Nn. 694–731

694. (A) Prstermissis S. Hilario et S. Ambrosio, qui, Graecorum vestigiis insistentes, fidem potius quam theologiam de SS. Trmitate adstruunt, ad Vi5lorinum ' statim venimus qui, ope philosophiae, contra Candidum arianum explicat quomodo generatio Verbi non repugnet immutabilitati et simplicitati divinae, nec Verbi consubstantialitati et divinitati.

695. Vi(5torinus statuit omnem motum non esse mutationem : unde Deus semper movetur tum creando mundum, tum generando

Verbum, quin muletur. Et concludit : " Ofjioouaiovergo et Filius et Pater, et semper ita, et ex aeterno et in aeternum". *' Unum ergo et simplex ista duo". Cum ista unitate componitur Trinitas; Verbum enim realiter distinguitur a Patre ut ejus "imago, forma et Xoyoc; ", ut " alteritas nata " qu?e tamen *' cito in identitatem revenit ", quia est imago reprassentans Patri seipsum. Aliunde procedit Filius " non a necessitate naturae sed voluntate magnitudinis Patris ", et ita est unigenitus, quia est unica in Deo voluntas.

696. (B) Hunc autem praedecessorem simul ac Do6lores Graecos valde exsuperavit kS. Augustinus qui tam exa6le ac profunde unitatem naturae cum trinitate personarum conciliavit earumque personarum notionem ope theoriae relationum illustravit ut theologiam SS. Trinitatis fere completam reliquerit ^

(a) In sua theologica expositione, San6lus Dodtor non incipit sicut Gra^ci, a Patre, sed ab unitate divinae naturcR'', quam aestimat melitis vocari ^i-^i?^//^;^ seu substantiam^)^.^\c radicitiis subordinatianismum prsevertit. Hsec autem essentia, individua ac determinata, est numerice identica in tribus personis-»; non iis tamen connumeratur ut quartus terminus, sed est Pater, Filius et Spiritus sandlus, vel potius unaquaeque persona est hgec essentia sub certo respedlu considerata : unde Trinitas nihil est ahud ac essentia divina sub suis omnibus respecSlibus considerata ^.

697. (b) Ex hac autem unicitate et identitate naturse in tribus personis, S. Augustinus deducit : i) divinas personas habere ad extra unam voluntatem unamque operationeni : "Ubi nuUa naturarum, riuUa est diversitas voluntatum"^; unde in theophaniis non Verbum solum, sed totam Trinitatem apparuisse^; 2) incarnationem et missionem Fihi a tota Trinitate effedtam esse ^ ; 3) unamquamque personam esse tantam quanta est Trinitas tota, cum unaquaeque sit Deus : " Tantus est solus Pater, vel solus Fihus, vel solus Spiritus san6lus, quantus est simul Pater et Fihus et Spiritus sandlus"^; 4) esse in Trinitate circumincessionem, seu divinas personas esse

' Tixeront, ibid., p. 362-368; de R^gnon, Etudes XX, XXIV. » Conira sermon. arian., III, 4, P. Z., XLII, 685; Z>^ Trinitate^^ ^ 9, P. X., XLII, 916.

"semper in invicem"'; 5) quodcumque refertur ad naturam seu exprimit quidabsolutum, enuntiandum esse in singulari, cum natura divina sit unica^

698. (c) Sed quid sunt eae personse inter se realiter distinc^lae, et tamen non dividentes unitatem et simplicitatem divinam? S. Augustinus respondet huic quaestioni theoriam relationum afferendo. Divinae scihcet personae sunt relationes, cum essentia non confusse, cum non sint quid absolutum, et tamen non accidentia, cum sint Deo essentiales, seternse ac necessariae : " Non secundum substantiam haec dicuntur quia non quisque eorumad seipsum, sedad invicem atque ad alterutrum ista dicuntur : neque secundum accidens, quia et quod dicitur Pater et quod dicitur.Filius aeternum atque incommutabile est... Haec non secundum substantiam dicuntur, sed secundum relativum; quod tamen relativum non est mutabile"^. Ita dicitur Pater ad Filhim, Filius ad Patrem^ Spiritus San6tus ad Patrem et Filium. " Tres utique sunt... tamen cum quseritur quid tres, magna prorsus inopia humanum laborat eloquium. DicSlum est tamen \x^% personcE^ non ut illud diceretur, sed ne taceretur"^ Vox sciHcet persona analogice sumenda est.

699. (d) De generatione autem Filii nihil novi dicit S. Augustinus; seci^is vero d^t processione Spiritus San^i. Primus enim inter Do6tores ratiocinando ostendit Spiritum sdin^ium procedere et a Filio : " Nec possumus dicere qubd Spiritus sandtus et a FiHo non procedat : neque enim frustra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dicitur"s. Non tamen sunt duo principia Spirit^is Sandti^, cum a6lio produ6tiva sit communis Patri et FiHo. Virtus autem produ(5tiva communicatur FiHo a Patre a quo exinde procedit Spiritus principaHter^. In quonam vero differat processio Spiritfis sandti a FiHi generatione, non Hquet, mysterium est^

III. Theoria S, Bonaventurae.

700. S. Bonaventura de SS. Trinitate philosophatur tum in Breviloquio et Itinerario me?ttis in Deum^^ tum in Commentario in I librum Sententiaruni ^°.

3 De Trin., V, 6, 16, 17; VII, 24; P. Z., XLII, 913, 922, 934. *■ De Trin., V, 10; VII, 8, 9; P. L., XLII, 918, 940. 5 De Trin., IV, 29, Z'. Z., XLII, 908. « De Trift., V, 15, P. L., XLII, 921. 7 De Trin., XV, 29, P. L., XLII, 1081. ^ De Trin., XV, 45, P, L., XLII, 1092.

9 Triaopiiscula Seraphici Dodloris S. Bonaventurce, Quaracchi, 191 1. '° Cf. novam editionem Operuju omnium S. Bonaventurae, tom. I, p. 40 sq., Quaracchi.

(A) Conceptio autem peculiaris Seraphici Do(5l6ris quasi contrahitur in cap. VI Itinerarii, ubi non incipit, sicut S. Augustinus, ab unitate essentiae, sed ab illo effato mysticorum ducis, Pseudo-Dionysii : Bonuni dicitur diffusivum sui^ unde statim concludit : " Summum igitur bonum summe diffusivum est sui ". Sed nisi in summo bono seternaliter esset produ6lio a6lualis et consubstantialis ita quod esset producens per modum generationis et spirationis, genitus et spiratus, hoc est Pater, Filius et Spiritus San6lus, summum bonum non summe se diffunderet. In Deo igitur " necesse est propter summam bonitatem esse summam communicabilitatem, et ex summa communicabilitate summam consubstantialitatem^ et ex summa consubstantialitate summam configurabilitatem (seu identitatem), et ex his summam cocequalitatemy ac per hoc summam cocBternitatem^ atque ex omnibus praedi6lis summam cointimitatem^ qua unus est in altero necessario per summam circumincessionem et unus operatur cum alio per omnimodam indivisionem substantics, et virtutis et operationis ipsius beatissimse Trinitatis ". Praeterea " ibi est summa communicabilitas cum personarum proprietate, summa consubstantialitas cum hypostasum pluralitate, summa configurabilitas cum discreta personalitate, summa cocequalitas cum ordine, s^wmmz. coceternitas cum emanatione, summa cointimitas c\xm emissione ". Sic S. Bonaventura ex effato dionysiano eruit et explicat tum unitatem, tum pluralitatem SS. Trinitatis.

701. (B) In Commentario autem Sententiarum fuse explicat Seraphicus Do6lor tum generationem Verbi, tum processionem Spiritus San6li, tiim discrimina inter utramque processionem. Quae brevissime contrahimus.

702. (a) Quoad Verbi generationem : i) Falsa est hsec propositio : essentia generat essentiam, quia generatio non est formae, sed suppositi. 2) Pater autem generat Filium generatione necessaria simul et voluntaria : necessaria necessitate omnino intrinseca, quse scilicet inest rei ex propria natura; voluntaria voluntate concotniiante et acceptante : approbat enim et acceptat voluntas divina omne bonum sive creatum sive increatum, sive contingens sive necessariiim. 3) Potentia generandi probabiliiis significat tam relationem quam substantiam, sed in re6lo relationem : essentia scilicet et proprietas personae constituunt prinapium quo produ6lionura totale^ et quidem ita ut essentiasit quasi fundamentum et initium, proprietas vero ratio completiva et quasi formalis. 4) In divina substantia, proptei suam summam simplicitatem, potest esse generatio communicans eamdem substantiam totam : tanta est enim divinae essentiae simplicitas ut in ea suppositum non addat ad essentiam et exinde nec ipsam coarctet, nec limitet, nec multiplicet. 5) Generatio tamen realem distin6lionem inducit inter generantem et genitum, quia repugnat eum qui est ab alio, esse illum a quo est; hsec autem distinctio est quantum ad personam, non quantum ad essentiam, quia generare et generari, cum dicant relationem per modum adlionis et passionis, dicunt eam in supposito et respe6tu suppositi. 6) Generatio in divinis est seterna propter generantis et geniti summam a^tualitatem in qua non distat a6lus a potentia nec posse antecedit esse. 7) Quia Filius est purus adlus, omnino idem est in ipso nasci et natum esse; et ideo semper nascitur et semper est natus et semper est, nec unquam desinit nec cessat generari, nec Pater generare.

