Nn. 525–571

525. (E) Objicluntur etiam verba Christi ^ : " Ego pro eis rogo, non pro rnundo rogo " ; sed immerito, nam ex eo quod Dominus hac vke non oraverit pro mundo, minime sequitur eum nunquam pro illo orasse, praesertim cum postea addiderit : " non pro eis autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum. in me... ut credat mundzis quia tu me misisti " (20); ex quo colligitur eumi pro mundo orasse, non quatenus malus est, sed ut fidem acciperet, qu3e adsalutem ducit.

526. (C) Opponuntur pariter haec verba Domini : " Hic est sanguis meus novi Testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum " ^ ; ergo non pro omnibus. Resp, Vox ;;////// aliquando significat magnam multitudinem, et quandoque significat omnes, ut colligitur ex Ep. ad Rom.3 ubi S. Paulus de peccato originali et redemptione disserens, dicit : " Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem... sicut pcr inobedientiam unius hominis peccalores constituti sunt multi" : ex quo liquet ^^multi et omnes " eodem sensu sumi ; revera graeca vox o[ noAloi (cum articulo) significat omnes. Aliunde sensus hujus vocabuli ex parallelis locis determinari debet; jamvero in multis aliis locis dicitur Christum pro omnibus sanguinem suum fudisse, ut constat ex thesi.

Difficultates desumptas ex modo quo salvari possunt infideles vel infantes, qui moriuntur antequam baptizari possint, in Tr. de Gratid solventur.

II. Theologorum de praedestinatione Systemata.

527. Statiis qucestionis. Sciendum est imprimis in quibus omnes catholici theologi conveniant : (a) Praedestinatio ad primam gratiam fit ante praevisionem omnis meriti, cum haec gratia nullo modo mereri possit. (bj Prredestinatio ad ultimam gratiam seu ad perseverantiam finalem, non cadit sub merito de condigno; controvertitur autem num cadat sub merito de congruo. (c) Praedestinatio adcequate sumpta, quatenus totam gratiarum seriem complectitur a prima gratia usque ad gloriam, est gratuita, ideoque fit ante praevisa mcrita; narn ordo supernaturalis vires et exigentias naturae superat, proindeque destinatio ad illum est omnino indebita.

Qusestio igitur est de prsedestinatione ad gloria^ji prsecisive sumptam. Hic etiam omnes conveniunt gloriam in ordinc exsecutionis ^ propter merita conferri; sed qusestio est utrum Deus ab seterno decreverit gloriam electis dare propter eorumdem praevisa merita supernaturalia, an independenter ab illis. Duo prsecipua hac de re systemata excogitata fuerunt.

528. 1° Molinistce, aliique theologi permulti ut S. Franciscus SalesiuSj Tournely^ Frassen, tenent praedestinationem adultorum ad gloriam qssq post prcBvisa 7?ierita^; sicque ordinant divina decreta : (a) Deus vult, etiam supposito peccato originah, voluntate antecedente vera et sinccra omnes homines salvari, eisque prseparat media saluti remote vel proxime sufficientia; (b) ex speciali praediledlione aliquibus destinat gratias, quibus praevidet, medige scientiae ope, eos esse consensuros; (c) scientia visionis prsevidet eos bene a6luros, et in statu gratire morituros, et, post prsevisa eorum merita, eosdem ad gloriam prsedestinat; (d) praevidet pariter alios in peccato mortali esse morituros, et, post praevisa eorum demeritaj eos ad gehennam condemnat. Sic arguunt :

529. (A) Christus in ultimo judicio eledlis dicet : " Venite benedi6ti Patris mei; possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi. Esurivi enim et dedistis mihi manducare, etc. "^ Atqui hoc judicium nuda fi6lio esset, si Deus independenter a meritis elecftos destinasset ad gloriam. Nec juvat dicere hic agi tantum de ordine exsecutionis; nam prsemium justorum in merita refunditur non minus ac poena in malorum demerita; atqui nemo dicet poenam ante prgevisa demerita destinatam fuisse reprobis; ergo.

530. (B) Crescit vis argumenti si praefata testimonia conferuntur cum iis quibus vita aeterna exhibetur ut corona, quae non datur absque legitimo certamine, ut merces^ quae redditur meritis sicut ignis redditur ut justa poena demeritis^; porro malis non destinatur poena ante praevisa peccata; ergo.

531. (C) Gloria exhibetur ut pendens a nobis, adeo ut ab ea excidere possimus ; ideo etiam monemur ut magna dihgentia utamur ne forte reprobi efficiamur : " Magis satagite ut per bona opera certam vestram vocationem et eleilionem faciatis"*; atqui tahs diligentia esset inutilis, si gloria ante praevisa merita infallibihter esset destinata; ergo.

' Quorum argumenta vide apud Becaniim, de IXeo, c. 14, q. 4; Lessium, Opusc. de PrcBdestinatione et Reprob.; Franzelin, tli. 59-60; de Augustinis, th. 41 sq.; Pesch, n. 353 sq.; Hurter, 128 sq.: hujusce audtoris argumentorum brevem synopsim exhibemus.

3 / Cor., IX, 24; // Ti7n., IV, 8; / Cor., III, 8; R0171., IL ^, -* // Petr., I, 10.

532. (D) Huc accedurit verba S. Paiili^ : " Quos praescivit et pra^destinavit... "; in qu3e ita scribit S. Ajfibrosius'' : " Non ante priedestinavit quam praesciret, sedquorum merita prsescivit, eorum prtcmia praedestinavit".

533- (E) Si sententia opposita admittatur, exhortationes vim suam amittunt, torpor et incuria salutis inducitur, nam quis sic arguere potest : vel sum pr^destinatus, vel non : si prius, quidquid fecero, salvabor; si posterius, quidquid fecero, non salvabor; quare vivam pro arbitrio.

534- 2^ ThomistcB, Aiigustiniani et Congruistce, aliique multi ut Salmanticenses, Scotistce non pauci, etc, tenent prsedestinationemad gloriam fieri ante praevisa merita, licet reprobatio positiva praevisionem meritorum sequatur^. Thomistce sic decreta divina ordinare solent : (a) Deus voluntate antecedenti, vera et sincera, omnes creaturas rationales ad seternam felicitatem ordinat, etiam supposito originali peccato, eisque gratias vere sufficientes prseparat; (b) quasdam vero prae aliis eligit, quas decreto absoluto et efficaci vult salvare; (c) et eisdem gratias praeparat ex se efficaces, quibus infallibiliter, etsi libere, bene agant et salventur; (d) praevidens, in suis decretis, eledos bona opera aduros et usque ad finem perseveraturos, decernit in ordine exsecutionis illis gloriam ut mercedem conferre; (e) cum vero pariter in decretis praevideat alios in statu mortalis peccati morituros, eos ad poenas aeternas destinat.

Congruistce eodem fere modo decretorum ordinem componunt, cum hac tamen exceptione quod Deus futura conditionata non in suis decretis, sed scientice medice ope cognoscit.

535- Ita argumentantur : (A) Apostolus de praedestinatione haec habet ^* : '* Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus ran(Sli... qui praedestinavit nos in adoptionem fiUorum, secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae gratise suae..." Ex quibus habes, ait Bitluart^ l. c, (a) Deum nos elegisse, non quia futuri eramus sandti, aut quia praevidit nos fore sandtos, sed ut essemus san(5li; (b) nos elegisse secundum propositum voluntatis suae, id est gratuita voluntate, ut gratiam suam commendaret.

536. (B) Sed prae ceteris illustre est testimonium ejusdem ApostoH ad Rom.^ c. 8, 9 et 11, ubi ex proposito de praedestinatione gratuita agens, eam expticat, probatQt contra impugnantes defendit : ^a) eam definit pi-opositum Dei^, propositum secundum eleHionem

3 Cf. Alvarez, de Auxiliis^ disp. 37; Gonet, de Voluntate Dei^ disp. 5; Salmanticenses, de Prcedestinat.y disp. IX; Goudin, de Providentid, q. II; Billuart, de Deo, diss. IX, a. 4; Bellarminus, de Gi-at. et lib.^ . II, c. 10, 15; Suarez, de Auxiliis, lib. 3, dePraedest., c. 8.

