LX. De Castitatis consilio et voto, et quemadmodum castitatem tueri debeant homines

Hier na volghet dat ander punt in die selve regule, dat is reynicheit van zielen en̄ van lichamen. Die ghebonden es in die wet, ofte in enighen staet van religien, hi houde sinen bant ende sine gheloeften, ende si ghetrouwe: dat es gherechticheit en̄ Gods ghebod.

Jhesus, die Gods Sone en̄ Marien der reynre maghet, God en̄ mensce, en̄ beyde van naturen, hi was boven alle wet en̄ boven alle state van religien; en̄ hi was reyne en̄ onnosel van buten en̄ van binnen; en̄ hi en mochte ghene sonde doen, daghelijc noch doodelijc; want hi was vri en̄ onghebon- den¹, onfaen en̄ gheboren overmits den heylighen Gheeste. Hi cruyste sine siele en̄ sinen lichame, en̄ al dat hi ontfaen hadde van sijnre moeder in onser naturen. Hi wandelde in sinen gheeste, en̄ versmade sijn sinlike leven en̄ neyghinghe der naturen, die nochtan sonder sonde is. En̄ hier omme sprac hi: ‘Die den wille mijns Vaders doet, hi is mijn moeder, mijn suster ende mijn broeder²’; en̄ op een ander stat: ‘Die vos hebben hare hole, en̄ die voghele hare neste: ende des menschen sone hevet niet, daer hi sijn hooft ane lenen moghe³.’ Hi verdroech hongher en̄ dorst, hitte en̄ coude, en̄ hi ghedoghede alle dine saechte en̄ oetmoedich als een lam, om onse sonden en̄ omme die ere sijns Vader.

Die in haren jonghen daghen reynicheit Gode beloven, in ordinen ofte buten ordinen, hem is noet dat si wandelen met reynen menschen. Si selen vasten, waken en̄ beden, en̄ nauwe notorſt nemen, gherne horen en̄ lesen dat woert Gods, en̄ altoes gherne allene sijn, ende in Gode noch in creaturen ghelost noch ghenuechte soeken noch begheren; maer Jhesum draghen ghebeelt int herte, ghemartelijt, ghecruyst van minnen, ghestorven om allen sondaren, die hem dienen en̄ minnen en̄ sine ghenade begheren. Die daer alsoe bliven, die selen verwinnen vleesch en̄ bloet, die viant en̄ die werelt, en̄ alle becoringhen der sielen en̄ des lichamen. En̄ dit leert ons Christus met hem selven; want doe hi sinc regule dichten en̄ stichten woude, doen quam hi tote sinte Jan Baptisten, ende dede hem doepen, en̄ sijn gheest leydene in die woestine buten alle menscen, daer hi vaste, waecte en̄ bede; en̄ hy woude becoert sijn vanden viant van gulsicheden, van gheesteliker hoverden, en̄ van ghiericheden; mer hi verdreef den viant met eyghenre cracht, metten woerden Gods, en̄ met der heyligher Scrifturen, in die ere sijns Vaders. En̄ die Inghelen quamen en̄ dienden hem, want hi Gode allene diende en̄ allen menscen, om die ere Gods. Daer na wandelde hi neven die zee van Galilee, en̄ vercoes sine discipulen uut alle den volke van Israel. En̄ si hoerden sine stemme, en̄ si lieten alle dine, en̄ volgheden hem na in armoeden ende in reynicheiden. Maer inden gheeste waren si sinen gheeste onghehoirsam, onghelijc, contrarie en̄ onvolmaect in caritaten; want hi woude doghen, liden ende sterven om die sonden der werelt, en̄ alsoe te hemele varen: en̄ si wouden leven sonder sterven, en̄ met loste en̄ met herteliker liefden ane hem cleven, en̄ met hem hier beneden bliven, hadt moghelijc gheweest, toten lesten daghe der werelt.

