LXXVI. De sex hominum generibus, in Dominum Jesum peccantibus

Nu merct ende verstaet, wildi Gode leven en̄ ons Heren testament onthouden. Op dien dach dat Jhesus sterf om onse sonden, soe waren daer ‧vj‧ partien die sonde daden jeghen Gode en̄ jeghen Jhesum, in ‧vj‧ manieren. Die ierste ‧iij‧ partien van sondaren ontfinghen gracie en̄ ghenade van haren sonden, overmits die doot ons Heren; die ander ‧iij‧ partien die Jhesum versmaden¹ en̄ sine doot, en̄ daer in bleven, die sijn alle verdoemt. Nu merct ende verkiest, en̄ beraedt u wel met welker partien dat ghi leven en̄ sterven wilt; want die ‧vj‧ partien van sondaren, metten ‧vj‧ manieren van sonden, die regneren noch in die werelt, alsoe langhe alst God ghedoghen wilt.

Die ierste partie die sonde daden in onsen Here, dat waren sine discipulen die van hem vloen, doen die knechte der Joden hem vinghen en̄ bonden; nochtan hadden si den gheest der liefden toter menscheit ons Heren, dat si alle dinghen laten en̄ versmaden mochten om met hem te sine: maer anxt en̄ vrese was soe groot, dat therte en̄ de sin verbeelt, en̄ vermiddelt, en̄ vercout was van anxte der doot. En̄ alsoe vielen si; nochtan en verghinc die liefde niet na abelheit² der sielen, maer si bleef altoes. Want die val was een ghestaden³ Gods om de vrucht, die namaels van hem comen soude. Hem ghebrac die gheest der starcheit Gods die alle dinc verwint. Si twivelden int ghelove, want hem ghebrac die gheest der wijsheit Gods, die alle dinghe verclaert. Ende hem ghebrac die gheest der volmaecter caritaten, die alle vrese verteert ende verdrijft: en̄ daer om bleven si in vresen en̄ in sorghen tote op den Sinxen dach, doe si den heylighen Gheest ontfinghen. En̄ al hadden sy Jhesum ghelaten, hi en liet hem niet, mer hi bleef met hem, en̄ hi sant hem inghelen en̄ boden, ende hi openbaerde hem selven in menigherwijs, en̄ si bleven altoes in hopen en̄ in vresen, en̄ ontbeyden den heylighen Gheest, den troester ewigher salicheit dien hi hem gheloeft hadde.

Dese ierste partie van sondaren, dair Jhesus om ghestorven is van minnen, dat sijn goetwillighe menschen, die Jhesum na volghen met ongheveinsder meyninghen en̄ minnen, simpel, onnosel, en̄ sachte, en̄ oetmoedich van herten. Alse dese vallen in sonden, overmits crancheit der minnen ofte grote becoringhen, ofte vrese der doot, ofte quade gheselscap: desc en moghen in sonden niet langhe duren; want die heylighe Scrifture beresptse en̄ corrigeertse van buten; ende die heylighe Gheest Gods die roept en̄ verwect van binnen in haer herte⁴; ende hem is te moede⁵ als enen die venijn ghedronken heeft, en̄ niet gherasten noch gheduren en mach sonder losen⁶.

Hier na volghet die ander partie van sondaren die in Jhesum sonde daden⁷ op dien dach sijnre martelien, dat waren Pylatus ridderen en̄ der Joden knechte, dien⁸ vinghen ende bonden, gheselden en̄ cruusten ende doden, die daer toe bedwonghen waren van haren oversten, alsoe dat sijt moesten doen en̄ met compassien en̄ node daden, maer met twivele en̄ met vresen ofte hi Gods Sone ware. Voir dese bat Jhesus sinen hemelschen Vader, want si en wisten niet wat si daden. Hi wart ghehoirt, want si ontfinghen na sine doot ghenade. Maer die ghene die wel wisten dat si quaet daden, scale en̄ nidech, sonder vrese en̄ overdadich⁹; die Jhesum gheeselden, sloeghen, cruusten en̄ doden sonder ghenade: voir dese en bat Jhesus niet dat si ghenade moesten vercrighen.

Dese quade secte is noch met ons bleven inder tijt: dat sijn die ghene die goede menschen persequeren, slaen en̄ vaen, nemen en̄ roeven al dat si ghecrighen moghen, sonder vrese der hellen ofte der doot. Dit is die quade werelt die Jhesum versmaden ende sine lede: voir dese en bidt Jhesus niet; want si sijn onhebbelijc die ghenade Gods te ontfane. Na dit leven volghet hem helsche pine en̄ ewich verdriet¹⁰.

