LXXVII. De tribus donis, quae merito passionis suae Deus suis confert electis, et de tribus modis amoris perfecti

Die ierste gave die hi sinen vercoernen gheeft, dat is ghewarich ghelove sonder twivel. Kersten ghelove is een fondament alre heylicheiden en̄ dogheden. Die mint en̄ gheloeft in Gode, hi ghevoelt in sinen gheest onbeweechde salicheit, die hem niemen nemen en mach. Die ander gheestelike gave die God sinen ghelovighen gheeft, dat is hemelsche wijsheit, die leert alle waerheit, die doet versmaden die werelt en̄ al dat hinderen, letten ofte verbeelden mach inden inkere Gode te minnene, en̄ te bekennene, en̄ te besittene in eenvoldigher simpelheit¹. Die derde gave dat is inwendighe stercheit, die verwint alle ongheordende liefde; ende si ghevet ‧iij‧ wisen van minnen, die den mensche verheffen tot Gode, en̄ stieren, en̄ volmaken in allen wisen van docchden en̄ van heylieheden naden liefsten wille Gods.

Die ierste wise dat is ghevoelike liefde te Gode, die versmaet lost en̄ smake, en̄ al dat ongheordent is in oefeninghen toter liefden Gods. En̄ si set den mensche in ene oetmoedighe nederheit, en̄ in een mishaghen sijns selfs; en̄ si doet hem roepen met ynnigher begheerten: ‘Here, hulpt my dat ic u minne.’ Soe hi meer roept en̄ begheert, soe hi meer mint; soe hem meer lust te minnen, soe hi meer smaect. Lost en̄ smaec doergaen hert en̄ sin, siele en̄ lijf. God eyscht ende ghebiet allen menschen hem te minnene; die sine stemme horen ende hem ghehoirsam sijn, si antwoerden: ‘Here, ghevet my u ghenade, ende helpt my dat ic u minnen moghe.’ Die mint, en is gheen mercenarys; hi en soect loen noch gheen ghewin, mer hi mint om dat hi mint: soe hy meer gaven Gods onfeet, soe hi armere is, want alle² gaven eyschen weder gheven³. Soe hi meer et hemelscher spisen, soe hem meer honghert; soe hi meer drinct, soe hem meer dorst. Soe hi meer smaect, soe hem meer lust, want die minnende herte blivet ydel, onghepayt en̄ onghecust; maer dat ontſaen en̄ dit weder gheven is een beghin der minnen seden⁴. Die vloet der gaven is soe groet, dat si overvloyt dat sinlie leven: die weelde der sielen en connen die sinne niet ghedraghen; maer die minnende herte begheert te stervene om die ere Gods en̄ orbore der heyligher kerstenheit. Dat sinlike leven is dronken, ende en heeſt ghene besceydenheit; mer soe hi dronkere⁵ is, soe die verstendighe redene claere⁶ is en̄ wisere. Si versmaet allen eyghenen wille, en̄ scecht: ‘Here, doet al met mi dat ghi wilt:’ en̄ si en verkiest noch leven noch sterven, noch niet eyghens. Daer ghebreken die sinne in weelden, en̄ in ghevoelne en̄ in loste, en̄ vallen neder in onmacht; want si en moghen niet begripen die vloeden der gracien Gods. Die redelike siele verghet haers selfs en̄ alre doghede met onderscede, en̄ valt neder voir de werdicheit Gods. Si en weet anders niet dan ghevoelike lieſde en̄ werdicheit tot Gode. Dit is die ierste wise in oeſeninghen van minnen in een gheestelic leven: al dat God gheven mach sonder hem selven, des en acht si niet; want si hevet haer selven en̄ alle dinc ghelaten, en̄ een vercoren dat haer ontvliet⁷.