703. (b) Quoad processionem Spiritus SanHi : i) per modum liberalitatis et voluntatis procedit tertia persona, quae dicitur Donum; 2) si autem ponitur in divinis emanatio per modum voluntatis, necesse est qubd sit per modum amoris. 3) Insuper tertia persona procedit per modum mutuae caritatis inter Patrem et Filium. 4) Unde diledlio indivinis accipituret essentia/iter, quia, quilibet diligit se; et notiona/iter, quia Pater et Filius concordant in spirando Spiritum sanctum, qu?e concordia amor sive dilectio est; etpersonatiter, quia is qui producitur per modum perfectae liberalitatis, non potest esse nisi amor sive dilectio. 5) Spiritus Sanctus proprie dicitur nexus Patris et Filii, quia est amor mutuus, amor unicus et substantificus : aliunde, quamvis Pater et Filius non conveniant formaliter in persona una, tamen originaliter conveniunt, quia Spiritus Sanctus oritur al^ utroque uno et eodeffi modo. 6) Spiritus sanctus procedit a Patre et a Filio, non quatenus sunt distinctae personae, sed quatenus in eis est una fecunditas voluntatis sive una spiratio activa. 7) Spiritus Sanctus aidfloritate quidem prius procedit a Patre qukm a Filio, quia quamvis Pater et Filius sint unum in producendo, tamen hoc accipit Filius a Patre; — non vero prius duratione vel causalitate, quia prioritas durationis et causalitatis in Deo esse omnino non potest ; vel etiam origine, quia Pater et Filius sunt unum originale principium, seu, ut ait Scotus, " in eodem signo originis simul spirant ". 8) Spiritus sanctus dici potest procedere a Patre principaliteretperse; non tSLmenp/enius procedit aPatre nQCper/e^ius *.

• Praecisius Petrus a Tar., hlc, q. I, a. 3 : '* Respiciendo ad principium (^uo spirant, seque immediate procedit Spiritus Sandlus a Patre, sicut a Filio; respiciendo ad ipsos Spirantes, similiter aeque immediate procedit a Patre sicut a Filio, sed nihilominus etiam mediate procedit a Patre, quia non solum per se spirat, sed etiam mediante Filio ".

704. (c) Qiioad differentiam inter utramque processionetn : i) Filius procedit a Patre per modum naturae, concomitante voluntate; et quia per modum naturae procedit, procedit ut omnino similis Patri et perfe6ta ipsius imago. Spiritus San6tus vero producitur per modum voluntatis, concomitante natura, similis quidem, immo idem omnino in natura, tamen sic quod vi processionis ratio imagmis completius sit in Filio. 2) Secundum rationem intelligendi prior est generatio Filii spiratione Spiritiis San6li, tum quia Verbum est Spiritfis Sandli principium, tum quia Verbum procedit per modum naturae, sed Spiritus Sandlus per modum liberalis voluntatis. 3) Sicut Spiritus San^tus non est Filius, ita nec processio Spiritus San(5ti est generatio. 4) Ratio quare sunt in divinis generatio et spiratio est vera fecunditas naturae et voluntatis. Ratio quare differunt est duplex : una, quia generatio est emanatio per modum perfe6lae assimilationis et ideo ad unum principium respicit, dum spiratio est emanatio per modum connexionis, et ideo est a duobus; altera, quia Spiritus Sandlus spiratur ut ne6lens et ita in alterum tendens, et exinde procedit ut donabilis, dum Filius generatur, et generatio non respicit tertium. — Per has autem differentias necessario elicitur harum emanationum concomitantia. Quia spiratio dat prseintelligere generationem (non enim nedluntur nisi distmdti et similes, et ita illi quorum unus est ab altero per generationem), simihter generatio dat consequenter inteUigere spirationem : necesse est enim, distindlos et omninb similes per deliciosum amorem conjungi.

lY. Thomistica et communis explicatio.

705. Theologica explicatio SS. Trinitatis quam proponit 5. Thonias in Summd theologicd ita ordinej soliditate et profunditate praecellit, ut videatur San6li Augustini mirabili do6lrinae cumulos addidisse. Animadvertens Angelicus Do6lor quod Personae divinse secundum relationes originis distinguuntur, prius considerandum esse sestimat de origine seu processione^ secundo de relatioitibus originis, tertio de personis.

706. 1° De processionibus. (A) Teste Scripturi, intra ipsum Deum est processio ; — ergo secundum a6lionem quae

■non transit ad extra, sed manet in ipso agente; — ergo secundum a6lionem spiritualem : cum enim Deus sit super omnia, ea quae de Deo dicuntur, sunt intelligenda secundum similitudinem supremarum creaturarum, quae sunt intellectuales substantiae. (a) Accipienda est ergo processio in Deo secundum emanationem intelligibilem, utpote verbi intelligibilis a dicente, quod manet in ipso; et sic fides catholica primam processionem ponit in divinis. (b) Haec autem processio intelle6lualis jure ac merito dicituY generatio; siquidem per eam habetur origo alicujus viventis a principio vivente conjimclo (per a6livam scilicet communicationem propriae substantiae) in similitudinem naturae specificae. Dicitur : in similitudinem naturcB. Cognitio enim, tota quanta est, assimilativa est : unde de se tendit ad terminum seu verbum quod sit perfe6la imago sui principii : quod plenissime verificatur in Deo, ubi Verbum est substantialiter et numerice identicum suo Principio. Unde, Verbum divinum propriissime dicitur Filius ^.

707. (B) Voluntas autem sequitur intelle6lum, etiam in Deo : unde, posita existentia Verbi in Deo per emanationem intelle6lualem procedentis, a priori verisimile est in Deo esse et processionem voluntatis : de quo ceterum certi sumus traditione Ecclesice, quae nos docet processionem Spiritus San^ti et Spiritum San6lum vocat Amorem : amor enim pertinet ad voluntatem 2, (a) Ex eo quod procedit per modum voluntatis, Spiritus San6lus re6le a fide nobis exhibetur ut non generatus, seu ut non procedens in similitudinem naturae : processus enim voluntatis non est, ut

• Hic autem ulterius progrediuntur theologi, et inquirunt ex quarum rerum cognitioiit Verbum a Patre procedat. Omnes quidem concedunt illud procedere saltem ex cognitione essentiae divinse et attributorum. Sed quidam, prcesertim Scotus et Vdsguez, contendunt Verbum non procedere formaliter ex cognitione relationum, seu personarum, neque ex cognitione possibilium. Thofnistce autem, cum multis aliis theologis, tenent Verbum ^xoctdexe formaliter ex cognitione non solum divinse essentiae sed etiam personarum divinarum ac rerum possibilium. Nam, ut arguit S. Do(5lor, Verbum formaliter procedit a cognitione omnium eorum quse Deus necessario ac per se contemplatur; atqui Deus unico intuitu ab oeterno contemplatur suam essentiam et omnia quse in ea sunt ac reprsesentantur, i. e, , tum divinas personas, tum possibilia; ergo. Praeterea quidam, ut Ruiz et IVitasse, addunt Verbum procedere etiam formaliter ex cognitione creaturarum futurarum, quatenus ipsae etiam in divina essentia reproesentantur; quod tamen negant plerique Thomistge, quia creaturoe existentes nonnisi contingenter et concofnitanter in divina essentia repraesentantur.

^ " Secundum autem operationem voluntatis invenitur in nobis quaedam alia processio, sc. processio amoris, secundum quam amatum est in amante; sicut per conceptionem verbi res didla vel intelle(5la est in intelligente. Unde et proeter processionem Verbi ponitur alia processio in divinis, quae est processio amoris " (S. Th., i»p., q.97, a. 3).

cognitionis processus, assimilativus, sed impulsivus ad rem ipsam^ non ejus similitudinem, ample6lendam et tenendam. (b) Unde, sicut amor seu terminus a6lionis voluntariae est quasi pondus nos impellens ad rem, quam amamus, amplectendam, ita Spiritus San6lus est unus amor reciprocus Patris et Filii quo diligendo feruntur unus ad alterum et connectuntur fruitione beatissim^^. (c) Procedit tamen Spiritus Sandlus ut similis suo Principio, immo et perfe6lissime ac substantialiter et numerice Patri et Filio identicus : in Deo enim quidquid est, est Deus ; procedit Spiritus San6lus non duratione, natura et dignitate, sed ordine Patri et Filio posterior, sicut Filius non duratione, natur^ et dignitate, sed ordine procedit posterior Patri. Etsi enim in Deo non realiter distinguantur intelle6lus et voluntas, de natura tamen processionis voluntarise est ut oriatur a processione intellectuali. Unde Pater est prima persona, Filius est secunda persona, Spiritus San6lus est tertia persona unius et perfe6le aequalis Trinitatis ».

• " Et ideo quod procedit in divinis per modum amoris, non procedit ut genitum, velut Filius, sed magis ut Spiritus, Quo nomine quaedam vitalis motio et impulsio designatur, prout aliquis ex amore dicitur moveri vel impelli ad aliquid faciendum". S. Thomas, i p., q. 27, a. 4.

"^ Totam hanc materiam eloquenter exponit Lacordaire ( Conf&. de N. Dame^ 48® Conf., De la Vie intime de Dieu; angL vers. Conf. on God, The Inner Life of God), ubi haec inter alia dicit : " Deus spiritus est, et ideo primus ejus adlus est intelligere. At ejus cogitatio nequit, sicut nostra, esse multiplex, continue nascens moritura, et moriens rursus nascitura. In nobis multiplex est, quia, cum entia finita simus, singula cognoscibilia singillatim tantum nobis praesentia exhibere possumus; in nobis moritur, quia nostrarum idearum, unS aliam urgente, altera primam e solio, et tertia alteram prsecipitem dejicit. In Deo e contra, cujus vita a(5luosa infinita est, spiritus uno adlu cogitationem ipsimet sequalem gignit, quse eum totum integrum sibi praesentem exhibet; nec altera desideratur, cum prima rerum cognoscibilium abyssum, idest infiniti abyssum perfe(5le repraesentet. Haec cogitatio unica et absoluta, prima et novissima ex Dei spiritu oborta, ante eum tamquam sui ipsius perfedla reprsesentatio in aeternum manet, vel ut Librorum sacrorum verbis utamur, tamquam sui imago, splendor gloriae et figura substantise ejus... In homine imperfedla tantum adesc distindlio inter mentem et cogitationem, haec enim finita est; in Deo cogitatio, seu verbum, perfedle distinguitur a principio cogitante, quia infinita est : scilicet in homine- cogitatio ad dignitatem personae non pervenit sicut in Deo... Cogitatione absoluta, alter adlus oritur : amor... Amor cum a mente tum a cogitatione distinguitur... et nihilominus ab utraque procedit, aliquid unum cum eis efFormans... Item in Deo. Ex aeterno intuitu Patris et Filii tertius oritur relationis terminus, ab utroque procedens, reaUter ab utroque distin(5lus, infinitatis vi ad personse dignitatem evecflus, quique est Spiritus San(5lus, idest san(5lus

708. (C) In Deo sunt duce tantuni processiones : nam tot sunt processiones in Deo quot sunt actiones immanentes ; atqui duae sunt tantum actiones immanentes in Deo, intellectio et amor; nam sentire nequit esse in Deo qui est omnino spiritualis et immaterialis; pariter non possunt esse plures intelle6liones aut volitione^ numero distin6lae, cum Deus omnia uno et simplici a6lu intelligat et velit, ac proinde in ipso est unica intelle6lio, unicus amor : " Unde in eo non potest esse processio Verbi ex Verbo, neque amoris ex amore. Sed est in eo solum unum Verbum perfe6lum, et unus amor perfe6lus. Et in hoc ejus perfe6la fecunditas manifestatur " ^.