Dei \ elenione?n gratice, id est gratuitam, nam, ut subdit, "Si gratia, jam non ex operibus : alioquin gratia jam non est gratia " =; varias ejus dotes explicat, hujusmodi vocatis omnia cooperari in bonum : " Quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt sandti " ^; declarat ex tali proposito fluere vocationem efficacem, justificationem et glorificationem : " Quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit; quos autem justificavit, illos et glorificavit " ^; (b) deinde quaerens cur ex Israehtis tam pauci in Christum credant, respondet non omnes fuisse efficaciter praedestinatos, sed aliquos tantum pr?e ahis a Deo gratis eledtos; et hanc gratuitam eledtionem variis illustrat exemplisS; (c) tandem objedliones contra gratuitam praedestinationem solvit, more Thomistarum, tum principio generah : *' O homo, tuquis es qui respondeas Deo" ^? tum exemplo figuH qui ex eodem luto fingit aHud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeham7. Porro hsec omnia nihil aliud sunt nisi ipsissima Thomistarum thesis; supponunt enim Deum nos ehgere ad gloriam e beneplacito suo, omnia bona fluere ex hac eledlione, etiam merita nostra.

(C) Confirmatur his Apostoli verbis^ : ** Quis te discernit? Quid habes quod non accepisti? " his enim discretio ele6torum a reprobis ncn meritis nostris, sed gratuito Dei beneficio adscribitur; nam si ele(5lio nostra fieret post praevisa merita, posset quis dicere : ego me ipsum discerno, scil. meritis meis.

' 537« (D) Quicumque prudenter et ordinate agit, prius intendit finem quam media;atqui Deus prudenteret ordinate agit, etaliunde merita sunt media, gloria est finis; ergo prius intendit gloriam quam merita.

538. 3° Conclusio. His breviter relatis, unusquisque in suo sensu abundet, dummodo sententiae oppositse nullam censuram inurat. Fatemur enim mysterium Praedestinationis esse inscrutabile. S. Paulus, postquam illud exposuerat verbis quse diverso modo a diversis scholis intelliguntur, hoec addidit quae imbecillitatem ingenii nostri in solvendis hujusmodi qurestionibus manifeste ostendunt : *' O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Dommi.? Aut quis ejus consiliarius fuit " ^? Duo ex Scriptura certo colliguntur, scilicet salutem nostram esse tum in manu Dei, tum in manu consilii nostri. Deus certo non deficiet, sed e contra gratias non solum sufficientes, sed etiam abundantes nobis largietur; remanet igitur ut per bona opera certam nostram vocationem et eledtionem faciamus.

' Rom., XI, II. — ' Rom., XI, 5-6. — 3 Rom., VIII, 28. * Rom., VIII, 30. — s Rom., XI, 6-18. — ^ Rom., IX, 20. L Rom.y IX, 21. — ^ I Cor., IV, 7. — 9 Rom.j XI, 33-34.

539- 4° Corollaria : (A) Disputatur etiam de nujuero prcedestinatorum; nil certi hac de re statui potest. (a) Magnum esse electorum numerum ex his verbis coUigitur : " Post haec vidi turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat ex omnibus gentibus, et tribubus etpopuhs, et Hnguis, stantes antethronum et in conspedtu Agni " \

540. (b) Communiter asseritur pauciores esse elecftos quam reprobos, si universum genus hu??ianum spe6letur; sed textus Scripturse, ex quibus hoc coUigitur, vim demonstrativam non habent ; verba " multi sunt vocati, pauci vero eledli "^ inspedlo contextu, significant multos, immo omnes Judseos ad fidem in Christum vocari, sed paucos Ecclesiam esse ingressuros. Difficilius quidem explicantur haec verba : " Intrate per angustam portam, quia lata porta et spatiosa via est quaeducit ad perditionem, et multi sunt qui intrant per eam. Quam angusta porta et ardla via est quse ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam " 3. Attamen dici potest Christum hic loqui non de toto genere humano et pro omnibus ssecuhs, sed de Judaeis tunc temporis viventibus, quorum pauci ardtam consiliorum et prse-

■ ceptorum viam, quam supra descripserat, ingredi volebant. Unum extra dubium est, videlicet nuUum adultum, etiam inter infideles, damnatum iri, nisi scienter et volenter contra leges sibi cognitas graviter deUquerit, atque in suo peccato pertinaciter usque in finem perseveraverit. Hinc ait Gener^: *' Neque vero tot sunt reprobi... quot vulgo declamantur; nam Ecclesia habet innumeros fiUos occuUos, de quibus ipsa dicet in die novissimo : Quis genuit mihi istos, et isti ubi erant? "

541. (c) Si agitur de soUs catholiciSy communiter docetur cum Suarez^ etiam inter aduUos, plures esseele6losquam reprobos;Ucet enim major pars hominum mortaUter peccent, tamen in sacro tri-

^ Theol. doginat. scholast., 2, 342 ss. — Cf. Hurter, n. 145, not. 2; Lacordaire, Confir. iSji, ResuUats du Gouv. divin; Bergier, Dict. th^oL, verbo Ehis; Godts, C. SS. R., De paiuitate salvandornm, BruxeUes, 1899; Castelein, S. J., Le rigorisnie, le nouibre des dtis et la doctrine dii salut, BruxeUes, 1899; Z>/V/. dethdol. ( Mangenot), art. Elns^ t. 1^,2350. Faber, Creator, B. III, c. 2, ubilegitur : " Si ab EvangeUi paraboUs ra,tiocinationis fundamentum sumendum esset, non pro parvo sed magno servandorum hominum numero concUidere deberemus. Bonorum et malorum separationem in extremo judicio faciendam, boni seminis separationi a zizania Jesus Christus comparat. Jam ager studiose cuUus numquam copiosior est zizania quam bono semine. Comparationem quoque instituit bonorum et malorum piscium : jam cuinam piscatori malos pisces majori numero piscari contingit? E decem virginibus quse ad nuptias vocatae sunt, quinque sponsi domum ingrediuntur. In talentorum paraboUs, duo servi prsemio, unus tantum poena afficitur; in aUera convivii, unus tantum invitatorum ejicitur ".

bunali resurgunt, et pauci sunt qui in fine vitae de peccatis suis sincere non doleant et sacramenta recipere recusent \

542. (d) Si qusestio est de omnibus christianis, sive catholicis, sive schismaticis, sive haereticis, multi tenent damnatorum numerum majorem esse quam eledlorum. Contraria tamen sententia ahis probabilior videtur; nam tertia pars eorum, antequam rationis usum attigerint, moriuntur, et cum plerique baptizati fuerint, salvantur; insuper eis qui inter Acathohcos versantur satis compertum est, multos inter Protestantes vel Schismaticos in bona fide versari : possunt igitur, etiam quando in peccatum mortale lapsi sunt, Deo reconciliari per adlum contritionis perfedae, immo si de schismaticis agatur, per absoiutionem, quse saltem in articulo mortis vahda erit, cum Ecclesia omnibus hoc instantisuppleat jurisdi6tionem;ahunde Deus in necessariis non deficit, proindeque ultimo vitae instanti speciales gratias eis concedet, quibus paenitere possint; ergo nil prohibet multos ex eis salvari. Si nonnulh Patres contrarium docere videantur, de hsereticis formalibus, non autem de materialibus loquuntur. Neque inter se6tas non cJirisiianas ele(5ti deerunt : Judcei siquidem et Mahumetani, qui non solum monotheismum, sed etiam fragmenta qu?edam primitivse vel mosaicse revelationis adhuc retinent, credere possunt in Deum rei7iuneratore7n <upernaturale7ny et a6lus contritionis perfedtae, Deo juvante, ehcere ^ Ethnici^vXtvcL^ qui nuha revelationis vestigia servarunt, si legis naturahs prsecepta custodierint, ad fidem, internd revelatione ahisve mediis Deo notis, perduci possunt, ut exponitur in Tr. de Gratid.

543. {B,) De signis prcedestinatiofiis. Licet nemo possit, absque speciah revelatione, de sua salutecertus esse 3, dantur tamen probabiha signa, ex quibus de ea bene sperare possumus. Haec sunt modo generah ea omnia quae ad vitam aeternam nosducere valent : (a) ti77iorata conscientia, quae tanquam a facie colubri fugit pecca-

• Suarez, de PrcedestinaL, lib. VI, c. 3. Cfr. Faber, 1. c, ubi redle ait : " Sedulo disdnguendura est inter catholicos qui de re(5la via a6tu divertunt et eos qui aeternam salutem adepturi sunt... Perplures sunt qui scelestissimam vitam per decem aut viginti annos duxerunt, et illico ad bonam frugem redeunt, veluti si ignita materia omnino in eis consumpta fuerit."

