Skip to the text
Ember
PT

Nn. 49–93

  1. 2"!^ ordine S. Dominici, Durandum a S. Porciano (t 1334) invenimus, qui S. Thomoe primum defensor, postea vero, proprio sensui nimium adhaerens, acerrimus fuit impugnator, et singularium opinionum, immo et errorum, patronus tenax. Ita negavit concursum Dei cum causis creatis immediatum, et causalitatem sacramentorum ^ Contra eum scripsit Herveus Natalis, O. P. (t 1323). Alius dominicanus hujus temporis, cujus do6lrina non semper ab errore immunis esse videtur, est Robertus Hol- COTH (t 1349), qui ad Occami nominahsmum accusatur deflexisse, et in qucestionibus de scientia Dei et praedestinatione a placitis S. Thomae descivisse \ S. Thomae vestigiis pressiiis inhseserunt : Joannes de Neapoli (t 1325), Petrus Paludanus (t 1342) et alii multi *.

  2. 3° Eodem tempore, jam incipit splendescere Carmelitarum famiha cum Gerardo Bononiensi (de quo supra, n. 46), post quem citandi sunt, Joannes Baco {Baconthorp) (t 1346), do6tor resolutus, qui tamen nominahsmo ansam prsebet, et a S. Thoma saepe dissentit^; Guido de Perpiniano (t 1342) '* suo tempore famosissimus superomnesmagistrosparisienses^ ", ssepe de Terrena propter famiham di(5lus; Petrus de Casa (t i348);Franciscus de Bachone (t i372),do6tor sublimis;QX Jqannes Ballester (t 1374).

  3. 4° In ordine S. Augustini, post Jacobum Capocci, Viterbiensem (t 1307), cujus praeclara opera inedita manserunt^ eminent Henricus de Frimaria (t c. 1350), Gerardus Senensis (t 1336) ^ THOMASDEARGENTiNA(t 1357), Alphonsus t>^Y ^KG\s{Toletanus), t 1366, qui T^gidii Romani do^trinam in suis commentariis illustrant; quibus adjungendus est Gregorius Ariminensis^ (t 1358), ob suam duriorem de infantium non baptizatorum sorte infantium tortor appehatus, qui S. Augustini do(5trinam de gratia nimis ad htteram et perperam interpretans, Baianismi et Jansenismi prsecursor a multis habetur.

  4. 5«- Inter innumera opera et opuscula Dionysii de Ryckel", ( 1402- 1 471), carthusiani^ qui di(5lus est do^or extaticus^ ad theolo-

■ Antonius de Fantis, qui non fuit ordinis Minorum, scripsit Tabulam generalem scoticce SMbtilitatis (1430).

' Hurter, II, 535. Scripsit Com*mntaria in libros 4 sentmtiarum^ tracJlatuiri dejurisdicliont eccUAasticd et de legibus, alia ejusdem opera (v.g. ae stcUu animarum sanctarum, outBstiones theofopic-x etc. ) inedita manaerunt.

3 Hurter, II, 539. — * Ib., II, 537 s.^; 62S; 678. — s Ib., il, 544 — * Ib., II, 546. — 7 Ib., 11, 486. — ^ Ib., II, 541. — 9 Ib., 620.

"^ Hurter, II, 9J5. Dionysii Carthusiani operum nova editio, in t. 48 distribuenda, ab anno 1896 prodire coepit; quae raox absoluta erit.

THEOLOGl^ DOjMATIGvE. 29 giam dogmaticam spe6lant : Com?nenfariiin libros Senientiaruniy in quibus summam tradit et epitomen controversiarum temporis praecedentis, deindesuam modeste exponit sententiam eamque probat; et (aliis omissis) Summa Jidei orthodoxce.

53- Tandem commemorari debet Gabriel Biel (i425?-i495), qui academiam Tubingensem noviter erectam illustravit, et circa finem vitae Congregationi clericorum vitce conununis se adjunxit. A quibusdam vocatur ultimus scholasticus; recflius diceretur ultimus nominalista. Ejus praecipuum opus Colleclorimn inscribitur, seu Epitome ex Guilelmo Occam in libros sententiarum *.

  1. 6° Extra ordines religiosos, eminet Petrus de Alliaco (1350- 1420), non tam ob profunditatem docStrinae, quam ob partem quam habuit in componendoOccidentisschismate. Ejus opera, (quorum multa inter opera Joannis Gersoniiy ejus discipuli, inveniuntur) utilia sunt pro temporis illius historia, sed carent pretio theologico ^ Tuetur enim multos eirores, v.g., de valore rationis, de concordia rationis cum fide, de au6loritate concilii supra Pontificem.

JoANNEsGERSONius(i363-i429),ejusdiscipulus,etsuccessor (1395) in cathedra et munere cancellarii universitatis Parisiensis, una cum ipso anima fuitconcilii Constantiensis(i4i4 sq.), eosdemque errores de ecclesia, primatu et conciliis propugnavit. Multareliquitopera, prsesertim ascetica et mystica ^.

Raymundus SABUNDiE (t 1437) in Libro naturce^ agit de homine et de iis quae necessaria sunt ad cognoscendum seipsum et Deum, necnon officia exponit erga Deum et proximum ^

Hic etiam nominandus est Alphonsus Tostatus (1399- 1455), abulensis episcopus, eruditionis prodigium, qui in Commentariis in Scripturam, data occasione, innumeras quaestiones dogmaticas scholastica methodo pertradlavit s.

  1. II. Mox, favente Deo, subsequitur laetissima thfeologiae scholasticae instauratio. Coepit S. Thomas jam in scholis splendere, et loco Sententiarum, saepe explicatur Sut)inia Thevlogica ^.

^ Hurter, II, 791-798; P. Feret, IV, 223-274. In epistolis tribus de reforniatione theolo^uz\iQx{.^.yxx studentes coUegii Navarrse,ut posthabitis recentioribus, aniiquiores leKant (Guil, Alvernum, Bonaventuram, Durandum, Henricum Gandnvensem, .S. Thomam). ib., col. 795. His epistoUs atfine esi opuscului» Nicolai de Clemangis (1367-1435?), Petri de Alliaco et Gersonii discipuli, ac siuaio ikeohc^l:^^ quoi edidit d' Achery (Spicileg., I, j). 473)

" F. Cicchiti-Suriani, Sopra R. Sabunda teologo, Jilosofo e meduo delsec, Xy studw uorico-critico^ Aquila, 1890. — s ib., II, 918-921.

^ Non desuut tamen illo ccvo, etiam in ordine S. Dominici, coraaieniana Pelri Lonibnvfli. Cfr. Hurtcr, II, 1215 sq.

In ordine Praedicatorum, cui palma est tribuenda, huic instaurationi jam viam paraverat strenuus S. Thomae apologeta, JOANNES Capreolus (f 1444) prificeps thomistarunt^ qui in Commentariis in libros Sententiarum (Rutheni confe6lis) divi Thomae do6lrinam plerumque cum ipsis verbis magistri, clar^ et concise exponit, et ab omnibus tuetur impugnationibus ^

Cui adjungendus est JOANNES DE TURRECREMATA, O. P. (1388- 1468), hispanus, an. 1439 cardinalis creatus, a Romanis Pontificibus in majoribus Ecclesiae negotiis adhibitus, cujus est Sujnma de Ecclesid, dives armamentarium pro tuendis Romani Pontificis juribus, et varii tra6latus theologici et polemici ^.

  1. Sed agmen theologorum ducit Thomas DE VlO, seu Cajetanus 3 (a patria Gaeta), ac thomisticae do6lrinae galeatus defensor (1469-1534), qui cardinalis creatus (1517) et in negotiis gravissimis a R. Pontificibus in consilium adhibitus, a studendo et scribendo nunquam destitit. Exegeta fuit laboriosus, non tamen traditionali sensui Scripturae semper innixus, sed praesertim acutissimus interpres Summae theologicae; ejus commentaria in ed. leonina S. Thomae inserta sunt. Multa insuper reliquit opuscula theologica de variis argumentis.

Post eum citandi sunt Conradus Kollin^ (1476-1536), qui Heidelbergae et Colonise Summa7?i theologicam exposuit (quam expositionem lucidissimam et subtilissimam an. 15 12 publici juris fecit), et Lutheri varios errores confutavit; — Silvester Ferra- RiENSis (1474-1526) qui classico commentario Summamcontra Gentiles illustravit S; Didacus de Deza ^ (1444-1523), qui apologiam divi Thomse adversus Scotistas ah'osque in suis scriptis {Novcp, de.fensiones^ Defensorium...) instituit.

^ Hurter, II, 805. Cfr. Revue thomiste, 1899, pp, 68 sq. ; 317 sq. ; 507 sq.; 1900, pp. 50, 288, 505. — = Hurter, II, 880.

3Hurter, II, 1201-1209. Cfr. Quetif-Echard, t. II, p. 14; Touron, op. cit., t. IV, p. 1-76; Mandonnet, in Di(fi. de Theol., II, 1313-1329.

*> Hurter, II, 1204. Cfr. Limbourg, Zeitschr. fiir k. Theol. 1880, IV, 239 sq. — s Hurter, II, 1212. — ^ Ib., II, 1213.