709. Controversia. Duae sunt in Deo processiones; sed quaestio agitatur inter theologos quodnam sxtpnncipium quo proximum divinarum processionum, seu qu?enam sit, jaxta nostrum concipiendi modum, potentia qua divina persona general aut spirat^ Jamvero omnes conveniunt principium quod divinarum processionum esse personas divinas, videlicet Patrem qssq principium quod genQv^ixoms Filii, Patrem et Filium tsso. principiujn ^/^^^spirationis Spiritiis San- 6li; omnes pariter fatentur principium quo^ saltem remotum, esse naturam divinam. Sed controversia est dt principio quo proximo. (a) Durandus contendit illud principium esse ipsam naturam divinam, pr3eintelle6tam intclle6tui et voluntati, ita ut praecisis per mentem his attributis, Filius et Spiritus nihilominus procedere valerent. Quod tamen merito a theologis rejicitur communiter, utpote miniis conforme C. Lat. IV declarationi 3 : " Et illa res (essentia) non est generans, neque genita, nec procedens, sed est Pater qui generat, et Filius qui gignitur". (b) Communis vero sententia est principium quo proximum divinarum processionum 7ion esse naturam divinam ut sic^ sed intelteSlum et voluntatem^prout tnodificantur relatio?iibus paternitatis et spirationis. Haec ultima verba adduntur quia, cum intelle6tus et voluntas sint tribus personis communes, assignanda est ratio cur intelle6lu3 in Patre generet, non autem in Filio et Spiritu S.; jamvero intelle6tus in Patre generat, quatenus modificatur relatione paternitatis. Ratio fundamentalis hujus doctrinae a Salmanticensibus traditur : processiones in divinis debent profundissimus ac purissimus divini amoris motus. Sicut Filius in Deo cogni- ♦.ionem, Spiritus sandlus amorem exhaurit, et per eum vitse divihse et fecundi' tatis circulus clauditur " .

^ Sum. theol.;, i, q. 41, a. 5; Saimantic, disp. I, dub. 2; Billuart, diss. II, a. 2; Knoll, § 107; Kleutgen, De ipso Deo, n. 1065-1071.

esse a(5lus illarum virium, ex quibus ratio reddi possit cur una earum sit prior, et alia posterior, cur una sit generatio, alia vero non, cur tandem duse sint tantum processiones. Atqui, posita Durandi o^\nionej haec explicari nequeunt, dum e contra in sententia nostra sufficienter declarantur; etenim, si processiones immediate sunt a natura, nuUa est ratio cur una sit prior altera, vel cur una sit generatio, altera non, cum per utramque natura communicetur et quidem ab eodem principio, vel cur non sint plures quam duo; si enim divina fecunditas unica processione non satiatur, cur duplici satietur? E contra si processiones immediate fluunt ab intelle6tu et voluntate, hsec omnia aHquo modo intelliguntur : nam, cum intellectio sit logice voHtione prior, processio per intelledlum logice prior est processione per voluntatem; cum processio per intellecStum sit ah'quomodo conceptus^ non est mirum quod generatio vocetur; cum in natura pure intelle(5luaH duae sint tantum potentise, inteUigitur quomodo duae tantum sint processiones, ut supra explicavimus.

710. 2" De relationibus originis. (A) Ex eo quod in Deo sunt duae processiones, ^^<2/2/^r i^elationes exsurgunt : relatio scilicet Patris ad Filium seu Paternitas, relatio Filii ad Patrem seu Filiatio^ relatio Spirantis ad Spiritum San6lum seu Spiratio a^liva^ relatio Spiritus San6li ad Spirantem, ?>^\ Spiratio passiva Q;}X-i& 6\q..\xx <t\'A.xri Processio^, (a) Illae autem relationes non sunt accidentia, cum in Deo nihil sit nisi substantiale ; sunt tamen realitates^ cum Deus sit vere Pater, vere Filius, vere Spiritus San6lus; unde sunt realitates subsistentes ipsa subsistentia essentiae divinae, ita ut relationes divin^e sint ipsa substantia divina. (b) A substanti^ tamen divina virt2ialiter distingunntur : suo enim proprio conceptu non dicunt substantiam divinam, sed merum respe6lum (ad) : unde locus relinquitur distin6lioni reali qua relationes inter se distinguuntur. Paternitas enim, utpote opposita Filiationi, realiter a Filiatione distinguitur; Spiratio a6liva, utpote opposita Spirationi passivae, ab ipsa realiter distinguitur : quod enim producit, necessario distinguitur ab eo quod producitur. Spiratio autem a6liva, utpote non opposita Paternitati et Filiationi, ab

4 Processio Spiritus Sancli, utpote miniis nota, iisdem nominibus exprimitur ac relationes qui ex ea oriuntur. Processio autem Filii, cujus est analogum non tantuni in conceptione mentis, sed et in generatione vivenlium, distindius cognoscitur : unde exprimitur vocibus generare et gen.erari ; et relationes ex ea orientes vocantur Paternitas et Filiatio.

PHII-OSOPHIGA EXPOLITIO MYSTERII SS. TRINIT. 419 ipsis non realiter distinguitur. Unde tres tantum relationes sunt inter se realiter distin6lae : Paternitas scilicet et Filiatio qui immediate inter se opponuntur, Spiraiio passiva tandem qui opponitur Paternitati et Filiationi ratione Spirationis a6livcB cui identificantur. (c) Ex his apparet Paternitatem, Filiationem et Spirationem passivam inter se distingui non quatenus sunt subsistentes, cum subsistant un^ et eadem substantia divina; sed quatenus sunt respe^lus ad invicem oppositi ; unde distin6lio realis inter divinas Personas dicitur a San6lo Thoma "quam minima ". Nulla autem alia distin^lio, praeter relativam^ in Deo esse potest : distin6lio enim absoluta esset distin6lio sitbstantialis ct consequenter Divinitatem multiplicaret seu polytheismum implicaret. Unde axioma : In Deo sunt omnia unicm ubi non obviat oppositio relativa.

711- (B) Ex eo quod Pater et Filius nulla oppositione relativa distinguuntur quoad produ6lionem Spiritiis san6li, sequitur Spiritum San6lum a Patr€ et Filio procedere et quidem und spiratione, ita ut Pater et Filius sint unum principium Spiritus san6ti^. (a) Si enim Spiritus san6lus a Filio non procederet, nullomodo posset ab eo distingui. Etenim personae in divinis non distinguuntur realiter ab invicem nisi per relationes oppositas : quidquid enim in Deo absolute dicitur ad unitatem essentiae pertinet; aliunde relationes qua^ non sunt opposita:, non sufficiunt ad distinguendas personas; ita, v. g., generatio a6liva et spiratio a6liva, quae sibi invicem non opponuntur, non constituunt duas personas, scd unam tantum. Atqui relationes oppositae non

• Sunt tamen duo spiranUSy non autem duo spitatores^ quia, ut ait S. Thomas (q. 36, a. 4, ad 7), videtur melius dicendum quod quia spirans adjedlivum est, spirator vero substantivum, possumus dicere'qu6d Pater et Filius sunt duo spirantes, non autem duo spiratores, propter unam spirationem. Quod luculenter explicat S. Dodlor : *' Si attcndatur virtus spirativa, Spiritus Sancflus procedit a Patre et Fiiio in quantum sunt iinutn in virtute spirativa, quae quodammodo significat naturam cum proprietate. Neque est inconveniens unam proprietatem (scilicet viitutem spirativam) esse in duobus suppositis quorum est una natura. Si vero considerentur supposita spirationis, sic Spiritus San(5lus procedit a Patie et Filio ut sunt plures : procedit enim ab eis ut amor unitivus duorum, " i p., q. 36, a. 4, ad i, ad 7. Cf. annotationes IV, V, VI, VII, VIII, IX Cajctani in hunc articulum; S. Franciscus Sales. , Trait^ cU Vainom de Dieu, liv. III, ch. I3me.

dantur in divinis nisi relationes originis^ quatenus una persona ab aliA procedit; ergo Spiritus S. non realiter a Filio distinguitur, nisi ab eo procedat. " Quod ex hoc patet, ait S, Thonias^, quia Pater habet duas relationes quarum una refertur ad Filium et alia ad Spiritum S. : quae tamen, quia non sunt oppositae, non constituunt duas personas, sed ad unam tantum personam Patris pertinent Si autem in Fi- Ho et Spiritu S. non esset invenire nisi duas relationes, quibus uterque refertur ad Patrem, illa^ relationes non essent ad invicem oppositae, sicut neque duae relationes, quibus Pater refertur ad illos. Unde sicut persona Patris est una, ita sequeretur quod persona Filii et Spiritus S. esset una, habens duas relationes oppositas duabus relationibus Patris. Hoc autem est haereticum, cum tollat fidem Trinitatis".

