Nn. 607–644

607. (A) Patres apostolici, Apostolorum vestigiis inhaerentes, modo quidem simplici, sed tamen explicito, unitatem Dei simulque trinitatem personarum docent Ita ^. Cleniens Rom. asserit Patrem esseomnium creatorcm, resurrectionis au6lorem, omnipotentem et immensum ^; Filium esse angelis excellentiorem, splendorem divinae majestatis, rmmo et Deum^; Spiritum san6lum locutum esse per prophetas 3 ; et ita cuique diversas operationes assignando, sedulo tres distinguit personas. Aliunde earum unitatem et cequalitatem affirmat : " Nonne unum Deum habemus, et unum Christum et unum Spiritum gratiae super nos effusum?... Sicut enim Deus vivit et Dominus Jesus Christus vivit et Spiritus "4... — .S. Ignatius martyr pariter tres terminos in Deo agnoscit : " Praeparati in Dei Patris a^dificium, sublati in alta per machinam Jesu Christi, quae est crux, Spiritu san6lo pro fune utentes"5; " Studete confirmari in do6lrinis Domini... in Filio et Patre et in Spiritu"^. AHbi discrte unitatem Dei affirmat : " Unus est Deus^ qui seipsum manifestavit per Jesum Christum FiHum suum, qui est Verbum ejus e silentio progressum "7. Pra^terea hujus Filii divinitatem frequenter asserit. Dubitari igitur nequit mysterium SS. Trinitatis ab co fuisse prsedicatum. — Testimonia 5. Polycarpi et Do^rince duodecini Apostolorum jam retulimus, n. 605,

Au^Lor ignotus Canticorum Satomonis ^^ckcsifinem primi aut initium secundi saecuh*, do6trinam S. Pauh et S. Joannis consocians, docet tres divinas personas ad nostram san6lificationem cooperari : vitam nempe divinam nobis communicari tum per Ckristum, qui alius non est a Verbo divino, quod a principio erat in sinu Patris et omnia sapienter ordi-

^ Cor., XXIV, XXVI-XXVIII.

^ Cor.^ XXXVI. Ibid., II, i, secundum ledlionem vetustissimi maiiuscripti, quam accipit Hariiack, Christus vocatur Deus.

4 Cor., XLVI, 6; LVIII, 2. — s Ephes., IX, i. * Magnes., XIII, i. — ? Magnes., VIII, 2.

^ Quae cantica recenter invenit et publici juris fecit Rendel Harris*, Tht Odes and Psabns of Solo)non now first edited from the Syriac version, Cambridge, 1909. Cfr. Batifiol et Labourt in Rev. bibliqne, odl. 1910, janv., avril 191 1; A. de Boysson, Les Odes de Salomon^ '\nRev. prat.cPApol., t. XII, 1911, p. 497-503- navit; tum per Spiritwn San6luin, qui nos renovat et perficit in vita immortali.

608. (B) Apologistse rem paulo fusius declarant, non solum quatenusy^^^2 testes, sed etiam c\m..Qn\jiS philosopki.

(a) Ut fidei testes, do6lrinam orthodoxam referunt et docent. Ita S. Justinus imprimis unitatem Dei disertissime asserit : " Nec alius unquam erit Deus, nec alius a saeculo exstitit praeter eum qui hanc universitatem fecit ac disposuit. Neque alium nobis, alium vobis (Judaeis) Deum esse ducimus, sed ipsum illum qui patres vestros eduxit e terra ^^ypti " ^— Attamen in Deo tres tenninos esse profitetur, Patrem, Verbum seu Filium et Spiritum san6lum : " Sed eum (Patrem) et Filium qui ab eo venit ac nos ista docuit, et ceterorum qui illum asse6lantur eique assimilati sunt, bonorum angelorum exercitum, et Spiritum propheticum colimus et adoramus " ^. Praeterea speciatim agit de Verbo scu Filio Dei, a Patre numerice distin6lo3 simulque vere Deo, ejusque divinitatem contra Tryphonem Judaeum variis argumentis e Vetere Testamento demonstrat "^.

Eamdem do6trinam expolit Athenagoras, qui, ad probandum christianos non esse atheos, scribit^ : "Unum ingenitum et aeternum tenemus Deum, invisibilem et impassibilem... Agnoscimus et Dei Filium... Sed est Filius Dei Verbum Patris in idea et operatione; ab eo enim et per eumfa6taomnia, cum Pateret Filiusunum sint... Atqui ipsum illum Spiritum san6lum, qui in prophetis operatur, effluentiam Dei esse dicimus, emanantem et redeuntem veluti radium solis. Quis igitur non miretur, cum atheos vocari audiat eos qui Deum Patrem, et Fihum Deum et Spiritum san6lum asserunt, ac eorum in unione potentiam et in ordine distin6lionem demonstrant?"

Tandem S. Theophilus Antiochenus^ qui prior, ut videtur, nomeu TpiaSo? adhibuit, ait : "Simihter tres ilU dies, qui ante luminaria fuerunt, imago sunt Trinitatis, Dei, ejus Verbi, ejusque Sapientise " ^

• A/>o/. I, 6; cf. 13. — Hic S. Justinus recenset angelorum exercitum non ut personam divinam, sed quia hic ostendere vult Christianos non esse atheos, sed colere, praster Deum, ipsos angelos qui sub aliquo respedlu assimilantur Filio Dei qui et ipse angelus vocatur. Cfr. Tixeront, i, p. 243.

609. (b) Quatenus autem pJiilosophi, qiiando nempc dogma catholicum cum philosophia platonica aut stoica concih*are volunt, modis loquendi quandoque utuntur qui postea merito reprobati sunt.

i) Siquidem, dum relationes inter Patrem et Verbum explicare conantur, cnquivoce de ceterna getieratione Verbi loquuntur. Verbum, juxta eos, est quidem seternum quatenus insitum (svStaSsto;), sed <\i2i.Qn\is prolatitiu?n (Trpo^opix.ot;), paulo ante creationem prolatum est et fa6tum est Filius Dei, ut per ipsum omnia crearentur'; ipse vero non est creatura, sed .a Patre genitus atque vere Deus. 2) Dicunt pariter Fihum genitum esse voluiitate tt potentid Patris, et exinde inferunt Ipsum Fatri ministravisse in creatione Eique ahquo raodo esse inferiorem^ 3) Addunt Verbum, quatenus a Patre prolatum, visibiliter apparuissem Vetere Testamento, Patrem vero esse omnino invisibilem^.

610. Duphci modo hic modus loquendi explanatus est : i) quidam theologi putant haec omnia sensum orthodoxum prae se ferre : generatio Verbi, inquiunt, duplex a Patribus distinguitur : prior qua procedit a Patre, et hsec seterna est; posterior, qua Verbum constitutum est creator mundi, et haec fuit in tempore. — Ex eo quod Patres affirmant Patrem voluntate genuisse Fihum, non sequitur hanc generationem fuisse liberani et te?nporaneam; non enim loquuntur de voluntate hbera, sed de voluntate naturali, quse coa(5lioni opponitur, et ab aeterno operatur. — Tandem quando dicunt Patrem invisibilem^ Fihum autem visibiie?n esse, non significant Verbum, ratione proprige naturae, esse visibile, sed ratione naturae assumptae vel assumendse.

2. Ahi autemasserunt quasdamsaUem ex hujusmodi locutionibus erroneas esse, eas prsesertim quae ad temporalem generationem Verbi spe6lant; hujusmodi errores circa rem nondum definitam oriri ex falsis conceptibus philosophiae grsecse circa transcendentiam Dei, quos supra exposuimus, n. 581; — exinde veronil contra Ecclesise au6toritatem objici posse : nam, ut diximus in Tr. de Fontibus Fevel.^ n. 987-988, singuli Patres non sunt infahibiles, praesertim quando more philosophorum arguunt; — nec etiam inferri posse hujusmodi Patres mysterium SS. Trinitatis ignorasse aut negasse, sed solum inhabiles fuisse ad conciliandum dogma cum philosophia; vidimus enim eosdem diserte affirmavissesimul unitatem Dei atque realem distin6l;ionem trium terminorum in Deo, immo et Verbum esse vere Deum; — nec a fortiori Ecclesiam errasse de mysterio tanti momenti : haec enim, ut supra ostendimus, non philosophice

' S. Just, Apol. II, 6; Dlal., 61; Athenag., Exhort.^ 10. * S. Just., Dial., 56, 60, 71, 127, 128; Apol. I, 13. 3 S. Just, DiaL^ 60, 127; Theoph., II, 22.

quidem. sed raodo simplici jam a prim^vls temporibus quaead fidei substantiam spe6tant aperte docebat.