^ Quod jam aperte docebat LugO {De Fide, disp. XII, se(5l. 5, n. 50-51) : ** Denique Turcce et Mahumetani, si qui essent qui invincibiliter etiam errarent circa Christum et ejus divinitatem, non est curnon possint vera fide supernaturali credere unum Deum remuneratorem supernaturalem : hoc enim non credunt propter argumenta ex creaturis naturalibus desumpta, sed dogma hoc cx traditione habent; quse traditio processit a vera Ecclesia fidelium et ad ipsos usque pervenit, licet alii errores admixti sunt in eorum secfla... et consequenter poterunt aliquando in adlum contritionis perfedlae ex tali fide prodire ". Cf. Dublanchy, op. cit., p. 322 sq., ubi erudite de statu religioso sedlarum non-chris* tianarum disserit.

DE OPERATIONIBU3 DIVINIS. 311 tum'; nam solum peccatum causa damnationis esse potest. (^)-Pcitientia in adversis et voluntaria mortificatioj dicit enim Apostolus : <' Si tamen compati?nur, ut et conglorificemur"^ (c) Sincera veraque humilitaSy qua gratiam ad salutem necessariam abundanter obtinere valeamus : " humilibus autem dat gratiam " ^. (d) Inimicorum dilectio et misericordia in pauperes; nam qui aliorum offensas dimittit, a Deo veniam peccatorum consequetur juxta illud : " Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris...'* Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur "s. (e) Zelus pro salute animarum : " Qui converti fecerit peccatorem ab errore vige suae, salvabit animam ejus a morte, et operiet multitudinem peccatorum"^ (f) Devotio singularis erga ^S^*. Cor Jesu et B. Virginem : prior enim Christi amorem maxime fovet; porro qui Christum amat, cum S. Paulo fiducialiter dicere potest : " Quis ergo nos separabit a caritate Christi?... Certus sum enim quia neque mors,' neque vita, neque angeh, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura aHa poterit nos separare a caritate Dei, quse est in Christo Jesu " ^. Idem fere dici potest de devotione erga B. Virginem; cum enim haec sit mediatrix ad Mediatorejn et aqusedu6lus gratise, qui ei adhserebit, gratia ad salutem necessaria nunquam carebit, tutoque ad Christum ibit.

" Quapropter, fratres, magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et eledtionem faciatis : haec enim facientes non peccabitis aHquando. Sic enim abundanter ministrabitur vobis introitus in ceternum regnum Domini nostri et Salvatoris Jesu Christi"^

HistoriaTractatus breviter delineatur.

544. Patrum (Btate^ tribus primis sseculis, de trinitate personarum in genere, et praesertim de Verbo ejusque cousubstantialitate 2.g\m\ quarto saeculo, non solum de Verbo, sed etiam de Spiritu S. diserte fit qusestio. Sseculis quinto et sequentibus, jam methodice et philosophice expolitur do6lrina catholica.

Qu3e de SS. Trinitatis mysterio, in N. Testamento et Patribus apostolicis, modo simpHci exposita fuerant, more magis philosophico, contra Judaeos, declaravit S. Justinus (t 163) in Dialogo cum Tryphone, ubi de divinitate Verbi prseclare disserit, etsi, philosophi^ platonica deceptus, in subordinatianismum propendere videatur. Contra Gnosticos, S. Irenaeus, Traditioni magis quam philosophiae fidens, genuinam et apostolicam do61rinam vindicat in Tr. adversus Hcereses (176-199). Magis philosophice et theologice rem exponit Clemens Alex. in Fcedagogo et Stromatibus. Ita pariter Origenes, prsesertim in opere De Principiis^ ubi trinitatem personarum et Verbi aeternam generationem lucide probat, sed subordinatianismo favet; ejusque discipulus, S. Dionysius Alex., cujus exstant tantummodo fragmenta ex libris quatuor adversus SabeUium.

Contra Modalistas et Sabellianos^ qui realem personarum distinctionem negabant, scripserunt : S. Hippolytus, Contra Noetum^ ubi tamen temporalem Verbi generationem profiteri videtur; Tertuliianus, Adversus Praxeaniy ubi notionem et realem divinarum personarum distindtionem diserteexponit; Novatianus, qui^<? Trinitate methodice disserit.

545. Sceculo IV% Arianismum^ qui divinitatem Verbi ejusque cum Patre aequahtatem negabat, strenue impugnaverunt : S. Athanasius, Orationes quatuor cont?'a Arianos; Liber de Trinitate et Spiritu S.; Epistola de NiccEnis decretis; Historia Arianorioii^ etc. ; S. Hilarius Pictav., Libri 12 de Trinitate; Liber de Filii et Patris unitate; S. CyrillusHierosol., Catecheses ad Llluminandos^catech. 6-7, 11, 16-17; S. Basilius Caesar. , Libri quinque adversus Eunomium (quorum tres priores certo genuini sunt, posteriores autem duo dubii)\ S. Ambro-

DE DEO TfttNO. 313 sius.Lidn V de Fide (alias de Trinitate); S. Gregorius Nazianz., Orationes V de Iheologid (orat. III-IV); S. Gregorius Nyss., Oratio catechetica magna: Libri 12 contra Eicnoniium; Didymus Alex., Libri 3 de Trinitate. — Eodem sseculo, divinitatem Spiritus Sandti, jam indiredle ab Arianis negatam, et explicite a Macedonianis impugnatam, diserte Patres propugnaverunt, inter quos : S. Athanasius, in Epistolis ad Serapionem; S. Basilius Caesar., Liber de Spiritu S.; S. Ambrosius, Libri tres de Spiritu S.; Didymus, Liber de Spiritu S.

Scec. F", amplissime et methodo fere scholastica de SS. Trinitate disserunt : in Oriente^ S. Cyrilliis Alex., Thesaurus de Sanftd, et Consubstantiali Trinitate, ita di(itus quia omnium argumentorum hucusque prolatorum summam ditissimam exhibet; de Trinitate dialogi 7; Opusculuni de SS. et vivificd Trinitate; — in Occidente, S. Augustinus, Libri i^ de Trinitate, in quibus, demonstrata Trinitatis veritate ex Scriptura, aHquam hujus mysterii inteUigentiam tradere nititur ex ipsa natura mentis humanae qu?e est Trinitatis imago. — Postea contra Vandalos arianismo imbutos scripsit Vigilius Tapsensis Dialogum contra Arianos.

Sceculis VL^-LX^ prseter tra6tatus polemicos quos S. Fulgentius Rusp. contra Arianos vulgavit : Libri tres ad Trasimundu^n., regem Vandalorum, Lib. de Tritiitate ad Felicetn notarium^ etc, — inveniuntur opera magis philosophica quae Scholasticis facem jamprsetuhsse videntur, prsecipue Boetii tradtatus, nempe Liher quomodo Trinitas unus Deus ac non tres dii; Utrum Pater et Filius ac Spiritus S. de divinitate substantialiter prcedicenturj quibus adjungi debent Alcuini opera de Fide san^ce et individuce Trinitatis^ Libellus de processione Spiritics S. — In Oriente vero do6lrinam cathohcam methodice exponit S. Joannes Damascenus, Liber de SS. Trinitate^ de hymno trisagio, et in 1. \ de Fide orthodoxd.

546. Inter theologos^ qui scholastice hoc mysterium exposuerunt, prse ceteris laudantur : scec. XLL : S. Anselmus, Liber L de fide Trinitatis; Liber L de processione Spiritus S.; Richardus a S. Victore, Libri 6 de Trinitate. — Scec. XLLL : S. Thomas Aq., O. P., Stwima theol..^ I, q. 27-43, cum Commentariis Cajetani; Cont. Gentes, hb. IV, c. 2-26; S. Bonaventura, O. M., Ln L lib. Se?itentiaru?n; ^Egidius Romanus, Ln L Sentent. — Scec. XLV : J. D. Scotus, O. M., Ln L Sentent.; Petrus Paludanus, O. V., Ln L Sententiaru??i. — Scec. XV: Card. Bessarion, Liber de Spiritu S. contra Marcum Ephesinu??i. — Scec. XVLL : Greg. de Valentia, S. J., Analysis fidei catholicce de SS. Trinitate; Suarez, S. J., de SS. Trinitatis ??iysterio; Becanus, S. J., Sic??i??ia theologica, de SS. Trinitate; D. Ruiz, S. J., Co??i??ientaria de Trinitate, opus profundurh et eruditum; Petavius, S. J., Dogmata theologica^ ubi positivam theologiam de Trinitate praeclare exponit; Thomassinus, Orat., Dog?nata theologica,\xh\ pariter do6trinam Patrum de divin^ et SS. Trinitate fuse deciarat; Joannes a