En̄ hi quam neder uten hemele, en̄ nam een knechts vorme ane, en̄ verniete hem selven in ghehoirsamheden al toter doot des crucen, om die ere sijns Vader en̄ onse salicheit. En̄ hi sprac te sinen discipulen dat des menschen sone soude werden ghelevert den princhen den priesteren, en̄ den Scriben, en̄ si selenne verordelen in die doot, en̄ leveren den heydenen, en̄ si selenne bespotten, gheselen en̄ bespuwen, crucen en̄ doden, en̄ inden derden daghe sal hi op verstaen⁴. En̄ des en wouden die Apostelen noch horen noch verstaen. En̄ sinte Peter sprac: ‘Here, dat si verre van di⁵.’ En̄ Jhesus antwoerde hem: ‘Volch mi na⁶, Sathanas⁷. Du bist mi ene scande⁸: du en smaecs niet die dinghe die Gods sijn⁹.’ En̄ dit machmen daer ane merken¹⁰. In dier nacht, doe onse Here Jhesus Christus was ghevaen, doen vloen si alle van hem, ende Peter, die stoutste van allen, die met hem inden kerker ende inde doot woude gaen, hi was soe sere verveert van eens wijfs stemme, dat hi sijns loghende¹¹ en̄ zwoer dat hijs niet en kende¹². Al was sine sonde groet, si was vergheffelijc¹³; want hi sondichde van crancheden, niet van quaetheden. En̄ alsoe daden die andere Apostelen; want anxt, ende vrese vander doot vercoude, vervulde en̄ verbeelde hare herten alsoe, dat si vergaten der liefden die si tot Jhesum hadden. Mer Jhesus en vergat hens niet. In sinen elendighen doghene, keerde hi hem omme en̄ sach Petren ane met groter ghenadicheit, en̄ Peter hem weder met groter bitterheit van herten. En̄ inden onderlinghen siene, vernuwede die lieſde tusschen hem beiden mere dan si te voren was; want gracie en̄ liefde, inwendich rouwe, groet betruwen, scande en̄ sceemte: dese dinghen vervulden sine herte en̄ alle sine binnenste; en̄ sine siele smalt als die snee voir die sonne, ende als was voir een berrende vier. En̄ uut sijnre sielen vloyden tranen, bitter en̄ suete, bitter omme sine sonden, soete en̄ vol bliscapen omme die trouwe die hi in Christo gevoelde: en̄ aldus was hi vol droeſheiden en̄ vol bliscapen. Hoe dat sijn mach, dat en weet niemen dan dies ghevoelt heeft. En̄ aldus waren die ander Apostelen, alsoe langhe als si novissiuse waren in Christus regule, tote dier tijt dat si den heilighen Gheest ontfinghen, altoes in vresen vanden Joden, en̄ in hopen ende in betrouwene der ghenaden Gods. Want si en waren doe noch niet volmaect in haren gheeste metter hoechster caritaten die alle tijtelike en̄ vreemde vrese verdrijft: ende hier omme saten sie te gader in¹⁴ beslotenen doren, om die vrese vander doot.

Alle dinghen hebben haren tijt. God hevet hemel en̄ erde ghemaect, en̄ alle crcaturen, in behoirliken tide dien hi ewelic voirsien hadde; en̄ hi is mensce worden in volheit der tijt. En̄ als sijn tijt quam, soe woudi sterven om alle der werelt sonden; en̄ in dier tijt wart hi bedroeft en̄ alle sine discipulen met hem; ende hemel en̄ erde en̄ clemente bewijsden bedroeftheit in sijnre doot: mer die Joden, diene cruysten die waren blide. En̄ alsoe eest noch in die werelt, die sondaren crucen onsen Here met haren sonden, ghelikerwijs dat die Joden en̄ die heidene daden met haren handen. Die goede menschen weenen en̄ bidden voir haer eighen sonden, en̄ voir alle der werelt sonden. Die ane Gode ghenade sueken en̄ begheren, die werden altoes ghehoirt. Christus sprect selve: ‘Salich sijn die ghene die wenen en̄ bedroeft sijn, want si selen vertroest werden¹⁵’ alsi vercrighen dat si begheren. En̄ alsoe gheviel den Apostelen: van groter droefheid worden si ghetroest en̄ sere verblijt. Want opten derden dach, sant Christus die inghelen sine bode¹⁶, die seyden dat Christus ware verresen, en̄ al ghenesen van sinen wonden. En̄ hi quam selve, en̄ vertoende hem Sinte Petren ende den anderen Apostelen, en̄ sprac mit hem mont jeghen mont, ende hi bleef met hem ‧xl‧ daghe gaende en̄ comende, altoes met nuwen troeste in menigher openbaringhen: gaende en̄ comende nader menscheit, en̄ altoes inblivende en̄ inwonende nader godheit. ‧XL‧ uren waren sy bedroeft van sijnre doot, en̄ ‧xl‧ daghen worden si verblijt en̄ vertroest van sijnen opverstane; nochtan bleven si altoes in varc en̄ in vresen vander doot, want si en hadden haers selfs noch niet volkomelic ghelochent in minnen. Si leveden meer den vleysche dan den gheeste; si minden meer Jhesum alsoe als hi gheboren was van sijnre moeder in der tijt, dan alsoe als hi gheboren was van sinen Vader inder ewicheit. Hare verstendighe cracht was onverlicht van godliken lichte, en̄ hare minnende cracht en was niet vervult met der gaven der wijsheit Gods, en̄ haer gheest en was niet doervloyt met ewighen smake der volmaecter minnen Gods. En̄ hier omme was haer leven en̄ hare minne meer tijtelijc dan ewich; want si begheerden dat Christus met hem bleve, en̄ te sinen Vader niet en voere. En̄ hier omme sprac hi te hem in verwite: ‘Mindi mi, ghi sout u verbliden dat ic ten Vader ga, want die Vader is meere dan ic bin¹⁷.’ Hi sprac voirt: ‘U is noet dat ik van u ga: en ga ic van u niet, die troestere, die heilighe Gheest en sal tot u niet komen, Eest dat ic van u ga, soe sal ic u senden den Gheest der waerheit, en̄ hi sal u alle waerheid leren¹⁸.’

