XXXVI. De praeclarissimo nomine Jesu. De praecipuis quibusdam D. Jesu solemnitatibus. De creatione et ruina angelorum et hominum, etc

Die edele name Jhesus die is ghehoecht, gheheert en̄ ontsien boven allen namen in hemel en̄ in eerde, boven allen creaturen, en̄ boven alle mate¹, ewclike al sonder einde. Onse hemelsche Vader, en̄ onse ertsche moeder, hebben ons haren sone ghegeven mit sinen name Jhesus. Onse ewighe Vader sant sinen Sone met sinen name, overmits den inghel Gabriel, tote der maghet Marien, en̄ si ontfine den Sone en̄ sinen name in haren preciosen lichame met oetmoedigher herten, in groter weerdicheit. Want Jhesus, ende sine name, es onse lof, ere en̄ titel, beghin ende einde alre digniteit. En̄ dit was inden lenten, in die ierste maent vanden jare in die oude wet. En̄ inden selven tide² hadde God hemel ende erde ende tijt ghemaect, den lope der hemele, sterren en̄ planeten, en̄ alle dine, na sijn behaghen. En̄ inden selven tide woudi alle dine vernuwen, en̄ verhoghen met hem selven in enen hogheren state³: ende daer omme sant hi sinen Sone in Marien lichame, met enen nuwen name die daer te voren nye ghehoirt en was. En̄ die edele maghet verbarch haren sone, ende sine name, ‧ix‧ maende in haren reinen preciosen lichame, dat was inden lenten en̄ alden somer, tote inden winter. En̄ doen si ghebaerde haren sone uut haren reynen lichame, sonder smerte en̄ sonder vlecke, doen songhen die inghele inder lucht hier beneden⁴ Gode lof en̄ ere: en̄ alle die werelt was in vreden. Achte daghe daer na, datmen dat kynt besniden soude na Moyses wet, doe leverde Maria haren sone, en̄ openbaerde sinen name dien si ghehoirt hadde en̄ onfaen van Gode overmits den inghel Gabriel. Doen wart dat kynt besneden, en̄ storte sijn bloet vore onse sonden, en̄ sine name wert gheheten Jhesus: en̄ dit was van Gode ewelic aldus voirghesien. Die ierste feeste, en̄ oec die meeste die noyt⁵ gheoefent was in Jhesus name, die was inden lenten, doe onse hemelsche Vader sant sinen Sone, metten name, in Marien lichame. Te dier feesten en was nieman meer dan Jhesus en̄ Maria ende die inghel Gabriel, die Gods bode was van deser feesten.