611. Inter controversistaseminet S. Irenc^us, hugdunensis episcopus, qui adversus Gnosticos, prsesertim Valentinianos, librum scripsit contra haereses (176-179).

Gnosticismiis'', cujus commuae consilium erat do6lrinam christianam cum theoriis philosophicis conciliare, et scientiam yvdiatv fide perfe6liorem instituere e duphci diverso fonte oriebatur : (a) ex theoriis rabbinicis quae contendebaat Deum inter et mundum esse entia veluti media, angelos nempe, Christum vero esse unum ex his angelis ahis excellentiorem; (b) e philosophicis placitis Stoicoriim et Neo-Plaionicorum, qui docebant entia inferiora a Deo emanare per longam seriem eonum plus minusve perfe(5lorum, Christum autem et Spiritum inter perfe6liores eones esse. Ita multi inter Gnosticos quamdam trinitatem admittebant, sed subordinatianismo favebant. Quos jam impugnaverant Apostoh in suis epistohs % et quidam Patres secundi ssecuh; diserte vero eos confutavit S. Irenaeus; simulque genuinam de Trinitate exposuit do6trinam.

Unus et idem, inquit, est Deus, justus simul ac misericors, Creator cseli et terrae, qui a prophetis praedicatus est et ab evangelistis annuntiatuss. In eo tamen tres termini vere distinguuntur, Pater, Filius, et Spiritus san6lus. — Filius qui etiam Verbum dicitur a Patre genitus, et quidem ab aeterno, est et ipse vere Deus; per eum omnia fa6la sunt; per eum Deus sese angelis et hominibus manifestavit. Spiritus san6lus, etsi ab Irenseo non vocatur Deus, divinis tamen attributis praeditus apparet : aeternus est, simul cum Patre ad creationem hominis concurrit, et locutus est per Prophetas 4 : vere igitur Deus est.

612. (C) Tertio saeculo, quidam hasretici nempe Noetus, PraxeaSy Epigonus, Cleomenes et Sabellins, dum Dei unitatem simulque Verbi divinitatem in tuto collocare vellent, theoriam introduxerunt quae pprsonarum realem distin6lionem pkis minusve aperte negabat.

=^ CoJoss., II, 8; Ephes., VI, 12;/ Ti;n., I, 20;// 7Y/;/., II, .17; IV, 4; II Petr.y II, lo-ii; I Joan., I, 18, 19, 22, 23; IV, 3, 15, etc.

4 Cont. hcer., I, lo, i; IV, 20, i; V, 6, i. Fidei formulam quam S. Irenseus ab Ecclesia recepit, jam retulimus, n. 604.

MYSTERIUM SS. TRmiTATIS. 361

Asserebant enim Patrem et Filinm non vere distingui, sed esse diversa 7iomina ad eamdem personam designandam : " Duos unum volunt esse ut idem Pater et Filius habeatur"^; Patrem itaque incarnatum esse, passum et mortuum (quare hic quox Fatripassianismus di6lus est). Cum vero eis opponerentur textusScripturse quibus Pater a Filio distindtus exhibetur, dixerunt in Christo duplex esse elementum : carne?n, quee Jesus dicitur, et divinum clementiini quod est Christus : " Ut aeque in una persona utrumque distinguant Patrem et FiHum, dicentes FiUum carnem esse, id est hominem, id est Jesum, Patrem autem spiritum, id est Deum, id est Christum^.. Fih'us sic quidem patitur, Pater vero compatitur"^. Quae haeresis di6ta est etiam Modalismus, quia non personas distin6tas, sed tantum accidentales modos in Deo admittebat; aut Monarchianismus, quia monarxhiam^ non trinitatem profitebatur; vel Sabellianismus, ob SabeUium qui istum errorem acerrime propugnavit. — Postea idem error modo magis philosophico expositus est : dixerunt nempe ModaHstag unam esse in T>qo persona7?i, eam vero triplici modo sese manifestasse^ ut Legislato?'ejn in Veteri Testamento (Patrem), ut Redemptorem in Novo (FiHum), et ut San^ificatorem animarum (Spiritum San6tum).

613. In Occidente, contra hseresim Noeti scribens, S. Hippolytus personarum trinitatem et divinitatem diserte asserit : " Necesse est ergo ut, quamvis noh't, confiteatur Patrem Deiim omnipotentem, et Chrisium Jesum Filium Dei, Deum fa6liim hominem, cui omnia Pater subjecit praeter se, et Spiritum san5lum; et hos esse vere tres " 4.

Declarat Verbum esse a Deo genitum, non creatum, ideoque vere ab eo distindlum; nec tamen duos esse deos, sed unum : " Cum aHum dico, non duos deos dico; sed tanquam lumen ex lumine, et aquam ex fonte, aut radium a sole. Una enim virtus quce ex toto est; totum vero Pater, ex quo virtus Verbum "^ Attamen temporaH generationi Verbi et subordinatianismo favere videtur; proptereaque a Papa CaUixto reprehensus est ^ De Spiritu san6lo non tam diserte loquitur, quia controversia cum Noeto erat de solo FiHo. Expresse quidem non dicit Spiritum esse personam sed ccconomiam ^ ; ex contextu autem et ex toto tradlatu apparet Spiritum vere esse Deum sicut Patrem et FiHum : " Ergo Verbum incarnatum cernimus; Patrem per eum inteUigimus; FiHo credimus; Spiritum sanflum adoramus ".

^ Tertul. , -yf ^z/. Praxeam, 5. — ^ Adv. Prax., 27. — 3 Ibld.^ 29. ^ Conira Noet., 8, P. 6^., 816. — s Ibid., 11, i". ^, 817. ^ Cfr. A. d'Ales, La Th^ologie de Si Hippolyte, Paris, 1906. ' " Duos quidem deos non dicam, sed unum; personas vero duas; oeconomiarr^ tertiam, gratiam dico San^H:! Spiritfts" (C. Noet., 14, P. G., 822).

614. Praxeani strenue impugnavit Tertullianus (213- 225) in libro ubi non minus lucide imitaiem stibstanticB quam trinitatem personarum asserit et variis comparationibus illustrat : " Unicum quidem Deum credimus, sub hac tamen dispensatione quam ceconomiam dicimus". Hanc porro ceconomiam ita declarat : " Custodiatur oeconomiae sacramentum, quae ^mitatem in trinitatem disponit, tres dirigens, Patrem^ et Filium, et Spiritum San6lum. Tres autem 7ion statUy sed gradu; nec substantid, sed formd; nec potestate, sed specie : tcnius autem. substanticE, et unius potestatis, quia unus Deus, ex quo et gradus isti et forma^ et species, in nomine Patris et Filii et Spiritus san6li deputantur " ^. Distin6lio inter personas est numerica :^^T)uos quidem delinimus, Patrem et Filium, et jam tres cum Spiritu san6lo, secundum rationem oeconomise, quae facit numertcm'\ Hi vero tres sunt wms Deus : " Et Pater Deus, et Filius Deus, ct Deus unusquisque " ^. Et infras : " Ita connexus Patris in Filio, et Filii in Paracleto, tres efficit cohaerentes, alterum ex altero, qui tres unum sint, non unus; quomodo di6lum est : Ego et Pater tminn sumus, ad substantiae unitatem, non ad numeri singularitatem" . — Speciatim Spiritns san6li divinitatem diserte asserit ejusque processionem a Patre per Filium4. Tertullianus igitur certo docet personarum trinitatem et substantiae unitatem.