Doen vervult waren die ‧xl‧ daghen dat Jhesus woude te hemele varen, doe vertoende hi hem sinen discipulen, over tafele, daer si te gader saten, ende hi berespte haer traghe ghelove en̄ haer stijfheit van herten die waerheit te ver- stane; ende hi leydese buten Jherusalem opten berch van Oliveten; en̄ hi gheboet hem dat si souden gaen in al die werelt prediken dat Evangelium allen creaturen: Die gheloeft, en̄ ghedoept wert, hi sal behouden sijn; die niet en ghelovet, hi sal verdoemt werden¹⁹. En̄ hi hief sine ghebenedide hande op, en̄ daer openbaerde hem ene clare wolke; en̄ hi verhief hem met sijnre eyghenre cracht inde wolke, en̄ oech siens²⁰ Marien en̄ allen sinen discipulen, en̄ hem allen die dair waren, voer hi alsoe op te hemele, mit groten scaren van inghelen ende sielen, die hem ghedient hadden van beghinne der werelt. En̄ hi is gheseten ter rechter siden der moghentheit Gods; en̄ alsoe sal hi comen ten lesten daghe oirdelen levende en̄ dode, quade en̄ goede; en̄ dat tuychden die inghelen den Apostelen, en̄ alle den anderen²¹ die daer waren. Die Apostelen keerden weder in die stat, alsoe als hem Christus bevolen hadde. Si vasten, si waecten en̄ beden, dach en̄ nacht met groten nernste; en̄ si ontbeiden den heylighen Gheest, die hem Christus Jhesus en̄ sijn hemelsche Vader senden souden.

Tien daghe daer na, soe was die tijt vervult, dat Christus woude dat sine discipule professie daden in sine ordine en̄ in sinc regule; want doe noch waren si novissiusse en̄ onvolmaect in caritaten; want si vreseden die doot, en̄ saten in beslotenen husen van anxte der Joden. En̄ in die derde ure van den daghe, soe quam een groot gheruusch van wynde, en̄ vervulde alle dat huus daer si inne saten. En̄ ene ghesplette vierighe tonghe sat en̄ ruste op yeghewelcs hoet. Van binnen worden si vervult metten heylighen Gheeste, en̄ worden ghevoert boven redene in puerheit haers gheests; daer worden si gheleert van Gode, en̄ onfinghen vierighe tonghen herteliker liefden Gode te lovene en̄ te minnenne, en̄ alle menschen die waerheit te leerne in rechter caritaten. Hi en gaf hem gheen abijt van buten in clederen, dan alsoe als hi gheleeft hadde²², onnosel oetmoedich leven, eersame wisen, saechte en̄ goedertieren, versmaden de werelt, arbeit en̄ pine minnen, ghetrouwe sijn allen menschen, dienen, sterven, leren en̄ leven, en̄ allen menschen ghemeine sijn, ghehoirsam sinen hemelschen Vader en̄ ons allen al toter doot.

