LXXII. Passio Christi in septem distincta horas. Tempus matutinum sive nocturnum, et quid eo tempore fecerit Deus ac perpessus sit, quid item fideles quique tunc agere debeant

Dat ierste ghetide der heiligher Kerken, inder nacht, dat sijn de Mettenen. Dan selen die ghelovighe goetwillighe menschen haren breviarys op doen, ende lesen die legende ons Heren Jhesu Christi en̄ der heylighen, ende selen Gods ghedenken met herteliker liefden ende met verhavenen gheeste, en̄ selen spreken yeghewelc in sijn ghevoelen: ‘Here, doet op mijn herte en̄ minen mont: ic sal condighen dinen lof en̄ dine ere¹. Here, siet my ane, ende haeste my te helpene², op dat ic uwen lof en̄ uwen dienst volbrenghen moghe. Here, ghi hebt my inder ewicheit ane ghesien, gheroepen en̄ vercoren, ghemeindt ende ghemint³, eest dat ic in u ghelove en̄ vrilijc dienen wille al toter doot. Want ghi hebt ons ghescapen tot uwen beelde, dat is één te sine met u in minnen. Ende ghi hebt ons ghescapen te uwen ghelike, dat wi, overmits uwe graeie, u gheliken moghen in allen wisen van dogheden. En̄ ghi hebt u ghenedert onder al, en̄ ons ghehoghet boven al dat ghi ghescapen hebt; en̄ ghi hebt ons soe scre ghemint, dat ghi ons hebt ghevisenteert in dese elende⁴. Ghi hebt onse menscheit ane ghenomen en̄ ane ghedaen; ghi wart gheboren inder nacht vander maghet Marien, en̄ in ene cribbe gheleghet, cleine en̄ oec oetmoedich, tusschen ‧ij‧ beesten. Ghi hebt den nacht ghechiert mit uwer gheboirten; die inghele songhen u lof; die goetwillighe mensche die u leven, besitten, in u, ewighen vrede⁵.’

Hier beghinnen wi die ierste Nocturne ofte ure van onser Mettenen, in een ghedinken der passien ons Heren, doe hi sinen discipulen ghegeven hadde sijn vleysch en̄ sijn bloet inden Sacramente, en̄ hare voete gedweghen hadde in oetmoedigher nederheit, ende hem ghedient hadde met groter weerdicheit.

Daer na dedi een lanc sermoen, dat sint Jan beschrijft in sine Ewangelie. Daer na nam hi sine discipule met hem, en̄ ghinc over een water dat Cedron heet, in enen hof daer hi dicwile in plach te gane, en̄ sprac te hem: ‘Sit hier, waect en̄ beedt, dat ghi niet en valt in becoringhen⁶.’ Doen nam hi sonderlinghe mit hem Peteren, en̄ Zebedeus sonen Jacop en̄ Janne, en̄ ghinc een luttel voert, en̄ bedroefde hem en̄ sprac tot hem: ‘Mine siele is bedroeft toter doot: beidt hier mijns, en̄ waect met my⁷. Doen ghinc hi alsoe verre van hem, alsmen met enen steenc worpen mochte, en̄ met gheboechden knien viel hi neder in sijn aenscijn, ende beedde met oetmoedigher bedroefder herten ende sprac: ‘Abt, Vader, alle dinghen sijn in dine macht: eest moghelijc, soe nemt van my dese ure en̄ desen kelct⁸; nochtan en moet niet ghescien mijn wille, maer dat du wils⁹.’ Doen stont hi op van sinen ghebede, en̄ quam te sinen apostelen en̄ vantse slapende. Doen sprac hi tote Petere: ‘En mochti één ure niet waken met mi? waect en̄ beedt dat ghi niet en valt in becoringhen. Mijn¹⁰ gheest is bereet, mer dat vleysch is cranc¹¹.’

Hier leert ons Jhesus-Christus met hem selven, dat wi met hem waken selen en̄ beden, en̄ met onsen gheeste en̄ metter gracien Gods striden, en̄ verwinnen onse vleysch ende onse nature, ende Gode ghehoirsam sijn in allen doghene toter doot. En̄ dit is die ierste ure vander nacht, daer wi Christum mede na volghen en̄ gheliken.