Hier beghint die ander wise in oeſeninghen van minnen. Dan spreet die gheest Gods in die minnende siele aldus: ‘Gheſ mi, ic gheve di.’ Dan valt die siele in ene oetmoedighe nederheit haers selfs onder al dat ghescapen is, en̄ sprect: ‘Here, niet mijn ere, maer dijn ere moet ghescien.’ Die oetmoedighe nederheit, dat es die woninghe Gods met allen sinen gaven; en̄ hi toent der minnender sielen sine ewighe hoecheit boven alle gaven en̄ alle ghescapenheit. Die leven wilt den rade Gods boven die ghebode, hi moet sijns selfs vertien, en̄ hem selven laten onder alle creaturen in die oetmoedighe nederheit, daer Christus in leeſde en̄ wi met hem. Christus leven was en̄ is octmoedighe nederheit: die hem leeft, hi leeft den gheeste der stercheit, en̄ hi verwint alle dine, en̄ blivet onbeweecht in sinen gronde van lieve ende van leede, van ghewinne en̄ van verliese. Hi en versmact nieman, en̄ hi is selve gherne versmaet; hi draecht en̄ verdraecht alle dine onbeweecht in sinen moede. Christus woent in hem, ende daer omme brinet hi grote vrucht van doechden, en̄ toent hem sijn ongheëinde hoecheit, daer hi met Christus woent in Gode boven alle gaven, en̄ boven alle doechden, en̄ boven alle ghescapenheit van creaturen. Die oefeninghe die daer toe hoirt, dat is lof en̄ dane, en̄ reverencie ende werdicheit te Gode. En̄ dat en can hi niet volbringhen, want sijn gheest ghebrect in minnen en̄ sterft in Gode: en̄ hi en wert niet te niete; mer hi vernuut altoes weder in die selve oefeninghe, sonder onderlaet. Dat is die hoechste wise van minnen en̄ van oefeninghen tote Gode. In die oetmoedighe nederheit, verwint hi die werelt en̄ alle sonden, want Christus leeft in hem metten gheeste sijnre stercheit; en̄ inde ongheeinde hoecheit levet hi met Christo in Gode, en̄ ghevoelt in hem enc onbeweechde salicheit. Dit is dic ander wise volmaecter minnen naden liefsten wille Gods, die altoes blijft en̄ niet en mach vergaen in tijt noch in ewicheit.

Hier na volghet die derde wise van minnen, die verborghen is allen menscen die niet en sijn verniet in oeſeninghen van minnen. Hier in leert ende vertoent die gheest der wijsheit Gods⁸, en̄ doet ghevoelen wat si eenheit in minnen met Christo in Gode, en̄ anderheit met Christo voerstaende in ewigher weerdicheit voir Gode⁹. Eenheit in minnen en mach anderheit niet werden, en̄ anderheit en mach eenheit niet werden¹⁰: aldus sijn si beide ghedeilt in enen gheest¹¹. Anderheit is salich in sinen voirstane aensiende Gode in ewigher werdicheit¹²; eenheit in minnen met Gode is salicheit, rasten en̄ ghebruken met Gode in ewicheit.