Die derde partie van sondaren, dat waren die mordenaren die met Jhesum ghecruust waren. Jhesus woude sterven in midden tusschen ‧ij‧ dieve; want hi en versmadet ghenen sondare. Hi en is niet comen om te verdoemene, mer om te behoudene alle sondaren, en̄ hi roept alle sondaren te penitencien ende te sijnre ghenaden; en̄ sine doot verweecht alle sonden¹¹, en̄ gheeft ewich leven alden ghenen die rouwe hebben van haren sonden, en̄ penitencie doen, ende in hem gheloven. Mer die mordenare die ter slinker siden ons Heren hinc, die was scalc en̄ wreet, en̄ versmade onsen Here, ende soude noch meer sonden ghedaen hebben, hadde hi langher moghen leven; want hi en hadde ghenen ghewarighen rouwe, noch wille nemmermeer sonde te doene. Hi en ghelovede niet dat Jhesus die Gods Sone was; hi sach op hem met scalken oghen ende met onwerden van herten, en̄ sprac: ‘Bistu die Gods Sone, behoude di selven ende ons¹².’ Jhesus zweeeh en̄ en antwoerde hem niet, want sijn ghebet en was noch gheestelic, noch goet, noch redelic. Mer die ander mordenare, die ter rechter siden hinc, hadde rouwe van sinen sonden, en̄ berespte sinen gheselle en̄ sprac: ‘Du en onsies Gode niet, dattu in die selve doemenisse bist, want wi onfaen loen na werke. Mer dese en hevet niet quaets ghedaen¹³.’ Doe keerde hi hem tote Jhesum met oetmoedigher herten ende met bedroeſder stemmen, en̄ sprac: ‘Here, ghedinet mijns, alse du comes in dijn rike¹⁴.’ En̄ Jhesus sach op hem als een ewich ghetrouwe en̄ ghewarich vrient, ende sprac: ‘Noeh heden soutu¹⁵ met mi sijn int paradijs¹⁶.’ Die ene sondare wart onfaen met rechte in die ghenadicheit Gods; den anderen sondare liet Jhesus der gherechticheit Gods.

Die quade partie van sondaren is noch met ons bleven in deser tijt. Dat sijn die onghelovighe die Gode niet en onsien, die helle niet en vresen noch hemelrike niet en hopen; dic Christus den Gods Sone sine passie, sine doot en̄ sine martelie verwiten, met haren quaden ontameliken eden¹⁷, met oncuyscheden omgaen van binnen en̄ van buten, met quaden werken, met dorperliken woerden. Die hier in sonder rouwe en̄ sonder kennisse doot bliven, die en selen nemmermeer ghenade vererighen.

Die vierde partie die in onsen Here sondichden¹⁸, dat waren die bisscope en̄ die priesteren der Joden, die scriben ende die ouderen des voles: die alle waren gheestelike persone van buten, en̄ Moyses discipulen, die hi brachte uut Egypten metter cracht Gods. Si waren hoverdich, onghehoirsam, scale, nidich, ghierich en̄ vrec, want si aenbeden een gulden calf dat si maecten, en̄ der heidinen afgode, en̄ die calvere die Jeroboam coninc van Israel maken dede. Si versmaden Moyses ende Aaronne en̄ die wet Gods, en̄ hielden die wet der heidine. Si versmaden die propheten, die hem predicten en̄ leerden die toecomst ons Heren Jhesu Christi, en̄ al dat hi liden en̄ doghen soude van haren handen. Si en wouden niet gheleert sijn, noch berespt van haren sonden. Van hate ende van nide cochten si Jhesum dat sine doden wouden, alsoe si daden, om dat hi contrarie levede ende leerde.