Attamen, qu^ndo philosophice relationes inter Patrem et Filiiim '^xplicat, minus re(5te loquitur de generatione Verbi, quam temporalem supponit, et de ejus perfe6la sequalitate cum Patre : "Pater enim tota substantia est, Filius vero derivatio totius et portio, sicut ipse profitetur, " Quia Pater major me est"s. Exinde etiam infert invisibilem esse Patrem, pro plenitudine majestatis, visibilem vero Filium, pro modulo derivationis ^ Sed, ut jam diximus, imperfectus hic loquendi modus in rebus nondum definitis tantummodo arguit difficultatem dogma conciliandi cum philosophia^

7 Ad rem A. d'Ales, La Th^ologie de Tertullien, p. 103 : " II se meut dans ie sillage des anciens Apologistes... D'une part, il a voulu venger, contre les Monarchiens, la Trinite des personnes divines; d'autre part, il craint tout ce qui paraitrait compromettre la majeste du Dieu unique. Entre ces deux posi-

615. Novatianus, unus e Tertulliani discipulis, Romoe Sabellium confutavit in tradatu De Trinitate, magistri do6lrinam fusius etaliquando accuratius exponens, etsi ejus errores de generatione et in ferioritate Verbi non penitus correxit : " Regula exigit veritatis ut primo omnium credamus in Deu7ii Patrem et Dominum omnipotentem, id est, rerum omnium perfecftissimum conditorem'... qui est sublimitate omni sublimior et altitudineomni altior, et profundo omni profundior '... Etiam in Filiujn Dei, Christum Jesum Dominum Deum nostrum, sed Dei Filium''^. Postea Christum esse verum Deum verumque hominem late probat. Addit nos credere debere " etiam in Spiritum san^um, olim Ecclesiae repromissum, sed statutis temporum opportunitatibus redditum " *. Quanquam Spiritum non proprie nominat Deum, eum vocat divinam seterniiatem, cselestem virtutem, illuminatorem rerum divinarum. — De Filii generatione hsec habet : " Hic ergo, cum sit genitus a Patre, semper est in Patre. Semper autem sic dico, ut non innatum sed natum probem... Semper enim in Patre, ne Pater non semper sit Pater : quin et Pater illum etiam (quadam ratione) prsecedit, quod necesse est (quodammodo) prior sit qua Pater sit... Hic ergo quando Pater voluit, processit ex Patre; et qui in Patre fuit, processit ex Patre"^. Propius igitur veritatem accedit quam Tertullianus, quin tamen ejus loquendi modus sit omnino accuratus.

616. In Oriente, dogaia SS. Trinitatis duplici errore impugnatus est : sabellianisnio et tLnitarianisino. Contra Sabellii errorem seu modalismum scripserunt praesertim Origenes et S. Dionysius Alexandrinus.

Origenes, scholae alexandriuDe decus, ad modahstas alludit quando scribit quosdam esse qui existiment '' numero non differre Filium a Patre, sed utrumque non solum substantia, sed etiam subjecSto unum., secundum quasdam intelligentias, non secundum hypostasim diversos"^. Quibus dodrinam cathohcam opponit : " Nos autem qui tres personas, Patrem et Fihum atque Spiritum sandlum esse credimus "7... Postea ostendit Filium vere a Patre distingui, cum ab eo generetur et quidem ab ceterno : *' Non enim dicimus, sicut haeretici putant, partem aliquam substantiae Dei in Fihum versam, aut ex nuUis substantibus Filium procreatum a Patre, id est, extra substantiam suam, ut fuerit ahquando quandonon fuerit;sed, tions bien sures, il cherche avec plus ou moins de bonheur a marquer la ligne du ciogme. Son langage est tranchant, et, a considerer sa teneur obje(5live, parfois grossierement inexact; mais ces faiblesses de detail n'atteignent pas le fond du mystore ".

abscisso omni sensii corporeo, ex invisibili et incorporeo Verbum et sapientiam genitam dicimus absqueuUacorporali passione, velut si voluntas procedat a mentc... Sed et Joannes indicat quia Deus lux est, et Paulus designat quia Filius splendor lucis seternce sit. Sicut ergo lux nunquam sine splendore esse potuit, ita nec Filius quidem sine Patre intelligi potest, qui et figura expressasubstantiae ejus, et Verbum et sapientia dicitur"'. Verbum itaque vere est Deus, et quidem quoad substantiam xa0'o6atav i<jx\ Osoc; ^; ipse enim coslorum rex est, et ipsa sapientia estet ipsa justitia, et ipsa veritas^. Immo vere est 6(xoo6a-ioc;, id est unius substantiae cum Patre : '' Sic et Sapientia ex Deo procedens ex ipsa substantia Dei generatur. Sic nihilominus et secundum similitudinem aporrhoeae esse dicitur, aporrhoea gloriae omnipotentis pura et sincera. Quae utrseque simiHtudines manifestissime ostendunt communionem substantiae esse Filio cum Patre. Aporrhoea enim o}xoouato<; videtur, id est unius substantiae cum illo corpore ex quo est aporrhoea vel vapor""*. — De Spiritu san61:o quidem non tam diserte loquitur, sed ex omnibus attributis quse ei assignat, merito infertur eum esse Deum. Asserit siquidem Eum esse aeternum, omnia etiam futura cognoscentem, san61:um sicut Pcitrem et Filium, iisdemque honoribus dignum ^; et ahbi addit^ : " Ex quibus omnibus didicimus tantce esse au6loritatis et dignitatis substantiam Spiritus san^ti, ut salutaris baptismus non aliter nisi excellentissimae omnium Trinitatis audloritate, id est, Patris, et Fihi, et Spirittis sandti cognominatione compleatur, et ingenito Deo Patri, et unigenito ejus Fiho nomen quoque Spiritds sanfti copuletur. Quis ergo non obstupescat quanta majestas sit Spiritus sandti, cum»eum qui dixerit verbum in Fihum hominis, audiat sperare veniam posse, eum vero qui in Spiritum sandtum blasphemaverit, veniam non habere neque in praesenti soeculo, neque in futuro ".

Attamen fatendum est Origenem, dumdistindtionem personarum tam diserte asserit, in quemdam subordinatianismum propendere, docens Fihum ahquo modo inferiorem esse Patri etSpiritum Fiho^ Qua in re, Philonis influxum subire videtur.

617. Dionysius Alexandrinus, Origenis discipulus tanto studio Modahsmum impugnavit ut a quibusdam in subordinatiasmum incidere visus sit, et hac de causa Romano Pontifici Dionysio denuntiatus. Sed mentem suam clarius exposuit in Apologid quam

^ De principiis, IV, 28, P. G., XI, 402-403. " Seledla in Psalmos, homil. XIII, 134. — 3 in Matt., XIV, 7. ^ In epist. ad Hebr. f7-agm., P. G., XIV, 1308. s Deprincipiis, I, 3, 3-4; II, 2, i; II, 7, 3; IV, 28; V, 35. ^ De princip., I, 3, 2, P. G., XI, 147.

ad S. Pontificem scripsit. (a) Ibi declarabat se ateniitatem Verhi semper propugnasse ; " Cum sit splendor lucis aeternae, et ipse omnino seternus est. Luce enim semper existente, manifestum est et splendorem semper existere " '. (b) Pariter cofisubstantialitate?H Verbi xmmmo, negasse : comparationes forsan minus aptas ad veritatem exprimendam adhibuisse, et voce 6fj.oouaio<; non usum esse, etsi rem ipsam admitteret, quia hoc vocabulum in Scriptura non invenerat. Ceteroquin hac utitur analogia'' : " Verbum quippe est mentis emanatio, et (ut humano more loquamur) ex corde per os emittitur. Mens vero quae per Unguam prosilit, diversaesta verbo quod in corde existit... non tamen alterum ab altero distat, nec se invicem privantur : neque mens sine verbo est, neque verbum sine mente... Ac mens quidem est quasi pater verbi, in seipsa existens : verbum autem quasi fihus mentis, non ante ipsam quidem, sed neque extra ipsam fa6tum esse potest, sed cum ipsa existit et ab Ipsa germinavit. Eodem quoque modo Pater ille maximus, et mens illa universalis, ante omnia Fihum habet, Verbum, interpretem et angelum suum ". (c) Afifirmabat pariter se nunquam cogitasse Deum esse creatorem Filii 3.

Ita autem suam de Trinitate doftrinam contrahebat ^ : " Patrem dixi, et priusquam FiHi mentionem facerem, jam illum in Patre significaram : Fihum adjunxi, ac etiamsi Patrem non prius nominassem, is tamen in Filii nomine comprehensus fuerat : Spiritum sandlum addidi, sed simul et unde et per quem processerit adjunxi... Sic quidem nos indivisibilcin nnitateni in Trinitatem dilatamus, et Trinifatem iterum, quseimminui nequit, in unitatefn contrahimus ". Diserte igitur asserebat personarum trinitatem, simulque consubstantiahtatem et circuminsessionem, immo et generationem Verbi per mentem.

6l8. Modalismum simul et suhordinatianismum docuit Paulus Samosatenus^ episcopus Antiochenus : unica nempe in Deo est persona, in quo tamen duo attributa distinguere h*cet, Verbum et Sapientiam. Verbum dici potest a Deo genitum, sed non est magis subsistens quam verbum humanum : inspiravit Moysen et prophetas, sed speciatim Jesum, in eoque tanquam in templo habitavit. Christus est quidem merus homo, sed ceteris hominibus, ob sua munera virtutesque, multo excellentior ; quare accepit nomen super

• Ap. S. Athanasium, De sent. Dionysii^ 15, P. G., XXV, 502. — Apologia Dionysii periit, sed excerpta qusedam ab Athanasio allegantur in proefato opere.

omne nomen, et divinos honores, fa6lus est judex vivorum ac mortuorum, ideoque Deus vocari potest ^. — Qui quidem errores haud dissimiles sunt ab iis quos postea Sociniani et Unitarii advocaturi erant. — Damnati sunt in tripHci Synodo Antiochena (264-269); ibi tamen recepta non fuit vox 6[jioov(Jioc, non quia in se erronea erat, sed quia a Paulo Samos. usurpata fuerat ad favendum modahsmo ^.