(b) Prseterea, ex di6tis, Spiritus S. proccdit per modum volitionis seu ainoris; atqui amor, etiam in homine, procedit non solum a voluntate sed etiam a cognitione obje(5li amati, juxta illud : " nil voh*tum quin praicognitum ". Ergo in Deo Spiritus S. debet procedere non solum a Patre, sed etiam a divina intelle6lione, seu a Verbo.

712. 70 De personis divinis. (A) Cum autem relationes divinae oppositae sint subsistentes in natura divina, re6le, etsi analogice, di6lae sunt a Patribus et Do6loribus /^rj-^?//^. Persona enim definitur a Boetio : naturce rationalis individua substantia ; seu, aliis verbis, persona est quid substantiale, intelle6luale, in se indistin6tum et ab aliis distin61:um. Atqui relationum oppositarum quae sunt in Deo unaquaeque est quid : (a) substantiale : in Deo enim repugnat esse accidens, seu quid participatum, limitans et limitatum; cum enim Deus sit per essentiam omnimoda perfe6lio, repugnat Eum esse participem ulterioris perfe6lionis per accidentia; unde quidquid est in Deo est ipsa Dei substantia; aliunde " relationes pra^dicantur de aliquo ut ad alteruvi^ et sic compositionem in ipso de quo dicuntur, non important-; (b) intelle6luale : quidquid enim est in Deo, est natura divina quae est insummoimmaterialitatis et intelle6lualitatisgradu;

aliunde relationes d"vinae fundantur in operationibus intcile<5lus et voluntatis; (c) iit se indistinftum : in Deo enim est una Paternitas, una Filiatio, una Spiratio passiva, ciim sit unus Pater, unus Filius, unus Spiritus san6lus; (d) ab aliis distin6lum : Paternitas enim ct Filiatio, utpote oppositae, :nter se realiter distinguuntur; ita Spiratio passiva distinguitur a Paternitate et Filiatione quatenus ambce identificentur Spirationi a6livae.

713. (B) Ex eo quod constituunt personas, Paternitas, Filiatio et Spiratio passiva 6.\c\nim froprietates personates. Spiratio vero a6livaest tantum proprietas communis duarum primarum personarum, cum identificetur Paternitati et Filiationi jam priiis prioritate naturae constitutis.

. (C) Ciim vero, ex una parte, relationes personales pr?esupponant suum fundamentum, generationem scilicet et spira>tionem seu actus notionales, et actus notionales, ex altera parte, prsesupponant personasquarum sunt (actiones enim sunt suppositorum), personae divinae constituuntur per relationes non consideratas praecise ut relationes, sed per relationes consideratas ut subsistentes \x\ natura divina^

714. Corollarium. Jam probavimus quatuor relationes esse in Deo, quarum tres tantuin reatiter ab inviceni distinguuntur^ tresque constituunt personas. Quinque sunt etiam in Deo notiones^ et duo aHus notionates.

(a) Notiones divince sunt notce., seu chara^eres proprii^ quibus personce dignoscuntur et ab invicem distinguuntitr : ab ipsis relationibus fluunt et aliquam dignitatem important, quse est propria uni personae vel duabus tantum. i) Duae Patri conveniunt : Innascibiliias^ quia Pater a nullo procedit; Generatio seu paternitas, quia generat Filium; etetiam Spiratio afiiva^ qu?e tamen non realiter distinguitur a generatione, ciim ipsi non opponatur. 2) Duae Filio : Filiatio^ quia a Patre procedit per veram generationem; ,5]^/rrt//(? aHiva^ qu?e ipsi communis est cum Patre quia una cum illo spirat Spiritum Sanctum. 3) Una Spiritui Sancto, scilicet Spiratio passiva^ seu simplex orocessio, quia Spiritus spiratur a Patre et Filio.

(b) De aiiibus fiotionatibus'*. Duo sunt actus notionales seu personales : Illi sunt enim per quos divinae personre producuntur et distinguuntur : atqui duo sunt actus hujusmodi, generatio scilicet qua producitur Filius, et spiratiOy qua Spiritus sanctus producitur.

'S. Th., I p., q. 41; Suarez, l. VI, c. 3-4; Salmant., Comment. in q. 41; Billuart, loc. cit.

715. Noiandum est etiam cum doctrina scholastica de processionibus intime connecti theoriam de niissiofiibiis : hanc autem sufficienter exposuimus in priori parte hujus tractatiis, n. 654 sq., ubi, propter rerum intimam connexionem, positivam simul et philosophicam missionum notionem tradidimus.

Art. III. Regulas ad refte loquendum de SS. Trinitate.

716. 1° Prima regula est adhibere divina nomina sive propria, sive appropriata^ qualia traduntur a Scriptur^ et Traditione ^.

Nomina enim divinariim personarum duplicis sunt generis : alia sur\. propiHa seu notionalia^ quae ita conveniunt uni personae ut de ali^ praedicari nequeant; alia autem sunt appropriata, quae ex se tribus personis sunt communia, sed uni tamen persona^ prse aliis tribuuntur, propter specialem relationem cum nominibus propriis. Cujuslibet igitur personae breviter describemus tum nomina propria, tum nomina appropriata.

(A) Nomina primae personae. (a) Propria : i) Vocatur primum principium relative ad duas alias personas seu fons totius Trinitatis, quia ab illa procedunt Filiuset SpiritusS.; dicitur autem principium, non causa vel au6lor Filii, quia illse voces in hngua latina important in causato diversitatem et dependentiam naturae ^. 2) Ingenitus, Innascibilis, quia a nullo procedit. 3) Pater, quia generat Fihum; et sane paternitas in Deo perfe6li6r est quam in creaturis, cum Deus sit Patcr absque ullo consortio maternae subministra-

^ S. Th., I, q. 33-38; Suarez, 1. IX-XI; Biliuart, diss. V; KnoU, § 117. 119; Solesm., p. 147 sq.; De Regnon, op. cit., t. 3, p. 153 sq.

^ " Unde hoc nomen causa videtur importare diversitatem substantiae,et dependentiam alicujus ab altero, quam non importat liQmen princifiii. In omnibus enim causae generibus semper invenitur distantia inter causam et id cujus est causa, secundum aliquam virtutem aut perfe^Ttionem. Sed nomine principii utimur etiam in his quae nullam hujusmodi differentiam habent, sed solum secundum quemdam ordinem. Sicut cum dicimus pun(5lum esse principium linese. . ." (S.Th. , I, q. 33, a. i . ) — ' ' Notandum est, ait Card. Bessarion (sess. XXV C. Floreni.), quod SS. Dodlores orientales etiam in divinis utantur nomine causse aut causati largc modo, non quidem ut limitationem et dependentiam importat, sed prout producflionem et emanationem a principio significat ".

tionis, vel lenta progressione vel ullo ex defe6libus qui cum humana generatione conne6luntur.

(b) Appropriata : i) Omnipotens, quia potentia est veluti summum principium Dei operum et ideo convenit specialiter Patri,qui est principium totius Trinitatis. 2) Creator^c\xidi creatio est praesertim opus potentiae. 3) ^termis : aeternitas enim, quse initio caret, convenit Patri qui sine principio est.

717. (B) Nomina secundse personae. (a) Propria : i) Nominatur FiliuSy quia procedit a Patre per veram generationem. 2) Verbum, quia procedit per viam intelle6lionis; atqui a6lus intelle6i:us vocatur verbum internum seu conceptio mentis. 3) Imago ^ Patris, quia vi ipsius originis, Filius est perfe6le Patri similis; vocatur etiam splendor glorice ttfigura substantice ^^ quia est imago splendidissima et substantialis Patris 3.

(b) Appropriata : i) Sapientia, quia sapientia pertinet ad intelle6lum ; atqui Verbum procedit per intelle6lum. 2) Quare ei tribuuntur omnia opera sapientice, v. g., ordo in mundo existens.

718. (C) Nomina tertiae personae4. (a) Propria : i) Vocatur Spiritus^ quia procedit per viam spirationis seu amoris^ 2) Amor, quia est terminus substantialis illius unicae dile6lionis qua Pater amat se et Filium et qu^ Filius amat se et Patrem, ideoque merito vocatur amor subsistens. Vocatur etiam nexus, unio, amplexus, quia est veluti nexus quo Pater et Filius invicem se comple6luntur. 3) Donum, quia procedit per viam amoris; atqui amor nihil aliud est nisi sui ipsius donum.

(b) Appropriata : ) Caritas seu bonitas, quia caritas optime convenit Spiritui qui procedit per viam amoris. 2) Itaque ei appropriantur : omnia opera caritatis ; 3) praesertim vero opus san5lificationis, quia san6lificatio nostra

s Nomen illud SpiriiuSy quatenus spiritualem substantiam designat, convenit quidem tribus divinis personis; sed hic sumitur quatenus significat motionem et impulsionem amantis in rem amatam.

est opus amoris. Hinc etiam vocatur Paracletiis^ seu consolator et advocatus, qula nos per gratiam consolatur, et postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus ; non tamen exclusive^ ci^m hoc nomen pariter Filio tribuatur.

719. 2° Secunda regula : Cum mysterium SS. Trinitatis essentialiter in unitate naturce et personarum distin6lione situm sit, ea omnia vitari debent quibus utrumve dogma lasdatur.

(A) Nomina substantiva, dire6le exprimentia divinam essentiam, vel attributa absoluta, adhiberi debent numero singulari, non autem phirali. Nam divina essentia est una, pariter attributa absoluta non multipHcantur in Deo; v. g., dici debet : unus est Deus, unus creator, unica omnipotentia; et dici nequit : tres sunt dii, tres sunt deitates, etc.