Nochtan waren te dien tide goede prelaten, priesteren ende vele goeder menschen, die wel leveden na wise der joetscher wet. Ende alsoe eest nu in onsen tiden. Men vint noch vele goeder prelaten, priesteren en̄ andere goede menschen, die Christus discipulen sijn en̄ navolgheren der Apostelen in levenc, in woerden en̄ in werken. Men vint oec vele andere prelate, priesteren ende gheestelike persone die de heylighe Kerke te regheren hebben en̄ leven van Christus patrimonium, dat hy met sijnre doot ghecocht heeft, en̄ nochtan Christum versmaden, sijn leven ende sine lere; die den duvel dienen, der werelt ende haren vleysche willens en̄ wetens; die nochtan die heylighe Scrifture wel connen: mer si en hebben den gheest Gods niet, en̄ daer om sijn si Judase ghelijc. Si sijn onghelovich, Gode contrarie, en̄ onghetrouwe; want silver en̄ gout, en̄ heerscap der werelt, dat minnen si boven Gode, en̄ dat sijn haer aſgode die si oefenen nacht en̄ dach. Al dat si vermoghen en̄ meer dan si vermoghen, dat is te cope den riken die ghelt bringhen. En̄ alsoe en waest niet inden beghinne kerstens ghelocfs, doe Christus en̄ sine discipulen, en̄ vele heyligher pause, bisscope, priesteren en̄ heylighe menschen, versmaden de werelt en̄ volgheden Christum na, en̄ predicten, leerden en̄ leefden die waerheit en̄ kersten ghelove in al die werelt. Si waren oetmoedich, vol caritaten, verduldich in allen doghene. Si waren versmaet en̄ ghehaet in al die werelt. Si waren ghenadich en̄ ghetrouwe allen menschen. Si baden vore vriende en̄ vore viande, en̄ voir die ghene diese persequeerden en̄ doden. Die persecucie was groet ende si duerde menich jaer, en̄ God wrachte met hem miraculen, tekenen ende wonder, soe groet, dat hare viande wiken moesten; want hi dede op¹⁹ die oghen der keysere, en̄ der coninghen, en̄ der princen der werelt, alsoe dat si verstonden die waerheit, en̄ gheloveden, en̄ daden hem dopen in kerstinen ghelove. En̄ doe gaven si der heyligher Kerken grote vriheit, ende eerden priesteren en̄ priesterscap boven alle state. Si stichten kerken en̄ cloesteren, ende si gaven grote renten en̄ digniteiten den ghenen die Gode dienden: en̄ die religie wart groet en̄ in groter eren, en̄ die heylighe Kerke groyde en̄ bloyde, en̄ brachte grote vrucht van heylicheden ende van doechden. Alsoe langhe alse die prelate der heyligher Kerken ende die priesteren oetmoedich waren, en̄ armoede minden al en hadden sijs niet²⁰, en̄ Christo leveden, minden en̄ dienden van buten en̄ van binnen: alsoe langhe regnierde Christus boven hem, ende die heylighe Kerke stont in eren en̄ in vreden met allen menschen. Mer doe die prelate en̄ die priesteren hem selven verhieven en̄ behagheden, overmits rijedom en̄ ere diemen hem dede, en̄ versmaden Gode en̄ sinen dienst: doe regneerde Sathanas boven hem, want si worden hoverdich, ghierich en̄ vrec, en̄ onghenadich boven hare subjecte, ghelikerwijs dat ic voir ghesproken hebbe. Si cochten en̄ vercochten Christus erve, en̄ alsoe eest noch in onsen tiden. Symonie regniert sere; bisscopdomme, abdien en̄ digniteyde die rijc sijn, die moetmen copen: selver en̄ gout hevet in desen tiden groet ghewout. Die penninc is machtich boven Gode, boven recht, boven ghenade en̄ Gods ghebode.

Goede priesteren dat sijn heylighe vate; si sijn vervult met hemelschen gaven boven mate, want si sijn reyne van siele en̄ van live, sober en̄ ghemate in allen dinghen die si behoeven. Si sijn gheordent²¹ ten dienste ons Heren; si draghen Christum ghebeelt in hare herte, si oefenen daghelics sine passie, sine doot, sine trouwe, sine minne in hare ghedachten. Si sijn middelaren tusscen die sondaren en̄ Gode; si sijn ghenadich en̄ goedertieren allen menschen die hens behoeven; si offeren Jhesum ghemartelijt, van minnen ghestorven, sinen hemelschen Vader voir levende en̄ voir dode. Si bidden en̄ begheren den almachtighen Gode²² mit ynniger devocien, voir allen noot en̄ orbore der heyligher kerstenheit. Si en soeken niemene te behaghene om troest noch om solaes, noch om tijtelike dinghe; maer si begheren int ghemeyne Gods ere en̄ alre menschen salichcit. Christus hevet hem bevolen den scat ende de renten der heyligher Kerken, dat sijn die ‧vij‧ Sacramente, dat si daer mede dispenseren en̄ gheven yeghewelken dat hem noot is, na wise en̄ ordinancie der heyligher kerstenheit, sonder vercopen ofte eyschen enighen loen daer af; want het sijn die rike gaven Gods die Christus ghegeven en̄ ghelaten heeft sinen volke in die heylighe Kerke, om wet en̄ ordinancie heylichs levens en̄ eersamer seden in allen staten van levene²³.