Dit is die hoechste wise diemen ghevoelen mach, hier inder tijt, overmits gracie en̄ die ghenade Gods; en̄ si is vol- maect en̄ ewich met Gode inde glorie Gods. Alle die uut Gode gheboren sijn, dat sijn erfkindere ende wittighe sonen Gods; si sijn ghedoept inden heylighen Gheest, in dat levende bloet ons Heren Jhesu Christi: ende alsoe sijn si anderwerf gheboren, en̄ leven met Christo in Gode. Maer die bastaerde, die uut den vleysche en̄ uut den bloede gheboren sijn, die sijn Gods bastaert sonen. Al sijn si gheboren toten rike Gods, si versmaden Gode en̄ dat rike der hemele, en̄ verkiesen die werelt en̄ al dat verganclijc is; want si en sijn niet anderwerf gheboren uut den heylighen Gheest: daer om en moghen si dat rike Gods niet sien noch daer in comen; want si versmaden en̄ haten die wittighe sonen die uut Gode gheboren sijn. Dit moghedi merken van beghinne der werelt. Adam hadde ‧ij‧ sonen: die quade haete den goeden om sine doecht. Abraham hadde ‧ij‧ sonen: die bastaert Ysmael hate Ysacke den ghetrouden sone¹³. Ysaac hadde twe sonen Esau ende Jacob: Esau haette en̄ versmaedde Jacoppe om sine doecht. Jacop hadde vele sonen, die haten en̄ versmaden Josephe om sine doghet. Die bastaerde vechten ende striden onderlinghe omme dat rike der werelt. Dene conine stridet jeghen den anderen, dene stat jeghen dandere, deen gheslacht jeghen dat andere, dene ghebure jeghen den anderen, deen mensche jeghen den anderen. Die mechtich en̄ rijc sijn, si hebben bastaert sonen en̄ knechte¹⁴, en̄ si versmaden dicwile den onnoselen sonder redene, en̄ spreken tote haren bastaerden en̄ tote haren knechten: ‘Gaet, en̄ slaet hem sinen voet ave, sine hant af steect hem sijn oghen uut; nemt hem sijn leven en̄ al dat hi heeft.’ Dit es der bastaerde leven die mechtich en̄ rijc sijn boven andere menschen; sy sijn fel en̄ onghenadich ghelijc den duvelen: cume selen si ghenade soeken ofte vinden.

Die wittighe sonen Gods, die uut Gode gheboren sijn, die en doen niemen onrecht; si sijn onnosel, ende doghen en̄ verdraghen al datmen hem misdoet; si bidden en̄ begheren vore hare viande en̄ alre menschen salicheit: en̄ daer omme leven si in vreden en̄ in rasten met Gode, in tijt ende in ewicheit.

Alle menschen die hoirs selfs ghestorven sijn in Gode, eyghens willen en̄ alder eyghenheit inden lieſsten wille Gods, si hebben in hem vonden ewich leven ende ongheeinde salicheit. Si sijn verheven boven afkeer en̄ toekeer¹⁵, boven alle doghede en̄ oefeninghe van minnen, in een onghebeelde ledicheit; daer hebben si ontfaen grondelose rijcheit ende onbedwonghene vriheit, alsoe dat si uut moghen keren in allen goeden werken, en̄ inkeren in allen dogheden en̄ in oefeninghen van minnen, en̄ inwonende bliven onbeweecht, ghestedicht met Gode in eenheit van minnen, die hem nieman nemen en mach. Want si wonen in Gode en̄ God in hem; daer om sijn si versekert ewichs levens, want si sijn hem selven ontvloten in minnen, in ene ewighe verlorenheit, die nieman hervolghen¹⁶ en mach: daer sijn si versekert ewichs levens, dat hem nieman nemen en mach. En̄ si en moghen niet vallen in dootsonden overmits die inwoninghe Gods, die si bevonden hebben, in hem besitten¹⁷ ende ghevoelen nacht en̄ dach. En̄ alle hare daghelixe sonden verberren¹⁸ inden minliken inkere in Gode, dair si besitten minlike eenheit onghehindert met Gode, die hem nieman nemen en mach. Dese hoghe wise van levene en machmen niemene leren: si is verborghen en̄ onbekent; mer diense God gheeft, die daer toe hebbelic sijn, die moghense ontfaen die, overmits die gracie Gods, haers selfs vertien en̄ in Gode sterven en̄ in onghebeelde weselike minne. Si vinden dat rike Gods in hem; want in haren gheeste levet die openbaringhe Gods, en̄ in hare verhavene onghebeelde ghedachte vertoent hem God: en̄ dat heet een scouwende leven. Daer is die rijcheit groot sonder mate, daer verclaert der minnen dach¹⁹, die God gheeft allene²⁰, dien hier nieman ghewaerden²¹ en mach. Volmaecte caritate heeft ‧ij‧ wisen: en̄ dit is die hoechste wise van minnen diemen leven mach, ghelijc dat vore verclaert is. Hier is minne volbracht, en̄ in Gode ghemint oneindelic.