S. Thoma, O. P., Comment. in I p. S. Thomce: Salmanticenses, de S. Mysterio Trinitatis. — Scec. X VIII : Witasse, De SS. Trinitafe^ ap. Migne, Theol. Curs., t. VIII; Kilber, S. ].,De Deo Uno et Trino (in Theol. Wirceburgensi)\ Billuart, O. P., de SS. Tritzitatis mysterio. — Scec. XIX : Perrone, S. J., Tr. de SS. Trinitate; Franzelin, S. J., de Deo Trino; Knoll, De Deo Trino; Jungmann, Tr. de Deo Tiino; J. H. Newman, Arians of the 4 th Century ; Annotated translation oj St. Athanasius ; Ginoulhiac, Histoire du Dogfne Catholique, 2^ ed. t. II et III; Scheeben, Handbuch der catholischen Dogmatik., vol. II n. 680 sq.; J. H. Oswald, Die Tjijiitdtslehre^ Paderborn, 1888 F. Stentrup, De SS. Trinitatis mysterio., CEniponte, iSgS^Th. de Re gnon, S. J., Etudes de theologie positive sur la S. Trinite^ Paris, 1892 Delatte, (Solesm.) De Deo Trino, Solesmis, 1897; Billot, S. J., De Deo Uno et Trino; Pesch, PrceleB. dogmat.^ ed. 3% t. II; L. Janssens, Dt Deo T?'ino, Friburgi, 1899- 1900; H. Buonpensiere, O. P., Comment. in 7«^« Part. Swm. theol., Rom?s, 1902; G. Van Noort, Tr. de Deo uno et trino, Amstelodami, 1907.

Excerpta ex symbolo Athanasiano ^

547- i) Quicumque vult salvus esse, ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem : quam nisi quisque integram inviolatamque servaverit, absque dubio in seternum peribit.

2. Fides autem cathohca hsec est : ut unum Deum in Trinitate. et Trinitatem in unitate veneremur; neque confundentes personas neque substantiam separantes.

3. AHa est enim persona Patris, aha Fihi, aha Spiritus Sandti.

4. Sed Patris, et Fihi, et Spiritus San6ti una est divinitas, sequa lis gloria, co^terna majestas.

Quahs Pater, tahs Fihus, talis Spiritus San6lus.

Increatus Pater, increatus Fihus, increatus Spiritus San6lus.

Immensus Pater, immensus Fihus, immensus Spiritus San6tus.

^ternus Pater, seternus Fihus, seternus Spiritus Sandlus.

Et tamen non tres asterni, sed unus seternus.

Sicut non tres increati, nec tres immensi, sed unus increatus, et unus immensus.

Simihter omnipotens Pater, omnipotens Fihus, omnipotens Spiritus San6lus.

Et tamen non tres omnipotentes, sed unus omnipotens.

Ita Deus Pater, Deus Fihus, Deus S^piritus San6lus.

Et tamen non tres dii, sed unus est Deus.

Ita Dominus Pater, Dominus Fihus, Dominus Spiritus San6tus.

Et tamen non tres domini, sed unus est Dominus.

• Cf. Denzinger, n. 39 (135-136). — De origine et audtoritate hujus Sym" boli vide Tr. de Fontibus Revel. , n. 974.

Quia sicut singillatim unamquarnque personam, Deum ac Dominum confiteri christiana veritate compellimur; ita tres deos aut dominos dicere catholica religione prohibemur.

5. Pater a nullo est fa6tus, nec creatus, nec genitus. Filius a Patre solo est, non fa6lus, nec creatus, sed genitus. Spiritus Sanaus a Patre et FiHo non fa^us, nec creatus, nec genitus, sed procedens.

6. Unus ergo Pater, non tres Patres : unus Fihus, non tres Fihi : unus Spiritus San6tus, non tres Spiritus San6li.

7. Et in hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil majus aut minus; sed totae tres personas coaeternae sibi sunt et coaequales.

Ita ut per omnia, sicut jam supra di6lum est, et Unitas in Trinitate, et Trinitas in Unitate veneranda sit. Qui vult ergo salvus esse, ita de Trinitate sentiat.

CONC. LATERANENSIS IV (CECUM. XIl), 121 5,

Decretum de errore Abbatis Joachim I.

548. Nos autem, sacro approbante Conciho, credimus et confitemur cum Petro Lombardo, quod una quaedam summa res est, incomprehensibihs quidem et ineffabihs, quae veraciter est Pater, et Fihus, et Spiritus San6lus; tres simul personce, ac sigillatim quaehbet earundem : et ideo in Deo solummodoTrinitas est, non quaternitas; quia quaehbet trium personarum estiha res, videhcet substantia, essentia seu natura divina : quae sola est universorum principium, praeter quod ahud inveniri non potest : et iha res non est gerierans, neque genita, nec procedens, sed est Pater qui generat, et Fihus qui gignitur, et Spiritus San6tus qui procedit : ut distinctiones sint in personis, et unitas in natura. Licet igitur ahus sit Pater, ahus Fihus, ahus Spiritus San6tus, non tamen ahud : sed id, quod est Pater, est Fihus, et Spiritus San6tus idem omnino; ut secundum orthodoxam et cathohcam fidem consubstantiales esse credantur. Pater enim ab aeterno Filium generando, suam substantiam ei dedit, juxta quod ipse testatur : Pater quod dedit mihi, majus omnibus est. Ac dici non potest, quod partem substantiae suae iUi dederit, et partem ipse sibi retinuerit : cum substantia Patris indivisibihs sit, utpote simplex omnino. Sed necdici potest, quod Pater in Fihum transtulerit suam substantiam generando, quasi sic dederit eam Fiho, quod non retinuerit ipsam sibi : ahoquin desiisset esse substantia. Patet ergo, quod sine uha diminutione Fihus nascendo substantiam Patris accepit : et ita Pater et Fihus habent eamdem substantiam : et sic eadem res est Pater et Fihus, nec non et Spiritus San6tus ab utroque procedens. Cum

' DeozJng,, n. 432 (358). In hoc decreto integram et au^ihenticam habes expositionem mysterii SS. Trinitatis.

vero Veritas pro fidelibus suis orat ad Patrem : Volo (inquiens) ut ipsi sint unum in nobis, sicut et nos unum sumus : hoc nomen "unum" pro fidelibus quidem accipitur, ut intelligatur unio charitatis in gratia : pro personis vero divinis, ut attendatur identitatis unitas in natura, quemadmodum ahbi Veritas ait : Estote perfe6ti, sicut et Pater vester caelestis perfe6tus est, ac si diceret rrianifestius : Estote perfe61i perfe6lione gratiae, sicut Pater vester caelestis perfedlus est perfedtione naturae, utraque videlicet suo modo : quia inter creatorem et creaturam non potest tanta simiHtudo notari, quin inter eos major sit dissimilitudo notanda. Si quis igitur sententiam vel do6trinam prasfati Joachim in hac parte defendere vel approbare praesumpserit, tanquam hsereticus ab omnibus evitetur.

Objectum, utilitas et divisio Tractatus.

549. Objectum. Postquam de Deo uno ejusque attributis egimus, jam de Deo trino secundum personas, seu de ineffabili kS^". Trinitatis mysterio disserere debemus, exponendo Dei opera ad intra, vitam ejus interiorem, nempe ipsa profunda Dei, quse nullus hominum vidit, sed Filius nobis enarravit : quod praestare nequimus nisi lumine fidei adjuti, nec sine magna modestia et reverentia : nam " qui scrutator est majestatis opprimetur a gloria " ^.

550- Utilitas dicendorum ex iis patet quae in ipso limine Tr. de Deo Uno exposuimus, sed insuper colligitur :

(a) Ex dignitate objeBi : Nobilius enim obje6tum cognitionis nostrae nullum esse potest quam Deus trinus in su^ vitd interiori spe6tatus; et, quamvis pauca de hoc mysterio scire valeamus, melius est modicum de Deo, omnis perfectionis fonte, cognoscere quam multa de rebus terrenis. Ah*unde vix, sine Trinitatis notitia, inteUigi possunt alii tractatus theologici : cum enim in eis agatur de communicatione vitcB divincB creaturis fa6la per Incarnationem^ gratiam ct sacramenta, quomodo haec intelHgi posset communicatio, nisi prius ipsa vita divina in suo fonte describeretur?

(b) Ex necessitate hoc mysterium cognoscendi; nam omnes tenentur, salteni necessitate prcecepti^ scire ea quae fides de Trinitate docet; nec mirum, cum beatitudo nostra in

contemplatione Trinitatis consistat, juxta illud : " Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti, Jesum Christum " ^. Sedulo igitur hujus tra6latus studio incumbant, qui alios instruere debent, haud immemores horum S. Augustini'^ verborum : " Nec pcriculosius alicubi erratur, nec laborosius aliquid qua^ritur, nec fru6luosius ah*quid invenitur ".