Art. III. ^tas Moderna (s«c. XVI-XX) \

  1. Hujus aetatis indoles. Theologia scholastica, quae saepius in subtilitates deciderat, ob falsas Nominalium theorias, sa^culo XVI exspergefa6la per Humanistarum et Protestantium impugnationes, mox novas vires suscepit, suamque methodum complevit, speculationes philosophicas cum critica investigatione textuum Scripturae et Traditionis harmonice consociando. Cujus catholicae instaurationis praecipuae causae fuerunt : (a) artis typograpkicce inventio, quae criticas editiones Bibliorum atque Patrum multiplicando, multo faciliorem reddidit textuum collationem; (b) classicormn scriptorum reviviscentia^ et do6lae antiquitatis studium quae catholicae exegesi haud parum profuerunt,litteralem antiquorum documentorum sensum magis ac magis patefaciendo ; (c) necessitas contra Protestantes posteaque Rationalistas strenue propugnandi ipsa fidei fundamenta, ex qua orti sunt novi tra6latus de Locis theologicis^ de Ecclesid et de Revelatione seu de Verci Religione ; (d) distin5iio inter theologiam dogmaticam et moralem^ quae ob utriusque incrementum instituta est, posteaque utriusque progressum iterum promovit ; pariter distin6lio inter theologiam mere sckolasticam, et theolbgiam positivam, cujus ope biblica et patristica argumenta fusius et accuratius exposita sunt; (e) multiplicatio specialium tra^atuum de tali vel tali dogmate, ad penitius adversariorum difificultates solvendas et veritatem catholicam distin6lius elucidandam.

  2. Divisio. In hac aetate, tres periodi distinguuntur : 1° periodus progressiva, saec. XVI et XVII, in qua, sub

  • Praeter Hurter, Schwane et Scheeben, cfr. Gandolfus, Diss. historica de ducentis augustinianis scriptoribus, Romse, 1 740; Ungarelli, Bibliotheca scriptorum e cong. cler. reg. S. Pauli (seu Barnabitarum), Romae, 1838; Ziegfelbauer, Historia rei literarice ord. S. Bened., Viennae, 1754; Dict. de TheoL, art. Binedictins, II, 602 sq. ; Sommervogel, S. J., Bibliothique de la C^ de Jestis, Bruxelles; Quetif-Echard, Scriptores Ord. Prcedicatorum, Paris, 1719-21; A. Touron, Hist. des hommes illustres de VOrdre de St Dominique, Paris, 1743; Dupin, Hist. de VEglise et des auteurs ecclesiastiques, Paris, 1703; C. Werner, Geschichte der kath. Theologie Deutschlands seit dem Trienter Concil, 1866; P. Feret, La Faculti de th^ologie de Paris et ses docteurs les plus ciUbres, Epoquu inoderne, 7 vol. Paris, 1900- 1910; aliaque opera infra citanda.

influxu C. Tridentiui et catholicae reformationis, theologia in dies succrescit ; 2^ ^^^noAws» paulatim decidens, a saec. XVIII ad saec. XIX priorem partem, per quani, ob perturbationes civiles catholicarumque Universitatum prolapsum, theologia minus scientifice excolitur; 3° periodus instaurationisy quse jam ab anno 1830 coepit, et, ut speramus, per totum saeculum XX"'" continuabitur.

§1. Periodus progressiva (s^c. xvi-xvii).

  1. Errores h^c aetate praevalentes sunt : (a) Protestan- tismi variae se6lae, Lutheranismus scilicet, Calvinismus,

Anglicanismus, quae, occasione praedicationis indulgentia- rum ortae, revera negaverunt au6loritatem Ecclesiae, S. Pon- tificis et Traditionis, Scripturam pro sola fidei regula haben- tes, simulque adulter^runt veram notionem praedestinationis, gratiae et justificationis, necnon sacramentorum ; (b) Baia- nismuSy qui est quaedam attenuatio Lutheranismi, docens supernaturalia dona esse humanae naturae debita, et ita ordinem supernaturalem cum naturali permiscens ; {€) Jan- senismus^ Lutheranismo pariter affinis in rebus ad praedes- tinationem et gratiam spe6lantibus, qui exaggerans infir- mitatem humanae naturae lapsse, docet voluntatem homi- nis non esse liberam sed necessario trahi a grati^ vel concupiscentia.

Catholici theologi istos errores impugnaverunt diversimode : 1° Controversistce dire6le contra Protestantes probaverunt au6toritatem Ecclesiae, existentiam et efficaciam septem sacramentorum, genuinamque declaraverunt justificationis naturam; 2^ Scholastici discrimen inter naturaleet supernaturale distin6lius exposuerunt, et inter se disputarunt de efficacia gratiae et ejus concordia cum libero arbitrio; 30 Positiva theologia singula dogmata ex Scriptura et Traditione accuratius probavit. Ita sub his variis aspe6libus verus adfuit progressus.

I. De Gontroversistis.

Contra Protestantes, statim ac suos errores docuerunt de indulgentiis, de justificatione, de numero et efficacid sacramentorum, et praesertim de au6loritate Pontificis,

Ecclesiae et Traditionis, multi surrexerunt defensores fidei catholicae, inter quos eminent :

JoANNES EcKius'' (1486-1543), vir eruditissimus, qui usque ad mortem strenuus et indefessus contra Lutherum in Germania et Zwinglium in Helvetia decertavit, cujus praecipuum opus fuit Enchiridion locorum coniimmium adversus Lutheranos; — Joannes Faber ^ (1478-1541) qui, inter cetera opera, scripsit Malleum in hceresim lutheranam; — cui in sede viennensi, cujus erat episcopus, successit Fridericus Grau (seu Nausea)^^ 1480-1552,^^^ et ipse multa contra haereticos scripsit; — Joannes Dobneck'* {Cochlceus di(5tus a loco patrio Wendelstein in Franconia), 1479-1552, laboriosissimus forte post Eckium fidei catholicae apologeta, cujus prsecipuum opus est De a^is et scripiis Lutheri; — Michael Helding^ {Sidonius di6lus), 1506-1561, insignis plane concionator; — Joannes Gropper (i 503-1 559); — ex Ordine Prsedicatorum, Joannes Mensing (t 1541), et prsesertim Joannes Fabri (Schmidt), 1504-1558; — ex ordine S. Augustini, Conradus Treger (1480-1542) et Joannes Hoffmeister (1509-1547); — inter carmelitas, Eberhardus Bil- LicK (t 1557)*; — Fridericus Staphylus (1512-1564), laicus, qui forsan ipsum Eckium superavit; ejus opera praecipua, germanice scripta dein latine versa, sunt : De dissidiis hcereticorum^ Theologia M. Lutheri trimembris'' ; — postea B. Petrus Canisius^, S. J., 1521-1597, cujus celeberrimum opus Summa doc-Jrince christiance inscribitur.

  1. (B) In Belg-io 9 innotescunt : Albertus Pighius (f 1542), qui pontificiam potestatem eximie propugnavit in Hierarchice eccles. assertione^ sed in Hbris de Gratid et libe?'o homitiis arbitrio caute legendus est, quippe qui de peccato originah et justificatione non semper soiidam tradat doftrinam; — Jodocus CLiCHTOVyEUS '° (t 1543), qui Parisiis didicit et docuit, et primus e theologis parisiensibus contra Lutherum scripsit; — Ruardus Tapper (1488-1559), qui omnes alios forte praecelli.t ; — Jacobus Latomus (1475-1544); — Guilel- Mus Damasus LiNDiENus (i 525- 1 588), primis hujus temporis controversistisaccensendus"; — Georgius CASSANDER"(t 1566) laicus qui erudite de rebus controversis scripsit, sed nimio pacis amore abreptus, plura do6lrinae capita plus sequo emollivit, spe lucrandi Protestantes ; quos errores ante mortem retra6tavit; — Martinus

» Hurter, II, 1402; Kettner, DeJ. Fabrivitd et scriptis, Leipzig, 1735.

3 Hurter, II, 1404. — 4 ib., II, 141 1-1414. — s ib., II, 1416. ~ « II, 1422- 1442.— 7 Ib.,III, 19. — 8lb.,III, i96sq.— 9lb., II, i442sq.— ^°P. Feret, II, 30-42. — " Hurter, III, 186. — " Ib., III, 34.

Becanus', S. J. (t 1624), brevitate simul et soliditate necnon nitida argumentorum expositione conspicuus, qui deomnibus dogmatibus a Protestantibus impugnatis scripsit; prae ceteris vero ejus operibus Manuale controversiarum utilissimum est; — tandem, Adrianus et Petrus van Walenbusch^ duo fratres eruditione inclyti, qui Tra^atus generales de controversiis fidei (1670) ediderunt, opus classicum et methodicum quod securim ad ipsam errorum radicem ponit.

In Polonia, Stanislaus Hosius^ (f 1579) do6lrinam catholicam verbo et calamo tam egregie defendit, ut dioecesim suam Varmieii' sem ab haeretica lue prseservaverit; C. Tridentino sollicite profuit et sacram purpuram meruit; cujus inter opera eminent : Confessio catholicce fidei christiance et Confutatio prokgomenoft Brentii.

  1. (C) In Ang-lia, contra Lutherum scripsit rex Henricus VHI -* librum minime spernendum, cui titulus Assertio septem sacramentorum s. rom. Ecclesice; sed ipse mox, hbidine vi(5lus, in schisma et hseresim prolapsus est. Inter eos qui, sive contra Lutherum sive contra Calvinum et angUcanismum strenue dimicarunt, eminent : J. FisHER, Roffensis episcopuss, qui martyr occubuit an. 1535; non minus soHde quam eleganter scripsit Assertionis lutherance confutationeniy de Eucharistia contraQEcolampadium, Sacerdotii defensionem contra Lutherum, etc; — Guilelmus Allen (Alanus)^, 15 32- 1594, acerrimus Ehzabeth regingeadversarius, cujus opera praecipua sunt : Certain brief reasons concerning the catholic faith., a Treatise made in defense of the lawful poiuer and authority of priesthood to remit sins, sed praesertim tra(5latus de sacramentis in genere, et de sacramento Eucharistice ; — Reginaldus Polus^ (1500-1558) qui, inter aUa opera, contra Henricum VIII, Pro ecclesiasticce unitatis defensione lib. 4 conscripsit, opus plane insigne; — Gregorius Martin^ (t 1582) qui, praeter optimam versionem angUcam S. Scripturae, edidit opuscula quaedam, v. g. A Treatise of schism.