619. Hic operae pretium est animadvertere Papam Dionysium fidem catholicam, contra sabellianos, tritheitas et subordinatianos, strenue propugnasse. In ep. contra sabelliajtos^ (an. 260), tres istos errores diserte reprobat, et rem ita concludit : " Neque igitur admirabilis et divina unitas in tres divinitates est separanda, neque fa6lionis vocabul' dignitas ac summa magnitudo Domini est diminuenda : sed credendum est in Deum Patrem omnipotentem, et in Christum Jesum ejus Filium, et in Spiritum San6lum : Verbum autem Deo universorum esse unitum. Quippe " Ego, inquit, et Pater ^muui sunius ", et " Ego in Patre^ et Patet in ine est ". Ita scilicet divina Trinitas et san6la monarchia:: praedicatio integra servabitur ".

620. Conclusio. Do6lrina Patrum ante-nicsenorum sic contrahi potest : divinarum personarum realis distin6lio, simulque earum divinitas, Deique perfe6la unitas diserte jam credebantur et praedicabantur; et exinde logice sequebatur trium personarum perfe6la sequalitas et consubstantia- Htas. Attamen quidam Patres, et si affirmarent Filium et Spiritum san6lum vere esse Deum, non satis clare intellexerunt hanc conclusionem in pra^missis contineri, sed, a philosophi^ graeca decepti, subordinatianismo faverunt : ex quo natus est Arianismus.

Dici autem nequit ante-nicaenos Patres mysterium SS. Trinitatis ignoravisse aut in essentialibus adulteravisse; ex allatis enim testimoniis constat eorum fidem re6lam

• Ejus doctrina invenitur in fragmentis quae collegit Routh, Reliqiiicc sacixe^ III, p. 286-367; et exponitur a S. Epiphanio, Hceres., LXV.

= Cfr. S. Athan., De synodis, XLIII, P. G., XXVI. ^dZ', S. Hilar., De synodis, LXXXI, LXXXVI, P, G., X, 535, 538; S. Basil., Epist., Lll, i, F. G., XXXII, 392.

fuisse, sed tantummodo quorumdam philosophica tentamina ad exph*candum dogma cathohcum fuisse imparia. — Quod ctiam historice constat ex eo quod defensores fidei orthodoxa^, tempore arianae controversise, confidenter adversarios suos ad Patrum anteriorum fidem et traditionem provocarunt. Ita, v. g., 5. Athanasiiis^ : " Vos autem, o novi Judaei, quos demum assertionum vestrarum patres ostendere valetis? Ne unum quidem e prudentibus et cordatis nominare potestis ". E contra Ariani fraudibus utebantur, ut suam occultarent haeresim simphcesque deciperent ^. Atqui hsec duo manifeste supponunt tunc temporis generalem persuasionem fuisse, Patres priorum saeculorum Trini tati omnino favere; ergo. Revera S. Angustinus^i scribit : " Omnes quos legere potui, qui ante me scripserunt de Trinitate, quae Deus est, divinorum hbrorum veterum et novorum tra6latores, hoc intenderunt secundum Scripturas docere, quod Pater et Fihus et Spiritus San6lus unius ejusdemque substantiae inseparabih sequahtate divinam insinuant unitatem, ideoque non sunt tres dii, sed unus Deus, quamvis... Pater non sit, qui Fihus est... Spiritus Sanctus nec Pater sit, nec Fihus, sed tantum Patris et Fihi Spiritus San6lus... Haec est fides mea, quando haec est catholica fides ".

II.Gatholica traditio aC.Nicaeno adC.Lateranense IV breviter delineatur.

Tria exponenda : i° controversia ariana; 2° controversia macedoniana;. 3° TritJieisuii condemnatio.

1° Ariana controversia^.

621. (A) Arianismus exponitur. Arius, e Lybia ortus Luciani Antiocheni discipulus,Alexandrinus presbyter,gnostico principio imbutus quod Deus, prae sua excellentia, non

' Cfr. S. Athanas., Epist. ad Episc. ^gypt., 18; S. Hilar., de Trinitatej

^» J. H. Newman, The Arians of the /ourtk century;'M.ot\i\tv^ Athanase le Grand {ira.d. de rallemand), Paris, 1840; Melvill Gwatkin*, The arian controversy^ London, 1898; te Bachelet, Arianisme^ ip Z)ict. deth^ol. {Vacant).

possit dire6le inferiores creaturas producere et regere, subordinatianismum renovavit atque exaggeravit. Coatendebat enim solum Patrem esse ingenitum atque aeternum, solum proprie Deum; Verbum autem, utpote genitum, initium habuisse, ideoque non esse seternum, nec infinite perfe6lum, sed praecellentissimam creaturam, quam Pater non e propria substantia sed ex nihilo voluntate sua creaverat; Deum Verbo usum fuisse tanquam organo ad creandum mundum hominesque redimendos; Spiritum san6lum esse pariter creaturam, non solum Patri, sed Filio inferiorem, cui nec divina substantia nec divina gloria competit. Cujus errores strenue impugnaverunt : Alexander^ Alexandriae episcopus qui coa6la synodo centum fere episcoporum, Arium pertinaciter haeresi adhaerentem excommunicavit; et praecipue Athanasius^ hujus ecclesiae tunc diaconus, postea episcopus, qui non solum eruditis operibus, sed etiam multarum. persecutionum patienti toleratione, dogma catholicum invi6le propugnavit. Non pauci tamen episcopi et sacerdotes, prsesertim ^gyptiaci et Syriaci, subordinatianismo plus minusve infe61;i, novam haeresim amplexi sunt et propagarunt. Cui etiam faverunt ii omnes qui plus minusve erroribus gnosticis, sabellianis, subordinatianis imbuti erant, necnon quidam c Graecis exemplo Constantini conversi, sed ab hellenicae philosophiae erroribus non satis alieni. Ita mox late diffusus est Arianismus.

622. (B) Concilium Nicsenum. Ad pacem Ecclesiae reddendam, an. 325, NiccBcs in Bithynia, congressum est primuin universale concilium^ in quo acriter Arjus suos errores defendit, Athanasius vero non minus fortiter impugnavit. Primum quaedam formulae fidei propositae sunt, quas Ariani in sensum haereticum detorquebant; tandem, post multas disceptationes, definitum est Verbum esse Patri consubstantiale, o^j.ocociov, ut ita omnis aequivocatio tolleretur. Fidei formula haec erat^ : " Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, natum ex Patre unigenitum, hoc est de sub-

stantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum de Deo vero, natum, non fa6lum, unius substantiae cum Patre, quod Grcece dicunt honiozision, per quem omnia fa6la sunt... Et in Spiritum san6lum... "

623. (C) Arianismus postnicaenus. Quidam tamen ex Arianis Nicaeno decreto acquiescere noluerunt, inter quos ipse Arius, Eusebius Nicomediensis, Theognis, qui, primum a Constantino in exsilium missi, postea in patriam revocati, astute hseresim iterum propagarunt, juvante praesertim Constantio imperatore. Quibus accesserunt Eusebii Caesareensis ah*ique Subordinatianismo faventes. Quorum ope, jussuque Constantii, Athanasius damnatus est, multique defensores cathoHcse fidei in exsiHum missi.

Intestina autem dissidia orta sunt inter Arianos, qui in tres praccipuasse6las divisisunt : (a) Stridiores hudim {Afiomoei, Eiinomiani) dicebant Verbum esse omnino Patii dissimile avo'|j.otov. (b) Scmi- Ariani, quorum duces fuere Basilius Ancyranus et Auxentius Mediolanensis, hanc impietatem reprobantes, docebant FiUum Dei creaturam non esse; dicere tamen nolebant eum esse Patriconsub- Ktantialem, sed Ei similem 6fj.oiou(n'ov. (c) Inter oppositas se6las tertia mox apparuit, duce Acacio Csesareensi, se6ta homxoru7n qui, ad cpnciliandos omnes Anti-nicsenos, dicebant Filium esse Patri similem, o[j.oiov. — Diversse igitur fidei formulse adiversis se6tis confe6lse sunt, inter quas qusedam sequivocae, quseda vero heterodoxse erant.