(B) Nomina adje5liva^ quae dire6le personas designant et indire6le tantum naturam, numero pluraH enuntiari possunt. Ratio est quia haec nomina referuntur ad personas. Atqui phires sunt personae. Ergo dici debet, v. g. : tres sunt personae aeternae, omnipotentes. Inveniuntur quidem in symbolo Athanasiano hae expressiones : " Non tres aeterni, sed unus aeternus " ; sed ibi ceternus sumitur tamquam nomen substantivum, ita ut sensus sit : una est aeterna natura.

(C) Vocabula relativa^ quae exprimunt operationes proprias personarum et earum relationes, de essentia non debent praedicari, sed solum de personis, vel de Deo; v. g., dici nequit : essentia generat, procedit etc, sed dici debet : Deus generatur, aut FiHus generatur ^.

(D) Nomina distin6lionem exprimentia ita caute adhiberi debent ut distin6lionem naturae et inaequaHtatem personarum non importent. (a) Ita adhibendae sunt voces trinus, trlnitas, non autem tripHcitas, triplex, quia haec ultima verba plures esse naturas supponunt. (b) Dicitur : aHus Pater, aHus FiHus, non autem aHud, quia genus neutrum naturam designat; FiHus autem non habet aHam naturam

• Patres nonnulli hac de re minus accurate aliquando locuti sunt, sed sunt benigne interpretandi; v. g., si dicitur sapientiam genuisse sapientiam, aut si Filius dicitur sapientia de sapientia, propositio ita est explicanda : Pater, qui est ipsa sapientia, genuit Filium, qui, utpote Deus, est etiam ipsa sapientia. Cf. Hurter, n. 261.

ac Pater. (c) Dici vero nequit : " Pater est unus cum Filio ", quia genus masculinum communiter refertur ad personam; jamvero Pater non est una persona cum Filio. (d) Vitandae sunt expressiones : " Deus est singularis, solus, solitarius ", quia talia verba excludunt pluralitatem personarum. (e) Dici nequit : tres sunt personas diversae, quia diversitas supponit multiplicationem naturae. (f) Dici nequit etiam personas esse similis substantiae, quia similitudo in casu multiplicitatem substantiae importat;sed dici debet tres personas esse unius substantiae. (g) Nec dicere licet in Deo esse ^rm mdividitay(\\3. individua designant naturam specie unam, diversam tamen numero, dum in Deo una est natura non solum specifica, scd etiam numerica.

CONCLUSIO : COROLLARIA PIETATIS.

720. (A) Si mysterium SS. Trinitatis in stw complexu consideramus, ait Contenson ' : (a) " duplici operationi, cognitioni scilicet et amori innititur. Sic, ut Trinitatem, ad cujus iraaginem conditi sumus, et \w cujus nomine baptizamur, vere imitemur, de Deo assidue cogitare, ipsumque amore compledti necesse est. Hae sunt duse spiritales penn^ quas sibi dari optabat propheta'' : " Quis mihi dabit pennas sicut columbae, et volabo et requiescam "? Quibus suspensus, et a terrenis elatus, ad centrum divinse bonitatis perpetuo mentis impetu extra se rapitur animus reternitatis candidatus".

(b) Dum perfe6tam trium personarum nniiateni recolimus, prse oculis habeamus orationem Christi : " Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint... ut sint unum sicut et nos unum sumus " ^ ; et hanc unitatem tam Deo caram pro posse imitemur per fraternse caritatis praxim.

(c) Iterum divinarum personarum circiwiincessionem imitari valemus, si hisce verbis attendimus : *' Societas nostra sit cum Patre, et cum FiHo ejus Jesu Christo " *. Si enim Deo conjungi conamur per caritatem, Ipse in nobis manebit, nos sibi ardtiori vinculo uniet, nam " Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo " ^.

(B) Quoad personas sigillatim smnptas, frequenter meditemur has pias elevationes :

(a) " Nemo tam pius, tam pater nemo quam Deus ", ait Tertullianus; proindeque eum ut Patrem agnoscere debemus, eo magis quia voluntarie genuit nos verbo veritatis. Cum Christo ergo dicamus :

*' honorifico Patrem " ^ ; quod prcestabimus : i) confessione Imidis et gratiarum aHione : " Confiteor tibi, Pater, Domine cseli et terrae"'... " Pater, gratias ago tibi quoniam audisti me " ^ ; 2) amore et dile^ioney quse non verbis tantum sed et voluntatis conformitate manifestetur : " ut cognoscat mundus quia diligo Patrem, et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio " '•\ 3) zelo glorice. Dei : " nesciebatis quia in his quse Patris mei sunt oportet me esse " ^ ?

(b) Ille idem qui in aeternitate Filius Dei est non confunditur nos vocare fratres; cum esset solus Dei haeres, et fiUus unicus per naturam, nos filios voluit esse per gratiam, qui natura fihi eramus diaboli. Injuste tamen nomen fratrum Christi usurpamus, nisi vita nostra divinse generationis exprimat chara6teres, Christumque, primogenitum in multis fratribus, pro posse imitemur : " hoc enim sentite in vobis quod et in Christo Jesu"^....

(c) De muneribus quae Spiritus in Ecclesia adimplet et officiis quse ipsi solvere debemus, prseclare scribit S. Augustinus'' : " Sicut spiritus nostra omnia membra vegetat, per oculos videt, per aures audit, per nares olfacit, per hnguam loquitur, etc, vitam dat omnibus, officia singuHs : sic est Spiritus in tota Ecclesia. In ahis sandtis facit miracula, in aliis loquitur veritatem; in ahis hoc, in aliis illud, singuli propria operantur, sed pariter vivunt. Sed videte quid caveatis, quid timeatis. Membrum praese6lum de corpore humano non sequitur animus, sic nec Spiritus S. sequituf membrum de Ecclesia amputatum; si ergo vultis vivere de Spiritu S., tenete caritatem^ amate veritatem^ desiderate unitatem^ ut perveniatis ad aeternitatem ".

(d) Ut invisibiH divinarum personarum missione frui valeamus, hsec attendamus : " tunc invisibiHter ad nos mittitur Spiritus S., cum mundo morimur, non separatione corporis ab anima, sed affedlu a saeculo; cum odisse incipimus quae mundus amat...; cum non desinimus cselestia sitire, et humana fastidire...; cum utimur hoc mundo tamquam non utentes, et nostra conversatio in caeUs est " *.

» Joa., VIII, 49. — » Matt., XI, 25. — ^Joa., XI, 41. ^Joa., XIV, 31. — s Ltic, II, 49. — « Philipp., II, 5. 1 S. August., Ser7ti. 186 de temp. De devotione erga Spiritum S. prseclare Bcribit C. Manning, Internal Mission of ihe H. Ghost^ XVII. • Contenson, op. cit., diss. VI, c. 2, spec. 2, reflex.

cU treante et elebante.

Historia hujus tractatus breviter delineatur.

721. Inter Patres, tnbus prioribus scecuUs^ nonnisi fragfjienta invenimus systematistheologici decreatione et elevatione ad statum supernaturalem. Ita Hermas, in Pastore^ d^s creatione et praesertim de angelis satis confuse disserit; — Apolog^etae autem, prsecipue S. Justinus, in Apologiis et Dialogo cum Trypl.one, aperte docent mundum ex nihilo creatum fuisse per Verbum, et ssepe agunt de angelis et cultu eis debito, necnon de homine, ejus creatione et lapsu;

— S. Iraeneus, contra Gnosticos, existentiam mali in mundo explicat per hominis liberum arbitrium et peccatum originale; — Origenes, maxime in de Principiis, creationem ab ceterno docet, animarum praeexistentiam, quarum multse prolapsre sunt, peccatum originale ejusque transmissionem in Adae posteros; — S. Methodius errores Origenis confutavit in opere de libero arbitrio^ ubi ostendit unicam mali causam esse libertatis abusum, et in libro de rebus creatis {o.xiyw^ excerpta tantummodo supersunt) in quo demonstrat rerum universitatem Deo coseternam non esse; — TertuUianus, in opere contra Marcionem^ doctrinamde creatione egregie exponit.

Scec. /F°, nonnuUi Patres jam magis diserte commentariis declarant mosaicam narrationem de opere sex dierum; inter quos : S. Basilius M., Hojnitia IX in Hexaejjieron qui insuper, in lib. X cont.Jiilian. ijjiperat., de origine mundi praeclare disserit; — S. Gregforius Nyssen., Explicatio apologetica, seu liber in Hexaejjieron; et De opificio hojjiinis; — S. Ambrosius, HexaejJierony et De paradiso;

— S. Gregorius Nazianz. scribit PoejJiata dogjjiatica de Creatione, de Angelis bonis,- de Hominis creatione et lapsu, etc. — S. Ephraem, in Sej'jJionibus de paradiso Eden^ delicias paradisi et protoparentum lapsum describit.

ScRC. V% S. Augustinus, erudite ac profunde omnes fere quaestiones theologicas de origine mundi, de creatione, elevatione et lapsu hominis attingit, praesertim in his operibus : de Civitate Dei, ubi disserit de angelorum creatione, natura et lapsu, de hominis creatione ac statu primitivo, etc; ^<? Gejiesi cojitra Majiichceosj Libji XII

428 DE DEO GREANTE ET ELEVANTE.

de Genesi ad litteram; Liber imperfeflus de Gen. ad litteram; lib. Ill de libero arbitrio; lib. IV de anima et ejus origine; lib. II de gratid Christi et peccato origijiali^ etc. — Cujus discipulus, Prosper Aquitanus, opus magistri complevit, Semi-pelagianorum errores confutando, praecipue in libro contra Collatoretn et Carmine de ingratis^ ubi catholicam do6trinam propugnat de peccato originali et ems sequelis necnon de libero arbitrio. — Paulo post vulgata sunt opera Pseudo-Dionysiiy qui, in libro de ccelesti hierarchid^ de angelis eorumque ordinibus ac muneribus fuse disserit.

