LXVII. De duobus regnis jam indè à mundi initio venalibus

Twee rike sijn te cope van beghinne der werelt: dat ierste rike is dat rike der hemele, met al sijnre glorien ende God daer binnen. Dat hevet Christus ghecocht, met sijnre doot, allen den ghenen die in hem gheloven ende hem dienen al toter doot. Hi heeft ghegeven dat rijc der werelt, en̄ al dat nature in heeft, al ghemein den quaden en̄ den goeden, den sotten en̄ den vroeden: en̄ dit sijn alle coepliede, die uut Gode gheboren sijn. Dat sijn wise coepliede, die versmaden rijcheit der werelt, ongheordende lost der naturen, en̄ al dat si besitten mochten, met minnen, inder tijt. En̄ alsoe coepen si en̄ verkiesen dat rijc der hemele, gracie, en̄ glorie, en̄ ewich leven, en̄ Christum tote haren Here.

Hi is die preciose peerle: die hem suect ende vint, hi vercoep¹ al dat hi heeft ende coept dien edelen steen, dien men met al dien dat ghescapen is, niet verweghen en mach². Inden acker gheestelijcs levens es der werelt verborghen die scat der rijcheit; maer die wise coepman, die den scat vonden heeft, vercoep met groter bliscap al dat hi heeft ende al dat hy besitten mochte inder tijt, en̄ coept den acker gheestelijcs levens, daer die scat der rijcheit Gods in verborghen is, die hem in sinen gheeste vertoent es. Die sotte coepliede sijn den vroeden contrarie in alre wijs; want si sitten inden wissel, daer si groet goet ende ewich leven winnen moghen: ende si verliesen hem selven. En̄ al dat si schinen hebbende³ daer sijn si in bedroghen; want al dat si vergadert hebben, dat blivet hier: si en hebben niet, si en vinden niet dan helsche pine en̄ ewich vier.

Dit sijn sotte wisseleren, die Christum en̄ Gode versmaden, gracie en̄ glorie, en̄ ewich salich leven, en̄ verkiesen (jeghen den wille Gods en̄ jeghen sijn ere) hoe si der werelt, en̄ den sonden, en̄ den duvel dienen moghen ende behaghen, als haren vader ende haren here. En̄ hi sal hem lonen, alsoe als hi gheloent is van sinen sonden, met helscher pinen, sonder troest en̄ sonder hope, al vergheten, van Gode versmaet, in ewigher elende. Dat dit waer is, dat tuycht ons die gherechticheit Gods, dat alle doechde moeten gheloent sijn en̄ alle sonden ghewroken. Dat leert ons nature, redene, exemple en̄ Scrifture van beghinne der werelt, ende Christus selve sijn leven en̄ sijn Evangelie, die Apostelen haer leven, en̄ kersten ghelove dat si beschreven hebben, dat die gherechtighe gaen in dat ewighe leven, en̄ die sondaren in dat helsche vier. Die goede inghele ende die quade streden inden hemel onderlinghe; maer die goede, die Gode minden en̄ dienden, verwonnen den strijt en̄ vochten zeghe metter gracien Gods; en̄ die quade worden verwonnen en̄ uutgheworpen in die helsche pine, ewelijc verdoemt.

Die gheest ons Heren hevet sine discipule, die hem dienen, ghegaeft met ‧vij‧ gaven en̄ met allen doechden; en̄ die duvel hevet sine discipulen beseten met ‧vij‧ duvelen en̄ met allen wisen van sonden: ende aldus striden die quade jeghen die goede onderlinghe, hier inder tijt. Die in dogheden volstaen⁴, die verwinnen den strijt; si volghen den rade Gods, en̄ alsoe sijn si van Gode ghebenedijt.

