̄ selden yemants raets volghen. Al datmen hem mispriset en̄ lachtert, dat souden si gherne onsculdighen ende verscoenen. Scoenre woerden hebben si vele, maer daer is luttel ynne. Gherne namen si dicwile ere van dogheden met cleynen werken¹⁵. Si begheren dat hare dogheden openbare werden, ende hier omme sijn si ydel en̄ en smaken hem noch Gode niet. Andere menscen willen si leren, en̄ node willen si gheleert ofte berespt sijn. Ene natuerlike gheneychtheit op hem selven, en̄ ene verborghene hoverde, maect dese onghestadich. Dese lieden gaen op den boert vander hellen: misterden sy yet meer, si vallen daer ynne.

Ute desen rede der onghestadicheit comt bi wilen, in selken menschen, de vierden dach rede¹⁶, dat is ene vervreemtheit Gods en̄ sijns selfs ende der waerheit en̄ alre doghede. En̄ soe valt de mensche in ene dwalinghe, dat hi niet en weet waer hijt heeft, ofte wat hi doen soude. Dese siecheit es sorchlikere dan enighe der andere.

Ute deser vervremtheit valt die mensce, bi wilen, in enen rede die hetet die dobbel quaerteyne, dat is onachtsamheit. Dan wert die vierde dach ghedobbeleert¹⁷, en̄ cume mach hi meer ghenesen; want hi wert roekeloes, en̄ onachtsam alles dies hem noot es ten ewighen levene. Soe mach hi in sonden vallen ghelijc enen die noyt van Gode en wiste. Mach hem dat ghescien die hem qualike regeren in deser wisen der ghelatenheit, soe moghen si hem sere ontsien die nye van Gode noch van ynnighen levene en wisten, noch van enighen smake dien goede menschen hebben in haerre oefeninghen.

Footnotes

1. Sur. Pravis humoribus repletos dico, qui immoderaliùs et inordinatè corporis commodis, et peregrinis creaturarum consolatiunculis afficiuntur ac dediti sunt. ↩

2. Sur. Prima febris quotidiana dicitur. ↩

3. Sur. et significat cordis multiplicitatem. ↩

4. Sur. de rebus omnibus loquuntur. ↩

5. Sur. multa judicant, et pluribus rebus sese admiscent. Het woord kalangieren staet by Kiliaen in den zin van berispen, bestraffen, het latynsch arguere, reprehendere, enz. ↩

6. Sur. Saepius quae nolint, audire coguntur. ↩

7. Sur. levi occasione turbantur. ↩

8. Sur. niet volstrekt nauwkeurig: Haec febris, licèt interim diu protrahatur, saepè tamen periculosa est. ↩

9. Sur. Istiusmodi modo hunc, cras aliam amplectuntur vivendi modum. ↩

10. Sur. Interdum exteras peragrare regiones proponunt. ↩

11. Met dit woord hebben de afschryvers gesukkeld. G en I hebben het doorgehaeld, L en N hebben 't weggelaten, gelyk Surius het ook gedaen heeft in zyne vertaling. F en D hebben het behouden, maer de eerste schryft nievinghelijcheit. Versta, zucht tot nieuwigheid, veranderingslust. ↩

12. Sur. qui Deum quidem amant, sed tamen simul cum Deo etiam aliud quiddam inordinatè intentione et amore persequuntur et quaerent. ↩

13. Sur. aut eligunt aut aversantur. ↩

14. Sur. Hodiè quidem nescio cui totius anteactae vitae suae peccata confiteri, et ab eo consilia petere volunt. ↩

15. Sur. Optarent quidem virtutes et honorem consequi, sed parvo aut nullo labore. Niet volstrekt nauwkeurig. ↩

16. Aldus L en N. By Sur. febris quartana. Het woord rede ontbreekt in de andere codices, doch wordt er noodwendig by verstaen. ↩

17. Sur. ubi quarta dies geminatur. ↩