722. Inter Theologos, qui do6trinam de creatione mundi et elevatione hominis ad statum supernaturalem ejusque lapsu systematice exponunt, legi possunt : Scec. XII : S. Anselmus, Monologium, c. 5-9; P. Lombardus, Sententiarum lib. II. — Scec. XIII : S. Thomas Aq., O. P., Summa theol, I p., q. 45 sq.; Cont. Gentes^ lib. II et alibi passim; S. Bonaventura, O. M., Comment. in Magistrum Sentent., Hb. II. — Scbc. XVII : Gregorius de Valentia, S. J., t. I, disp. 3 sq.; F. Suarez, S. J., De Angelis^ De Opere sex dierumy de Animd; M. Becanus, S. J., Summa de Afigelis, de Homim int statu innocentice; Salmanticenses, O. C, de Angelis; Petavius, S. J.,, de Angelis^ de Opere sex dierum; Bellarminus, S. J. , Co?ttroversice, de Gratia primi hominis, de Amissione gratiae; J. B. Gonet, O. P., Clypeus, De Angelis, De Homine. — S(bc. XVIII : Billuart, O. P., De AngeHs, De Opere sex dierum; Neubauer, S. J., De Angehs, in Theol. Wirceburgensi. — Scec. XIX : Perrone, S. J., De Deo Creatore; F. P. Kenrick, De Deo Creatore; Jungmann, De Deo Creatore; A. Knoll, O. M., De Deo Creatore;Sc\iQeaQn, Dogmatik,\h. III-IV; Palmieri, S. J., De Deo Creante et Elevante; Mazzella, S. J., De Deo Creantej Hurter, S. J., De Deo Creatore; A. Paquet, Disputationes theologiccB in Summam S. Thomce, De Creatione; Pesch, De Deo Ci'eante; Van Noort, De Deo Creatore; P. Pesnelle, Le Dogme de la Creation et la Science contemporaine, Arras, 1891; L. Janssens, De Deo creante et elevante, Friburgi, 1905; R. Martinez Vigil, La Creaciony, La Redencibn y la Iglesia ante la Ciencia, Madrid, 1892; J. M. A. Vacant, Etudes theologiques sur les Constitutions du C. du Vatican^ Paris, 1895, vol. I, n. 193 sq.; J. Guibert, S. S., Les Origines, Paris, 1896, 19 10; Abbe de Broglie, Confir. sur la vie naturelle, t. II; L. Labauche, Le^. de llieol. dogmat., t. II, L'homme, 3* ed , 191 1; H.Pinard, iti Di^. de Theol. {Ma/igenot), t. III, 2034-2201, voce Crcation,

DE DEO CREANTE ET ELEVANTE. 429

CONC. MlLEVITANI II (4(6) AB InNOC. I APPROBATI ET C CaRTHA-

GiNENsis XVI (418) a Zosimo APPROBATI CANONES de peccato

ORIGINALI \

723. Can. I. (Placuit) Ut quicumque dicit, Adam primum homiuem mortalem factum, ita, ut, sive peccaret, sive non peccarct, moreretur in corpore, hoc est de corpore exiret, non peccati merito, sed necessitate naturae, anathema sit.

Can. 2. Item placuit, ut quicumque parvulos recentes ab uteris matrurn baptizandos negat, aut dicit in remissionem quidem peccatorum eos baptizari; sed nihil ex Adam trahereoriginaiis peccati, quod regenerationis lavacro expietur, unde sit consequens, ut in eis forma baptismatis '* in remissionem peccatorum " non vera, sed falsa intelhgatur, anathema sit. Qubniam non ahter intelligendum est quod ait Apostolus : Per unum hominem peccatum iritravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt : nisi quemadmodum Ecclesia catholicaubiquediffusasemper intellexit. Propter hancenim regulamfidei etiam parvuh, qui nihil peccatorum in semetipsis adhuc committere potuerunt, ideo in peccatorum remissionem veraciter baptizantur, ut in eis regeneratione mundetur, quod generatione traxerunt.

CaNONES C. AraUSICANI II (529) A BONIFACIO II confirmati'.

724. Ca?i. I. Si quis per offensam praevaricationis Adse non totum, id est secundum corpus et animam, in deterius dicit hominem commutatum, sed anima^ hbertate illaesa durante, corpus tantummodo corruptioni credit obnoxium, Pelagii errore deceptus adversatur Scripturse dicenti : Anima, quae peccaverit, ipsa morietur. Et : Nescitis, quoniam, cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus, cui obeditis? Et : A quo quis superatur, ejus et servus addicitur.

Can. 2. Si quis soh Adae praevaricationem suam, non et ejus propagini asserit nocuisse, aut certe mortem tantum corporis, quae poena peccati est, non autem et peccatum, quod mors est animae, per unum hominem in omne genus humanum transiisse testatur, injustitiam Deo dabit, contradicens Apostolo dicenti : Per unum hominem peccatum intravit in mundum et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt.

EXCERPTA EX C. LaTERANENSI IV (1215) DE CREATI0NE3

725. Firmiter credimus et simpliciter confitemur... unum universorum principium : creator omnium visibihum et invisibilium,

3 Denzing"., n. 428 (355). — Vaticamnn decretum de Creatione retuliinus inilio Tr. de Deo uno^ n. 368.

430 DE DEO GREANTE ET ELEYANTE.

spiritualium et corporalium : qui sua omnipotenti virtute simul ab ' initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem : angelicam videlicet et mundanam : ac deinde humanam, quasi communem ex spiritu et corpore constitutam. Diabolus enim et alii dsemones a Deo quidem natura creati sunt boni, sed ipsi per se fadti sunt mali. Homo vero diaboli suggestione peccavit...

Decretum trident. de peccato ORiGiNALi {Sess. Y)\

726. Ut fides nostra catholica, sine qua impossibile est placere Deo, purgatis erroribus, in sua sinceritate integra et illibata permaneat, et ne populus christianus omni vento do6lrin?e circumferatur, cum serpens ille antiquus, humani generis perpetuus hostis, inter plurima mala, quibus Ecclesia Dei his nostris temporibus perturbatur, etiam de peccatooriginali ejusqueremedio non solum nova, sed vetera etiam dissidia excitaverit : sacrosandla oecumenica et generalis Tridentina Synodus, in Spiritu San6to legitime congregata, prsesidentibus in ea eisdem tribus Apostolicse Sedis Legatis, jam ad revocandos errantes, et nutantes confirmandos accedere volens,^ Sacrarum Scripturarum, et San6lorum Patrum ac probatissimorum Conciliorum testi-monia, et ipsius Ecclesiae judicium et consensum secuta, haec de ipso peccafo originali statuit, fatetur, ac declarat.

Can. I. Si quis non confitetur, primum hominem Adam, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, statim sandlitatem, et justitiam, in qua constitutus fuerat, amisisse, incurrisseque per offensam prrevaricationis hujusmodi iram, et indignationem Dei, atque ideo mortem, quam antea illi comminatus fuerat Deus, et cum morte captivitatem sub ejus potestate, qui mortis deinde habuit imperium, hoc est, diaboli, totumque Adam, per illam praevaricationis offensam, secundum corpus et aniinavi in deterius commutatum fuisse : anathema sit.

Can. 2. Si quis Adae praevaricationem sibi soli €i non ejus propagini, asserit nocuisse, et acceptam a Deo san(5litatem, et justitiam, quam perdidit, sibi soli, et non nobis etiam eum perdidisse; aut inquinatum illum per inobedientiae peccatum, mortem et pcenas corporis tantum in omne genus humanum transfudisse, non autem et peccatum^ quod mors est anii?ice. : A. S. : cum contradicat Apostolo dicenti :'*Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors; et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverimt^\

Can. 3. Si quis hoc Adae peccatum, quod origine unum est, et propagatione^ non imitatione, transfusum omnibus, inest unicuiqut

DE DEO GREANTE ET ELEVANTE. 431 r propritim^ vel per hunian?e naturse vires, vel per aliud remedium asserit toUi, quam per meritum unius mediatoris Domini nostri Jesu Christi, qui nos Deo reconcihavit in sanguine suo, fadlus nobis justitia, sandtificatio, et redemptio; aut negat ipsum Christi Jesu meritum per Baptismi Sacramentum in forma Ecclesiae rite collatum, tam adultis quam parvuHs apphcari; A. S. : quia " non est aliud nomen sub crelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri ". Unde illa vox : " Ecce Agnus Dei, ecce qui toHit peccata mundi ". Et illa - " Quicumque baptizati estis, Christum induistis".

Can. 4. Si quis parvulos recentes ab uteris matrum baptizandos negat, etiam si fuerint a baptizatis parentibus orti,autdicit inremissionem quidem peccatorum eos baptizari, sed 7iihilex Adajn trahere originalis peccati^ quod regenerationis lavacro necesse sit expiari ad vitam ceternam consequendajn^ unde fit consequens, ut in eis forma Baptismatis, in remissionem peccatorum, non vera, sed falsa intelligatur; A. S. : quoniam non ahter inteUigendum est id, quod dixit Apostolus : " Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors; et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt" : nisi quemadmodum Ecclesia cathohca ubique diffusa semper intellexit; propter hanc enim regulam fidei ex traditione Apostolorum etiam parvuH, qui nihil peccatorum in semetipsis adhuc committere potuerunt, ideo in remissiojiem peccaiorum veraciter baptizantur^ ut in eis regeneratione mundetur, quod ^generatione contraxerunt. "Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu San6lo, non potest introire in regnum Dei ".

Can. 5. Si quis per Jesu Christi Domini nostri gratiam, quse in Baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti negat; aut etiam asserit non toUi totum id quod veram et propriam peccati rationem habet : sed iUud dicit tantum radi^ aut non imputari, A. S. In renatis enim nihil odit Deus : quia nihil est damnationis iis, qui vere consepulti sunt cum Christo per Baptisma in mortem, qui non secundum carnem ambulant, sed veterem hominem exuentes, et novum, qui secundum Deum creatus est, induentes, innocentes, immaculati, puri, innoxii, ac Deo dile(5li effedti sunt hoeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi, ita ut nihil prorsus eos ab ingressu caeh remoretur.