(c) Ex erroribus confutandis : mysterium SS. Trinitatis, propter ejus subh'mitatem, jam ab initio Ecclesiae ab /icereticis oppugnatum, hodie etiam impugnatur ab iis omnibus qui supernaturale rejiciunt, praesertim a Rationalistis, Protestantibus liberalibus et Modernistis, qui aut aperte illud rejiciunt aut ejus naturam omnino pervertunt : quorum errores detegere et refellere necesse est.

551. Divisio. Modum procedendi in hujus mysterii expositione et defensione breviter deHneat 6". ThomasX "Erit hic modus servandus ut ea quae in sermonibus S. Scripturae sunt tradita, (\w2Jsa principia sumantur, et sic ea quse in sermonibus praedi6lis occulte nobis traduntur studeamus utcumque mente capere, a laceratione infideHum defendendo, ut tamen praesumptio perfe6le cognoscendi non adsit. Probanda enim sunt hujusmodi au6toritate S. Scripturae, non autem ratione naturaH; sed tamen ostendendum estquodrationinaturaHnon sunt opposita, ut ab impugnatione infideHum defendantur".

Duo erunt capita : in Io,mysterium SS.Trinitatis revelatione demonstrabitur; in 11°, philosophica ejus expoHtio tradetur.

Prolegomena : brevis expositio mysterii.

I. Do6lrina revelata

' Praenot.: praeparatur revelatio mysterii.

1° De trinitate in unitate.

2° De divinis processionibus.

30 De divinis missionibus. V CoroHaria.

( 1° De cognoscibiHtate mysterii. II. PhilosopJiica j 2° De analogiis et theoriis quibus iHusexpoHtio 1 tratur.

\ 30 De reguHs ad re6le loquendum.

^Joan., XVII, 3. — ' De TriniL, 1. I, c. 3, P. Z., XLII, 822. 3 Conira Gentiles, 1. IV, c. :.

Prolegomena : Brevis expositio mysterii SS. Trinitatis.

• Antequam mysterium SS. Trinitatis ex revelationis fontibus demonstremus, ejus notionem breviter delineare expedit, explicando : i° mysterii definitionem ; 2^ sensitm verboriim quae in definitione mysterii adhibentur.

I. Definitio mysterii traditur.

552. Etymologice. vox grgeca Tpta;, quae jam occurrit apud S. Theophilum Antiochenum , et vox latina Trinitas, quam invenimus apud Tertullianum ", significat, juxta quosdam, trium unitatem, vel, juxta alios et quidem multo probabilius,triadem,seu ternionem,aut ternarium 3.

553« Quoad rem^ definitio mysterii erui potest ex authentica notione quam tradunt Concilia. Fides cathoh*ca, jam variis SymboHs diserte expressa, sic a C. Lateranensi IV (121 5) contrahitur4 : *' Firmiter credimus et simpliciter confitemur, quod iimis solus est verus Deits.,. Pater, et Filius et Spiritus San6lus : tres quidem personce^ sed una essentia, substantia seu natura simplex omnino : Pater a nullo, FiHus a Patre solo, ac Spiritus San6lus pariter ab utroque... consubstantiales et cocequales et coomnipotentes et coaeterni.., Credimus et confitemur cum Petro Lombardo, quod una qucedam summa res est, incomprehensibiUs quidem et ineffabilis, quae veraciter est Pater, et FiHus, et Spiritus San6lus, tres simul personse, ac sigiHatim quaeHbet earumdem : et ideo in Deo solummodo Trinitas est^ non quaternitas : quia qucelibet trium personarum est illa res, videHcet substantia, essentia seu natura divina ". Quam definitionem complevit, quoad processionem Spiritus San6li, Eugenius IV, in decreto unionis Grsecorum (1439), sacro approbante C. F/orentino S .- " Diffinimus ut haec fidei veritas ab omnibus Christianis credatur... quod Spiritus San6lus ex Patre et FiHo aeternaH'ter est, et essentiam suam suumque esse subsistens habet ex Patre simul et Filio, et ex utroque aeternaHter tanquam ab uno principio et unicd spiratione procedit ".

' Ad AtttoL, II, 15, P. G., VI, 1077. — » Adv. Prax., c. 2, P. Z., II, ij;7. 3 Petavius, De Trinit., 1. VIII, c. 9. — ^ Denzingf., nn. 428, 432 (355, 358) s Denzing., n. 691 (586).

554. Ex quibus documentis SS. Triiiitas definitur : mysterium uniiis Dei in tribus personis, seu fusius : mysterium trium personaruin realiter distin^larurn in und et eddem numerice substantid, naturd aut essentid, quarum secunda a primd procedit per veram generationem^ tertia autema primd et secimddy tanquam ab uno principio^ per spirationem.

Hoc mysterium igitur quatuor importat : (a) realem distinSlionem inter tres divinas personas ; (b) perfe^lam unitatem naturce, non solum genericam, aut specificam, sed etiam numericam, quae dicitur consubstantialitas ; (c) processionem secundce personae a prima per veram generationem ; (d) processionem tertice personae a prima et secunda, tanquam ab uno principio, per spirationem. Quae quidem omnia sunt defide catholicd, et melius intelligentur ex infra dicendis.

II. Explicantur vocabula pliilosopliica in definitione adhibita'.

Alia ad unitatem naturae, alia ad trinitatem personarum spe6lant. Ad quod magis perspicue declarandum, rem exponemus cum historice tum philosophice.

1° Delineatur historia discriminis inter naturam et personam.

555- (A) I^ Ecclesia Occidentali, jam ineunte saeculo tertio, realc discrimen instituebatur inter personam et substantiam seu naturam : sedulo enim Tertullianus, adversus Praxeam, asserebat tres esse in Deo distin6las pcrsonas, unam vero et indivisam substantiam 2. — Vocabulum /^;'sona (graece TTpd^wTrov), prius quidem designabat larvam {masque) quam induebant histriones seu comoedi qui famosos homines repraesentabant ; postea vero hoc nomen impositum est iis qui aliqua dignitate decorabantur, tandem iis omnibus qui naturd individuali gaude ttes, juridice non erant

^ Th. de Regnon, Etudes de ih^ol. positive sur la Ste Triniti^ 1892, t. I, p. 113-245; J. Tixeront, in Rev. d' Hist, et de Lit. relig., t. VIII, 1903, p. 582 sq. ; et Hist. des Dogmes, t. II, p. 77 sq.; L. Labauche, Dieu^ La Tres Ste Tjinitif, Paris, Bloud, 191 1, p. 5-21.

' Adv. Prax., c. 12-13, ^- ^-j Ii> 1 68-1 70. — Idem fere, etsi non tam perspicue, apud S. Hippolytum, Contra Noet., 7, P. G., X, 813.

res, sed jurium capaces ^. Eamdem fere notionem, modo tamen magis philosophico, postea Boetius tradidit docens personam esse naturce rationalis indivichtain substantiam ^.

556. (B) In Ecclesia Orientali, aliqua verborum confusio prioribus saeculis prsevaluit. Saepe enim voces ouaia et uiroaTaat; promiscue usurpabantur ad designandam essentiam seu naturam; aliunde TtpoawTTov etymologice faciem aut larvam significabat, proindeque non videbatur satis perspicue reale discrimen inter divinas personas exprimere. Attameri jam apud Origenem et 6". Dionysium Alex.y vox u^Tocjxaat; divinas personas designabat, oujla autem naturam 3. Sed Concilium Niccemcm utrique voci eumdem sensum tribuisse videtur^ Quam occasionem arripientes Ariani, vocem uTcoTxa^iv intellexerunt de substantia, dixeruntque tres in Deo esse substantias, quarum una tantum plenitudine divinitatis gaudebat. Ad quem errorem vitandum, Occidentales optabant ut Grseci adhiberent vocem upocjcozov ad designandas divinas personas; hi autem nolebant, ne forte Sabelliani inde concluderent tres personas non esse nisi tres varios aspedlus ejusdem substantiae. Tandem, suadente Athanasio^^ placuit nomine cuTta designari naturam, verbo autem uTToaxaai; significari personas.