Hier toe behoirt een ander wise van levene en̄ van minnen, die God eyscht en̄ ghebiet allen menschen: dat is dat hi ghemint moet sijn boven al dat hi ghescapen heeft. Die wise van minnen die levede Christus nader menscheit; die heeft hi ons gheleert met woerden en̄ met werken; en̄ daer in is hi ghestorven, en̄ die heeft hi ghevoert inden hemel. En̄ die oefenen inghelen en̄ heylighen ende alle goede menschen, en̄ die sal ewelike dueren. Volmaecte caritate is in Gode ghewortelt en̄ ghefondeert, en̄ die heylighe Gheest selve is haer fondament. Die redelike siele verstect dat wel van naturen: redene leret en̄ blote nature, en̄ die heylighe Scrifture en̄ alle creaturen, dat God is die minne boven al²². Die redelike siele die Christum verkiest te minnen boven al, Christus levet in hare met minnen en̄ met allen sinen gaven, en̄ leret hare waerheit ende alle doghede. Karitate tote Gode is so zwaer, dat si verweecht alle dinc; en̄ si behaghet Gode soe wale, al gave hi hare al dat hi ghescapen heeft, hi en hadde haer niet ghenoech gheloent en̄ en mocht haer niet ghenoeghen, si en hadde den ghenen dien si boven al mint. Die redelike siele is ghelijc enen coman²³ die sueket edele perlen; en̄ alsoe hi vint ene precieuse perle, soe vercoept hi al dat hi heeft, en̄ copet die preciose margarite. Die Gode mint boven al, die hevet die peerle vonden; hi versmaet lichtelie al dat hi minnen mochte ende letten²⁴ Gode te minnen boven al. Gode te minnen boven al, dat is die scat der inghele, ende der heylighen, ende der volmaecter menschen: die is verborghen inden acker der wijsheit Gods. Die gave der wijsheit Gods die toent den scat der minnender sielen, die²⁵ die wijsheit der werelt niet vinden en mach; want die wijsheit der werelt is sotheit voir Gode, en̄ die metter tijt vergheet in ewigher droefheit. Die wijsheit Gods leert ewighe minne, ende si ghevet glorie en̄ ewighe salicheit.

Die redelike siele hevet drie wisen, dair si Gode in leeft: die hoeehste wise dat is blote minne, daer die puer gheest Gode in gheenicht is. Hi is uut Gode ghcboren en̄ wederboecht in Gode²⁶, en̄ hi heeft vonden ewighe salicheit: hi en mach niet vallen in dootsonden. Die ander wise der redeliker sielen, die is op gaende tote Gode met danke, met love, met werdichcden. In die oefeninghe en mach si occ ghene sonde doen. Si gheliket wel den goeden boem, die enghene quade vruchte bringhen en mach; want ane Gode cleven met minnen, met eren ende met reverencien, dat is ewich leven, dat Gode onfeet en̄ niet versterven en mach²⁷. Die redelike mensce die Gode meint en̄ mint, en̄ begheert te levene den liefsten wille Gods in allen dogheden na besceidenheit, hi is in Gode gheplant ende uut Gode gheboren: hy brinct vele vruchten in dogheden, ende in minnen, en̄ in oefeninghen; want Christus levet in hem met sijnre ghenaden, ende werct met hem ghebode en̄ rade²⁸. Sijn beghin is oetmoedighe nederheit, willeghe²⁹ ghehoirsamheit, saechtmoedighe goedertierenheit, onnosel, gherecht, ghierich en̄ gherechte te volbringhene³⁰ den liefsten wille Gods, nieman scale noch wreet³¹. Inkeer met minnen in Gode es hem ghereet, die leeft in caritaten: watmen hem doet, hi en mach niet haten; hi mach onghelijc sonder murmureren verdraghen; hi mach alle dinc liden en̄ ghedoghen. Hi moet altoes in minnen en̄ in dogheden toenemen en̄ hoghen; hi mint den sondare en̄ haet die sonden: dat is Gods gherechticheit³². Hi is allen menschen ghenadich, gheradich, weldadich; want in hem levet die gheest der ontfermicheit. Hi is ynnich en̄ enich in Gode gheewicht: daer hevet hi vonden vrede en̄ salicheit. Hi en mach niet sterven, no bederven, noch vallen in dootsonden; want hi levet in Gode en̄ God in hem onwandelbaer³³. Sijn daghelijcs sonden, si werden hem licht vergheven; want sijn oefeninghe is ewichs levens³⁴.