Die goede priesteren sijn een spieghel der heyligher Kerken en̄ allen menscen die redelic en̄ wiselijc begheren te levene; want die goede priesteren gheven goet exempel inder menscen oghen, goede woerden inden oren, goede fame heylichs levens inden roke. Dat heylich Sacrament²⁴ es van edelen smake inden mont, den ghenen die sijn ghesont. Si gheven oec den edelen sielen eweghe spise en̄ dranc, dat is Christus vleesch en̄ sijn bloet, dat is den ghenen²⁵ dien honghert en̄ dorst, gieren en̄ gapen²⁶, die van minnen sijn ghewondt: ewich spise en̄ ewich dranc hout den minnenden gheest ghesont²⁷. Die Gode minnen, sijn altoes sachte en̄ blide van moede; en daerom comen hem alle dinghen te goede. Nu laet ons met den inghelen en̄ met allen heilighen Christum eren en̄ aenbeden, en̄ sinen hemelschen Vader: soe sijn wi altoes bewaert van ewigher scaden.

Die contrarie leven, mochten wel te langhe slapen²⁸.

Die ‧v‧ partie van sondaren die onsen Here leverden te dodene, dat waren ‧ij‧ heydine coninghe en̄ een valsch rechtere, die oec heydin was. Die ierste conine dat was Herodes, die regneerde in Judea en̄ in Jherusalem van tskeysers weghen, doen Jhesus gheboren wart. Doen hi hoerde dat die conine der Joden gheboren ware, doc wart hi sere bedroeft en̄ alle sijn vole met hem; want hi vresede dat rijc te verliesene, omme dat hi vremde was, en̄ hem dat rike niet toe en hoerde van rechte. En̄ doe hi verhoirt hadde dat Christus soude gheboren werden te Bethleem in Davids stat, uten gheslachte van Juda, doen verbeide hi noch enen tijt, en̄ sende sine ridderen, sine knechte ende sijn volc, en̄ dede doden, te Bethleem en̄ daer omtrent, alle die jonghe knechtken die beneden ‧ij‧ jaren out waren. En̄ aldus was dese Herodes die ierste die Jhesum sochte en̄ begheerde te dodene, doen hi gheboren was.

Daer na quam sijn sone, die oec Herodes hiet, in Galilea, te dien tiden dat Christus doghede en̄ starf om onsen wille. Dese Herodes dode Sinte Janne Baptisten om sine doghet en̄ om sine gherechticheit. En̄ na Christus doot, dode hi Sinte Jacop den Apostel, die brueder was sinte Jans Ewangelisten. En̄ doen Pylatus Christum ghevanghen hadde, sende hi Christum al ghebonden te desen Herodesse, om te siene wat hi hem doen soude. En̄ Herodes sendene weder al ghebonden, met scoppe²⁹ ende met scheerne, te Pylatuse, dat hine doden soude. Dit was die ander conine Herodes van Galilea, die Christum leverde te dodene. Dese quade partie van sondaren regneerde na Christus doot in keysere, in coninghe, in heydene ende in Joden langhe jare, die Christum persequeerden, en̄ alle dic in hem gheloveden, toter doot.

Christus, die ewighe wijsheit Gods, hevet alle dinghe wel gheordiniert in hemel en̄ in erde; hi hevet sijn rijc ghedeilt den quaden en̄ den goeden. Hi hevet dien quaden, die sine viande sijn, ghelaten die erde met alden rijcdomme der werelt; want si sijn sine bastaerde bruedere, gheboren in menscheliker naturen, alsoe als hi is nader menscheit. Maer si sijn Antkersts boden en̄ knechte; si sijn Christo, haren brueder, en̄ sinen dienaren onghenadich en̄ onghetrouwe: en̄ hier omme hevet hi den ghenen die in hem gheloven en̄ hem dienen, ghegeven en̄ gheloeft dat rike der hemele ghechiert met hem selven, en̄ met al sijnre glorien. En̄ hi hevet die hem dienen en̄ toebehoren, hier inder tijt, ghechiert en̄ vervult met gheesteliken gaven, in menigher wijs.