Thomas Stapleton9 (1545- 1598) Bellarmino et Duperonio haud impar, cujus potiora opera sunt : Principiorum fidei doclrinalium demonstratio methodica^, ubi luculenter demonstrat omnes de religione controversias suprema auc-

"^ L. CDonovan, Henry VIIPs Defence of the Seven SacramentSy New- York, 1908.

5 Hurter, II, 1269. Cf. Baumstark, /^>^« Fisher, Bischof von Rof., Friburgi, 1879; Bridgett, Life of Bl.fohn Fisher, London, 1888.

9 Hurter, III, 175; cfr. H. Hollandus, Vita Th. Stapleton; Gillow, Biogr^ Dict. of the Ens^lish Catholics, V, 526-529 ; Leuridan, Rev. des Sc. ecctesia£= tiques, LXXXIII, 1896, 331-349; LXXXVII, 1898, 193-21 1, 327-342.

THEOLOGI^ DOGMATIGvE. 35 toritate finiendas esse ; Universa justificationis doSlrina hodie controversa^ De magnitudine Ecclesice romance^ Antidota evangelica contra horum tempornm hcereses.

  1. (D) In Gallia, contra Calvinistas dimic^runt :

Claudius d'Espence (Espencseus) t 1571, qui de eucharistia et eius adoratione, de privata et publica missa erudite scripsit'; — Claudius de Sainctes^ (Sandlesius), can. regularis O. S. Aug. (i 525-1 591), cujus inter opera eminent : Exajuen do^rince calviniance et bezancE. de ccena Domini^ De rebus eucharistice controversis repetitiones, ubi omnes priores theologos superat; — Fr. Feuar- DENT1US3, O. S. Fr., Constantiae natus (1539-1610), qui, prseter commentaria ia Scripturam, eruditum opus edidit, cui titulus : Theojnachia calvinistica profligata, ubi errores se6lae dihgenter excutiuntur et refelluntur; — Nic. Coeffeteau, O. P. ^ (t 1623), cujus prsecipuum opus, etsi non absolutum, fuit Pro sacrd monarchia Ecclesice, adversus rempubhcam M. A. de Dominis.

Jacobus Davy du Perron ^ (1556- 16 18), ex nobili Normanniae familia ortus, controversistarum Galliae facile princeps, qui, post convcrsionem ab haeresi calvinian^ in qu^ eruditus erat, gloriose Duplessis-Mornay, Calvinistarum ducem, devicit, et, inter alia opera, scripsit : Traite du S. Sacrement de VEucharistie, Replique au roi de la Grande Bretagne, A6la colloquii cum Mornceo; pariter jura S. Pontificis adversus Richerium ^ strenue propugnavit. Ejus stili puritatem, conceptuum subHmitatem et logicam connexionem, necnon historicam eruditionem laudant non solum cathoHci sed et protestantes non pauci.

Card. Armandus Richelieu^, (t 1642), qui, etsi pohticis negotiis implexus, scripsit quaedam haud spernenda opera : Les principaux points de lafoi catholiqueyMethode la plus facile et lapliis assurJe pour convertir ceux qui se sont separes de PEglise, ubi notas Ecclesiae lucide exponit; — Franciscus Veronius^ ('575- 1649) ardentissimo zelo aestuans, disputator sagax et promptus, erudite et acriter contra Protestantes scripsit, pr^esertim : Regle generaie de la foy catholique, Preuve de la Ste Messe, Methode de controverses, ubi

5 Hurter, III, 405-411; Feret, Le Card. du Perron, Paris, 1877; C. Constantin in Di(^. de Thiol. ( Mangenot)^ t. IV, 1953.

6 Feret, IV, 1-25. — 7 Hurter', III, 988; Feret, IV, 25-53. « Hurter, III, 984; Feret, IV, 53-93.

ostendit impossibile esse Protestantibus sua asserta ex Scripturis probare.

J. B. BOSSUET I (1627- 1704), aquila Meldensis, docilium protestantium do6lor, contumacium malleus, in opusculo Exposition de la do^lrine catholique tam nitide et solide catholicam exponit do6lrinam ut multorum haereticorum praejudicia removerit; in insigni opere Histoire des Variations des Eglises Protestantes, Protestantismi genesim, mutationes et contradi6liones aperte ostendit et exinde ejus falsitatem invi6le demonstrat. Inter cetera ejus opera, specialiter commemoranda sunt : Avertissements aux Protestants, Traite de la Commtmion sous les deux especes, Instrii6lion pastorale sur les promesses de Jesus-Christ d son Eglise. — Au6lores famosi libri Perpetuite de la foi de VEglise catholique sur r Eucharistie^ (1669 sq.), nempe jansenianismi praecipui fautores, Anton. Arnaldus (f 1694) et P. NlCOLE (f 1695), qui, dum controversia de gratia per aliquod tempus sopita erat, contra Calvinismum do6lrinam catholicam de Eucharistia aHisque sacramentis erudite et solide vindicarunt ; quod opus postea complevit EUSEB. Renaudot (f 1720).

  1. (E) In Hispania, praeter DOMINICUM Soto et Melchiorem Canum, de quibus infra ubi de theologia scholastica, contra reformatores disputarunt :

Alph. Ruiz de Virues 3, O. S. B., t 1545, qui, in philippicis dispu^ tationibus, Phil. Melanchtonis errores confutavit; — praesertim vero Petrus SotoS O. P., t 1563, firmissimum adversus Protestantes propugnaculum, cujus potiora opera sunt \ Institutiones Christiance^ Assertio cathoticcefidei;—MAWi:m\iS Perez de Ayvla^ (1504-1566), l)e divinis, apostolicis atque ecdesiasticis traditionibus ; — Andreas de Vega^ O. M. (t 1560), Segovise natus, Sahnanticae studuit ei docuit, ubi Alphonsum de Castro, potens hsereticorum flagellum, (t 1558) collegam habuit. Ad Conc. Tridentinum a Carolo V missus, magnum momentum attulit cum Dom. Soto, a quo tamen in multis dissidebat, ad decidendam controversiam de justificatione. Doctrinam autem a Tridentino definitam commentatus est in magno opere (bipartito) De justificatio7ie^ quod theologi magnis extollunt euco-

' Hurter, IV, 752-767. C^i Bausset, Histoire dej. B. Bossuet, Paris, 18 14; A. Rebelliau, Bossuet, Paris, 1900; A. Largent. Dict. de Theol., II, 1049- 1089.

miis; — Didacus de Paiva de Andrada' (t 1578) qui Tridentino interfuit concilio, et post Orthodoxarum explicationum lib. X^ scripsit Defensionem tridentince fidei catholtcce lib. V.

In Lusitania floruit Caspar Casal^', O. S. Aug., qui eruditum opus scripsit de quadripartitd justitia (1563), ubi contra Protestantes catholica do6trina de justificatione erudite probatur, — posteaque de sacrificio Missce, prsesertim adversus Melanchton.

  1. (F) In Italia, jam Cajetanus, de quo supra, n. 56, lutheranos errores moderate quidem, sed do6le confutaverat in variis opusculis de sacramentis^ de inissce sacrijicio et ritu^ de fide et operibus^ de communione sub utrdque specicy de invocaiione san6lorum,

Quam confutationem perfecit Ambrosius Catharinus^ (1487- 1553), O. P., patria Senensis, qui Concilio Tridentino interfuit theologus eruditissimus, et de omnibus fere quaestionibus theologicis scripsit, praecipue tamen de peccato originali, de justificatione^ de prcedestinatione^ de novissimis. Vir singularis ingenii (cujus tamen opera sunt cautb legenda) contra Lutherum, B. Ochinum, ahosque hsereticos multum dimicavit, sed cum multis etiam catholicis theologis (non exceptis sodalibus, v.g., Cajetano, Dom. Soto, etc.) acres controversias habuit, in quibus aliquando singulares immo erroneas opiniones (v. g. de intentione ministri sacramentorum) tuetur, ahquando veritatem (v.g., Immac. Concept.) soHde demonstrat. — Dignus etiam laude est Thomas Bozio*, Orat., qui praeclarum opus scripsit de signis Ecclesiae (1591).

Omnes tamen superat ROBERTUS Bellarminus S S. J. (i 542-1621), qui, pera6lis studiis, Lovanium missus est (1569), ubi Summam S. Thomae explicavit; post septennium vero Romam reversus, de controversiis fidei magno cum plausu praele6liones suscepit. Has Disputationes de controversiis fidei edidit, ex quibus theologi et polemici argumenta sua hauserunt, ut Protestantes confundant In hoc opere non satis laudando, non agit au6lor, ut dicit in Praefatione, " de metaphysicis subtilitatibus quae sine periculo ignorari, et interdum etiam cum laude oppugnari possunt, sed de Deo, de Christo, de Ecclesia, de Sacramentis, de justificatione, de auxilio gratiae, de arbitrii libertate, deque aliis permultis

5 Hurter, III, 678-695; J. de la Serviere, La fhMgie de Bellartnin, Paris, Beauchesne, 1908.

gravissimis et difficillimis quaestionibus quae ad ipsa fidei pertineiit fundamenta ".

Defensionem Bellarmini a Protestantibus impugnati suscepit Jacobus Gretser, S. J. (1562-1625), Germanus, Ingolstadii professor, cujus tota vita jugis cum protestantibus pugna fuit. Innumera opera reliquit (17 vol. in fol.) inter quse eminent de SS. Cruce lib. V.^ in quibus " capita omnia controversice hujus quaestionis exhaurit " \ magis tamen erudite quam critice.