Al was dese feeste groet, en̄ beghin al onser salicheit, si was verborghen en̄ onbekint in al die werelt. Die naeste feeste, die hier na volghet, was inden winter, doen Maria haren sone ghebaerde te Bethleem in Davids stat. Te diere feesten was Jhesus, Maria en̄ Joseph; die inghelen songhen Gode lof ende ere, peys en̄ vrede allen menschen die goeds willen sijn. Die herden die quamen, en̄ aenbeden en̄ ereden dat kynt met sijnre moeder in groter weerdicheit. Dese feeste hevet die meeste octave⁶, en̄ oec die blijtste, die daer te voren nie⁷ gheoefent en was in figuren der ouder wet. Want Maria brachte haren sone, datmenne besniden soude, en̄ sinen name⁸ openbaren in al die werelt, dien si ontfaen hadde van Gode en̄ vanden inghel, en̄ verborghen in harc herte tote op dien dach. Te deser feesten was Jhesus, Maria en̄ Joseph, die Joden en̄ Marien maghe, die dat kint besneden na die wet en̄ die ghewoenheit, die die Joden hadden van Abrahams tide. Dat kint wart gheheten Jhesus. Die name is soe edel en̄ soe groet, datti vervult hevet den hemel en̄ alle die werelt met nuwer bliscap, die nemmermeer vergaen en sal. Die Vader sant ons sinen Sone inden lenten. In dien tide haddi hemel en̄ erde ghemaect en̄ alle dine; en̄ in dien tide woude hi alle dine hermaken en̄ vernuwen. In dien tide vanden jare loept die sonne in een teyken dat heet Aries, dat is een weder, die vader is vanden scapen. Dat betekent ons dat Jhesus is vader en̄ herde⁹ van sinen scapen; want hi hevet ons ghewonnen, ende hi huet en̄ vuedt ons met hemelscher spisen, en̄ brinct ons in die coye sijnre glorien. Maer doen Jhesus gheboren wart en̄ besneden, dat was inden winter: doe liep die sonne in een teken dat heet Aquarius, dat is een Waterline; want Jhesus es een levende fonteyne die daer vloyt, en̄ overvloyt hemel en̄ erden, metten watere sijnre gracien en̄ sijnder ghenaden. En̄ hier omme, in dien tide dat Jhesus besneden wart en̄ sine name openbaer in al die werelt wart, doen worden¹⁰ alle dinghen vernuwet. Mer doe God den iersten mensche maecte, doe waren alle dinghen nuwe in haren beghinne, hemel ende erde, sonne en̄ mane, tijt, jare en̄ maende en̄ daghe, berueringhe der hemele der sterren ende der planeten. Mer doe God selve mensche wart te Nazareth, in die lelie bloeme der reinre maghet Marien, doe vernuwede alle die werelt, die veroudert was in sonden. Ende in sijnre gheboirten openbaerde hare ene nuwe sterre in orienten, die de drie Coninghen brachte te Bethleem, en̄ si offerden weerdighe ghiften, en̄ eerden en̄ aenbeeden dat kynt metter moeder.

Nu wart dat kynt besneden, ende Jhesus, sijn name, es hem ewelike bleven. En̄ hier in hevet die heilighe Kerke soe grote bliscap, dat si beghint nuwe jare, nuwe maende, nuwe daghe op dien dach, dies men daer te voren niet en plach. En̄ aldus moghedi merken dat Jhesus al verblijt die heylighe Kerke in sijnre gheboirte en̄ in sinen besniden, want hi ghevet ons hem selven en̄ sinen name. Sine name es uutghestorte olye, die al die werelt heeft doervloyt met tekenen, en̄ met miraculen, en̄ met ghesonden allen den ghenen die hem aneroepen en̄ begheren.

Doen Jhesus ghine in sijn ‧xxxste‧ jaer nader menscheit, doe wart hi ghedoept van Sinte Janne-Baptisten in die Jordane. Doen sprac Sinte Jan: ‘Siet hier dat lam Gods, dat draghet die sonden der werelt¹¹.’ Die Vader sprac inder locht: ‘Dat is mijn lieve Sone, daer ic my wel in behaghe¹².’ Die heylighe Gheest vertoende hem ghelije eenre duven, en̄ hi gaſ getughe der waerheit. En̄ Jhesus was onder Sinte Jans hande, en̄ heylichde die watere met hem selven, en̄ eerde, met dier figuren, onse doepsel in sinen watere en̄ in sinen heylighen bloede. Ende daer na in een ander jaer, inden selven tide, leert ons Sinte Jan dat hi van watere wijn maecte ter brulocht, en̄ dat saghen sine discipulen: en̄ si verbliden alle en̄ gheloveden in hem. En̄ op een ander jaer daer na, inden selven tide, spijsde hi ‧vm‧ menschen met vijf garstenen broden en̄ met ‧ij‧ visschen: nochtan is die ierste dach dat God mensche wart die meeste feeste van alden jare, want die dach is beghin en̄ inde al onser salicheit, en̄ dit moghedi merken aldus: Inden beghinne, doe God die werelt maecte, ordinierde hi ene grote solempne feeste die ewich sijn soude. Ende daer ordinierde hi coninghen¹³, princen en̄ grote here, die inghelen inden hemel en̄ die menseen op der eerden. Haer dienst soude sijn danken, loven, minnen en̄ eren, in rechter werdichcit: en̄ alsoe souden si regneren met hem in ewigher salicheit; en̄ alle onredelike creaturen souden hem¹⁴ dienen en̄ onderworpen sijn, na die ordinancie der wijsheit Gods.