Defun6l;o autem Conslantio imperatore, exsules episcopi in patriam revocati sunt, fidemque cathoUcam iterum invi6le prsedicarunt; et non obstante Valentis imperatoris persecutione, orthodoxia in Imperio prsevaluit. Tandem hseresis ariana, quse Germanas tribus invaserat, sseculo VI prorsus evanuit.

624. Praecipuus orthodoxiae defensor contra Arianos fuit ^. Athanasius^, Q.\x]\xs do6lrina de Trinitate sic breviter contrahitur^ : — (a) Verbuni, utpote nos deificans seu deos di'^ciens per participatione^n, est Deus ac Dei FiHus vere et natura (seu per essentiam). Cum sit Filius, numerice distinguitur a Patre; item, cum sit FiHus, est^ejusdem substantiae ac Pater, immo est ipsa Patris substantia quae estomnino divisionis ac diminutionis expers. Unde Verbum a

' Tixeront, Histoire des dogmes, II, p. 67-76; de Regnon, Etudes dethiologie posilive siir la Sainte Trinit^, Etudes XIII -XX, PP. 74, 200, 300; Etudes XXI-XXVII, passim.

Patre procedit non per creationem, sed per generationern : Qui enim prodiicit imaginem sui perfe6lam, et quidquid est in se communicat, substantiam scilicet, naturam et gloriam, ille merito dicitur generare. Praeterea generat Pater necessarib simul et libenter^ sicut seipsum necessari6 ac libenter vult et amat. Ex his sequitur hanc generationem esse aeternam, cum Deus semper fuerit Pater : kimen enim non potest non lucere, fons non potest non effluere; sequitur etiam quod Filiustotam Patris substantiam possideat, et sit Patri ou.oovatog : quse vox indicat Patrem et Filium unam et eamdem substantiam numericam habere, et unum ab altero oriri ^. (b) Similiter, Spiritiis sanctus^ cum nos per inhabitationem suam, divinitatis participatione vivificet, ipse est Deus per essentiam : quod confirmatur ex eo quod Spiritus san6lus cum Patre et Filio connumeretur. Ita Spiritus san6lus est oaooOo-toc Patri et Filio, seternus sicut Pater et Filius : unde nihil creatum in Trinitate inveniri potest, ciim sit tota unus Deus : oA/] ^k^ si; 0£o; ecrt 2.

Quae do6lrina, etsi omnino orthodoxa, complemento indigebat 3.

2° Controversia macedoniana.

625. (A) Macedonianismus exponitur. Jam Arius et Eunomius ex principiis suis deduxerant Spiritum san6lum non esse Deum, sed creaturam a Filio Dei fa6lam eique inferiorem, Cum autem controversia praecipue de divinitate Verbi ferveret, haec conclusio parum animos commovit. Sed, circaan. 360, multi semi-ariani explicite docuerunt Spiritum esse creaturam angelis similem, Deique ministrum. Eodem fere tempore, in Africa, quidam fideles et pastores, etsi re6le

• nXTQpTjc; yocp xal T&Xsidi; laxiv 6 naxT)p xal 7rXT)pa)[j.a OcdTTjxd^ iariv t Tidf;. Cont. Arian.^ or. III, j.

3 Nam solum Patrem Athanasius per excellentiam Deum appellat, terminos ouata et bTzoaiaiic, indiscriminatim adhibet ad substantiam divinam designandam, aliunde vocem TrpdaajTiov, ad melius cavendum Sabellianismum, respuit : unde proprio termino caret ad significandas divinas personas. Ceteriim non inquirit quid sit divinarum personarum constitutivum, quomodo hse inter se opponantur et distinguantur, quomodo, etiam per remotas analogias, possimus concipere mysterio plenas operationes quibus procedant.

Haec omnia labore et ingenio Cappadoctim in Oriente et S. Augustini in Occidente perficienda erant, ^\ infra declarabitur, nn. 692, 696.

de Filio cogitarent, eumdem errorem amplexi sunt. Quos strenue confutavit S. Athanasius in epistolis ad Serapionem. Semi-Ariani divinitatem Spiritus impugnantes, di6li sunt Pneumatomachi^ et Macedoniani^ quia putabatur Macedonium istum errorem tenuisse (etsi id minime certum est), vel MaratJioniani^ quia ducem agnoscebant Marathonem Nicomediensem.

(B) Macedonianismus damnatur. Jamvero hujusmodi haeresis, a S. Athanasio, S. Basilio, S. Ambrosio aliisque impugnata, damnata fuit a Damaso Pontifice, et a C. Constan tinopolitano.

S. Damasus, in C. Romano IV (an. 380) catholicam veritatem contra Macedonianos sic definivit ^ : " Si quis non dixerit Spiritum san6lum de Patre esse vere ac proprie, sicut Filius, de divina substantia et Deum verum, anathema sit. Si quis non dixerit omnia posse Spiritum san6lum, omnia nosse et ubique esse, sicut Filium et Patrem, A. S.... Si quis non dixerit Patris et Filii et Spiritus san6li unam divinitatem, potestatem, majestatem, potentiam..., A. S.... Si quis tres personas non dixerit veras Patris et Filii et Spiritus san6li osquales^ semper viventes, etc, A. S... " Ibi non solum divinitas et consubstantiah*tas Spiritus san6li, sed etiam perfe6la aequalitas trium personarum lucide definiuntur.

C. Constantinopolitanuw..ce£Mme.mc\jim secundum (an. 381) anathematizavit " omnem haeresim, et speciaHter Eunomianorum vel Anomoeorum, et Arianorum vel Eudoxianorum, et Macedonianorum vel Spiritui san^o resistentium " ^. Pr^terea accepit et rata habuit haec verba, quae jam paulo antea Symbolo Nicaeno addita fuerant ad Macedonianos errores repellendos : " Et in Spiritum san6lum, Dominum et et vivificantem, ex Patre procedentem, cum Patre et Fiho adorandum et conglorificandum "3.

Quibus definitionibus in tuto posita est fides cathoHca de trinitate personarum in unitate naturae, de perfe6la consubstantiahtate Patris et FiHi et Spiritus sancti.

^ P. L., XIII, 358 sq.; Deiiz-Bann., 74 sq. (38 sq.) "" Mansi, Concilia, III, 566; Denz-Bann., 85 {46). 3 Mansi, ibid., 565; Denz-Bann., 86 (47).

Ejusdem temporis Patres non solum unitatem in trinitate profitentur, sed etiam mutuam trium personarum in se invicem inhabitationem seu ciranitincessionemy unitatem operationis ad extra^ aeternam generationem Filii a Patre, pariter seternam processionem Spiritus a Patre per Filium, ita ut sequentibus saeculis nonnisi in secimdariis pun6lis profecerit do6},rina de Trinitate^.

30 Tritheisnms damnatur.

627. Quia tamen confusa^ adhuc erant philosophicae notiones/m'^/^<^ et nattirce, quidam novi errores occasione data apparuerunt.

(A) Ita, mediante saeculo VI, Joannes Philopomis^ Alexandrinus, philosophiae magister, naturam et hypostasim confundens, docuit tres esse naturas in Deosicut et tres personas; ita viam parabat tritheismo, proptereaque in Conc. cecumenico V ut haereticus damnatus est^.

(B) Saec. XI, Roscellinus, NominaHum Do6lor celebris, docuit tres in divinitate personas esse tres realitates, eo fere modo inter se distin6las, quo tres animae et tres angeYi differunt (secus enim, tres divinae personae, non sola Verbi persona, incarnatae fuissent); eas vero, utpote una potentia et voluntate praeditas.aliquid unum efformare. Quem errorem S. Anselmus impugnavit^ et damnavit Synodus Suessionensis^ 1092.

(C) AhhdiS Joachim (XII saec,),putans theoriis Petri Lombardi in Deo induci quamdam quaternitatem, essentiam videhcet quae non esset neque Pater, neque Filius, neque Spiritus San6lus, huncque errorem vitare volens, in alium inci-

• Dodlrinam theologicam Ecclesiae GrcBca circa Trinitatem sic contrahit J. Tixeront : " En Dieu, trois hypostases, une seule substance, unseul Dieu : les trois hypostases inckises, en quelque sorte, l'une dans l'autre (circumincession), et n'ayant qu'une meme action, comme une meme connaissance et une meme volonte; egales d'ailleurs et egalement adorables : le Pere inengendrcj source de la Trinite, le Fils eternellement engendre, le Saint-Esprit eternellement procedant du Pere par le Fils : les trois personnes consubstantielles : telles sont les grandes lignes de la doctrine a laquelle lessiecles suivants n'ajouteront que des complements d'importance secondaire. " {Histoire des dogmes, II, p. 88).

dit; docuit enim inter tres personas divinas exsistere tantum unitatem moralem, eam scilicet quae oritur ex consensu voluntatis, et exsistit inter christianos : ex quo pariter sequebatur tot esse naturas distin6las quot sunt personae in Deo : damnatafuit ejushaeresisin Conc. LaUra?ienst /V (121 s),uhl definitum est in Deo Trinitatem esse, non quaternitatem; et distin6lionem esse realem in personis, non autem in natur^, quae eadem est identice in tribus personis (supra, n. 548).