Nec prsetermitti debet Dominicus Gravina, O. P. (+ 1643), Siculus, cujus sunt, prseter alia opera, Catholicce prcescriptiones adversus omnes veteres et nostri temporis haereticos ^.

  1. Inter Grcecos catholicos, quidam fuerunt qui contra Protestantes aut Schismaticos erudita opera scripserint. Inter quos : P. Arcudius^ Corcyrensis (Corfou), qui decennis Romam venit ibique obiit 1634; cujus potiora opera De concordid Ecclesice. occidentalis et orientalis^ et De purgatorio, erudite quidem sed stilo nimis acerbo scripta sunt ; — MAXTHiEUS Caryophilus \ Cretensis (t 1636), qui scripsit de primatii papce et censuram confessionis fidei seu potius perfidiae calvinianje, quas nomine CyriUi patriarchse constantinopohtani circumfertur; — Demetrius Pepanuss, Chius (t post 1667), qui contraCalvinum scripsit : In illud symlwli : Credo in unam... Ecclesiam; De processione Spiritus S.; De magno et tre mendo sacr. S. Eucharistice; — Leo Allatius^ Chius (i 586-1669), cujus inter opera prsecipua sunt : De Ecclesice occidentalis atque orientalis perpetud consensione^ De utriusque Ecclesice perpetud in dogmafe de Purgatorio consensione, Concordia nationum christianarum Asice, Africce et Europoe in fide catholicd; erudite, sed prohxe et satis acerbe scripsit.

II. De theologis scholasticis.

  1. Theologia scholastica hac aetate a Regularibus exculta fuit, non solum in antiquis Ordinibus, sed etiam, et quidem eximie, in Societate Jesu recenter a S. Ignatio fundata; et insuper a scecularibus non paucis. Semotis, ut plurimum, otiosis quaestionibus, theologi S. Thomam, S. Bonaventuram aut Scotum exponunt, et non pauci, praesertim inter eminentiores, biblica et patristica argumenta simui cum speculativis rationibus amice consociant.

  2. (A) Inter Dominicanos floruerunt : Franciscus de VlCTORIA^ (c. 1480-1546), hispanus, qui, post studia Parisiis pera6la, ibidem exposuit Sententias; postea vero, Hispaniam reversus, tanto lumine Salmanticensem scholam perfudit ut ejus parens censeri possit Scientia theologic^ clarus, methodo (jam exparte positiv^) clarior, discipulis et fru6libus quos per eos retulit theologia, fuit clarissimus. Praeter relediones XII theologicas in quibus inter alia de jure belli praeclare disserit, commentaria conscripserat in S. Thomae Summam, et in Hbros Sententiarum, quae manserunt inedita.

Melchior CaN0 2 (i 509-1 560), qui Francisci de Victoria Salmanticae fuerat discipulus, et (postquam aliquot annis Pinciae et Compluti docuisset) eidem successit, splendorem hujus academiae plurimum auxit. Ad concilium Tridentinum a Carolo V missus, ibi haud parum emicuit. Celeberrimum ejus opus De locis theologicis lib. XII inscribitur, quo parens fuit novae theologicae disciplinae, quae postea vocata est theologia fundamentalis seu introductio in theologiam : opus vere classicum ex quo etiam hodierni multa depromunt.

DOMINICUS SOTO 3(1494-1560), Melchioris Cani Salmanticae collega fuit, et cum eo sedit (ut theologus Ordinis) in Concilio Tridentino, in quo facundia et doctrina maxim^ «micuit, ita ut ei reserendarum difficultatum ingruentium conficiendorumque decretorum (praesertim sess. VI) onus subinde demandaretur. Praeter commentarios in libros Sententiarum, edidit de naturd etgratid lib.j, in quibus decreta Tridentina (sess. V et VI) contra Lutheranos et Pelagianos commentatur 4.

DOMINICUS Bannezs ( 1 528-1604), in theologia magistros habuit Melchiorem Cano et utrumque Soto, condisci-

'^ Hurter, II, 1370-1372; F. QB.ha\tro,Vidadelill. M. Cano, Madrid, 1871; Dict. de ThioL^ II, 1537.

3 Hurter, II. 1372- 1376. Cf. A. Viel, Dominigue Soto, in Revue thomiste, 1904- 1907. Distinguendus est ab homonymo Petro Soto, de quo supra, n. 64.

4 Quod opus occasio fuit controversise cum Ambrosio Catharino (n. 65) et Andrea de Vega (n. 64) de interpretatione mentis Concilii Tridentini in his quaesiionibus, s Hurter, III, 389. Cf. Eleutherius (Livinus Meyer, S. J.) Hist. controv. d^ divina graticB auxiliis, Anvers, 1705; Aug. Le Blanc (Hyacinthe Seriy, pulum Bartholomseum a Medina. Ipse autem in variis locis^ Salmanticse praesertim, theologiam professus est, et scholastica commentaria in varias partes S. Thomae edidit. Ex hoc autem praesertim notus est quod Molinse opinionem de concordid gratice cum libero arbitrio acerrime impugnavit, ut pelag-ianam, eique opposuit theoriam prcemotionis physiccB^ a Molina ut calvinianam reje6lam : hinc enatae sunt controversiae de gratiae auxiliis.

  1. Do6lrinam S. Thom^ pariter exposuerunt ; in Hispania et Lusitanid : Barth. a Medina ' (t 1581), qui egregie primam secundse commentatQS est; Petrus de Ledesma'' (f 1616) prsesertim in Tr. de divind perfe^ione, infinitate et magnitudine^ et de divince gratice auxitiis; Didacus Alvarez^ (f 1616) in Disp. theologicis de Incarnatione et de auxiliis divince gratice; Thomas de Lemos* (t 1629), qui in Panoplid gratice de prsedestinatione et gratia strenue thomisticas do6trinas propugnavit; Joannes a S. Thoma^ (i 589-1644), qui, proeter cursum philosophicum, cursum theologicura edidit, in quo non minus nitide quam solide totam fere summara S. Thomae elucidat; Xantes Mariales^ (f 1660), qui in Bibliothecd interpretum ad universam Summam S. Thomce, cntice expendit quse a scriptoribus antiquis et recentibus de scholastica theologia evulgata fuerant; Fr. de Arauxo^ (f 1664), Salmanticae professor, et postea episcopus Segobiensis, qui dodla commentaria reliquit; — in Italid, Seraphinus Capponi ^, a PorreHd (solo natah in Itaha) di^lus (1536-1614),! cujus sunt Elucidationes formales in Summam Theologicam; — in 6^a///4JoANNES Viguerius,^ qui diu (1527-1550) Tolosae docuit, et Institutiones ad naturalem et christianam philosophiam, maxime vero ad scholasticam theologiam, concinnavit, qu3e postea saepius editae sunt; Ludov. Bail" (f 1669), qui, praeter Summam omnium conciliorum^ et aUqua opera contra Jansenianos, pium opus edidit : La theologie affeHive ou St Thomas en meditation; Vincentius Contenson" (1641-1674), cujus est Theologia meniis et cordis, in qua unicuique quaestioni considerationes asceticas subjicit : caute tamen legendus est, nam passim jansenianis favet; Petrus Labat'^ Tolosanus (f 1670), qui Theologiam scholasticam edidit; sed in primis Joannes B. GoNET'3(t 1681), strenuus thomis-

O. P.), Hist. conirov., Anvers, 1709; Did. de TheoL, II, 140; P. de Regnon, S. J., Bannez et Moliita, Paris, 1888; Gayraud, Thomisfne et Moiinisme^ Paris, 1889.

^ Hurter, III, 144. — ^ Ib., III, 391. —3 ib., III, 659. — -» Ib., III, 667. s Ib., III, 915. — 6 Ib., III, 937. — 7 ib., IV, 5. — 8 Ib., III, 369. — 9 Ib., II, 1378.

ticse theologiae propugnator, cujus opera classica sunt : Clypeus theologice thomisticce^ Apologia Thomistarum, Manuale Thomistarum : Anton. Massouli^, ^1706, D. Tho7nas sui interpres; et JOAN. NicoLAi ' (1594-1673), dodlor parisiensis, qui opera S. Thomse notis illustravit, et Jansenianos impugnavit praesertim in Thesibus theologicis de gratid.

  1. (B) Societatis Jesu professores do6lrinam S. Thomae generatim sequuntur, quin tamen adstri6los se esse intelligant nunquam ab eo recedere. Inter theologos ,qui in nov^ societate emicuerunt, speciali laude digni sunt :

Card. Fr.Toletus 2, j- 1 596, do6lrinae profunditate atque eruditionis amplitudine illustris, praeter commentaria philosophica et biblica, reliquit plura inedita scripta, e quibus Jos. Paria, S. J., digessit Enarrationem in summam theoL S. Thomce; ^ACO^^U^ LAINEZ3 (1512-1565), cujus au6loritas tanta fuit in C. Tridentino, scripsit Disputationes Tridentinas recenter QEniponte editas, 1886.

Franciscus SUAREZ4 (1548-1617), vir plane eximius san6litate et do6lrin^, philosophiam Segoviae et theologiam Abulae, Segoviae, Romae, Compluti, Salamanticae et Conimbricae successive per 42 annos professus est. Principis instar inter recentioris scholae theologos QmmQt^ profunditate ingenii, qu^ omnia fere tangit quae in unaquaque materici apte dici possunt, claritate plane insigni, eriiditione immefis^, qua omnes in qualibet quaestione cujusvis aetatis sententias dilucide refert cum argumentis quae modeste dein omnes in partes extendit ^

Gabriel Vasquez^ (15 51-1604), Suarezii quodam sensu aemulus, per triginta annos D. Thomae theologiam docuit Compluti et Romae, maxima auditorum admiratione et fru6lu. A nonnullis, propter ingenii acumen et profunditatem, alter Augustinus appellatus est. Comtnentarium et

5 Editio recens habetur operum F. Suarez (Parisiis, 1856, 28 vol. in-4°), quorum maxima pars Coinriieiitarium ac disputaliones in Suininani Theologicam D. Thomce comple(5litur. — Martinus Becanus (de quo n. 61) in sua Summd theologicB scholasticce clare Suarezii disputationes constrinxit.

disputaiiones in Summam Theologicam S. Thonice edidit (lo V. in fol., Lugduni, 163 1), in quibus se prodit quaedam opinandi singularitas, qua nonnunquam sententias minus tutas vel etiam erroneas tuetur. Suarezii sententias saepe crisi subjicit, et ita fere se habet ad Suarezium ut Duns Scotus ad S. Thomam.