Dit was sijn abijt van buten, daer hi sine discipulen mede gheclcet heeft. Mer die nu in religien gheestelijc habijt draghen, en̄ desen punten contrarie leven, dat sal hem sijn conſusic en̄ scande, beide hier en̄ inder ewicheit. Christus gaf sinen discipulen sijn inwendich abijt, daer hi mede ghecleet is en̄ ghechiert boven allen creaturen, dat sijn menscheit ontfaen hadde van sinen hemelschen Vader: dat was vri moghentheit en̄ macht boven allen creaturen in hemel ende in eerde, doepen, leren, sonde vergheven in sinen name, helsche menschen bekeren, en̄ den hemel opdoen overmits kersten ghelove. Hi gaf hem oec sinen gheest en̄ sijn inwendich leven, armoede van gheeste, alsoe dat si versmaden mochten met blider herten rijcdom, ere en̄ vordeel der werelt, en̄ al dat si gheleysten mochte. En̄ hy nam hem af anxt en̄ vrese, commer en̄ sorghe van duvelen en̄ van menschen, en̄ van allen creaturen diese bedrucken, bedroeven, doden ofte vervaren mochten. En̄ hi gaf hem een ghestadich blivende ghemuede, onderworpen den liefsten wille Gods al dat te ghedoghene, dat hi ghestaden woude op hem, in tijt en̄ in ewicheit.

Dit is dat ierste cleet dat Jhesus Christus sinen discipulen gheeft die de werelt versmaden, en̄ sinen rade en̄ sinen levene navolghen in een gheestelijc leven. Een ander cleet ghevet Christus sinen discipulen die hem selven versmaden, en̄ haer sinlike nature drucken, en̄ sinen eysche en̄ sinen rade navolghen in een inwendich gheestelic leven: en̄ dit cleet is van drien verwen te gader gheweven, en̄ dit heet reinicheit van siele, van live, ende van gheeste. Reynicheit inden lichame, Suverheit inder herten, Puerheit inden gheeste.

Wildi leven, boven die gheboden Gods, sinen rade,
Soe moeti vleysch en̄ bloet in u versmaden.
Wildi reine werden vonden,
Soe moeti vlien en̄ seuwen oesuyn van sonden.
Soe mochdy met sijnre gracien winnen den roc der reynicheit.
Wildi metter gracien Gods vleysch en̄ bloet verwinnen,
Soe moeti striden metten gheeste jeghen ghenuechte en̄ loste der sinnen.
Ghi moet met Gode minnen en̄ haten,
En̄ tusschen gheest en̄ vleysch maken partie²³,
Soe mach reynicheit in u ghedien.

En verkiest nyemen sonderlinghe in u behaghen²⁴; mer mint alle menschen ghemeine ende ghelijc, toe den love en̄ tote der eren Gods. En ordelt noch en versmaet nieman; haet die sonden, en̄ mint den sondare, want ghi en weet niet wien God vercoren ofte verworpen heeft. En begheert nieman te behaghene om yet dat vergankelijk is. Niemene en trect ane u, noch en laet u trecken tot hem in ongheordender liefden met wandelinghen noch met heylighen scine²⁵, ofte ghi verlieset u reynicheit. Mint die ghene, die reine van sielen ende van lichame sijn, ende die ere Gods soeken en̄ begheren in u en̄ in allen menschen; maer scuwet en̄ vliet gheneychde wandelinghe²⁶, hoe heilich dat si schijnt. Hoirt en̄ sprect gherne van Gode, met corten woerden, die dynghen die u orberlijc sijn en̄ anderen menschen. Hebt altoes liever te zwighene, dan vele te sprekene sonder orber ende noet. Huet uwe oghen en̄ uwe oren van nauwen ghemerke²⁷ op dat ghi niet gheneycht en wert, met begheerten en̄ met loste, te dien dinghen die ongheoirloeft sijn. Sijt sober en̄ ghemate in spisen en̄ in dranke, na dat uwe nature vermach; want gulsicheit, ende behaghelheit van clederen, dat sijn menighen mensche ocsuyn ende sake van vele anderen sonden. Sijt reyne in uwen mont, en̄ dwinct u tonghe van ydelen en̄ onnutten woerden sonder vrucht. Scop²⁸ en̄ scheren, dat is tijdverlies, ende groet ghebrec in goeden menschen²⁹; mer lieghen en̄ nydich achtersprake³⁰, valsch ghetughe, vloeken, zweren, den name Gods blasphemeren: dat sijn verdoemde helsce sonden. Wildi reyne werden vonden, huet u nauwe van desen sonden. Sijt gherne allene, en̄ keert u in u selven, en̄ suect die ghenade Gods met ongheveinsder meyninghen. Vast en̄ waect en̄ beedt, en̄ sijt ghestadich en̄ ghetrouwe, en̄ set al uwen troest in Gode: soe moghedi reynicheit uws lichamen vercrighen en̄ behouden metter gracien Gods.