628. Conclusio : Mysterium SS. Trinitatis, jam clare in Scriptura contentum, et a Patribus ante-Nicaenis traditum, distiii^lius expositum est occasione Arianismi et Macedonianismi : definiendo consubstantialitateni Filii et Spiritus san5li cum Patre, simulque realein distin^lionein Pllii qui a Patre generatur et Spiritus san6li, qui a Patre et Filio procedit, Ecclesia saeculo quarto jam declaraverat quidquid essentiale est in hoc mysterio. Attamen, cum voces natura et persona^ praesertim in Oriente, nonnisi confuse a multis intelligerentur, per ab*quot saecula, antiqui errores inter quosdam christianos viguerunt, novique errores, etsi minoris momenti, usque ad saeculum XII, a paucissimis admissi sunt.

Post definitionem C. Lateranensis IV, nuUus inter Catholicos ortus est error de personarum trinitate et naturae unitate, sed solum de processionibus, ut infra dicetur, nn. 635, 641.

Art. II. De divinis processionibus.

629. Exposita substantia mysterii SS. Trinitatis in thesi praecedente, intimiorem et accuratiorem hujus notitiam adipisci nitemur, divinasprocessiones investlga.ndOyqmbus Fih'us a Patre oritur, Spiritus autem ab utroque.

Dodlrina cathohca de processionibus his verbis Symboh' Athanasiani continetur : " Pater a nullo est fa6lus, nec creatus, nec genitus. FiHus a Patre solo est, non fa6lus, nec creatus, sed genitus. Spiritus S. a Patre et Filio non fa6i:us, nec creatus, nec genitus, sed procedens ". De fide est ergo Patrem a nullo procedere, Filiuin a Patre procedere per generationem, et Spirituni ab utroque per simpHcem processionem.

630. Ad cujus intelligentiam, quid sit processio sive in genere sive in Deo declarandum est.

(A) Processio (ex.TToplucjt;, Tzpo^ol^/i) in genere est origo unius ab altero : sic, v. g., lux a sole, filius a patre procedit. Duplex distinguitur : (a) transiens seu ad extra, quando effe6lus extra causam producitur, v. g., in humanis, filius est extra patrem ; (b) immanens seu ad intra, quando efife6tus remanet intra causam seu principium, ut cogitatio quae manet intra mentem.

(B) In Deo pariter duplex processio distinguitur : (a) una ad extra, qua creaturae ab ipso procedunt sicut efife^lus a causa; (b) altera ad intra, qua una persona procedit ab altera tanquam principiatum a principio, et remanet intra divinam essentiam. Unde processio in 'Dqo, passive spectata, definiri potest : origo uniiis personce divince ab alid vel a duabus aliis per ejusdem numero naturce communicationem. ASlive autem spe6lata, est operatio immanenSy qtm vita divina communicatur personce quce procedit.

Patrem a nullo procedere tota Traditio diserte asserit, docens Patrem esse oLyivriTo^ vel aysyy/jrov, idest nec creatum nec genitum. Quare in decreto pro Jacobitis, Florentinutn declaravit : '' Pater, quidquid est aut habet, non habet ab alio, sed cx se, et est principium sine principio " '.

Remanet igitur ut dicamus de processione Filii per generationem, et de processione Spiritits San^i per spirationem.

§ I. De processione Filii PER GENERATIONEM.

631. In creaturis, generatio strifio sensu intelle6la, ea scilicet quae praedicatur de viventibtis, definitur : origo viventis a principio vivente et conjun^o, in similitudinem naturtB.

Explicatur : (a) origo viventis a vivente : quibus verbis significatur tum generantem, tum genitum vita prseditos esse debere; sic Adam e luto fadlus, sed non genitus dici potest, quia lutum vita caret.

(b) 2i principio conjunno, id est generans debet genito conjungi per a6tivam communicationem propriae substantiaeaut saltem partis illius substantise; hinc Eva, ex Adamicosta efformata, ejus filiadici

nequit, quia in illo opere Adamus passive se habuit; Angeli pariter dici nequeunt filii Dei sensu proprio, quia divinam substantiam a Deo non acceperunt.

(c) in similitudinein naiurce : duo hic exprimuntur, genitum smiilem esse debere generanti per receptionem ejusdem naturae saltem specificae, et insuper generationem ex se tendere debere ad illam similitudinem producendam.

Quae quidem notio analogice in Deum transfertur, demptis omnibus imperfe6lionibus, eo sensu quod Pater totam suam vitam et naturam absque ulla imminutione Filio communicat, et quidcm ab aeterno, ita ut Filius eamdem niimerice habeat 7iaturam ac Pater, et ab Eo non differat nisi in quantum accipit vitam quam dat Pater.

632. Thesis, Secunda persona S. Trinitatis a prima procedit a tota seternitate per veram generationem. De fide est ex C. Nicceno jam citato (n. 622) contra Arianos et omnes qui dixerunt Verbum seu Christum vocari Fih*um Dei sensu lato, seu per adoptionem. Probatur : —

633. 1° Scriptura. Ille est FiHus Dei verus et non adoptivus tantum qui vocatur fihus simpliciter et per excellentiam, ^Wus proprius, et fihus genitus; atqui hsec tria de Verbo praedicantur :

(A) T>\c\.\xr fili?ts Dei simpliciter^ et quidem modo excellentiori quam nos; nam de illo legimus : " Pater diHgit Filium et omnia dedit in manu ejus "^, dum de hominibus dicitur : " Accepistis Spiritum adoptionis fiHorum in quo clamamus : Abba, Pater " 2. Ex quo patet maximam esse differentiam inter Verbum Dei et nos; Ipsum siquidem vocatur FiHus sine addito^ dum homines filii adoptionis dicuntur; insuper Ipsi omnis potestas datur, " omnia dedit in manu ejus ", dum fiHi Dei adoptivi orare debent ut a misericordia Dei quaecumque necessaria obtineant. Praeterea homines non efificiuntur fiHi Dei nisi per Ipsum : "quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri"3 ; ergo Verbum non est FiH'us Dei eodem sensu ac homines, sed est vere et generatione taHs.

(B) Dicitur fiVius proprms, verus filius faniilias per comparationem ad filios adoptivos, qui sunt tantum famuli : " Qui etiam p7'oprioY\X\o suo non pepercit... Filius Dei venit ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio ejus "^ ; et alibi : " Moyses quidem fidelis erat in tota domo ejus tanquam famulus... Christus vero tanquam Filius in domo sud "2; jamvero filius proprius et verus filius familiae est filius naturalis, non adoptivus.

(C) Dicitur tandem filius genitus, immo et tmigenitus : " Unigenitus qui est in sinu Patris ipse enarravit "3 ... " Sic enim Deus dilexit mundum ut Filium suum unigenituin daret " 4 ; atqui haec verba veram et propriam generationem indicant; filii enim adoptivi multi sunt, nec generantur. Fatemur equidem in uno vel altero loco homines dici etiam genitos esse a Deo, sed statim adduntur verba, quae metaphoram indicant, ut mjacobo : ''^ voluntaiHe enim nos genuit verbo veritatis " 5, ubi tum voluntarie tum verbo veritatis manifeste indicant hic agi de adoptione tantum, dum e contra verba adhibita pro generatione Verbi ex contextu novam vim accipiunt, ut ex di6lis apparet.

Quod confirmatur omnibus textibus supra allatis de divinitate et consubstantialitate Verbi, nn. 591, 593, 594, 597.

634. 2° Traditione. Praeter Symbola, jam allegata, quae aperte hanc generationem asserunt, Patres saepe eam commemorant, etsi quidam, philosophicis theoriis decepti, eam in tempore locum habuisse doceant, ut supra animadvertimus, nn. 609, 614, etc.