  1. Gregorius de Valentiai (1551-1603), in Hispani^ natus, fere totam vitam in Germania (Dilingae et Ingolstadii) duxit, ubi rem catholicam praele6lionibus, disputationibus,. scriptis strenue promovit. Multa opuscula polemica defidei controversiis scripsit contra Novatores, sed insuper Commentaria theologica^ quae claritate, profunditate, et ingenii subti^ litate conspicua sunt.

LUDOVICUS MOLINA2 (^ 1600), discipulus philosophi Petri Fonseca, praeter tra6latum de Justitid etjure^ commentaria scripsit in I p. D. Thomae, praesertim vero famosum opus, cui titulus : Concordia liberi arbitrii cum gratice donis^ divind prcescie?itid, providentid^ prcedestinatione et reprobatione; ubi suam theoriam exponit quae postea molinismus appellata est, et acerrime impugnata est a Bannezio aliisque Thomistis; subtile et clare quaestiones illas difficilHmas pertra(5lat

Leonardus Lessiuss (1554-1623), in Brabanti^ natus^ postquam per septem annos (i 574-1 581) Duaci phiiosophiam docuisset, theologiam Romae didicit sub Suarezio,. quam ipse postea Lovanii per longos annos tradidit. Ejus do6lrinam de gratia facultas Lovaniensis (instante Baio.?) et facultas duacena (instante Estio) censurarunt : nam a. baianismo toto caelo distabat. Lessii opera _Be perfe^ionibus moribusque divinis^ de Dei nominibus, variaque aha opuscula de gratid etc, necnon et commentaria (posthuma) in D. Thomam] "excellunt idearum nobilitate, expositionis nitore atque candore, comparationum luminibus; non solum mentem illuminant, sed et afife6lum pascunt et accendunt cor".

» Hurter, III, 401-404. — = Ib., III, 148-151. ~ 3 Ib., III, 619-31. *Ib., III, 911.

THEOLOGIyE DOGMATIC-^. 43

Romae (in collegio romano, 1621-1641) theologiam magno cum plausu professus est, et ab Urbano VIII (1643) Cardinalis creatus est. In theologia morali et dogmatica aeque celebris, praesertim in Tr. de Fide, " aliorum theologorum opiniones atque argumenta accuratae plane atque solidae crisi subjicit, quaeque ei probantur expolit, ultimaque veluti apposita manu perficit, adeo ut in quaestionibus quas ipse pertra6lat, praetermitti nequeat ".

  1. Post quos, mentione etiam digni sunt : in Gallid, FranciscusAnnatus'(i 590-1670}, ruthenensis,qui strenuejansenianos confutavit; — in Italid, Sfortia Pallavicinus^ (1607- 1667), qui prseter celeberrimum opus Istoria del Concilio di Trento ad intelligentiam decretorum Concilii valde utile, scripsit Assertioftes theologicas minime spernendas; — in Germanid, Adamus Tanner 3 (1571-1632), Gregorii de Valentia discipulus, qui Ingolstadii theologiam eximia cum laude docuit, cujus est Universa theologia scholastica, speculativa, pra^lica ad methodum S. Thomce, opus plane egregium. Scripsit etiam Disputationes theologicas in omnes partes Sununae theologicae, et alia opera polemica; — sed prsesertim, in Hispanid^ Didacus Ruiz DE MoNTOYA^ (1562-1632) qui Cordubse et Hispali professus est : De Tri?iitate scripsit opus vere aureum et plures quaestiones i* partis Summae theologicae profundis ornavit commentariis; Joannes Martinez de Ripaldas (1594-1648), propter egregium opusZ?^ ente supernaturali celebris, in quo de gratia subtiliter et profunde disputat, ahquando tamen contra communem theologorum sententiam.

  2. (C) Inter Franciscanos, alii Scotum,aUi Bonaventuram sequuntur. Inter priores recensentur : J. Malafossa^, O. Min., qui, sub nomine Jacobi Bargii, edidit Efiarrationem expositionemque in l. i Sent. Scoti{3.n, 1560), in quo i^oapparentes Magistri contradi6tiones solvere nititur; Jos. Angles ^, O. Min., qui scripsit Flores theologicarum qucestionum{i^Z^-^%^\ Fr. de Herrera^, O. Min. reg. observ., cujus %\xn. commentaria in i et 2 lib. Sentent., necnon Manuale theologicum; Joannes Ponce^ t 1660, qui cursum theologicum scripsit ad mentem Scoti; Bonav. Belluti ", O. Min. conv., qui scripsit de Incarnatione Verbi {164^); Barthol. Mastrius", ejusdem ord., qui disputationes theologicas elaboravit ad mentem Scoti, 1655-1664; Matth^us Ferchius ", ejusd. ord., qui Apologiafn pro J. D. Scoto edidit, necnon Epitoftie theologice (1647); Brancatius de Lauria '3 Ojusdem ord., qui scripsit Coffimentaria irc 3 et 4. l. sentent. (1653-

^ Hurter, IV, 74. — » Ib., IV, 192. — s Ib., III, 638-640. — 4 ib., III, 66 r. — s Ib., III, 928. — « Ib., III, 5. — 7 ib., 142. — 8 Ib., 143. — 9 ib., 961. — *^ Ib., IV, 20. — " Ib., 20-21. — " Ib., 21.-^3 ib., 3(;i-35S.

1682), ubi solide et do6le de Incarnatione agit, de virtutibus et de sacramentis; Joannes Bosco ^ O. Min. RecoL, qui fuse et do6le de theologia sacramentali disseruit ad mentem Scoti (1665); Gui- LELMUS Herincx ^, O. Min., Summain theologice scholasticce et moralis ad mentem 5<r^//edidit (1660-1663), quae stili nitore et spirituali undlione conspicua est.

  1. Alii vero propius S. Bonaventuram, immo et S. Thomaniy accedunt, praesertim inter Capuccinos; quales sunt : J. Maria Za- M0RA3, O. Cap., qui, in Tr. de Deo Uno et trino componit controversias inter S. Thomam, S. Bonaventuram et Scotum (1626); cujus estetiam dodtum piumque opus de eminentissimce Deipa?'CB V. Marice perfeflione (1629); — L. Waddingus ^ Ord. Min., (t 1657) qui^ praeter Annales Minorum (opus eruditissimum), de B. Virgine praerlarn scripsit; — Theod. Foresti s, O. Cap. (t 1637), qui de SS. Trinitatis mysterio commentaria edidit juxta mentem S. Bonaventur^e, ubi seraphicam do6lrinam cum S. Thomse placitis conciliat; Barthoi. a Barberiis^, O. Capuc, qui cursutn theologicum 2id mentem d. Bonaventurae (1687) publici juris fecit; Marcellus Regiensis, O. Cap., qui in Summa seraphica (1669) S. Bonaventurae do(5trinam lucide exponit; Marcus a Baudunio^ O. Cap., praeter paradisu?n philosophicum, \M\g2iV\t paradisum theologiciwi um\is ac trium do6torum angelici, seraphici et subtilis (1654); Franciscus Macedo^, O. M. (t 168 1), qui Collationes do^rince S, Thomce et -5ir^// edidit, cum differentiis inter utrumque, et dih*genter excussis commentariis Cajetani, Suarii et Vasquez; Carolus Jos. Tricassi- Nus, O. Cap., (t 1691), qui, contra Jansenianos, do6lrinam S. Augustini de pr^edestinatione, de hominis lapsi libertate, de gratia omnibus et singulis data, de natura originahs peccati erudite vindicavit'; Mathias Hauzeur''', O. IVlm. (t 1676), qui propter hbrum cui titulus Collatio totius theologice (qui tamen ordinis et methodi defectu liborat) " Alensis, Bonaventurae, Scoti subtilissimus et profundissimus concihator " meruit appellari.

75- Ex ordine S. Augustini : Basilius Pontius ", Hispanus, eruditione nemini secundus, inter alia suse scientise monumenta, reliquit : De sacramento tnatrimonii^ cum appendice de matrimonio cathohci cum hseretica (1624); necnon de sacramento confirmationis,

  1. In ordine S. Benedicti notandi sunt : AuGUST. Reding ^V Helvetus, cujus praecipuum opus Theologia scholastica universa (1687) thomisticam do6trinam rigidam fuse ac sohde propugnat; CiELESTiNUS Sfondrati ^3, 1644-1696, qui Rom. Pontificis jura contra

» Hurter, 331. — « Ib., IV, 48. — 3 ib., III, 943. — ^ Ib., III, 962. — s Ib., III, 649. — 6 Ib., IV, 355. — 7 Ib., IV, 33. — 8 Ib., IV, 361-367. -9 Ib., IV, 449. — ^° Ib., IV, 82. — " Ib., III, 890. — " Ib., IV, 332. — ^3 Ib., IV,

GalHcanos defenditin o^qtq Regale sacerdotiu??t Rom. Pontifici asser* tum^ cujus vero opus posthumum Nodus prcedestinationis acriter impugnatum fuit tanquam pelagianae haeresi favens, sed immerito, ut videtur; Saenz de Aguirre Cardinahs (1630-1699), cujus est Theologia S. Anse/mi, magni aestimata, et Defensio cathedrce, S. Peiri^ contra declarationem gaUicanam an. 1582.