In die ander ure, ghinc Jhesus van sinen discipulen allene beden. Hi hief op sine oghen in den hemel en̄ sprac: ‘Vader, en mach dese kelct van mi niet liden ic en salne drinken, soe ghescie dijn wille¹².’ Doen gaſ hi over, ghehoirsam en̄ oetmoedich, lijf en̄ siele, en̄ sine ghescapenheit¹³ in die moghende hande sijns Vaders, en̄ hi begheerde dat alle dinghe volbracht worden in hem, die voir ghesien ende gheordent waren in die ewighe wijsheit Gods. En̄ hi gaf hem vrilijc over, sonder enich verkiesen, inden lieſsten wille Gods, en̄ daer vant hi raste en̄ vrede inden gheeste. Maer doen hi ane sach die tederheit sijns lichamen en̄ sijnre naturen, en̄ die groethcit der passien en̄ der pinen die hi doghen moeste en̄ woude, doe wart sijn herte sere bedruet, bedroeft en̄ vervaert, en̄ al sijn sinlic leven, siele en̄ lijf, herte en̄ sin; want hi was sterc en̄ ghesont levende, en̄ jone¹⁴, die scoenste en̄ die gracioeste man die noyt in ertrike quam. Hy viel neder op die crde in misbare en̄ in ongheduere; want naden gheeste woudi sterven, en̄ naden vleysche woudi leven. Doe quam een inghel vanden hemel, en̄ die gaſ hem troest in sinen stride. Sijn gheest was boven al verhaven, ledich en̄ los, salich en̄ Gode gheenicht in minnen. Sijn redelike siele was vol ghenaden, wijs ende claer, ynnich en̄ devoet¹⁵, begherende en̄ biddende voir die ghene daer hi om sterven soude. Mer al sijn ghevoelen¹⁶ was in anxte en̄ in vresen, en̄ overbeelt metter passien en̄ metter bittere doot¹⁷; en̄ hier omme bede hi langhe, en̄ in minnen verwan hi vleysch en̄ bloet, en̄ gaf hem over inden wille sijns Vaders; en̄ in die victorie was die arbeit soe groet, dat uut allen sinen leden vloyde bloedich sweet nederlopende tot op die erde. Doen stont hi op ende quam te sinen discipulen weder en̄ vontse slapende. Haer oghen waren verswaert, en̄ si en wisten niet wat si hem antwoerden souden.

Inde derde ure vander nacht, liet hi sine jongheren, ende dancte en̄ lovede sinen hemelschen Vader, dat hi met sijnre gracien verwonnen hadde eyghenheit sijns willen, en̄ bat voir alle die ghene die hem na volghen in minnen, en̄ haers selfs verlochenen souden, dat si overmits hem ghedoept souden werden inden heylighen Gheest, en̄ haer inwendighe leven vervult metter gracien Gods. Doen stont hi op van sinen ghebede, ende quam te sinen discipulen weder ende sprac tote hem: ‘Nu slaept, ende rust. Het is ghenoech¹⁸. Die ierste wakinghe mit ‧iij‧ uren vander nacht, sijn leden. Nu comt die vierde ure vander nacht, dat des menschen sone sal ghegheven werden in die macht der sondaren. Staet op en̄ laet ons gaen: hi is ons nakende die my hem leveren sal¹⁹.’

Doen Jhesus dit ghesproken hadde, doe quam Judas, die een vanden ‧xij‧ jongheren hadde gheweest, ende ene grote scare van volke met lanteernen, met wapenen, met sweerden ende met branderen²⁰, die ghesent waren vanden vorsten der priesteren en̄ vanden ousten des volcs. En̄ diene verriet, hadde hem ghegeven een teyken: ‘dien ic cusse, die eest, houten vaste en̄ leytene wiselijc²¹.’ Doe ghinc hi voirt tot Jhesum en̄ sprac: ‘Gegruet sijstu, meester²²,’ ende custene. Ende Jhesus andwoerde: ‘Judas, ghevestu des menschen sone met enen cussene? Vrient, hoe bistu hier toe comen²³.’ Doen tart hi voert ende sprac: ‘Wien soecti²⁴?’ En̄ si andwoerden: ‘Jhesum Nazarenum²⁵.’ En̄ Jhesus andwoerde: ‘Ic bint²⁶.’ Doen verloren si alle haer macht, ende vielen averecht neder ter eerden. Doen vraechde Jhesus anderwerf: ‘Wien soecti²⁷?’ Si spraken: ‘Jhesum Nazarenum²⁸.’ Doen sprac hi: ‘Ic hebt u gheseecht, dat ict bin. Soecti my, soe laet dese wech gaen²⁹.’ Doen torden si voirt ende grepene en̄ hildene. Doe dat sine jongheren saghen, doen spraken si: ‘Here, willen wi slaen metten sweerde³⁰?’ Doen trac Symoen Peter sijn zweert uut, ende sloech des bisscops knecht sine rechter oere af. Doen sprac Jhesus tot Peteren: ‘Steect in dijn zweert: dien kelct die my mijn Vader ghegeven heeft, dien salick drinken. En wetstu niet dat ic minen Vader mach bidden, dat hi mi seinde ‧xij‧ legioen van inghelen? Hoe soude dan die Scriftuere vervult werden, want het moet aldus ghescien³¹?’ Doen sette Jhesus dies knechts orc ane sijn hoet, ende hy wart ghesont.