In dien selven beghinne was enc grote partie van inghelen, die hem selven verhieven en̄ wouden regneren jeghen die ere Gods: alte hans worden si ghestoten ute den hemel in die uterste deimsternisse, dat sijn ewighe sonden sonder rouwe, die nemmermeer vergheven en werden. Adam, die ierste mensche in onser naturen, hi was oec onghehoirsam, en̄ versmade den dienst ons Heren, en̄ hi wart gheworpen uten paradise in dese elende¹⁵, alse nemmermeer dat aenschijn Gods te bescouwene, die sonde en worde¹⁶ ghewroken over hem en̄ over sijn saet¹⁷, na grootheit der sonden en̄ na die gherechticheit Gods. En̄ alsoe vielen wi alle, met onsen iersten vader, in die erfsonde en̄ in die wrake ons Heren.

Maer al was die sonde erve¹⁸, si en was niet gheweecht¹⁹ den ghenen die rouwe hadden, en̄ ghenade sochten en̄ begheerden aen onsen Here; want daer na leden meer dan ‧v‧ dusentich jaer, eer God mensche wart: en̄ binnen dien tide was menich heylich mensche, die Gode behaechde, en̄ wel levede. Dat waren patriarken ende propheten, alse David, Abraham en̄ Ysaac en̄ Jacob, Moyses en̄ menich ander groet prophete en̄ heylighe menschen, die propheteerden, van beghinne der werelt toten lesten daghe, dat leden was ende dat ghescien soude²⁰. Si voirseiden die toecomst ons Heren, sijn leven, sinc werken, sine passie en̄ sine heylighe doot, en̄ al sijn liden, claerlijc met onderscheede; sine opverstannisse, sine opvaert, de toecomste des heylichs Gheests en̄, inden lesten daghe, dat ordel Gods. Ende alle die oefeninghe der heyligher kerstenheit, diere plaghen si in gheliken, met figuren²¹. Si gaven tiende, ende al dat ierste van haren vruchten, in die ere Gods. Abraham en̄ sijn gheslachte was besneden, in die figure van onsen doepsele. Moyses die stichte enen Tabernakel in die ere Gods; hi maecte priesteren naden wille Gods, en̄ hi ordinierde sacrificien, manieren en̄ wisen hoemen Gode dienen soude in sinen Tabernakel, naden gheboden Gods, inder figuren der heyligher Kerken, daermen Gode nu inne dient. David en̄ Salomon stichten enen Tempel in Jherusalem, daermen Gode in diende, inder figuren der heyligher kerstenhcit.

Nu verstaet my recht en̄ wale. Op dat wi alle die figuren die doe waren, metter waerheit die nu is, te gader bringhen in ene kerstine wet, soe seldi merken dat die kynder van Israel, dat was Abrahams saet, die waren sere bedruct en̄ versmaet in dat lant van Egypten. Doe die tijt quam datse God verlossen woude, doen sant hi Moyses in Egypten, en̄ gheboet, van Gods weghen, alden volke van Israhel dat elc huus, met sijnre familien, souden doden een jarich lam, een manneken, en̄ dat souden si braden en̄ eten al staende, stave in hare hande²², al ghereet Moyses te volghene in die woestine. Dit waren die ierste paesschen die noyt gheoefent worden²³ in al die werelt, en̄ die figuere van onsen paesschen. En̄ op dien nacht soc doode die enghel, van Gods weghen, alle die yerste gheboirne in Egypten, van menschen ende van beesten; en̄ Moyses leyde sijn vole door die zee, droechs voets, in die woestine; en̄ die coninc Pharao volghede hem na, en̄ hi verdrane met al sinen volke in die rode zee. Daer na, opten vijfsteghesten²⁴ dach, onfine Moyses die wet der ghebode opten. berch van Synay, ghescreven in twee steynen tafelen mitten vingher Gods. Ende si leveden ‧xl‧ jare metten hemelschen brode dat hem God gaſ in die woestine; en̄ daer na verwonnen si alle hare viande, ende besaten dat lant dat God ghelovet hadde Abrahame, vloyende van honighe en̄ van melke.