Noch hebben wi enen viant die ons alre naest is, dien wi cleden en̄ voeden moeten, die met onsen gheeste één persoen is menscheliker naturen: dat is onse sinlike leven, dat is contrarie onsen ghecsteliken levene. Want sine gheboirte es van beneden uten vleysche⁵, en̄ die gheboirte ons gheests es van boven uut Gode: ende hier omme moeten wi kempen⁶ en̄ striden, met onsen gheeste en̄ mit der gracien Gods, yeghen onse eyghen vleysch en̄ sine nature. Dat moeten wi haten, drucken en̄ versmaden, en̄ niet doden maer orbaren inden dienste Gods. Alsoe moghen wi verwinnen, leven, wassen en̄ toenemen in gracien en̄ in doechden, altoes totter eren Gods. Mer leven wi naden vleysche, en̄ na luste en̄ na ghenuechte des lichamen, en̄ gheneychteit der naturen, soe sterven wi in sonden en̄ in ewighe verdoemenisse.

Wijsheit der werelt en̄ inghestorte wijsheit van Gode, dese sijn contrarie en̄ striden onderlinghe. Gracie en̄ nature, doechde en̄ sonden, goede en̄ quade, sotte en̄ vroede: dit sijn alle coepliede⁷. Die de werelt versmaden en̄ al dat verganckelic is, en̄ Gode verkiesen, dienen ende minnen, si vinden alle dat salich en̄ ewich is: ende dat sijn wise coepliede. Mer die Gode versmaden, sijn rijc ende ewich salich leven, ende die werelt verkiesen, rijcheit ende ere en̄ al dat verganckelic is: dat sijn sotte coepliede. Si volghen Lucifer, haren here: die was scone, en̄ rijc, ende edel inder naturen; mer hi was hoverdich, behaghende hem selven, ende versmaedde sinen God, sijn eere ende sinen dienst: en̄ Sinte Machiel en̄ sine inghele hadden die wijsheit en̄ die cracht Gods, want si minden en̄ dienden Gode. Alsoe streden si onderlinghe, die quade jeghen die goede; maer die goede verwonnen den strijt, en̄ Lucifer en̄ sine partie worden uten hemele ghestoten in die helsche pine, onsalich, verdoemt, al sonder einde. Aldus moghedi merken, met stride verwinnen⁸ wi die nature.

Adam, onse ierste vader, wart verwonnen vanden viant sonder strijt. Hi was edel en̄ rijc, scone en̄ wijs, sterc boven alle menschen die ye gheworden in menscheliker naturen; mer hi was een sot coepman, want hi gaf Gode ende sine hulde, ewich leven en̄ dat erdsche paradijs, al om enen appelbete. Mer Christus, die Gods Sone en̄ Marien, hi was een wijs coepman en̄ een sterc kempe⁹ inden stride; hi verwan al onse viande, alsoe dat ons nyeman deren en mach yeghen onsen wille, en̄ sonder onse consent. Hi verwan die werelt en̄ den viant, die de werelt beseten hadde. Hi scoerde de helsche poirten; hi brac die yserine grendele, en̄ verloste sine uutvercoerne vrienden uut des duvels kerker. Hi verwan hongher en̄ dorst, hitte en̄ coude, en̄ leerde ons soberheit, dat wi niet en souden leven na ghenuechte en̄ lost der sinne. Hi verwan sinen ghevoeliken wille en̄ sijn sinlike leven; hi gaf hem over ghehoirsam inde hande sijns Vaders en̄ inden wille sijnre viande, in die bitter doot des crucen. Alsoe leert hi ons dat wi souden ons selfs vertien onder alle creaturen, ende gheven ons over, sonder verkiesen, inden vrien wille Gods. Alsoe vonden¹⁰ wi Christum levende in ons, en̄ sinen vrede, die ons altoes bliven soude.

Christus es een wijs coepman. Hi heeft ons ghecocht ewich leven mit sijnre tijteliker doot. Hi gaf lief om liever, verganckelijc doeghen om ewighe bliscap. Hi heeft ons ghedient van minnen, om dat wi met hem heren souden sijn. Hi was arm, om ons rijc te makene. Hi heeft ons ghegeven sijn vleesch en̄ sijn bloet in spisen en̄ in dranke, omme dat hi in ons en̄ wi in hem wonen souden, ende daer wert alle strijt verwonnen¹¹.