  1. In Carmelitarum famih'a tunc floruerunt egregii philosophi ac theologi, qui cursum philosophicum et theologicum ediderunt, ubi dodlrinas thomisticas sohde et strenue propugnaverunt '. Cursfis theologici Sahnanticensis (1631-1679; au6lores prsecipui traduntur esse : Antonius a Matre Dei (t 1641), Dominicus a S. Theresia (t 1654) et JoANNES ab ANNUNTiAiiONE(t 1701) : hi miram d. Thomae do6lrinam fuse, nitide ac soUde exponunt et contra impugnatores vindicant, prsesertim contra Scotum, Mohnam et Suarez. Brevius opus, Summa theologice Thomisticce, quam Philippus a SS. Trinitate concinnavit (1653), soUditate ac perspicuitate insigne est=. Pariter Dominicus a SS. Trinitate (1616-1687), in BibliothecoL theologicct^ ea omnia lucide tradit quse hodie in Tr. de Locis theologicis aut in Introductione in theologiam exponuntur ^.

  2. (D) Extra ordines reUgiosos, commemorandi sunt : Nic. YsambertusS AureUanensis (1569-1642), eruditus in Sorbona theologiae professor, cujus celeberrimum opus est Commentarium in S. Ihomce Summam\ Isaac Haberts (t 1668), Do6tor sorbonicus et episcopus Vabrensis, qui contra Jansenianos strenue et erudite dimicavit, et, praeter aUa, scripsit : De la chaire et de la primautt unique de St Pierre, Theologia Grcecorum Patrum vindicata circa universam matei-iam gralice\ Fr. Sylvius ^, Belga, 1 581-1649, qui commentarios scripsit in Summam S. Thomce, breves quidem, sed do6tos ac soUdos, necnon opuscula de fnotione primi motoris, de statu hom in is post peccatum .

GuiL. EsTius^ (1542-1613), belga, Scripturse (praesertim S. PauU) celeberrimus interpres, qui edidit etiam egregios Commentarios in 4 lib. Sententiarum : soUdus theologus scholasticus, immo do6tor fundatissimus (Ben. XIV), caute tamen legendus est, nam ab erroribus Baii, cujus fuerat discipulus, non est omnino immunis.

Petrus Morinus^ (i 531-1608), Parisiensis, praeter erudita opera de conciUis, tra6latum digessit De bono usu >?/ abusti scientiarum, ubi de ordine et methodo studendietscientiamtheologicamadipiscendi sapienter disserit.

  1. Caspar Scioppius 9, Palatinus (f 1649), e Lutheranismo conversus, acriter contra Protestantes scripsit : Pro auHoritate Ecclesice

^ Hurter, III, 918-920. — = Ib., IV, 37-38. — 3 Ib., IV, 423. — * Ib., III, 948. — 5 Ib., IV, 65-67; cf. Feret, IV, p. 305. — « Hurter, 953. — ^ Ib., IIU 484. — 8 Ib., III, 505. — 9 ib., III, 1020.

in decidendis fidei controversiis^ — Syntagina de cultu et honore sannorum. Franciscus Hallier ', Carnotensis, do6lor sorbonicu (t 1659), egregium et eruditum opus edidit : De sacris ele^ionibus et ordinationibuSy necnon de Hierarchia ecclesiasticd.

III. De theologia positiva.

  1. E^dem ?etate fundata est \^o\o^\di positiva^ ea nempe quae, reli6lis philosophicis quaestionibus, tota versatur in exponendis ac probandis dogmatibus ex fontibus Revelationis.

Cujus parens merito habetur DlONYSlUS Petavius ^, S. J. (i 583-1652), " aquilae in morem alios praetervolans multumque post se relinquens ". Aureliani natus, post studia Parisiis pera6la, biennio Biturici philosophiam edocuit. Natus 22 annos, societatem Jesu ingressus est(i6o5). Post novitiatum, theologiam in Mussipontano collegio audiit (1607-1610), et rhetoricam (1610-1621) docuit. Postea tandem Parisiis theologiam per longos annos (1621-1644) professus est : quibus elapsis, magnum suum opus Theologica dogmata edere coepit (1644- 1650).

Inter ejus opera, omissis editionibus criticis veterum scriptorum (Synesii, S. Nicephori, S. Epiphanii, Juliani imper.), in quibus tamen nonnullas dissertationes (v.g., de paenitentia publica) notatu dignas inseruit, — omissis etiam operibus ad chronologiam et historiam spectantibus, ad historiam dogmatuni et theologiam dogmaticam referuntur sequentia : variae dissertationes De potestate consecrandi et sacrijicandi, De ecclesiasticd hierarchid, De libero arbitrio, De lege et gratid, etc, sed imprimis Theologicorum dogmatum tomi ^, in quibus de Deo uno et trino, — de Incarnatione, — de angelis et de opificio mundi, — et de ecclesiastic^ disciplina successive disserit. Opus eruditum, sincerum atque eleganti stylo scriptum, in quo invenies fere quidquid notatu dignum apud Patres de dogmatibus fidei invenitur; fons e quo etiamnum theologi praecipua sua argumenta depromunt.

THEOLOGI^ DOGMATIGvK. 47

8i. Ejiisdem societatis, ei tamen valde inferior, Theoph. Ray- NAUDUS' (1587-1683) qui Lugduni et Romse philosophiam et theologiam docuit, innumeraque reliquit opera, quae audla et emendata vulgavit P, Bertet; inter quae recensentur : Theologia Patrum, ad templorum et scholarum usum, Chrisius Deus-homoj et de attributis Christi : ibi erudita et curiosa inveniuntur, sed quandoque obscura, nec omnino probata.

Dogmata theologica a L. Thomassino^ Orat., digesta (1680-1689), ubi agitur de Incarnatione Verbi, de Deo Deique proprietatibus, de SS. Trinitate et gratia, stupenda quidem eruditione conspicua sunt, necnon sublimitate in concipiendo et claritate in exponendo, sed quandoque diifusiori stilo scripta, nec semper omnino accurate.

Omittendus non est Joannes Morinus^, Cong. Orat. (1591-1659) qui Rupellae ex parentibus calvinianis natus, ad veram fidem ex lecStione operum Du Perronii conversus (1617), multa conscripsit ad Scripturam illustrandam, et Ecclesiae do6lrinam historicis disquisitionibus defendendam. Theologo maxime utiles sunt — modo cum deledtu legantur — ejus commentarii historici de disciplina in administratione sacramenti pcenitenticey et de sacris Ecclesice ordinationibus,

  1. Quibus addendi sunt eruditi viri qui Patrum opera secundum sange criticae regulas investigarunt et pubhci juris fecerunt, omninomodae eruditionis apparatu illustrirunt Inter quos : Margar. de L\ BiGNE, Do6tor Sorbonicus, an. 1672 vulgavit .56'. Patrum qui temporibus apostolicisfloruerunt operaQ(X]j a et nonedita;L.D'AcHERY, O. S. Ben., edidit Spicilegium veterum aliquot scriptorum^ qui in GaUise bibhothecis, maxime Benedidlinorum, latuerant; F. Combe- Fis'*, O. P., 1605-1679, multas editiones et tradudliones grsecorum operum concinnavit; Jac. Sirmond, S. J., 15 59-1651, totius antiquitatis curiosus et sapiens indagator, contra Salmasium verae criticesjura defendit; Petrus Poussines (Possinus), S. J., 1609-1686; Joan. Garnerius (1612-1681), S. J., inter aha, edidit Marii Mercatoris Augustino cequalis opera; Pet. Fr. Chifflet, S. J., f 1682; Jacobus du Fische, O. S. B., f 1693; J- Garet, O. S. B. f 1694; Luc. HoLSTEiN, Hamburgensis f 1661, vir singularis dodrinae et eruditionis ^

  2. Nec praetermittendi sunt qui Patrum dodlrinam critice exponendo de theologia patristica bene meruerunt : Le Nain de Tillemont^ (1637-1698), cujus praestantissimum opus est : Mhnoires pour servir a l' Histoire ecclesiasiique des six premiers sieclesj opus valde

^ Hurter, lY, 416-423; cfr. J. Martin, Thomassin^ Paris, Bloud, 1911. 3 Hurter, III, 1153-1158. - -^ Ib., IV, 161-170.

5 De quibus cfr. Hurter, IV, 478-499. De Sirmond et Holstein, cfr. Hurter, III, 1073, 1081. ^ Hurter, IV, 509.

eruditum, sagaci diligentia concinnatum, notis criticis generatim accuratis ornatum, in quo tamen aliquando mens janseniana apparet, praesertim ubi de Romanae Sedis au6loritate agitur; Ludov. MAiMBOURG^(i6io-i686),quarumdamh3ereseonhistoriamdiligenter texit, V. g., Histoire de V Arianisme, Histoire de Vher'esie des lconoclastes, Histoire du Lutheranisme ; in opere Traite historique de Vetablisse7nent et des prerogatives de VEglise de Rome, Calvinianos quidem confutat, sed gailicanismo nimis favet.