Hier na leert ons Sinte Pauwels, en̄ sprect aldus: ‘Doe quam volheit der tijt die God ewelie voorsien hadde, doe sant die hemels Vader sinen Sone in dese werelt²⁵,’ gheboren van Davids en̄ Abrahams zade nader menscheit; en̄ hi heeft sijn vole gheleit uut Egypten alre deimsterheit van²⁶ vianden en̄ van sonden²⁷, in die woestine, daer wi leven met hemelschen brode. Want doen Jhesus out was ‧xxxiij‧ jaer, van dien tide dat hi menscheit ane nam (alsoe men scrivet sine jare in sarteren, in brieven ende in allen vorwaerden²⁸), doen vergaderde Jhesus sine discipulen opten berch van Syon, en̄ hi at met hem dat paeschlam na die joedsche wet, en̄ daer na gaf hi hem selven inden Sacramente een levende paeschlam, wel ghebraden int vier der minnen. En̄ op den anderen dach daer na wart dat heylighe lam ghemartelyt, ghedoot en̄ ghebraden aen dat cruce, omme onse sonden, op dat²⁹ ons wel smaken soude. Ende alsoe hevet hi ons gheleit over die rode zee sijnre passien, sijnre doot en̄ sijns heylichs bloets. Daer sijn alle onse sonden, en̄ alle onse viande, verdronken en̄ ghestorven in die rode zee, en̄ in sine doot, en̄ in dat uutstorten sijns heylichs bloets: eest dat wi hem na volghen in die woestine sijnre ghenaden, daer sal hi ons spisen en̄ voeden met hemelscen broede sijns lichamen, en̄ met³⁰ gloriosen dranke sijns bloets. En̄ aldus is hi ghestorven van minnen, omme onse sonden, ende opverstaen in sine glorie: en̄ hier omme, eest dat wi sterven den sonden, soe moghen wi hem leven in dogheden, en̄ met hem sterven en̄ opverstaen glorioes in siele en̄ in lichame.

Daer na, opten ‧xlsten‧ dach, voer hi te hemele, ende die hem dienen hevet hi die stat bereet sijnre glorien³¹. Tien daghe daerna, sant Jhesus sinen heylighen Gheest sinen discipulen, en̄ ons allen die hem leven; en̄ hi sal met ons bliven, want hi is onse leven, onse leringhe en̄ onse wet in caritaten. En̄ hi vloyt ons honich en̄ mele, dat is suetheit en̄ suverheit, en̄ al dies wi behoeven, tote inden lesten dach dat Jhesus comen sal ordelen levende en̄ dode, dat sijn goede en̄ quade.

In dien daghe sal Saturnus, die vreselike planete, regneren boven al die werelt, als Jhesus comt, met inghelen en̄ mit heylighen, ordelen na gherechticheit en̄ sonder ghenade alle die ghene die hem niet ghelevet en hebben en̄ in dootsonden ghestorven sijn. Die hemelen selen beweghen, die erde sal beven, en̄ allen creaturen sal gruwelen vander toecomst der gherechticheit Gods. Die sonderen selen begheren dat hem die berghe en̄ die erde onploke³², dat si hem daer inne ver- berghen mochten voer dat eyselijc aenscijn ons Heren. Nu is die bequamighe tijt³³ dat alle menscen met rechte³⁴ selen vresen den lesten dach, en̄ die sonden laten, ende ghenade soeken en̄ begheren als men ghenade vinden mach. Nu is Jhesus Christus met sijnre ghenaden al bereet yeghewelken, die de sonden laet en̄ hem ten dogheden ende ter waerheit keert. En̄ hier omme en seldi niet alte sere vresen, want ongheordende vrese doet mistrouwen ende onthopen: en̄ dat is grote dootsonde, want het comt uut enen scalken, ſellen gronde, die contrarie is den heilighen Gheest. En̄ dit leert ons die nature der hemele en̄ die lope der planeten; want al dat God ghemaect hevet, in naturen en̄ in gracien, dat is al wel gheordent: en̄ hier omme, die hogheste sterre der hemele, dat is Saturnus, die regneert inden winter, en̄ hi is scale en̄ wreet en̄ onghenadich, cout en̄ droghe en̄ sonder vrucht; hi stoect hoverde, toren, haet en̄ nijt in allen menseen die, sonder gracie, in bloter naturen leven.