Postea vero discrimen inter naturam et personam expolire Patres Graeci tentaverunt. (a) S. Basilius docuit ouata designari id quod est commune (xd xoivdv) individuis ejusdem-speciei, ^X. hyposiasi <\w\6iquid est singulis individuis /r^?//'/?/;;/^ Quae quidem notio, etsi explicitior quam ea quae hucusque accipiebatur, incompleta tamen erat : natura enim humana, a Verbo assumpta, etsi individua, non erat persona. (b) Quo facilius autem vitarentur errores haereticorum qui in Christo naturam et personam confundebant, Z^^;?//;/^ Bysantinus docuit hypostasim esse substantiam non solum individuam^ sed etiam/^/^i"^ (xaO' iauxov) existentem^, ideoque vere incommunicabilem.

557» (C) Inter Scholasticos, S. Thomas, do6lrinam Boetii perficiens, tradit personam esse substantiam individuam et

' " Omne jus quo utimur, vel ad personas pertinet, vel ad res, vel ad adlioneb". {DigesL, I, tit. V. i.)

' Ltb. de persond et duabus naturis, P. L., LXIV, 337 sq.

aQrigen., Ln Joan., F. G., XIV, 128; Dionys. Alex., ap. S. Basilium, De Spiritu S., c. XXIX, 72, P. G., 32, 201.

s Quod refert S. Gregor. Nazianz., Ln laudan Athanasii, or. XXI, 35, P. G., XXXV, 1 124- 1125.

7 Contra Nestor. et Eutych., P. G., LXXXVI, 1280- 1289. Cfr. Ermoni, De Leontio Bysantino, Paris, 1885, p. 134-144.

rationalem, qu^e per se existat ^tperse agat, ita ut sit domina sui a^us et inco7nmunicabilis ^.

Quae quidem notio ab omriibus recepta fuit. Sed postea quaesitum est quid personalitas naturae individuae addat, et in quo proinde consistat personalitas. Scotus hanc in aliquo negativo sitam esse putavit, in eo quod nempe natura individua et rationabilis ab alia superiore non assumatur^ seu alteri non communicetur'^.

Thomistae vero eam reponunt in ^Sxo^o positivo, etsi diversimode. Cajetanus putat personam constitui per modum realiter distin5luni tum a natur^, tum a principiis individualibus, tum ab esse existentiae, modum nempe qui redu6live ad substantiam pertineat, et per quem substantia singularis fiat incommunicabilis 3. — Suarez autem censet personalitatem esse modum quemdam substantialem supervenientem enti in suo esse substantiali jam constitufo 4. — Tandem, juxta Card. Billot^ " persona est subsistens distin6lum in natura intelle6luali ... subsistens (autem) dicitur in creaturis id quod habet esse in se\ in divinis vero importat id quod est suum esse 5 ".

558. (D) Moderni non pauci, post .Cartesium et Kantium, essentiam personalitatis in conscientia psychologica reponunt, qua subjectum cogitans seipsum suasque operationes percipit. Sed in hoc falluntur : conscientia enim, quatenus aliquid percipit, est actus, non autem aliquid subsistens; insuper hic actus directe manifestat naturam, seu principium quo agimus, et nonnisi indirectepersonam, quae est ultimum principium quod agit.

Remanet igitur ut philosophice exponamus discrimen inter naturam et personam.

559. 2= Philosophice declaratur discrimen inter naturam et personam ^.

(A) Tres voces quae unitatem naturce in Deo exprimunt nempe essentia^ natura, substantia, eamdem realitatem signi-

' In Sentent., III, dist. I. Quam sententiam proponit et propugnat Franzelin, De Verho liicariiaiOy thes. 29, corol. 3.

3 Comment. tJi tertiam partem Sum, theol.^ q. 4, a. 2.

• De Incarnat.y disp. II, sedl. 3.

• D. Mercier, Ontologie, n. 148; L. Billot, De Deo uno et trino, ed. 5% p. 42*^'; Dubois, Le concept de personnalitd in Rev. du Cl. fr.y i 00:. 1904;

. V. Bernies, La notion de personnaliti^ in Rev. du Cl.fr.y i Juil. 1905.

TlIF.OI,. DOGM. II. — II ficant. Haec realitas dicitur essentia, quando respicitur ut principium quo res est id quod est; vocatur natura, quatenus est principium operationis; substantia autem, quatenus existit in se et non in alio. Quod quidem paulo fusius declaramus.

(a) Essentia est id per quod res est id quod est^ et a qualibet alia re discernitur : v. g., essentia hominis est animalitas simul et rationalitas, quia hae proprietates hominem constituunt id quod est, et illum distinguunt tum ab Angelis, qui animalitate carent, tum a brutis, quffi rationalitate privantur.

(b) Natura (a voce nascor\ quae etymologice designat nativitatem et ea omnia quae cum nativitate connedluntur, e?,t principium intrinsecum et essentiale operationis et passionis, seu fons internus omnium quas ens elicit et patitur; v. g., in homine natura est simul corpus et anima, quia tum corpus tum anima sunt principia intrinseca omnium quse homo facit aut patitur. Ex hoc apparet essentiam non realiter distingui a natura, sed tantum virtualiter ; natura siquidem nihil aliud est nisi essentia sub diverso respe6lu considerata, videJicet essentia est principium essendi^ et natura est principium operandi.

(c) Substantia (a voci bus sub stare) est res cui convenit esse in se, ei non in alio. In rebus creatis substantia opponitur accidentibus, quibus convenit esse in aho tanquam in subje6lo; v. g., in homine substantia est illud intimum, quod absconditum invenitur sub accidentibus corporis et animge et ea sustentat.

In Deo autem nuUa sunt accidentia, ac proinde substantia nihil aliud est nisi essentia, vel natura, quatenus consideratur ut in se exsistens et a quolibet aho ente distin(5la, ut expositum est in Tr. de Deo uno, n. 412. In Deo proinde essentia, natura et substantia non differunt realiter, sed solum diversi sunt aspedtus sub quibus consideratur una et eadem res; unica igitur est essentia, unica natura, unica substantia.

560. (B) Tria sunt prsesertim expHcanda relate ^Apersonalitatem : notio personae in creaturis, distin6lio inter naturam et personam, notio personae in Deo.

(a) Notio perso^ice in creaturis. Quando substantia existit non solum in se, sed etiam sibi, ita ut completa sit in sua specie, individua, sui juris et incommunicabilis, vocatur suppositum aut persona : suppositum dicitur de entibus sive irrationalibus sive rationalibus, sed magis frequenter de priorih\x%\ persona de solis entibus intelle6lu praeditis.

Persona igitur definiri potest : siibstantia singularis^ completa, sui JuriSy et intelle6lu prcedita.

Dicitur substantia singularisy quia substantiae universales, ut humanitas, nonnisi in abstradlo exsistunt, nec proinde possunt esse attributionis centra; completa, nam, inter substantias, aliae sunt incompletae eo sensu quod indigent uniri alteri substantiae ut possint proprias operationes exercere, v. g., anima brutorum, manus in homine, et hae non possunt esse personse, cum non sibi agant, nec sint attributionis centra; aliae autem sunt completae quia possunt per se operationes exercere sibi consentaneas, et hae possunt esse personse, v. g., angelus, homo; suijuris, seu incommunicabiliter subsistens, id est, habens dominium sui et suarum a6tionum; quod quidem evenit, quotiescumque substantia ita completa est ut non assumatur a superiori persona : tunc enim exsistit operaturque sibi et habet propriam subsistentiam, eique tribuuntur omnes a(5liones quas elicit; intelle^u prtEdita, in hoc persona differt a mero supposito^ cui conveniunt omnes quahtates supra descriptae, excepta tamen ratione, v. g., canis, arbor, lapis sunt supposita.

PersonaHtas igitur, quse subsistentia etiam dicitur, est perfe^tio qua natura inteiledluaUs, singularis et completa est sui juris seu incommunicabilis^. Hac de re omnes theologi hodie consentiunt. Utrum vero personaHtas essentiaHter consistat in aHquo negativo an in elemento positivo^ controvertitur, ut supra notavimus, n. 556. .

De hac controversia opportunius agetur in Tr. de Verbo Iticarnato.

561. (b) Distinftio inter naturam et personairu i) Sold ratione inspe6la, videmus quamdam esse distin6lionem, saltem virtualem^ inter iiaturam et personam. Nam natura potest esse substantia incompleta, dum persona est semper substantia completa : v. g., corpus humanum, seorsim spectatum, est natura quaedam, sed non persona, quia non est substantia completa. — Sed insuper et prcecipue natura, etiam completa, ex se non est sui juris, non est centrum attributionis et imputationis, sed est solum priitcipium quo quis utitur ad agendum, dum persona ^?X principiiim quod agity cui proinde tribuuntur omnes affciones, ac proinde est centrum attributionis et imputationis. Ita compositum humanum, quod resultat ex unione corporis et animae, potest considerari sub duplici respe6lu : ut principium quo cogitamus, sentimus et deambulamus, et est natura humana

^ Notandum est tamen vocabulum rubsistentiam aUquando opponi accidenti' bus et tunc designare quidquid non est accidens, seu quamlibet substantiam; quo sensu dicitur quandoque a Patribus humanam Christi naturam subsistere^ quamvis persona non sit. Cf. Petav., 1. IV, c. 1-2; Newman, ArianSy Appendix, not. 4, p, 432.