Footnotes

1. Sur. quae omnem docet veritatem, et mundum hune et quicquid introversioni impedimentum, aut obicem, aut imagines parere queat, quominùs in ea Deus uniformi quadam simplicitate ametur, cognoscatur ac possideatur, facit habere despectui. ↩

2. D en F. kwalyk, allen. ↩

3. Sur. quandoquidem dona omnia, ut retribuamus exigunt. ↩

4. Aldus onze dry Hss. Surius vertaelt: Accipere autem istud et retribuere, initium quoddam est amoris, foris sese prodentis. Wy vatten het woord seden op in den zin van gewoonte, het latyusche habitus, en minnen als een genitivus daervan afhaugende. ↩

5. F. dronckender. G. dronckenre. ↩

6. F. claerder. G. claerre. ↩

7. Sur. et unum elegit, quod tamen ipsi elabitur. ↩

8. F. had Gods geschreven, maer heeft de s doorgehaeld en er eene e naestgesteld. D en G. hebben Gode, als regimen van vertoent. Niet te min moet Surius Gods hebben gelezen, want hy vertaelt: Hîe spiritus sapientiae Dei docet ac ostendit. En zoo zal 't wel moeten zyn. ↩

9. Sur. diversitas cum Christo, aeterna cum reverentia ac veneratione assistens coram Deo. ↩

10. Deze laetste zinsnede is in D. vergeten. ↩

11. Sur. sieque utraque in codem spiritu discreta ac distincta est. ↩

12. Sur. Diversitas beata est, dum assistendo Dcum cum acterna reverentia ac veneratione contuetur. ↩

13. Sur. Isaac justa uxorc natum odio habuit. ↩

14. famulos, zegt Sur. ↩

15. Sur. supra aversionem et conversionem. ↩

16. Sur. siquidem à seipsis in amore in aeternam quandam, quam nemo assequi possit, diffluxêre amissionem, enz. ↩

17. Versta, die zy in zichzelven bezitten, enz. ↩

18. conflagrant, zegt Surius. ↩

19. Sur. et charitatis illuceseit dies. ↩

20. Sur. quem solus pracbet Deus. Versta derhalve dien, ai hebben onze Hss. die. ↩

21. Dat is, bewoorden of met woorden uitdrukken. Sur. nec potest hîc ullis exprimi verbis. ↩

22. Sur. Deum esse diligendum super omnia. Men ziet dat Surius niet gelezen heeft die minne, maer te minnen, gelyk het schynt te moeten wezen. ↩

23. F. coopman. Maer coman is ouder. ↩

24. Versta, en dat hem beletten mogt. ↩

25. Versta wederom dien, in accusativo. ↩

26. Sur. et reflectitur in Deum. ↩

27. Sur. vita est aeterna, quae Deum suscipit, nec potest emori. ↩

28. Sur. efficitque ac operatur in eo tum praecepta, tum consilia sua. ↩

29. D. kwalyk, welle. ↩

30. F. alleen, ende ghierich te volbringhene, enz. Surius vertaelt: et magna aviditas gratissimam exequendi Dei voluntatem. ↩

31. Sur. nullique callidum, aut versutum, aut asperum se praebet. ↩

32. Sur. id enim justitiae est. ↩

33. Sur. quandoquidem in Deo vivit et Deus in ipso incommutabiliter. ↩

34. Sur. siquidem ejus exereitatio vitae est aeternae. ↩