Footnotes

1. et ultra omnem modum, zegt Surius. ↩

2. Namelyk in de Lente, volgens het vry algemeen gevoelen in de middeleeuwen, dat de wereld in dat jaergetyde geschapen was. ↩

3. Sur. Voluit igitur eliam eodem tempore restaurare ac reparare, et in statum sublimiorem evehere ac exaltare omnia. ↩

4. in inferiori aëre, zegt Surius. ↩

5. Versta ooit, waervoor de Ouden dikwerf noyt gebruikten. Zie ons Glossarium op Maerlants Rymbybel, in voce Noit. ↩

6. Sur. Hujus festi celeberrima atque jucundissima octava est, sive dies octavus. Versta het feest der Besnydenis, die op den achtsten dag of op de octacf van Kersmis invalt. ↩

7. Hier is nie in negatieven zin gebruikt, als blykt uit het volgende en. ↩

8. Het substantief name, veelal vrouwelyk, werd ook al vroeg met zyn hedendaegsch geslacht aengewend. ↩

9. Versta, herder. ↩

10. Regelmatige vorm van den 1sten en 3den persoon plur. imperf. ↩

11. Vglk. Joann. 1, 29. ↩

12. Vglk. Matth. I, 17. ↩

13. Sur. Ad hanc (festivitatem) peragendam constituit ac ordinavit reges, etc. ↩

14. Versta hun, in dat. plur. Sur. eis obscquerentur, inser virent, et essent subditae. ↩

15. Sur. in hoc exilium est relegatus. ↩

16. Regelmatige vorm van den 1sten en 3den pers. sing. imperf. subj. ↩

17. in ipso atque in ejus posteritate, zegt Surius. ↩

18. Versta erfelgk. Sur. tametsi peccatum illud in omnes per successiones propagaretur. ↩

19. Onze dry Hss. hebben het woord aldus geschreven. Versta gheëwecht, dat is geëeuwigd. ↩

20. Sur. qui ab ipso mundi exordio ad novissimum usque diem de practeritis ac futuris rebus vaticinati sunt. ↩

21. Sur. Cuncta verò sanctae Ecclesiac instituta sive exercitia iidem sub figuris quibusdam ac similitudinibus colebant. ↩

22. Sur. baculos tenentes manibus. ↩

23. Versta, die ooit geoefend werden. ↩

24. F. vijftichsten. D. vijfsteghelsten. ↩

25. Vglk. Galat. 4, 4. ↩

26. D. alleen, kwatyk, vanden. ↩

27. Sur. isque eduxit populum suum ex Aegypto, id est, cunctis hostium et vitiorum tenebris. ↩

28. Sur. sicuti ejus anni in litteris, annalibus et contractibus annotari solent. ↩

29. Versta, op dat het. ↩

30. D. alleen, metten. ↩

31. Sur. cunctis servis suis gloriae suae locum praeparaturus. ↩

32. F. ontploke. G. ontplocke. De l is in D. welluidendheidshalve uitgelaten. ↩

33. tempus acceptabile, zegt Surius met de woorden van den Apostel, II Cor. 6, 2. ↩

34. D. alleen, met alle rechte. ↩