324 DE DEO TRIIMO.

completa; et insuper ut ultimum operationis et attributionis centrum, id Qst, principium quod cogitat, sentit, deambulat et cui uno verbo tribuuntur omnes adliones sive corporis sive animae : tunc dicitur persona.

Attamen sold ratione inspe6la, dubitari potest num discrimen inter naturam completam et personam sit reale : experientia enim teste, ubi est una natura individua intelligens, ibi una persona invenitur; ubi vero duae vel tres naturae, ibi tres pariter personae humanae.

2. Revelatione autem novimus in Christo duas esse naturas et unam personam; et exinde colligitur in creaturis discrimen esse reale inter naturam et personam.

562. (c) Notio personcB in Deo. i) Deum esse personam omnes deistae concedunt. Sed quaestio est quo sensu notio personae Deo tribuatur. Cum Deus creaturas omnino transcendat, persona de eo praedicatur, non eodem sensu ac de creaturis, sed sensu analogico, et modo excellentiori ^.

Non eodem sensu ac de creaturis. Revera in creaturis cum persona multiplicatur natura, et ideo tot sunt naturae quot sunt personae humanae. In Deo autem non multiplicatur natura, licet distinguantur personae, ideoque, quamvis sint tres divinae personae, non sunt tres dii seu tres naturae divinae.

Sensu autem analogico, videlicet ad exprimendam realem distin6lionem inter Patrem, Filium et Spiritum San6lum, qui, ob aftus proprios^ ut infra exponetur, sunt vere tria attributionis centra. Siquidem S. Augustinus animadvertit Patres nomine personarum usos fuisse ad designandum Patrem, Filium et Spiritum S., non quia hoc verbo perfe6le exprimitur divina realitas, sed quia alium modum aptiorem non inveniebant quo enuntiarent verbis quod sine verbis inteUigebant ^.

• Ad rem S. Thomas, i, q. 29, a. 3 : " Unde, cum omne illud quod cst perfedlionis Deo sit attribuendum, eo quod ejus essentia continet in se omnem perfe(5lionem, conveniens est ut hoc nomen persona de Deo dicatur; non tamen eodem modo quo dicitur in creaturis, sed excellentiori modo; sicut et alia nomina quse creaturis a nobis imposita, Deo attribuuntur ".

2 De Trinitate, 1. V, n. 10; 1. VII, n. 8-9; P. L., XLII, 918, 939. *' Non audemus dicere unam essentiam, tres substantias; sed unam essentiam vel subs-

563. 2. Quaeritur autem in quo prascise consistat realis distinSlio inter divinas personas. Ecclesia hac de re nil definivit; sed S. Augustinus, S. Thomas et theologi communiter, ex fontibus revelatis arguentes, hanc distin6lionem reponunt in relationibus originis, Haec enim distin6lio consistere nequit in aliqua dififerentia perfe6lionis, sive substantialis, sive accidentalis, cum tres divinae personae eamdem habeant substantiam, nec accidentia in Deo inveniantur. Aliunde revelatione novimus secundam personam a prim^ procedere per generationem, tertiam a Patre et Filio per spirationem, ut infra probabitur. In his ergo relationihus originis reponi debet distin6lio inter divinas personas.
564. 3. Ulterius quaeri potest quomodo relationes originis divinas constituant personas.

Relatic in humanis est modus essendi quo aliqua res ad aliam refertur. Triplex elementum requirit : subjeBum^ quod ad aliud refertur; ten?tinu?n, ad quem subjedlum refertur; fundamentum^ quod est ratio seu causa cur unum ad alterum refertur. Ita in relatione paternitatis, subje&um Q?,.pater generans, terminus est filius genitus, et fundamentuf?i est ge?teratio, qua filius a patre oritur. Relatio triplex est : stri^e reaiis, cujus subje6lum et terminus sunt res realiter existentesac distin^tse, et fundamentum in utraque existit, independenter ab intelle^tu, qualis est relatio inter patrem et filium; logica seu rationis, quce non existit nisi in apprehensione intelle6l(is nostri, prout est relatio inter pacem et olivam; mixta, quando ratio propter quam duo subje6ta referuntur est realis ex parte unius, sed logica tantum ex parte alterius; ita, quando cognosco domum, mutationem realem hanc cognitionem adipiscendo passus sum, sed domus ipsa minime mutata fuit.

Ouae notio analogice tantum Deo tribuitur. In creaturis, relationes supponunt personas jam constitutas, ideoque sunt quid accidentale personis accedens. In Deo autem, in quo nihil accidentale invenitur, relationes sunt vere subsistentes, simul ac sunt inter se oppositcB et incommunicabi- tantiam, tres autetn personas; qiiemadmodum multi Latini ista tradlantes et digni au(5loritate dixerunt, cum alium modum aptiorem non invenirent, quo enuntiarent verbis quod sine verbis intelligebant. Revera enim cum Pater non sit Filius, et Filius non sit Pater, et Spiritus san6lus... nec Pater sit nec Filius, tres utique sunt... Tamen cum quseritur quidtres, matrna pror«us inopia lal)orat eloquium. Didlum est tamen, tres personae, non ut illad diceretur, sed ne taceretur ".

les : unde sunt ipsae divinae personae, quales revelationc nobis innotescunt.

Sic, V. g., persona Patris est relatio paternitatis ut subsistens, id est, ut principium operationis sibi omnino propriae, seu aliis verbis est Deus quatenus a6live generat Filium ; item persona Filii est relatio filiationis ut subsistens, seu est Deus quatenus a Patre genitus; tandem, persona Spiritus San6li est relatio spirationis passivae ut subsistens, seu Deus quatenus spiratus tum a Patre tum a Filio.

565. Quamvis igitur tres sint in Deo personae, non dantur tres dii, prout Tritheistae contendebant, cum unica sit divina substantia seu natura. Aliunde divinae personae non sunt tres diversi respe^lus aut modi quibus Deus se manifestat aut quibus operatur, prout dicebant Modalistae, sed sunt tres relationes internae, reales et subsistentes, quae vere sunt sui juris, simulque operationis et attributionis centra. Ita etiam viX.dXwx pragmatismus recentiorum, qui contendunt nil positivi nobis notum esse de divinis personis.

Quae quidem omnia, hic breviter exposita, melius intelligentur tum ex probatione hujus mysterii tum ex ejus philosophica expositione.

Gaput j.

MYSTERIUM SS. TRINITATIS REVELATIONE PROBATUR.

566. Mysterium SS. Trinitatis nonnisi sub Nova Lege a Christo plene fuit revelatum ^. Via tamen huic revelationi parata est tum in Vetere Testamento, per quasdam adum-

• Ita communiter Patres, inter quos : Tertullianus, Adv. Praxeaniy 31, P, L., II, 196; S. Gregor. Naz., Orat. theol., V, 26, P. G., XXXVI, 161; S. Basilius, Adv. Eunom., II, 22, P. G., XXIX, 620; S. Chrysostomus, De incomprehens.y hom. V, 3, P. G., XLVIII, 740; S. Hilarius, De Trinit., V, 27, P. Z., X, 147; S. Gregor. M., In Ezech., II, 4, 9, P. Z., LXXVI, 979. Quorum docftrinam contrahit S. Thomas, 2^ 2^^, q. 174, a. 6 : *' Postmodum vero tempore gratiae ab ipso Filio Dei revelatum est mysterium Trinitatis".

MYSTERIUM SS. TRINITATIS. 32T brationes, tum inter Gentiles, per vagas obscurasque theorias quibus mens ad quamdam pluralitatem in Deo agnoscendam disponebatur. De quibus proinde aliquid primum attingemus. Posteaque, ex do6lrina Christi, agemus : 1° de trinitate personarum in unitate naturae, quae est veluti substantia hujus mysterii; 2° de divinis processionibus, quibus constituuntur personae; 3° de divinis missionibus quibus divinae personae ad nostram san6lificationem cooperantur. In his enim tribus contrahitur revelata doftrina de SS. Trinitate.