Toter reynicheit des lichamen behoirt een gheestelijc staet³¹, dat is suverheit van herten, verhaven, overmits die gracie Gods, met loste en̄ met begherten tot Christum, en̄ tot sinen hemelschen Vader. Suverheit des herten ghelijctmen der lampten vol bernender oliën, die hare vlamme gheeft opwert te hemele: alsoe doet die suvere herte, die beneden besloten is yeghen die werelt, en̄ boven open die gracie Gods tonfane. Die gracie Gods gheeft, in die suvere herte, goeden wille ende goede werken, ende dat is olie inder lampten. Christus gheeft sijn vier der caritaten in die olie der goeder werke, op dat die lampte altoes bernen moghe; en̄ aldus wert die lampte ghevoet met gracien, met begheerten en̄ met goeden werken, tusschen ons en̄ Gode in lanc soe meer. Mer ongheoefende begheerte in goeden werken, vercuelt en̄ benemt smaec en̄ lust van dogheden, ende suverheit van herten in lanc soe meer. Want suverheit van herten en̄ reynicheit van levene, wert besmet, ofte te male verdreven in ‧iij‧ manieren, dat is vanden viant, vander werelt of van traecheiden der naturen. Die helsche viant becoert den reynen mensce met onnutten ghepensen, met oncuyscen beelden, met vremden fantasien, en̄ met menighen sotten invalle, daer die mensche Gods mede verghet, ende sinen tijt verliest. Die werlt becoirt den reynen mensche met lieve en̄ met lede, met sorghen, met commere van maghen en̄ van vrienden, mit menichfuldigher onleden van ertschen dinghen, die dat herte verladen en̄ verbeelden, en̄ ontreynen in menigher wijs. Traecheit der naturen die eyscht wel eten en̄ drinken³², slapen, gherief en̄ ghemae en̄ troest van creaturen, en̄ al dat met redenen bestaen mach, na sijn dunken, sonder sonde³³.

Ziet, dit sijn saken die suverheit van herten besmetten, ofte te male verderven en̄ verdriven. En̄ hier omme moeten wi striden jeghen al onse viande, selen wi seghe ghewinnen. Dat uut den vleysche gheboren is, dat is vleysch; en̄ dat uut den gheeste gheboren is, dat is gheest: dese ‧ij‧ sijn contrarie onderlinghe. Leven wi nu na den vleysche, soe sterven wi in sonden; maer sijn wi uut Gode gheboren naden gheeste, met gracien, met gheloeve ende betrouwene in Gode, soe moghen wi die nature dwinghen onder redene, en̄ onder die ghebode, en̄ onder die wet, en̄ onder den wille Gods: maer nature moet nature bliven, en̄ alsoe langhe als wy leven inder tijt³⁴. En̄ hier omme moeten wi ons wapenen metten wapenen ons Heren Jhesu Christi, daer hi ons mede verlost hevet van al onsen vianden en̄ vander ewigher doot. Hier in selen wi ons allen verbliden met rechte, en̄ draghen sinen name en̄ sijn leven in onse memorie en̄ in onse herte, met loste en̄ met liefden; en̄ sine ewighe gheboirte uut sinen Vader, sijn titelike gheboirte van Marien sijnre moeder; sijn ghebenedide leven, God en̄ mensche³⁵; sijn heylighe lere, sinen oetmoedighen dienst al toter doot, sine passie, sijn bloetstorten, sijn sterven, sijn glorioes opverstaen, sine wonderlike opvaert boven alle hemele: daer selen wi hem navolghen, en̄ boeghen onse inwendighe knien voir hem en̄ voir sinen hemelschen Vader, met ewigher werdicheit. En̄ aldus selen wi verwinnen vremde fantasien, onnutte ghepeinsen en̄ oncuysche beelden. Eest dat wi Christum, God en̄ mensche, draghen ghebeelt in onser herten, ghecruyst, ghemartelijt, levende en̄ stervende van minnen om onsen wille: soe levet hi in ons ende wi in hem; ende alsoe verwinnen wi vleysch ende bloet, die werelt, den viant en̄ alle sine becoringhen. Boven dese oefeninghe, en̄ boven alle sinlike beelden van Christo, moeten wi verhaven sijn, van puerheit van gheeste, in een inwendich gheestelijc leven, in verstendighen beelden, te bekennene wijsheit ende waerheit ende alle dogheden, die den gheest chieren ende verclaren vore die yeghenwoirdicheid Gods. Boven al dit, moeten wi hebben een onghebeelt bloet ghesichte, in godliken lichte, toter ewigher waerheit, die Christus is: daer is reynicheit van herten en̄ puerheit van gheeste volbracht. Daer selen wi Gode sien, en̄ Christus sal ons cleden metten clede der suverheit, dat hi selve is. Reyne leven ghelijct den inghelen: het is die raet Gods en̄ dat ander ghebot in allen staten van religien. Die dat gheloeft en̄ wel hout, in ordinen ofte buten orden, hi doet Christum ane³⁶. Christus leven is sijn inwendich abijt: blivet hi reyne al toter doot van buten en̄ van binnen, soe is hi ewich salich sonder eynde.