Manere autem in baptizalis concupiscentiam, vel fomitem haec san6ta Synodus fatetur, et sentit : quae, cum ad agonem reU^fta sit, nocerenoncqnsentientibus,sedviriUterperChristi Jesugratiam repugnantibus, non valet; quinimo qui legitime certaverit, coronabitur.

Hanc concupiscentiam, quam aUquando Apostolus peccatujn appeUat, san^ta Synodus declarat Ecclesiam CathoUcam nunquam inteUexisse peccatum appeUari, quod vere et proprie in renatis peccatum sit; sed quia ex peccato est et ad peccatu?n inclinat. Si quis autem contrarium senserit, A. S.

432 DE DEO GREANTE ET ELEVANTE.

Declarat tamen hsec ipsa sandta Synodus, non esse suae intentionis, comprehendere in hoc decreto, ubi de peccato originah agitur, bcatam et immaculatam Virghievi Mariam, Dei genitricem, sed observandas esse constitutiones felicis recordationis Sixti Papae IV sub poenis in eis constitutionibus contentis, quas innovat.

Objectum, Utilitas et Divisio Tractatus.

727. Objectum. In Tra6latu de Deo Trino diximus de operationibus Dei ad intra; in pra^senti autem Tra6latu de operibus ejus ad extra disputandum est, scilicet de creaturarum prodti6lione et elevatione ad statum supernaturalem. Creaturae autem triplicis sunt generis : mere materiales, scilicet mundus corporeus ; mere spirituales seu angeli; materiales simul et spirituales seu homines. Cum de Creatione in genere satis fuse disserant Philosophi, hic ea tantum exponemus quae fides docet de opificio mundi, de Angelis et Homine,

728. Utilitas dicendorum patet : (a) ex eo quod creaturcB sunt veluti specula divinarum perfectiomim^ in quibus elucent ejus potentia, magnitudo et majestas : " Invisibilia enim ipsius per ea quae fa6la sunt intelle6la conspiciuntur " ^ .. ita ut,per creaturarum scalas,ad Deum ascendere valeamus ^, et ex eis discere quomodo eum cognoscamus et amemus, juxta praeclara S. Augustini verba 3 : " Caelum et terra, et omnia quae in eis sunt, ecce undique mihi dicunt, ut te amem : nec cessant dicere omnibus, ut sint inexcusabiles "; (b) ex necessitate confutandi en^ores qui hac nostra aetate ubique grassanturde rerum omnium origine, praesertim vero de hominis creatione et statu primigenio, necnon de generis humani lapsu : cum enim haec omnia dogmata ab Agnosticis^ Rationalistis et Liberalibus multiplici ex capite impugnentur, a nobis strenue propugnari debent.

729. Divisio. In triplici capite agemus : 1° de creaturis non spiritualibus seu de opificio mundi ; 2° de creaturis mere spiritualibus seu de angelis ; 3° de creaturis materialibus simul et spiritualibiis seu de homine.

^ Lege pium Bellarmini opusculum ds Ascensione mentis in Deum per scaias creaturarum.

DE DEO CREANTE B;T ELEVANTE.

Cap. I. TArt. I. De Cosmogonia mosaicSL. De opificio j mundi. IArt. II. De Transformismo.

Cap. II. De Angelis.

'Art. I. De Angelis in genere. Art. II. De Angelis custodibus. .Art. III. De Angelis malis.

Cap. III. I)e Homine.

De hominis^ origine.

rCreatio.

Unitas generis humani.

Natura hominis. lOrtus singulorum hominum.

Art. II.

De Hominis^ elevatione.

^Existentia gratiae in Adamo. Existentia donorum prseterna- turalium in Adamo. ^Concordia cum scientiis.

Art. III.

De Hominis< lapsu.

/'Existentia.

Effe6lus.

Natura. LConcordia cum ratione.

In Institittionibus philosophicis demonstratum est mundum fuisse ex nihilo creatum, et quidem liberrime, ad Dei gloriam; hic autem inquirere intendimus quid fides doceat de origine mintdi, necnon de origine vitcB, variarumque viventium specierum, quo tutius limites determinentur intra quos tum scientiarum cultores, tum theologi sistere debent.

Art. I. De Cosmogonia mosaica^

730. Prcenotainus, secundum recens Commissionis de re biblicd responsum^, minime excludendum esse sensum litteralem historicum trium priorum capitum libri Geneseos; non omnia tamen et singula verba, quae in praedictis capitibusoccurrunt,semperet necessario accipiendaessesensu proprio, sed ab eo discedere licere quando locutiones ipsae manifesto apparent improprie, seu metaphorice vel anthropo- morphice usurpatae, praesertim si Patres ipsi allegorice haec verba intellexerunt; praecipue vero in primo Geneseos capite non fuisse sacri auctoris mentem scientifico more do-

^ S. Thomas, I, q. 66-74; Petavius, De sex dienim opificio, lib. I; Pianciani, In histo^^iani creationis mosaicam Cotiunentatio, initio Commentarii Cornelii a Lapide (ed. Vives); Molloy, Geology and Revelation; Vigouroux, Melanges Bibliqttes, Cosmog. mosaique; Motais, Origine dti monde ^''apres la Traditio7t, avec Introd. sur la Cosmogonie biblique par Ch. Robert; J. A. Zahm, Bible, Science and Faith, gallice redditum a Flageolet, 1897; J. Guibert, Les origines, Paris, 1910, p. 1-66; Meignan, Le Monde et VHomme primitif; Pozzy, La Terre et le Recit biblique; Castelein, S. J., La premi^re page de Mdise, Louvain, 1884; De Foville, S. S., in Revne des Questions Scientifiques, oct. 1882, p. 504; jan. 1883, p. 118; apr. 1884, p. 380; Card. Gonzalez, La Biblia y la ciencia, Madrid, 1891; Lagrange, Hexameron, in Rev. biblique, t. V, 1896, p. 381-407; Vacant, voce Ctcation, in Dict. de la Bible ( Vigouroux), t. II, iioi; H. Pinard, in Dict. de Theol. {Mangenot), t. III, 2034-2201; et in Dict. Apolog. {A. d^Ales), t. I, 722-734.

cere intimam rerum constitutionem ordinemque creationis completum, sed potius suae genti tradere notitiam popiilarem^ prout communis sermo per ea ferebat tempora, sensibus et captui hominum accommodatam; tandem vocem yom (diem) sive sensu proprio pro die naturali, sive sensu improprio pro quodam temporis spatio sumi posse.

. Quibus principiis innixi in duplici thesi declarabimus quid certo et evidenter in Scriptura et praesertim in primo Genesis capite de origine mundi doceatur, quid autem Hbere, salva fide, disputari possit. Sic enim melius apparebit mosaicam narrationem re6le intelle6lam cum disciplinis naturahbus minime pugnare.

731. Thesis i""; In primo capite Genesis quatuor praesertim de opificio mundi revelantur : i° mundum et omnia quae in eo sunt ex nihilo fuisse a Deo creata; 2° et quidem non ab aeterno, sed in tempore; 3^ omnia a Deo solo creata fuisse; 4° eaque bona esse '.

1° Mimdum et omnia qucE iii eo sunt a Deo fuisse creata Moyses, contra Paiitheistas ac idololatras, his verbis declarat : ' In principio creavit Deus ccelum et terram " ^ ; ha^c enim ex usu bibhco universitatem rerum designant; aHunde, ne res incerta maneat, au6lor sacer varias res, de quibus dubium esse poterat, successive commemorat, nempe lucem, firmamentum^ maria^ terram, solem et luminaria^ omniaque animantia (2-27), et omnia fuisse a Deo fa6la '■''serte affirmat. Jamvero hic agi de vera creatione ex nihilo coHigiturS :

(A) Ex ipso textu; vox enim hebraica bara (creavit) in formis kal et niphal nunquam usurpatur in Scriptura nisi de operatione Dei proprid; videiicet quadragies septies in V. Test. occurrit, ibique praedicatur de operatione Dei tum naturaH tum supcrnaturaH : quotiescumque de ordine naturaH fit sermo, operatio de qua agitur est vel stri6le creativa,

• Alia quse in I cap. Gen. revelantur de origine vitae, vel de origine hominis. infra expenduntur, ubi de Transformisjno et de Homine,

3 Palmieri, De Deo Creanie, th. 2; Corluy, Spicileg., vol. I, p. 166; Hummelauer, S. J., Coniment. in Genes., Paris, 1895, P* ^^ •'>fl- 5 A. Van Hoonacker, Dc rerum creatione ex nikilo, Louvain, 1886.

ut hic et infra {Gen., I, 27), vel talis qualis a creatura perfici nequeat, v. g. " Formans montes et creans ventum... Ego Dominus et non alter, formans lucem, et creans tenebras"i; quando agitur de ordine supernaturali, a6lio tam prodigiosa est ut creationi aequivalens censeri debeat : v. g. " Cor mundum crea in me, Deus " 2. Ergo illa vox aptissima est ad designandam produ6lionem ex nihilo^ quae est a6lio prorsus Deo propria^. Attamen ex vocabulo solo argumentum apodi6licum deduci non potest.

(B) Sed ex contextu firmatur argumentum. (a) Vult enim au6tor sacer primam rerum originem describere, ut patet ex voce " In principio ", quae, inspe6lo contextu, designat initium creationis rerum visibilium. Nec tamen uUam praeexistentem materiam, ex quamundus formatus fuerit, commemorat, sed implicite saltem eam excludit. Quando enim de aliis operibus loquitur, materiam ex qua confe6la fuerant indicat, v. g. : " Formavit igitur Dominus Deus hominem de linio terrcB.,, formatis igitur, Dominus Deus, de humo cun6tis animantibus terrae " 4; sed quando commemorat creationem caeli et terrae, de materia praejacente prorsus silet, eamque aequivalenter saltem excludit.