Ita Tatiamis scribit ^ : " Ouemadmodum enim ex una face multi ignes accenduntur, nec tamen primae facis, ob plures accensas faces, lux imminuitur : sic Verbum ex Patris potentia prodiens, genitorem Verbi expertem non fecit ". — Origenes7 : ** Magis ergo sicut voluntas procedit e mente, et neque partem aliquam mentis secat, neque ab

ea separatur aut dividitur, tali quadam specie putandus est Pater Filium genuisse, imaginem scilicet suam, ut sicut ipse invisibilis est per naturam, ita imaginem quoque invisibilem genuerit. Verbum enim est Filius, et ideo nihil in eo sensibile intelligendum est. Sapientia est, et in Sapientia nihil corporeum suspicandum est". Et alibi ^ : " Salvator noster splendor est glorise, splendor autem non semel nascitur, et deinceps desinit nasci : quotiescumque ortum fuerit lumen, ex quo splendor oritur, toties oritur et splendorgloriae. Salvator noster sapientia est Dei. Sapientia vero splendor est lucis seternae. Si igitur Salvator semper nascitur... si semper ex Patre nascitur Dominus"... — S. Athanasius^, Arianorum difficultates contra generationem Verbi solvit, animadvertendo in hac generatione minime inveniri imperfe6liones quae humanae generationi insunt : " Nec enim hominum similis est Deus, nec Pater ex patre est, unde nec patrem geniturum gignit... Hinc in sola divinitate Pater proprie pater est, et Filius proprie filius, atque in his solis constans firmaque est Patris et Filii conditio, ita ut Pater sit semper pater, et Filius semper filius... Si omnes fatentur Deum non eo modo esse quo nos sumus, sed esse ut Deum, nec creare ut homines creant, sed creare ut Deum : simiHter quoque clarum est eum gignere, non ut gignunt homines, sed ut gignit Deus ".

S. Augustinus^ contra Arianos, ostendit non solum generationem Verbi esse aeternam, sed etiam distin6lionem Filii a Patre diversitatem substantiae minime involvere, cum discrimen sit in relativo non autem in natura : " Dicitur enim ad aliquid, sicut Pater ad FiHum, et FiHus ad Patrem, quod non est accidens : quia et iUe semper Pater, et ille semper FiHus... Quamobrem, quamvis diversum sit Patrem esse et FiHum esse, non est tamen diversa substantia : quia hoc non secundum substantiam dicuntur, sed secundum relativuni; quod tamen relativum non est accidens, quia non est mutabile " 3.

Corollaria.

635. 1° Rejiaendiis est error, nunc omnino antiquatiis, Harduini et Berruyerii^ docentium ideo Jesum Christum appellari Filium Dei in Scripturis, non quia Verbum a Deo seternaliter procedit per veram generationem, sed propter unionem humanitatis suae hypostaticam cum secunda divina persona; adlionem nempe, qua Deus naturam humanam Christi in utero Virginis efformavit Verboque univit, veram generationem dici posse ac debere. — Hujusmodi error merito a Clemente Jf/// reprobatus est tanquam veritati catholicae praejudicium inferens.

(a) Etenim Symbola, Concilia et Fatres, ex jam di6lis, diserte asserunt Jesum Christum ideo esse FiHum Dei quia idem est ac Verbum (incarnatum) ex Patre natum ante omnia scecula. — Patres quidam antiqui affirmaverant quidem Verbum non ab aeterno, sed ante creaturas fuisse genitum; in hoc autem ab Ecclesia reprehensi sunt, ut didlum est supra, nn. 548, 624; et aHunde haec opinio multum ab errore Harduini differebat.

(b) Insuper a(!:tus quo Deus efformavit humanam naturam Christi in sinu B. Marise Virginis non est vera generatio, quia humanitas Christi non est ejusdem naturss ac Deus, ac proinde deficit ultima conditioad generationem requisita, sciHcet similitudo naiurce; ergo Verbum non fa6lum est Dei fiHus in ipso Incarnationis instanti, sed taHs jam erat ante saecula.

636. 2° Verbuin seu Filius procedit a Patre per generationem intelle^iualem seu ab intelle^u Patris. Theologice certum est contra Durandum qui contendebat FiHum procedere a natura Patris prseintelle6la intelle6lui et A^oluntati.

(A) Ex Scriptura infertur tanquam conclusio theologica. Etenim idem qui dicitur Filius vocatur etiam Verbum 2. Atqui hic non agitur de verbo exterius prolato, ut ex contextu patet, sed de verbo immanente. Verbum autem immanens est foetus intelle6lt\s, ut merito docent Patres " TTpo; VO^JV 16^0; " 3.

637. (B) Diserte Patres hanc do6lrinam asserunt, eamque colligunt ex eo quod Filius dicitur non solum Verbum, sed etiam Sapientia et imago Patris.

' Harduini et Berruyerii errores fuse exponuntur et confutantur a Legrand, de Incarnatiojie {Migne^ Theol. Cnrs., IX, 1027 sq. ).

3 Ita, inter alios, S. Gregor. Naz., Orat. theoL^ 4, versus finem, P. G., XXXVI, 129; S. August., De Trinitate, XV, 10-17, P-I», XLII, 1069-1079.

Ita S. Athanasius'^ : " Neque enim extrinsecus depi6ta est Dei imago^ sed ipse Deus ejus est genitor, in qua seipsum intuens eadem delecStatur, sicut ipse Filius dicit : Ego eram, qua dele(5tabatur. Quando igitur non videbat seipsum Pater in sua imagine aut quando non deledlabatur, ut quis dicere audeat : Ex nihilo est imago, neque dele6iabatur Pater antequam esset imago? Quomodo enim seipsum videat fa6lor et creator in creata et fa6ta substantia? Talem namque necesse est esse imaginem qualis ejus Pater est. " — Pariter S. Hilarius^ : " Vivefifis vivens iinago Q^it^ etex eo natusnon habet naturae diversitatem, et in nullo diversus tenet naturse ejus, ex qua non diversus est, potestatem. Quod ergo imago est, eo proficit, ut Patrem Deum unigeniti Dei significet nativitas, significet autem ut forma ipse et imago invisibilis Dei; et per hoc non amittit naturae unitam similitudinem, quia nec careat virtute natune ". Ciarius etiam S. Cyrillus Alex. ^ : " Quid, obsecro, de Joanne statues, qui Filium vocat Verbum atque hanc j?iaxime propriam appellaiionem ei tribuit, qu?eque essentiam ejus maxime manifestet? " Et alibi'* : " Verbum et sapientia et splendor et charadter atque virtus Patris Filius appellatur. Verbum quippe et sapientia dicitur propterea quod ex mente et in mente est proxime et indivulse, et propter mutuam, ut ita d-icam, immissionem ". — Tandem S. BasiliuSy rem ita contrahit^ : " Quis erat in principio? Verbum, inquit... Cur Verbum? Ut perspicuum sit processisse ex mente. Cur Verbum? Quia citra passionem genitum est. Cur Verbum? Quia imago est genitoris, totum in se genitorem ostendens, nihil inde separans et per se perfedlum subsistens ".

638. Hic operae pretium est divinum Verbum cum verbo mentis nostrge conferre, ut in quibus conveniant et in quibus discrepent pateat ^

(A) Haec sunt utrique communia : (a) utrumque verbum est expressa cognitio, seu terminus cognitione produ6lus, similitudinem habens rei qu^ mente percipitur. (b) Sicut verbum nostrum rei cognit?e expressa est imago, ita Verbum divinum est perfe6lissima Patris imago et figura. (c) *' Quemadmodum verbum nostrum a mente gignitur, nec idem est omnino quod ipsa mens, nec plane diversum; nam cum a mente proficiscatur, aliud est quam mens; et ciim mentem ipsam indicat, non est prorsus ab illa diversum, sed cum sit unum natura, aliud tamen subje6to est; sic et Dei Verbum,

' Orat. I cont. Arian., P. G., XXVI, 54. *Z>^ Trinit., 1. VII, n. 37, P. Z., X, 251. 3 Thesaurtis, assert. 19, P. G., LXXV, 314. *> Injoan., 1. I, c. 5, P. G., LXXIII, 82.

^ Homil. in illud : In principio erat Verbum, P. (;., XXXI, 475. ^ Cf. S. Thom., C. Gent., IV, c. 13; Petav., 1. VI, c. 2; Hurter. n. 255; Monsabre, Conftr., Car. 1874, p. 180.

qui Filius est, quatenus propria subsistit persona, ab eo distinguitur a quogenitum est; quatenus autem illa in se exprimit quse cernuntur in Deo, unum natura cum illo est"^ (d) Sicut verbum mentis sine corruptione concipitur et paritur, ita Filius modo intelledluali ac virgineo a Patre est genitus. (e) " Potest esse verbum nostrum quod non sequaturopus; opus autem esse non potest, nisi prsecedat verbum; sic et Verbum Dei potuit esse nulla existente creatura, creatura vero nuUa esse posset, nisi per ipsum, per quod facSta sunt omnia " ^

(B) Nonnulla tamen sunt discriinina inter Verbum Dei et nostrum: (a) creatum verbum non ex ipsa procedit essentia dicentis, sed ex ejus scientia, proindeque accidens est, dum Verbum Dei ex ejus essentia prodit, cum in eo esse et intelligere sint quid unum et idem, et est vere subsistens. (b) Creatum verbum non est coaevum illi a quo producitur, nec perpetuum, sed identidem oritur atque interit; dum Verbum Dei est Patri co?eternum et immutabile, perpetuoque gignitur. (c) Verbum nostrum ex indigentia producimus, Pater vero ex abundantia et fecunditate Verbum dicit et profnndit.