Praenotanda : via paratur revelationi hujus mysterii,

Tria exponemus : 1° quomodo mysterium SS. Trinitatis adumbratiim fuerit in Vetere Testamento; 2° quid hac de re inveniatur in do6lrina rabbinicd; 3° quid in philosophi^ judceo-hellenicd.

I. Mysterium SS. Trinitatis in Vetere Testamento adumbratum \

567. Deus Judaeis mysterium SS. Trinitatis expresse proponere noluit, ne forte putarent tres deos proponi colendos : historia enim constat eos, propter nationes paganas quibus circumdabantur, ad polytheismum maxime pronos fuisse. Attamen, tiim verbis tum theophaniis, aliquam esse pluralitatem in divinis primum obscure innuit^ secundum communem Patrum interpretationem; posteaque magis dilucide secundam saltem esse personam in Deo gradatim manifestavit, ut ita via pararetur plenae hujus mysterii revelationi.

i^ Qucsdam pluralitas in Deo innuitur.

568. In nonnuUis V. Test. locis quaedam pluralitas in Deo insinuatur. Praetermittimus ea quae nonnulli Patres de primis versiculis Genesis exposuerunt : dicebant siquidem in principio idem sonare ac in Filio^ et vocabulum spiritus Dei de tertia SS. Trinitatis persona intelligebant; sed apud linguae hebraicae peritos, haec

' J. Lebreton, Les origines du dogme de la TriniU^ p. 89-125; L. Labauche, op. cit., p. 24-36.

expositio jam est antiquata \ Neque ex plurali forma Elohim aliquid certi deduci potest : Judaei enim et plerique interpretes dicunt plurale hoc esse majestaticum aut intensivum, indicans in divinse essentise unitate multiplicem esse virtutem '. Aliis tamen in locis haec pluralitas subobscure insinuatur.

(a) Deus, antequam hominem crearet, dixit : " Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram'' 3-^ item quando jam in eo erat ut expelleret protoparentes ex paradiso, ait : " Ecce Adam quasi unus exnobis"^\ tandem post aedificationem turris Babel, Deus ita loquitur : " Venite igitur, descendamus et confundamus ibi linguam eorum " S. Atqui, licet stri6le loquendo, illud plurale in lingu^ hebraic^ adhiberi possit ab unica persona, vel majestatis causa, vel ad intensitatem exprimendam, melius tamen explicatur si de fa6lo admittantur plures in Deo personae, praesertim ubi dicitur unus ex nobis ^. Revera plerique Patres ita prsefata verba intellexerunt; inter quos 5. Augustinus7 : " Neque enim frustra non est di6lum, Faciamus hominem ad imaginem tuam, tanquam Pater Filio loqueretur; aut ad imaginem meam; sed di6lum est ad imaginem nostram : quod ex persona ipsius Trinitatis re6lissime accipitur ". Nec dici potest hic Deum alloqui Angelos; nam nulla neque praecessit, neque sequitur Angelorum mentio. Aliunde, ut notat Augustinus^^ homo ad imaginem Dei, non angelorum fa6lus est.

569. (b) In libro Niimerorwn^ invenitur formula benedi6tionis, quam sacerdotes super populum recitabant, et in qua ter repetitur nomen Jehovse; atqui Patres in hoc viderunt aliquam adumbrationem mysterii Trinitatis, prsesertim ciim tria dona, quae per hanc benedi6tionem impertiuntur, scilicet custodia, misericordia et pax optime approprientur tribus divinis personis. Eodem sensu Patres

^ Quod ita declarat P. Lagrange, Rev. bibl, 1896, p. 387 : ** S'il (Dieu) emploie le pluriel, cela suppose qu'il y a en lui une plenitude d'etre telle qu'il peut deliberer avec lui-meme comme plusieurs personnes delib^rent entre elles. Le mystere de la Trinite n'est pas expressement indique, mais il donne la meilleure explication de cette tournure ".

7 Contra serm. Arian., 16, P, L., XLII, 695. Alia Patrum testimonia vide ap. Petav., lib. II, c. 7, n. 4-9.

nonnulli intellexerunt visionem apud Isaiam ' relatam, in qu^ scilicet Deus trina appellatione ** Sandlus, San6lus, San6lus " a Seraphim salutatur, etauditur vox Domini dicentis : " quem mittam, et quis ibit nobisV^ Unde S. Ambrosius'' scribit : " Quid sibi vult sub uno nomine sandlitatis trina repetitio? Si trina repetitio, cur una laudatio? Si una laudatio, cur trina repetitio? Trina repetitio, cur, nisi quia Pater, et Filius et Spiritus S. san(5litate unum sunt? Non dixit semel, ne Filium sequestraret; non bis, ne Spiritum prseteriret; non quater, ne creaturas conjungeret ".

570. (c) Aliud argumentum desumitur ex theophaniis in Scriptura relatis. Sic Yahweh dicitur apparuisse Abrahse in valle Mambre^ : "apparuit ei Domiaus ", statimque additur : *'cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri stantes prope eum; quos cum vidisset, cucurrit in occursum eorum de ostio tabernacuh, et adoravit in terram " (1-2). Jamvero quidam Patres, prgesertim ^S". Augustinus et S. Ambrosius^, hoc inteUigunt de manifestatione Trinitatis : cui interpretationi favet Breviarium romanum, dum, post relatam hanc apparitionem, dicit : 'tres vidit, et unum adoravit".

Sed insuper frequenter in Scriptura commemoratur Angelus Domini {Matak\ qui variis sensibiUbus signis manifestatur, scihcet forma humana, flamma ignis, sensibih voce etc, et seipsum Deum esse declarat : "Egosum Deus Bethel... Ego sum qui sum... Deus Abraham, Deus Isaac... " ^ Porro plerique Patres, praesertim antiqui, docuerunt ihum Angelum esse divinam personam, a Patre missam ideoque ab Eo distindtam, hominibus sese manifestantem, ut sic ad Incarnationis mysterium praepararentur; multi, praesertim Veteres, putarunt solum Verbum sic apparuisse. Sed S. Augustinus, ad refellendas difficultates Arianorum qui ex visibihtate Verbi ejus inferioritatem inferebant, ostendit tum Fihum, tum Spiritum S. seque invisibiles esse ocuhs corporeis ac ipsum Patrem, tres autem divinas personas posse sub creata simihtudine apparere, et nonnisi ex contextu quaenam ex divinis personis distindle apparuerit determinandum esse ^. Quidquid est, in his theophaniis plurahtas

<S. Augustinus, de Trinit., 1. II, n. 19-20, P. L., XLII, 858; S. Ambrosius, De excessu Satyri, 1. II, n. 96, P. L., XVI, 1342. — Attamen quidam alii aliter hunc textum interpretantur. Ita, inter alios, S. Hilarius, deTrinit., IV, 25 {P. Z., X, 113) : " Abraham conspedlis tribus unum adorat, et Dominum confitetur. Scriptura adstitisse viros tres edidit; sed patriarcha non ignorat, quis et adorandus sit et confitendus ". Quam interpretationem et S. Ambrosius alibi tradit, Defide, I, 13, 80, P. Z., XVI, 547.

5 Brev. Rom., Domin. Quinquag., resp. 2.

7 De Trinit., lib. II, n. 15-35, P.L., XLII, 854-868. Cfr. Petavius, 1. VIII, c. 2; Franzelin, th. 6. — Lagrange, Rev. bibl., 1903, p. 212-225, asserit exefetice mysterium SS. Trinitatis ex his manifestationibus minime inferri posse.

qusedam in divinis adumbrabatur, sed non ita perspicue ut Judaei ibi Trinitatem agnoscere potuerint.

2° Secunda persona in Deo innuitur.

Paulo lucidius secunda persona, a prima distincta, innuitur in locis ubi agitur de Sapientid Dei, de Verbo Dei, de Messid.

571. (A) De divin^ Sapientia. In quibusdam libris Vet. Testamenti ita exhibetur Dei Sapientia^ ut haud improbabiliter inferri possit, omnibus locis simul collatis, eam non esse merum Dei attributum, sed quamdam divinampersonam.

Ita, in libro Job % describitur Sapientia ut homini praeexistens, cujus pretium est inaestimabile, abscondita ab oculis hominum, per quam omnia creata et ordinata sunt. Pariter, in libro Baruch''^ tanquam attributum Dei exhibetur, quo re6le omnia reguntur, et liber mandatorum Dei, lex aeterna, quse postea hominibus visa est et cum eis conversata. Quse quidem, si sola inspiciuntur, de attributo divmo personificato intelHgi possunt.