Hier na volghet die ‧vde‧ ure van der nacht in de welke Jhesus sprac tote den scaren des volcs, die daer comen waren om hem te vane: ‘Ghi sijt jeghen my uut comen te vane met zweerden ende met stocken, als oftic ware een mordenare. Ic was alle daghe met u, leerende inden tempel, en̄ ghi en vinghet my niet; maer dit is uwe ure en̄ ene nacht der deimsternissen:’ en̄ dit is al daerom ghesciet, dat die Scrifture der propheten vervult werde³². Doen lietene sine discipulen, en̄ vloen alle van hem.

In die seste ure vander nacht ghegrepenne der Joden knechte, en̄ worpene onder hare voete, en̄ bonden hem sine ghebenedide hande. Ende alsoe ghebonden leyden sine tot Annas huys, die was Cayphas zweer³³ die bisscop was in dat jaer. Doen volghede hem Symoen Peter van verren, en̄ nog een ander discipule, tote voir de sale des bisscops; maer die jongher was wel bekent metten bisscop, en̄ ghinc met hem in dat vrijthof³⁴ voir die sale, en̄ Peter bleef buten staende voir de poerte. Doen ghinc die ander jongher uut, die daer bekent was metten bisscop, en̄ sprac toter deernen³⁵ die de poirte hoede, dat si Petren in liet gaen. En̄ doen die deerne Peteren sach, doen sprac si tot hem: ‘En̄ bistu niet een van des menscen jongheren³⁶?’ Doen antwoerde hi den wive: ‘Ic en kens niet, noch ic en weet niet wattu seghes.³⁷’ Doen stonden daer, binnen in dat hof, die knechte en̄ die dienaren bi enen viere, want het was cout, en̄ wermden hem. En̄ Peter ghinc mede en̄ wermde hem, om dat hi sien woude wat men Jhesuse doen soude. Doen quam ene andere deerne, ende doe si Petere sach, doe sprac si tote hem die daer stonden: ‘Dese was oec met Jhesus van Nazareth³⁸.’ Doen spraken oec die andere die daer stonden tote Petere: ‘Waerlijc, du bist een vanden jongheren, want dijn sprake wroeghet³⁹ di selven⁴⁰.’ Doen loechende Peeter sijns⁴¹ mit eede, ende zwoer dat hi dien mensce niet en kende. En̄ daer, over ene corte wile, soe sprac een van des bisscops knechten: ‘En saghic di niet inden hof met hem⁴²? En̄ doen loechende Peter derdewerſ. Doe sang die hane anderwerf van der nacht, en̄ doe keerde hem Jhesus omme, en̄ sach op Petere; en̄ doe ghedachte Peter des woerts dat hem Jhesus hadde gheseecht: ‘Eer die hane singt tweewerf, soe selstu mijns loechenen driewerſ noch heden⁴³.’ Doen ghinc Peter uut, ende weende bitterlike.

Ter sevenster uren leyden die knechte Jhesum vore Annas den bisscop. Doen vraghede Annas die bisscop Jhesus van sinen jongheren, ende van sijnre leeringhen. Doen antwoerde Jhesus: ‘Ic hebbe openbaer ghesproken in die werelt; ic hebbe altoes gheleert in die synagoghe en̄ inden Tempel, daer alle die Joden te gader comen; en̄ in heymeliken steden en hebbic niet ghesproken. Wat vraegstu my? vraghe den ghenen diet ghchoirt hebben wat ic gheseecht hebbe⁴⁴.’ Alse Jhesus dat ghesproken hadde, stont daer een van des bisscops knechten, ende gaſ Jhesuse enen kinnebac slach, en̄ sprac: ‘Hoe antwoerstu alsoe enen bisscop⁴⁵?’ Doe andwoerde hem Jhesus: ‘Hebbics quaet ghesproken, soe ghef ghetughe van quade; maer hebbic wel ghesproken, waer om slaestu my⁴⁶?’