(b) Amplitudo terminorum {cceltDU et terrant) ostendit hic agi de omnium rerum produ^lioae, non autem de materiae jam existentis elaboratione. (c) Modus quo fit creatio, nempe unico verbo (dixit)^ denotat potentiam quae materia pra^jacente non indiget. (d) Finis quem sibi proponit au^tor, nempe dualismum rejicere, postulat ut ipsa materia a Deo creata fuerit.

733- (C) Tandem ex locis parallelis res omnino certa evadit : (a) Prophetae saepe creatricem potentiam Dei extollunt, et quidem verbis ita amplis ut omnem dualismum ex-

3 Quod aperte declarat Wellhausen {Prolegom. zur Geschichte Israel^ Berlin, 1883, p. 321) : '' Liber Genesis propria utitur voce ad solain a(5lionera Dei creatricein designandam ". Merito igitur Lagrange, I. c, p. 381 : " II est aujourd'hui reconnu par tout le monde que le verbe bara exprime mieux qu'aucun mot des langues anciennes l'action propre de Dieu qui produit quelque chose de nouveau ".

cludant, clareque appareat Deum esse omnium rerum au6lorem, etiam lucis et tenebrarum ^. (b) Eadem do6lrina invenitur in Psalmis, ubi omnia simpllci verbo Dei fa6la esse dicitur^; in libris sapientialibus^ ubi asseritur Deum omnia fecisse, etiam abyssos, immo et ea quae nobis videntur mala (grando, fames et mors)3. (c) Lucidius etiam in libro Machabceornm : mater enim Machabaeorum unum ex filiis suis sic alloquitur : " Peto, nate, ut aspicias ad caelum et terram, et ad omnia quae in eis sunt, et intelligas quia ex ni Ai/o (ecit iWsL Deus"4. Qu3d quidem verba clare ostendunt quomodo versiculus primus Genesis a piis Judaeis intelligereturS; et cum mater Machabaeorum sapientid repleta dicatur, ejus verba probare Spiritus S. censendus est.

Nequeobjici possunt verba quibus orbis terrarum dicitur^^- materia creatus : " Non enim impossibilis eratomnipotens manus tua, qucC creavit orbem terrarum ex materid iiivisd ... "^ Nam duplex creatio distingui potest : prior, proprie di6ta, qua res producitur ex nihilo sui et subje6ti, posterior improprie di6la, qua materia jam •existens formatur; atqui in textu allato, de posteriori agitur, cum alludatur ad vers. 2 : " Terra autem erat inanis etvacua"; ideoque agitur de formatione rerum ex materiaquam Deus creavisse dicitur in vers. i; quod ex au6toris scopo colligitur; vult enim Sapiens ibi probare Deo impossibile non esse multitudinem ursorum aut audaces leones immittere, ad puniendos ^gyptios : provocare igitur sufficiebatad creationem secundam, seu produ6tionem animalium.

Hinc mirum non est creationem ex nihilo esse dogma fidei, jam expressum in variis symbolis : " Credo in Deum, icreatorem caeli et terrae ", et magis explicite definitum in C Lateran. /F et Vaticano : " utramque de nihilo condidit creaturam " (supra, nn. 725 et 368).

734« 2° Mundum non ab csterno, sed in tempore^ seu potius cum tempore fuisse creatu)nT^ patet ex his verbis^ : " /;/

s *' Concesserim, ait Knabenbauer {In Genes.^ p. 87), non omnes lectores bebrjeos vim vocis bara h. 1. adhibitce satis perpendisse, sicut non omnes christiani dogmata sua satis norunt ".

7 Patrizi, De interpret. Scripl., t. 2, q. 1, a. i; Palmieri, ih. 13; Mazzella, «. 80 sq. ; Pesch, n. 58 sq. — ^ Gen. I, i.

principio creavit Deus caelum et terram "; nam principium intclligi debetde principio temporis :

(A) Talis est enim sensus obvius\i\]\x?> vocis, qui aliunde minime repugnat, sed potius contextu confirmatur; nam ab eo principio numerantur deinde dies sex, qui quomodocumque intelliguntur, aliquot temporis intervalla designant; sermo igitur est de initio temporis, seu de initio operum Dei visibilium, quorum formatio infra describitur.

(B) Locis parallelis pariter comprobatur; nam haec expressio " in principio " alibi ^ redditur per " in die ", qua certe designatur tempus. Prseterea ubicumque creatio commemoratur, talia verba adhibentur quibus mundum initium habuisse certo constet; v. g. : " Priusquam montes fierent aut formaretur terra et orbis" ..." Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio " ... ** Elegit nos in ipso ante inundi constitutioneni "^.

(C) Accedit Patruin au5loritas. I-ta JS". Irenceus contra Gnosticos explicite asserit solum Deum esse sine initio et fine, creaturas vero initium accepisse in tempores : " Quae autem sunt ab illo omnia, quaecumque fa6la sunt et fiunt, initium quidem suum accipiunt generationis, et per hoc inferiora sunt ab eo qui ea fecit, quoniam non sunt ingenita ". Pariter S. Athanasius^, contra Arianos, qui contendebant creaturas dici posse ab aeterno creatas si Verbum ab aeterno genitum esse admittatur, statuit rem ita se habere non posse : " Illae enim ex nihilo sunt, nec erant antequam fierent : quae autem non erant antequam fierent, quomodo simul cum Deo, qui semper est, possint existere... At vero Filius, cum non opus, sed naturae Patris sit proprius, semper idcirco est ". Item 6". Basilius 5 : " Et quia complures mundum ab aeterno una cum Deo existere opinati sunt... errorem certe hujusmodi corrigens propheta, hoc accurato verborum dele6lu usus est, dicens : In principio... ". Nec

' Gen., II, 4. — ^ Ps. LXXXIX, 2; Prov., VIII, 22; Ephes., I, 4. 2 Adv. hceres., 1. II, c. 34, n. 2, P. G., VII, 835. -♦ Cont. Arianos, orat. I, c. 29, P. G., XXVI, 71.

5 S. Basil. , in Hexaemeron, hom. I, n. 7, P. G., XXIX, 18. Alia testimonia lege apud Petavium, 1. I, c. I., n. »2 sq.

aliter S. Ambrosius'^ ;" Ad tempus refertur, si velis dicere in quo tempore Deus fecit caelum et terram, id est, in exordio mundi, quando fieri coepit ".

Nonnulli Patres intellexerunt quidem in principio eodem modo acsi esset/« Verbo''; sed illa expositio jam antiquata est, et aliunde nostrse non contradicit, sed, ex eisdem Patribus, eam potius includit.

Hinc Conc. Lateran. IV rem contra Albigenses definit : ^' Ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam" {supra, n. 725); quam definitionem innovavit Vaticanum (n. 368).

735- 3° Deum solum esse creationis causam efficientem 3, ita ut nullius creaturae ministerio usus fuerit ad creandum, constat pariter : (A) Scripturd : (a) ex silentio au6loris sacri qui, dum alibi saepe commemorat angelos tanquam Dei adjutores in gubernatione mundi, hic de eorum interventu in creando prorsus tacet; (b) ex locis parallelis l) ubi declaratur ad Dei nutum omnia fa6la esse : " Quoniam ipse dixit et fa6la sunt; ipse mandavit et creata sunt"4; hoc enim quamh'bet causam instrumentalem excludit; 2) ubi expresse significatur Deum solum esse fa6lorem caeli et terrae : " Tu ipse, Domine, solus, tu fecisti caelum et caehmi caelorum, et omnem exercitum eorum " ..." Ego Dominus, faciens omnia, extendens caelos solus^ stabiliens terram et nullus mecum " 5.

(B) Tradiiione. Patres saepe asserunt fabricatum non esse mundum ab AngeHs vel ab aha creatura, sed a Patre per Verbum^ et exinde divinitatem Verbi inferunt, cum a6lio

^ S. Thom., I, q. 46, a. 3. — Hic non expendimus quaestionem philosophicam inter theologos agilatam, num mundus ab aeterno creari potuerit. Hac de re, lege, si placet, S. Th., I, q. 46, a. 1-2, ubi ait : " Mundum non semper fuisse sola fide tenetur et demonstrative prgbari non potest ". Cfr. C. Gent.y 1. H, c. 34, 37; De potent.y q. III, a. 17; opusc. De aternitate mundi contra murmurantes ; Billuart, diss. I, a. 6; Zigfliara, Summa philos., Cosmol., 10. AHi vero putant evidenter probari repugnantiam mundi ab seterno produdli; quorum rationes exponit Hontheim, Theodicaa^ 710 sq.

3 S. Thom., I, q 45, a. 5; C. Gent., 1. II, c. 21; de Potent., q. 3, a. 4; Mazzella, n. 49 sq. ; Palmieri, th. 6; Hurter, n. 27C; Pesch, n. 24 sq.

creatrix sit propria Deo. Ad rem ^. IrencBus ^ : " Nullius indigens Deus, Verbo condidit omnia et fecit, neque Angelis indigens adjutoribus ad ea quae fiunt... Proprium est enim hoc Dei supereminentiae non indigere aliis organis ad conditionem eorum quae fiunt : et idoneum est et sufficiens ad formationem omnium proprium ejus Verbum ". Ita etiam S. Athanasius creationem dicit solius Dei esse ^ : " Nam ministrare rerum fa6larum est tanquam servorum : res vero producere et creare solius Dei est propriique ejus Verbi et Sapientiae. Hinc nemo alius in rebus creandis occurrit praeter solum Dei Verbum ". Nec minus lucide S, Augustiniis2> " Angeli autem nullam omnino possunt creare naturam, solus enim unus cujuslibet naturae seu magnae seu minimae creator est Deus, id est ipsa Trinitas, Pater et Filius et Spiritus san6lus... Creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum ". — Merito igitur ait 6*. Thomas^ : " Secundum^<^^;7^ catholicam ponimus quod omnes substantias spirituales et materiam corporalium Deus immediate creavit : hcereticum reputantes, si dicatur per angelum, vel aliquam creaturam aliquid esse creatum ".