Die Planeten sijn contrarie in haren werken, en̄ striden onderlinghe: want selke¹² sijn scale, wreet ende onghenadich; en̄ selke sijn sachte, milde, uutvloyende ende goedertieren in allen dinghen; ende selke dwinghen die quade ende sterken die goede, en̄ maken concordie in alre wijs. Dit is die nature der planeten. En̄ yeghewelc planete behoudt hare nature, die haer God ghegeven heeft. En̄ aldus sijn die menschen, die leven in bloter naturen. Ieghewele volgt sijnre planeten daer hi onder gheboren is, en̄ die boven hem regneert na wise der naturen. Dese planeten regneren en̄ domineren, boven dat sinlike leven, in beesten en̄ in menschen; mer boven redene en hebben si ghene macht, want natuerlike redene bedwinct al dat sinlike is en̄ ongheordent in naturen. Die elemente sijn oec contrarie onderlinghe; maer si en striden niet, want yeghewelc behout sijn stat en̄ sijn nature, die hem God ghegeven heeft. Mer die lichamen der menscen ende der beesten, die vanden ‧iiij‧ elementen ghemaect sijn, en̄ die van Gode ende vanden planeten haer natuerlike leven hebben: dat leven moet striden, en̄ sterven van naturen, want dat is vergadert in een natuerlijc leven, heet ende cout, droghe ende nat. Dese ‧iiij‧ vergadert in ons, sijn een sterfelic leven, dat wy hebben ghelijc den dieren, dat wi onfaen hebben, en̄ dat gheregeert wert vanden loepe der hemele en̄ der planeten. Alse die elemente, in ons, metten planeten eendrachtich sijn en̄ wel concorderen, soe sijn wi ghesont inder naturen; maer alsi discorderen en̄ onderlinghe contrarie sijn, te hect ofte te cout, te droghe ofte te nat, dan moeten wi quelen. En̄ als enich vanden vieren te male verwonnen wert vanden anderen, en̄ ghebrect inder naturen, dan moeten wi sterven.

Mer wi hebben noch in onse levende siele een redelic leven, dat ons God ghegeven heeft, dat ewich is ende dat niet sterven en mach in goede noch in quade¹³, daer wi den inghelen mede gheliken. Onse sterfelic leven hebben wi vanden lope der hemele en̄ der planeten, die werken in onser naturen overmits die cracht Gods, die God in hem gheordent heeft. Der planeten kinder sijn wi alle na wise der sterfeliker naturen; en̄ Gods kinder sijn wi alle na wise onser gheesteliker naturen, die niet vergaen en mach. Dese ‧ij‧ sijn contrarie, tijt en̄ ewicheit, sterven en̄ ewich leven.

Footnotes

1. F. alleen, vercoept. De t is in D en G welluidendheidshalve weggelaten. ↩

2. Sur. quam (gemmam) res creatae omnes non possint suo pondere acquiparare. ↩

3. Versta, dat zy schynen te hebben. ↩

4. Sur. qui autem in virtutibus perseverant. ↩

5. Sur. Nata est enim (vita sensitiva) infernè ex carne. ↩

6. F.G. kimpen. Versta kampen. ↩

7. Sur. Sic itidèm sapientia mundi, et divinitùs infusa sapientia, inter se contrariae sunt, atque inter eas mutua concertatio est: sicut et inter naturam et gratiam, virtutes et vitia, bonos et malos, prudentes ae stolidos, qui omnes negociatores sunt. ↩

8. F en G. verwint men. ↩

9. Dat is kamper. ↩

10. Versta zouden wy vinden. ↩

11. Surius heeft niet daer, ibi, maer daerdoor gelezen of verstaen. Hy vertaelt: quo certamen omne superatur. ↩

12. Dat is, sommige. ↩

13. Sur. nunquam vel in bono, vel malo interituram. ↩