Ter ‧viij‧ster uren vander nacht, sende Annas Jhesum al ghebonden te Cayphasse, die doe bisscop was in dat jaer. En̄ daer vergaderde vore den bisscop de vorste⁴⁷ der priesteren, en̄ die scaren des voles metten scriben, en̄ sochten alle valsce orconden⁴⁸ jeghen Jhesum, hoe dat sine ter doot bringhen mochten; en̄ si en vonden niet, nochtan dat⁴⁹ vele valsche ghetughen daer quamen ende vele tuuchden: maer haer ghetughenisse en was niet bequamelijc⁵⁰.

In die neghenste ure quamen ‧ij‧ valsche orconden ende sciden: ‘Wi hebben ghehoirt desen segghen: Ic hebbe macht den Tempel Gods te destrueerne, die met handen ghemaect is, ende in drie daghen te maken enen anderen tempel sonder hande⁵¹.’ Ende Jhesus zweech, en̄ en antwoerde hem niet. Doen stont op die vorste der priesteren en̄ ghine staen in midden vore Jhesum, en̄ vraghede hem ende sprac: Hoe en andwoerstu niet te dien dat dese jeghen di ‘orconden⁵²?’ En̄ Jhesus zweech ende en antwoerde niet. Doe vraechde hem echter⁵³ die vorste der priesteren, ende sprac: ‘Ic bezwere di, biden levenden Gode, dattu ons segghes oftu bist Christus, Gods sone⁵⁴.’ Doen antwoerde hem Jhesus en̄ sprac. ‘Du segghes, want ic bent. Seggict u, ghi en gheloves mi niet. Vraghic u, ghi en antwoert my niet, noch ghi en laet my niet gaen. Nochtan segghic di, dat ghi voirtmeer selt sien des menschen sone sittende ter rechterhant der moghentheit Gods, en̄ weder comen in dien wolken des hemels⁵⁵.’ Doe scoerde die vorste der priesteren sijn cledere, en̄ sprac: ‘Blasphemavit (dat is hi hevet Gode lachter ghesproken), wat behoren wi yet⁵⁶ meer ghetughen? Siet, ghi hebt ghehoirt blasphemie uut sinen monde, wat dunct u⁵⁷? Doen antwoerden si alle ende spraken: ‘Hy is sculdich der doot⁵⁸.’ Doe spuweden si hem in sijn aenschijn, ende diene hilden, bespottene, en̄ decten hem sijn aenscijn, ende gaven hem hals slaghe⁵⁹. En̄ doe sine bespot hadden, quamen andere, ende gaven hem kinnebac slaghe⁶⁰ in sijn aenscijn, ende spotten met hem en̄ seyden: ‘Prophetere ons, Christus, welc eest die di sloech⁶¹?’ En̄ vele andere versmadenissen daden si hem die niet ghesereven en sijn. Dit duerde ‧iij‧ uren lanc tot biden daghe.

In dien tide, doe Jhesus doghen woude om onsen wille, doen hadde die nacht ‧xij‧ uren, dat waren ‧iiij‧ wakinghen; elc wakinghe hadde ‧iij‧ uren.

In die ierste wakinghe vander nacht, verlochende Jhesus sijns selfs en̄ sijns eighens willen, en̄ gaf hem over onder den wille sijns Vader, oetmoedich en̄ ghehoirsam, in versmaden doghene, sonder verkiesen, totter doot⁶².

Die ander wakinghe vander nacht bewijst dat Jhesus gaf der Joden knechten macht, dat sine mochten vaen, binden, en̄ leyden al ghebonden te Annas huse.

In die derde wakinghe vander nacht, ghedoghede Jhesus sonder weder segghen, zwighende en̄ oetmoedich, valsche ghetughen en̄ verraderen, diene wroegheden voir Cayphasse den bisscop. Om dat Jhesus die waerheit sprac voir den bisscop ende voir dat folc, soe wart hi versmaet en̄ beneden van hem allen als een onghelovich mensche, die Gode lachter ghesproken hadde, en̄ met rechte wel verdient hadde der doot⁶³.

In die vierde wakinghe vander nacht gaf hem Jhesus vrilijc onder al dat volc⁶⁴, oetmoedich, onnosel ende ghedoechsam dat sine mochten versmaden, bespotten en̄ bespuwen na al haren wille, alsoe vele alst God ghestaden woude. Aldus wilt Christus dat wy ons selven versmaden, ende hem navolghen in allen doghene octmoedich, ghehoirsam en̄ ghelaten onder den wille Gods, en̄ onder der sonden knechte, en̄ onder die prelate der heyligher Kerken, gheestelike en̄ werclike; en̄ onder allen menschen die ons haten en̄ versmaden, quellen en̄ persequeren, al toter doot. Dit is onse nacht ghetide dat wi Mettenen heeten.