  1. Hujus periodi indoles. Saeculo XVI 1° jam ad finem vergente, -theologia a suo splendore paulatim defecit :

cujus rei prsecipuae causa^ esse videntur : acerbae nimis con- troversiae a Jansenianis suscitatae, — contemptus theologiae scholasticae quem induxerunt non pauci scientiarum ac lit- terarum cultores, — disputationes nimis subtiles inter diver- sas scholas ex quibus fa6lum est ut gravissimae quaestiones nonnisi obiter attingerentur, — rationalismi progressus, nec- non civiles perturbationes quae primum in Galli^, postea vero per totam Europam saevierunt. — Praecipui errores hoc saeculo vigentes fuere, praeter Protestantismum, et Jansenis mum nondum penitus exstin6lum : (a) Gallicanismus in

Gallia, Febronianismus in Germania, ^t Josepkismus in Aus- tria, quibus plus aequo minuebatur au6loritas R. Pontificis et ex adverso nimia privilegia au6loritati civili tribuebantur in rebus religiosis; (b) Rationalismus seu Deismus qui revela- tionem, miracula et omne supernaturale rejiciebat. Ratio- nalistas confutaverunt christiani Apologetae, de quibus in

Theol. Fundamentali egimus, n. 65, sive in Tr, de Verd

Religione aut de Revelatione, sive in specialibus monogra- phiis. Ceteri autem theologi, contra Gallicanismum, in suis

Praele6lionibus aut in particularibusTra6latibus,au6loritatem

Rom. Pontificis ejusque independentiam in rebus religiosis asseruerunt ; insuper, contra Jansenismum, notiones ordinis supernaturalis et gratiae elucidare non destiterunt ; ita etiam sub hoc respe6lu aliquis fuit progressus.

Praecipuos theologos recensebimus tum intra tum extra Ordines religiosos.

THEOLOGI^ DOGMATIG-/E. 49

  1. {A)InterDominicanos:Jo.THOMASDERoCABERTi*(i624-i699), in Catalaunia natus, post magnum opus De romani pontificis aiiHoriiate (3 in fol), Bibliothecam maximam poiitificiam edidit (21 in fol.), in qua audlores melioris notae qui hadlenus pro romana sede scripsesunt fere omnes continentur; — Natalis Alexander=' (1639-1724), prseter historiam ecclesiasticam, vulgavit Theologiam dogmaticam et moralem secundum ordinem catechismi Tridentini; — Car. Ren. BiLLUART3 (1685-1792) hodiernis academiarum moribus accommodavit Sunwiam S. Thomce, ubi clare et solide do6trinam thomisticam propugnat contra Scotistas, Molinistas et Hon. Tournely ; — Michael Le Quien (t 1733), Panopliam scripsit contra Schisma Grsecorum, necnon Orientem christianum ; — V. LuD. Gotti ^ Italus (1664-1742) scripsit Theologiam scholastico-dogmaticam, non minus perspicuitate quam soliditate conspicmm ; — Ren. Hyac. Drouins (1 1742) opus eruditum rehquit dere bacramentaria contra perduelles haereticos ; — Bern. Maria de Rubeis ^, S. Thomce opera theologica edidit Venetiis, 1745-60, eaque notis criticis et apologeticis exornavit, et, prseter varia eruditionis opera, eximium tractatum scripsit de peccato originali^ 1762; — Th. Maria Mamachi ', in libro Originum et antiquitatum christianarum Binghami errores correxit (1749-1755), et contra Febronium erudite scripsit de ratione regendce christiance reipublicce deque legitimd R. Pontificis potestate^ 1776-78.

  2. ( B) Patres Societatis Jesu theologiae maxime operam dederunt : — Edm. Simonnet^ (f 1733) Institutiones edidit ad usum seminariorum; — Fr. Noel (f 1729) compendium vulgavit operum Suarez valde utile; — Jac. Platelius ' egregiam Synopsim cursus theologici rehquit, 1661; — Steph. Dechamps " contra Jansenianos edidit Defensionem censurce s. Facultatis Parisiensis (sub nomine A. Ricardi), 1645; quod opus postea expolivit atque inscripsit De hceresi/anseniand; — Alvarus Cienfuegos", Cardin. (1657-1739), praeter /Enigma Theologicum, ubi obscure de Trinitate disserit, in Vitd absconditd mira sed singularia scripsit de vita Christi in Eucharistia et de unione communicantis cum anima Christi ; — J. J. Scheffmacher" (1668- 1733) edidit Lettres dhm Do^eur allemand de VUniv, cath. de Strasbourg^ ubi stilo ab omni acerbitate alieno, solide simul et clare de omnibus inter Protestantes et Cathohcos controversis prjeclare disserit; — P. G. Antoine '3, Lunsevillensis (1679-1743), cujus Theologia universa speculativa et dogmatica ob perspicuitatem et

^ Hurter, IV, 375. — == Hurter, IV, 1173; Dict. thioL, I, 769. 3 Hurter, IV, 1346; Did. de ThioL, II, 890. — 4 Hurter, IV, 1353. 5 Hurter, IV, 1405.

^ Hurter, t. III 2ae ed. (tertia editio hujus tomi nondum edita est), 9-14. 1 Hurter, IV, 404. — « Ib., 11 14. — 9 Ib., 327. — ^" Ib., 772. — " Ib., 1020. — " Ib., 1046. — *3 Ib., IV, i3«;i.

soliditatem merito laudatur; — nec minori laude digna est Theologia Wirceburgensis'^ quam ediderunt H. Kilber (f 1783), Th. Holtz- CLAU (t 1783) et Ign. Neubauer (t 1795); — pariter Theologia dogmatico-scholastica^^Kom^e,, 1767-1777, a J. B. Gener^ hispano, edita, eruditione literaria et sagaci monumentorum archaeologicorum usu commendata; — Sigism. Storchenaus, germanus, contra Rationalistas eruditum et sohdum opus edidit Die Philosophie der Religion^ '775-81, et Zugaben zur Philosophie der Religion, 1785-88; — Joan. Vinc. Bolgeni *, Italus, contra Jansenistas scripsit Esame della vera idea della Santa Sede, 1784; in opere Della Carita (1788) contendit proprium caritatis a6lum esse amorem concupiscentise aliaque singularia in aliis opuscuHs expressit; — Alph. Muzzarellis, divinis humanisque litteris ornatus, religionis et jurium Ecclesice fervens apologeta, multa scripsit opera, inter quae : II buon uso della Logica in materia di Religione^ 1787; Primato e infallibilita del Papa; LEmilio disingannato, etc.;— Laurent. Veith (t 1796), inter cetera opera, edidit : De pri??iatu et infallibilitate Rom. Pontificis et Edm. Richeri systema de ecclesiasticd et politicd potestate eonfutatum;

— Car. Plowden (t 1821), cujus est : Consid«rations on the modern opinion of the fallibility of the Holy See.

87: (C) Inter Benedictinos, ahi speculativam theologiam excolunt : LuDov. Babenstuber^ (t 1726) philosophiam et theologiam SaHsburgi docuit, et, praeter Philosophiam thomisticamy lucidos tra6latus theologicos scripsit de Deo uno et trino, de peccato originah, de Verbo incarnato, de S. missse sacrificio; Virg. Sedlmayr^ (t 1772) edidit Systema theologice dogmatico-scho/asticce ]uxtSL mQthodumThomae Aq., necnon Theologiam marianam et Catalogum hceresu??i unacum methodo disputandi cum acatholicis. — Ahi positiva??i theolo-. giam illustrant : Joannes Mabillon^ (t 1707), vir eruditissimus, qui, prseter historica opera, scripsit De re diplomaticd etde studiis ??ionasticis, criticamque editionem operum S. Bernardi confecit, quag veluti exemplar ahorum ejusdem generis habita fuit; Th. Ruinart (t 1709), Mabillonii discipulus, cujus prsecipuum opus A^a primoru??i martyrum sincera et seleHa^ critice exaratum multum theologis prodest; Edm. Martene (t 1739), cujus opus De antiquis Ecclesice ritibus in re sacramentarid theologis utihssimum est; Car. Chardon (t 1711) cujus est Histoire des Sacrements^ opus criticum et eruditum etiam nunc theologis valde utile; Remigius Ceillier, de theologia patristica bene meritus, scribendo eruditum opus : Histoire generale des auteurs sacres et ecclesiastiques (usque ad medium saec. XIII), Paris, 1729-1763; Prud. Maranus (t 1762) cujus opera (Dissertations sur les Semiariens^ La divinite de J, C, etc. et multae Patrum

^ E. ae Brogflie, Mabillon et la Sociiti de S* Germain-des-Pr^s^ Paris, 1888.

editiones) magni sestimantur '; Ren. Massuet (t 171 5) et Bernar- DUS MONTFAUCON^ (t 1741) qui in edendis criticis Patrum editionibus maximam celebritatem merito adeptus est ob suam eruditionem ^t sagacitatem.

Postea vero Martinus GERBERT(t 1793) theologiam simul speculativam et positivam satis feliciter consociavit in his et similibus operibus : Theologia vetus et nova circa prcesetittaifi Christi^ — Demonstratio verce religionis verceque Ecclesice, ~ Principia theologi(E dogmaticce.Frincipia theologim sacrafnentalis; Marianus Dobmayr, germanus (t 1805) rehquit Theologiam dogmaticam, opus satis eruditum.

  1. (D) In Congregatione Oratorii, duo sunt inter alios celebres : Caspar JuENiN3(t 1707) qui vulgavit Institutiones theologicas^ in quibus non pauci janseniani erroris vestigia detegunt, sed praesertim eruditum Commentarium historicum et dogmaticum de sacrat7tentis in genere et in specie contra antiquos et recentiores hsereticos; — Pet. Lebrun^ (t 1729), qui eruditissimum, methodicum et pium opus scripsit : Explication litterale^ historiqueet dogmatique des prieres et des ceremonies de la Messe.