Footnotes

1. Sur. quippe qui liber et nullis irretitus nexibus, etc. ↩

2. Vglk. Matth. 12, 50. ↩

3. Vglk. Matth. 8, 20. ↩

4. Vglk. Matth. 16, 21; it. 20, 18-19. ↩

5. Vglk. Matth. 16, 12. ↩

6. Vade post me, zegt de latynsche tekst. ↩

7. Het woord is gebruikt in den zin van wederstrever, wat Sathanas eigentlyk beteekent. ↩

8. In 't latyn stact scandalum, dat is een steen des aenstoots, anders gezegd offendiculum. ↩

9. Vglk. Matth. 16, 25. ↩

10. Versta, in het vervolg der evangelische geschiedenis. Onze dry Hss. hebben ane of aen; doch Surius schynt na te hebben gelezen, want hy vertaelt: Quod etiam posteà satis reipsa declaratum est. Misschien heeft er oorspronkelyk gestaen daer na ane merken, met zinspeling op de verloochening van Petrus. ↩

11. Versta, dat hy Christus loochende. Dit verbum regeerde oudtyds den genitivus. ↩

12. Kinnen werd eertyds ook gebruikt met den genit. doch, naer ons inzien, niet dan met een genitivus partitivus. Dat hijs niet en kende, houden wy voor eensluidend met dat hy er niets van wist. ↩

13. G. vergeffeleec. ↩

14. F. met. ↩

15. Vglk. Matth. 5, 5. ↩

16. D. heeft gebroddeld, men leest daer die enighe sinen boden. F. insgelyks kwalyk die inghe. ↩

17. Vglk. Joann. 14, 28. ↩

18. Vglk. Joann. 16, 7 et 13. ↩

19. Vglk. Marc. 16, 16. ↩

20. Versta in het gezigt, voor de oogen van. Deze casus absolutus oogziens is allenzins merkweerdig. ↩

21. F. en̄ allen dien daer waren. ↩

22. Sur. sed qualem (habitum) ipse semper sectatus erat, putà vitae innocentiam, enz. ↩

23. Sur. et inter spiritum et carnem partes efficiat. ↩

24. Sur. Neminem singulari complectatur amore. ↩

25. Sur. nec se ab ullo vel conversatione, vel sanctitatis specie patiatur illici aut attrahi ex amore inordinato. ↩

26. Sur. Fugiat autem et vitet conversationem cum animi propenso affectu conjunctam. ↩

27. Sur. ab attenta et curiosa consideratione. ↩

28. Dat is spot. ↩

29. Sur. Jocis enim et scommatibus vacare, tempus perdere est, et haud vulgaris in bonis hominibus culpa. ↩

30. et ex invidia detrahere, zegt Surius. ↩

31. Sur. spiritalis quidam status pertinet. ↩

32. Cibi potusque lautitiam, zegt Surius. ↩

33. Sur. et quiequid pro ejus judicio recta ratio absque peccato admittere potest. ↩

34. Sur. quanquàm donec hîc erimus natura ipsa semper natura manebit. ↩

35. Sur. sanetissimam illius, hominis atque Dei vitam. ↩

36. Sur. Christum haud dubiê induit. ↩