Footnotes

1. F en G. duidelyker, versmaedden. ↩

2. Het woord beteekent geschikiheid, vatbaerheid, van het adj. abel. by Kiliaen habilis, aptus, idoneus. Maer F. en G. hebben alheid, en zoo heeft Surius mede gelezen, want hy vertaelt: attamen amor erga Christum secundum totam animam non periit in eis, sed mansit semper. ↩

3. Versta eene toclating. ↩

4. Sur. et Sanctus Dei Spiritus intus eos in eorum cordibits vocat et excitat. Misschien heeft er oorspronkelyk gestaen verwectse. ↩

5. Versta, en zy zyn gesteld. Sur. ita ut non secùs affecti sint, quam, enz. ↩

6. Sur. donec virus sumptum rejiciat. ↩

7. F. sondichden. ↩

8. Versta die hem. ↩

9. Zooveel als moedwillig. Zie ons Glossarium op den Rymbybel. ↩

10. Hier vertoont zich eene groote leemte in onze dry Codices, die allen van zes partien spreken, en er slechts vyf opnoemen. By Surius luidt het als volgt: Tertium peccantium genus homines complectitur simplices et plebeios, qui tum à Pontificibus et Pharisaeis, tum à daemonibus in malam de Jesu opinionem seducti, et ad amarum et iniquum zelum concitati erant et persuasi, ut suis obtrectationibus ct mendaciis Dominum insectantes, gladio linguae persequerentur, qui cum clamantibus clamabant: Crucifige, crucifige eum. Horum aliqui post missum Spiritum Sanctum conversi, poenitentiam egerunt, quemadmodum Dominus illis proedixeral, ita inquiens: Cum exaltaveritis filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum: reliquis Judaeis excoecatis, et in perfidia cum suis principibus permanentibus. Sed et horum imitatores permulti hodiè nobis non desunt, qui falsis persuasionibus seducti, bonos persequuntur, aut tentationibus victi, Christum peccatis suis rursus crucifigunt. Verùm quia horum aliqui ex infirmitate vel ignorantia, magis quàm ex malitia, in errores sive in vitia tapsi sunt, ideo miserante Deo, ad poenitentiam, saniori consilio acquiescentes, faciliùs redeunt. Porro data opera errantibus, et voluntariè peccantibus, et in peccatis manentibus, jam non relinquitur pro peccatis hostia, nec datur venia, quamdiu persistunt in malitia. ↩

11. Sur. cjusque mors peccata omnia praeponderat. ↩

12. Vglk. Luc. 23, 39. ↩

13. Vglk. Luc. 23, 40-41. ↩

14. Vglk. ib. 42. ↩

15. F. Sulstu. ↩

16. Vglk. Luc. 23, 43. ↩

17. impiis suis juramentis, zegt Surius; maer toch zou men wel kunnen seden te lezen hebben. ↩

18. D. en G. sendighen. ↩

19. Versta hy opende. ↩

20. Sur. etiamsi non essent rebus pauperes. ↩

21. Sur. Instituti sunt atque ordinati, enz. ↩

22. Sur. prccantur et poscunt omnipotentem Deum. ↩

23. Sur. Haee enim larga Dei munera sunt, quae Christus plebi suac in sancta Ecclesia dereliquit ac praestitit, idque ob sanctae vitae et honestorum morum in omni vitae ordine sive statu legem ac constitutionem. ↩

24. Ipsum quoque, quod coeteris praebent, venerabile Sacramentum, zegt Surius. ↩

25. Versta, namelyk aen hen. ↩

26. Versta hun dic gieren en gapen ↩

27. Sur. Itemque animabus aeternum praestant cibum ac potionem, id est Christi corpus et sanguinem, quae esurientium ac sitientium, avidè appetentium ac inhiantium, ac amoris vulnere laborantium perennìs cibus et potus sunt, quo amantis spiritûs sanitas et incolumitas conservatur. ↩

28. Sur. vertaelt.: cui (regulae) quotquot contrariam degant vitam, superflui prorsùs ac miseri sunt. ↩

29. Versta met smaed, met spot. Zie ons Glossarium op den Rymbybel. ↩