Footnotes

1. Vglk. Psalm 50, 17. ↩

2. Vglk. Psalm 69, 2. ↩

3. Sur. et intentione ac amore (me) prosecutus es. ↩

4. Sur. ut non sis dedignatus in hoc exilio nos invisere. ↩

5. Aldus onze Hss. Surius vertaelt: Ita noctem decorasti ac illustrasti nativitate tua, canentibus angelis gloriam tibi, et hominibus bonae voluntatis, tibi viventibus, tuamque vitam possidentibus, pacem in te sempiternam. Het is waerschynlyk dat de oorspronkelyke tekst nader aen deze vertaling zal geleken hebben. ↩

6. Vglk. Matth. 26, 36 en 41. ↩

7. Vglk. Matth. 26, 37. ↩

8. G. alleen, kelc. ↩

9. Vglk. Marc. 14, 36. ↩

10. Aldus onze dry Codices. ↩

11. Vglk. Matth. 26, 40-41. ↩

12. Vglk. Matth. 26, 42. ↩

13. et totam creatam humanitatem suam, segt Surius. ↩

14. Sur. totus vividus et aetate juvenis. ↩

15. Sur. interna et devota. ↩

16. Sur. Atqui tota portio sensitiva. ↩

17. Sur. et acerbissimae passionis et mortis imaginatione plena fuit. ↩

18. Vglk. Marc. 14, 41. ↩

19. Vglk. Marc. loc. cit. ↩

20. Versta knuppels met yzer beslagen, of wat by Kiliaen gemeend is op het woord Brandereel. ↩

21. Vglk. Marc. 14, 44. ↩

22. Vglk. Marc. 14, 45. ↩

23. Vglk. Luc. 22, 48, en Matth. 26, 50. ↩

24. Vglk. Joann. 18, 4. ↩

25. Vglk. Joann. 18, 5. ↩

26. Vglk. ib. ↩

27. Vglk. Joann. 18, 7. ↩

28. Vglk. ib. ↩

29. Vglk. Joann. 18, 8. ↩

30. Vglk. Luc. 22, 49. ↩

31. Vglk. Matth. 26, 53-54. ↩

32. Vglk. Matth. 26, 55-56. ↩

33. Dat is, schoonvader. ↩

34. Versta voorhof, in 't latyn atrium. Zie Kiliaen op het woord. ↩

35. Dat is dienstmaegd, het latynsche ancilla. Zie Dierne in het Glossarium op het Tabernakel. ↩

36. Vglk. Joann. 18, 17. ↩

37. Vglk. Luc. 22, 57 en 60. ↩

38. Vglk. Matth. 26, 71. ↩

39. Dat is beschuldigt. Zie ons Glossarium op het derde Deel. ↩

40. Vglk. Matth. 26, 73. ↩

41. Dit pronomen wordt gezegd van Jesus. Loechenen of lochenen regeert den genitivus. ↩

42. Vglk. Joann. 18, 26. ↩

43. Vglk. Luc. 22, 61. ↩

44. Vglk. Joan. 18, 20-21. ↩

45. Vglk. Joann. 18, 22. ↩

46. Vglk. Joann. 18, 23. ↩

47. De voornaemsten, principes sacerdotum. ↩

48. Versta getuigenissen. Zie het Glossarium op het Tabernakel. ↩

49. Versta athoewel. Zie het Glossarium op het Tabernakel. ↩

50. Dat is overeenstemmend. Zie het Glossarium op Maerlants Rymbybel. ↩

51. Vglk. Marc. 14, 58. ↩

52. Vglk. Marc. 14, 60. ↩

53. Dat is andermael, op nieuw. ↩

54. Vglk. Matth. 26, 63. ↩

55. Vglk. Luc. 22, 67-68. It. Matth. 26, 64. ↩

56. Dit adv. zegt zoo veel als eenigzins of eenigerwyze. Zie het Glossarium op Maerlants Rymbybel. ↩

57. Vglk. Matth. 26, 65-66. ↩

58. Vglk. ib. 66. ↩

59. In 't latyn colaphi. Zie Kiliaen. ↩

60. In 't latyn atapae. ↩

61. Vglk. Matth. 26, 68. ↩

62. Sur. paratus ad mortem usque ignominiosam absque electione perpessionem ferre. ↩

63. Verdienen regeerde oudtyds den genit. Zie het Glossarium op het Tabernakel. ↩

64. Sur. liberè suis permisit ac submisit hoslibus. ↩