  2. (E) Augustiniani ^ tres recensendi sunt : Henricus Norisius^, (t 1704) qui in Historid pelagiand et diss. de synodo V cecum. do6lrinam S. Augustini de gratia vindicat, et ostendit Origenis et Theod. Mopsuesteni errores de gratia merito damnatos fuisse : opus eruditum, in quo tamen Augustini opinionesexaggerat; Joan. Lau- RENTius Berti 7 (t 1766) qui, jussu Superiorum, opus edidit De theologicis disciplinis^ ubi schol?e Augustinianae docSlrina, praesertim de hbero arbitrio et gratia, soUde exponitur; cum in nonnuUis capitibus ad Baii et Jansenii errores accedere videretur, aUud opus scripsit,nempe Augustinianum systema de gratid ab iniqua Bajani et Janseniani erroris insimulatione vindicatum; Engelbertus Klupfel*^ (i 733- 181 i), cujus sunt : De statu naturce purce., — De eximiis dotibus humance naturce ante peccatum, — Tnstitutiones theologice dogmaticce, breves, sed eruditae.

  • E. de Broglie, B. de Montfaucon et les Ber-nardins^ Paris, 1891.

s Augustiniani hujus temporis specialem docent do(flrinam de gratia et libero arbitrio, quam ex operibus S. Augustini desumptam esse affirmant. Contendunt nempe : (a) gratiam aliaque privilegia Adamo innocenti concessa non quidem ex justitia sed ex quadam Creatoris decentia esse debita; (b) ideo-iue ho'minem lapsum non solum gratuitis fuisse spoliatum, sed vere in naturalibus vulneratum; (c) in praesenti statu hominem non posse sese determinare absque efficaci Dei prsemotione, efficaciam autem gratiae non ex motione physica, sed ex victrici delectatione oriri; (d) gratiam vere sufficientem non omnibus dari; (e) opera non esse supernaturalia nisi ex caritate saltem virtualiter eliciantur. Cfr. PORTALIE, in Dict. de Thiolog.^ voce Augustinianisme.

  1. (F) Franciscani non solum Scotum exponunt et defendunt, sed etiam theologiam positivam excolunt. Joan. Gabriel Boyvin' Theologiam Scoti edidit, a prolixitate, subtilitate et obscuritate iiberam et vindicatam, 1678; — Claudius Frassen ^" (f 171 1), praeter Cursiwi philosophice^ reliquit Scotuni Academicuin^ in quo dodlrinam Scoti exponit, di6tisque Patrum sagaciter exornat, et contra adversarios vindicat; — Barthol. Durand (f 1720) cujus est Clypeus scotisticce. theologice contra novos ejus impugnatores; — Fr. Maria Asser- MET3, qui Curswn theologice scholastico-positivce aggressus est, cujus tantummodo prodierunt De Deo uno et t?'ino^ De dizind gratia; — Fr. HennC^, qui Theologia?Ji dogmaticajji et scholasticam QXdibordiVit^ principiis scotisticis et thomisticis, in quantum hcuit, accommodatam; — Laurentius Cozzas (1654-1729), Cardinalis, Historiam polemicam de Grcecorum schismate scripsit, in qua omnes controversiae inter Orientalem et Occidentalem Ecclesiam erudite discutiuntur; necnon Conimentarios historico-dogmaticos in libr. S. Augustini de hceresibus.

91- (G) Societas presbyterorum a S. Sulpitio nuncupatorum, saec. XVIP fundata ad clericorum institutionem, non paucos suscepit Do(5lores sorbonicos de theologia optime meritos. Quos inter : Petrus de la Fosse^ (1701-1745), cujus sunt Prcehniones theologiccB de Deo acdivinis aitributiSy ad usum Seminariorum, opus sohditate ac perspicuitate merito commendatum; — Cl. Lud. de Mgntaigne^ (1689-1767), " vir eruditus, studii et solitudinis amantissimus^ ", cujus sunt quaedam ex operibus Tournelio tributis : Prcek^iones theol. de septem Ecclesice sacramentis (ab H. Tournely); Frcele^. de mysterio SS. Trinitatis et de Angelis (ab H. Tournely); Frcelefi. de Opere sex dieruin (ab H. Tournely); Frcele^. de Gratict Christi Salvatoris; c^u^ quidem opera eruditione, claritate et moderamine in sehgendis opinionibus conspicua sunt; — Ludov. Le- GRAND 5(1711-1780), prseter censuras quas, nomine Sorbonae, adversus Rousseau et Marmontel, redegit, elaboratum et lucidum scripsit tradlatum De Incarnatione Verbi^ necnon De Ecclesia et De existentid Dei; — Claudius Regnier'° (1718-90), praeter praeclarum et accuratum opus Certitude des principes de la Religion., exaravit Tr. de Ecclesid^ quem commendant sapiens methodus, deledtus probationum et stiH nitor; in quo, etsi galHcanorum moderatorum theorias se(5tatur (prout mos erat inter Sorbonicos), independentiam potestatis ecclesiasticae in rebus sacris strenue propugnat '°.

  • L. Bertrand, Bibliotheque Srdpicienne, Paris, Picard, 1900, p. 278-282,

Inter Lazaristas eminet Petrus Collet* (t 1770), qui, prseter opera biographica et moralia, scripsit diss. de Jansenii systemate^ propositionibus et censurd, necnon Institutiones theologico-scholasticas eruditione et perspicuitate praestantes.

  1. (H) Inter Barnabitas eminet Hyac. Sigism. Gerdil^ (t 1802), qui adversus incredulos plura scripsit, v.g., Introduzione allo studio della religione^ — Breve esposizione de* caratteri della vera religione; et insuper jura pontificia strenue vindicavit in opere De sacri regijjiinis ac prcesertim pontijicii primatus proprio ac singulari jure.

Cisterciensis Stephanus Wiest, germanus, edidit Institutiones theologicas eruditione refertas 3.

Fundator Cong. SS. Redemptoris^ S. Alphonsus Maria de Li- GORio ^ (1696-1787), praeter opera moralia, de quibus in Theol. MoraU egimus, pauca nec spernenda vulgavit apologetica, polemica et dogmatica, qualia sunt Verita dellafede^ — Vindicice pro suprejjid Pontificis potestate, adversus Febronium, — Del gran mezzo della preghiera, ubi suam degratia efificaci proponit theoriam, — Trionfo della Chiesa.

B. ]os. Maria Thomasius, Theat. (1649-1713), de liturgiae historia optime meritus, edidit etiam Institutiones theologicas antiquorum Patruniy seu colle6tionem opusculorum Patrum secundum ordinem temporum simul et theologiae dispositam s.

Maurus Cappellari ^ Camald.y qui postea S. Pontifex creatus est sub nomine Gregorii XVI, jura Ecclesiae erudite propugnavit in egregio opere : II trionfo della S, Sede e della Chiesa^ Romae, 1799.

EusEBius Amort7, can. regul. cong. lateran.^ germanus (f 1775), prifiter multa opera moralia, eruditum concinnavit tradlatum de o?'igine, progressu^ valore acfru^u indulgentiarum, necnon regulas de revelationibuSy visionibus et apparitionibus.

  1. (I) Extra ordines religiosos, apud varias Gentes catholicas, non pauci theologi speciali mentione digni sunt.

In Gallia : J. B. Duhamel ^ (1623-1705) Viriae in Normannia natus cujus Theologia speculatrix et pra^ica, stilo nitido scripta, methodum scholasticam cum positiva conjungit; — Car. Witasse» (t 1716), Do6lor Sorbonicus, jansenianis erroribus infedlus, lucidos tradtatus reliquit de Deo uno et trino^ de Incarnatione^ de sacramentis Eucharistiae, paenitentiae et ordinis; — Ludov. Habert '° (t 1718), pariter Jansenianus, Theologiam dogmaticam et moralem scripsit; — Jac. Boileau " (t 1716) multa vulgavit theologica opuscula, inter quae Historiam confessionis auricularis contra Dallaeum calvinia- -5um, et De adoratione eucharistice; — C. DU Plessis d'ARGENTR]fe

^ Hurter, IIP, 53. — » Ib., IIP, 522-530. — 3 ib., IIP, 234. — -* Ib., IIP, 463-471. — 5 Ib., IV, 977-984- — ^ Ib., IIP, 1003. — 7 Ib., 203-204. — 8 Ib., i V, 658. — 9 Ib., IV, 739. — '« Ib., 740. — " Ib., 741.

(t 1740), episcopus TuUensis, qui, praeter alia opera theologica, exaravit Colle^ionem judiciorum de novis erroribus, qui ab initio ssec. XII ad an. 1713 proscripti sunt : opus eruditum theologis valde utile'; — HoN. Tournely^, (t 1729), cujus Frcele^iones theologicce. satis amplae (16 in-8) merito laudantur pro sua eruditione, dodlrinae soliditate, stilique perspicuitate, et ex quibus non pauci theologi argumenta deprompserunt; — Sylvester Bergier^ (t 1790), qui, prseter opera apologetica, rehquit Di^ionnaire theologique^ opus vastae eruditionis, in quo tamen paucaeinveniuntur opiniones parum tutae; — Jos. de Maistre'* (t 1821), vir antiquae fidei et traditionum tenax, sagacitate ingenii et literario stilo praefulgens, inter alia opera, scripsit praeclarum opus Du Pape, in quo demonstrat quanti momenti fuerit et sit primatus institutio pro bono sociaH populorum; necnon Les Soirees de St Fetershourg, ubi divinam Providentiam extollit; — Card. de la Luzernk^ (t 182 1), origine normannus, Lingoniensis episcopus, eruditus et prolixus scriptor, plurima scripsit mentione digna, praecipue : Diss. sur Vexistence et les attributs de Dieu, — sur la spiritualite de rdme et la liberte de l^homme, — sur rexcellence de la religion, — sur les Eglises catholique et protestante^ — sur Vamour pur de Dieu.

In Belgio, Emman. Scheelstrate (t 1692), Antwerpiensis, vir in antiquitate ecclesiastica admodum eruditus, jurium primat^s adversus Gallicanos fuit strenuus vindex^

Chapter 29 of 81