639. 30 Non est alia distin£lio inter Patreni et Filiuiu ac distinSIio originis. Etenim Filius procedit quidem a Patre, ut diximus, ac proinde ab ipso originem ducit, sed simul totam naturam divinam, et quidem infinitam, a tota seternitate accipit, ac proinde sub respe6lu naturae, temporis, dignitatis, potentiae, est perfe6le Patri aequalis, juxta illud Christi : " Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt " 3.

Unde dici nequit Filium a Patre esse dependentem proprio sensu, ea nempe dependentia quae ex indigentia et imperef6lione oritur. Nam tantae perfe6lionis est esse divinum ut exigat subsistere in tribus personis, itaut Filius tam necessario existat quam Pater : omnes enim operationes ad intra^ quatenus Deum ipsum spe6lant, necessariae sunt, ut di6lum est in 7>. de Deo Uno (n. 486); insuper Verbum a Patre naturam accipit non quasi prius non habens et postea accipiens, sed quia hoc ipsum quod est, ab aeterno totum simul habet a Patre4.

' S. Joan. Damascen. , de Fide Orthodoxd, 1. I, c. 6. ' S. August., de Trinit., 1. XV, c. ii, P. L., XLII, 1073. ^Joart., XVI, 15. — Cfr. S. Thom., Settt. lib. 7, dist. 9, q. 2, a. \ Contra errores grcec, 1. I, c. 2; I p., q. 42, a. 2. ^ Cf. S. Thom., de Pot., q. 10, a. i ad 13.

640. O^jmunf quidem adversarii ex do6lrina superius exposita sequi, alias personas SS. Trinitatis intelle6lu carere, cum intelli' gere ?,\t proprium Patris. Ut difficultas solvatur, sciendum est duplex intelligere in Deo distingui posse : (a) intelligere absolutum seu essentiale, quod nihil aliud est nisi essentia divina intelligens, et illud commune est tribus personis; (b) intelligere relativum seu notionale, quod consistit in illo speciali a6lu quo Deus, seipsum co gnoscendo, generat Verbum, et illud soli Patri convenit.

§ II. De Processione Spiritus Sancti.

641. Status quaestionis'.- Do6lrina catholicaest Spiritum procedere tuin a Patre tum a Filio, et quidem tanquam ab unico principio et unicd spiratione.

Jamvero oHm Eunomiani et Macedoniani negaverunt Spiritum S. a Patre procedere; sed cum contrarium expressis verbis in Scriptura doceatur, " mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Fatre procedit"'', statim ille error in C. Constantinop. (381) damnatus est. Postea Theodoretus (fl. c 434) et Monothelitce processionem Spiritus S. a FiHo impugnarunt, quin tamen res ex professo disputata fuerit : tunc enim temporis totus controversioe oestus circa unionis hypostaticre quaestionem ferebatur. Qui tamen error ab lconoc/astis {Ylll s.) renovatus fuit.

Quarein quibusdam concihis provincialibus Hispanise, Gallise et Germanise qu?estio ventilata fuit num Spiritus S., sicut procedit a Patre, ita procedat a Filio. Ad rem definiendam, primum in Hispania, posteaque in Gallia et Germania, particula Filioque Symbolo Nicaeno addita fuerit, ut expresse declararetur Spiritum tum a Patre, tum a Filio procedere. Qaam quidem additionem Leo 111 primum sancire noluit, etsi expHcite fidem suam de processione Spiritus S. ab utroque professus fuit^, ne Ecclesise particulares in recitatione SymboH ab Ecclesia Romanadifferrent; successu tamen temporis (IX s.), Romani Pontifices eam receperunt et approbarunt.

Eodem vero sseculo Photius, iniquus Sedis Constantinop. invasor, et a Nicolao I juste damnatus, a Latina Ecclesia sese sejunxit, inter alios errores docens Spiritum S. a Filio non procedere; post ejus mortem, unio inter utramque Ecclesiam restituta est, sed iterum fra6ta Michaelis Cosrutarii pessima, ambitione;et licet praefatus error in Conc. CEcumenicis Lugdunensi (1274) et Florentino (1439), quibus Grseci aderant, damnatus fuerit, adhuc in OrientaH Ecclesia hodie retinetur^

» Cf. Petav., lib. VII, c. i; Knoll, § 104, nota 2. — ^Joa., XV, 26. 3 Cf. Natal. Alex., diss. 10 in saec. 15.

*" Ita, V. g., Anthimjis, Patriarcha Constantinopol., qui in Epistola Encyclica el Synodali (in periodico Neologos 12 06t. 1895 edita) rationes exponit cur Ec-

642. Thesis : Spiritus S. non solum a Pafcre sed etiam a Filio vere procedit, tanquam ab uno principio et unic4 spiratione'. Defide est ex C. Ltigdun. II (1274) : " Fatemur quod Spiritus San5lus seternaliter ex Patre et Filio^ non tanquam ex duobus principiis, sed tanquam ex uno principio^ non duabus spirationibus, sed unicd spiratione procedit". Quae ultima verba addita sunt ad solvendam difficultatem Graecorum quorumdam, qui ideo formulam ex Patre Filioque rejiciebant quia falso putabant ita statui duo principia Spiritus San6li. Sensus igitur thesis est non dari in Patre et Filio duplicem vim spirativam, sed unam tantum, quse utrique communis est : in Deo enim omnia communia sunt, ubi non obstat relationis oppositio; atqui producendo Spiritum S., Pater et Filius non sibi mutuo opponuntur; ergo producunt Spiritum S. per ntodum unius principii. Ex quo sequitur eos producere Spiritum unicd spiratione; ciim enim unica sit vis spirandi, utrique communis, exerceri nequit nisi ab utroque simul agente.

643. 1° Script. Spiritum San6lum a Patre procedere disertis verbis exprimitur 2, et insuper ex iis textibus infertur quibus declaratur Spiritus Patris : " Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis " 3. Quod a Graecis libenter conceditur. Remanet igitur probandum Spiritum San6lum etiam a Filio procedere; triplici utemur argumento : —

Ta) In pluribus Scripturae locis, Spiritus vocatur Spiritus Filii. vel Spiritus Christi Jesu : " Misit Deus Spiriium Filii cWa Orthodoxa (schismatica) Romanx Ecclesise unirinon possit^ hanc primam ahegat, videlicet, do(5lrinam de processione Spiritus S. a Filio fuisse, absque uUo fundamento, Symbolis additam, etparticulamiFz7z<7^?/<?, primum aLeone III reprobatam, temerarie Symbolo additam fuisse. Cf. Ajner. Eccles. Review^ march 1896, p, 223; Duchesne, Eglises sipar^es, Paris, 1896, p. 58 sq., ubi payjisr causae grseci schismatis erudite investigantur.

» Cf. S. Thom., I p., q. 36, a. 2-4; C. Gent., . IV, c. 24-25; de Potent., q. 10, a. 4; Opusc. I, c. 49-51 ; II, c. 49; Bessarion, ^(? Processione Spiritils 6"., ap. Migne, P. G., CLXI, p. 338 sq.; Suarez, 1. X; Petav., 1. VII, c. 3-11; R'i£z, disp. 67; Franzelin, th. 32-41, et Paralipomenon seu Exainen dotflrince Mac. BuJ^akow, etc. ; Hurter, n. 194 sq,; Magliano, La Chiesa greca e la processione eterna dello Spirito Santo; Van der Moerens, Diss. theol. de Processione SpiritHs S.y Lovanii, 1864.

sui. . . " ^ ; " Non permisit eos Spiritus Jesu " ^. Atqui Spiritus San6lus dici non potest Spiritus Filii nisi quia procedit ab Eo; nam, fatentibus ipsis Graecis, idem Spiritus vocatur Spiritus Patris quia procedit a Patre; ergo a pari Spiritus dicitur Spiritus Filii quia procedit a Filio 3. Quod confirmatur ex alio loco, ubi S. Paulus, postquam Spiritum S. vocavit Spiritum Dei^ addit : " Spiritum, qui ex Deo est" ^^ quasi hae locutiones synonymse essent.

644. (b) Iterum Spiritus dicitur missus a Filio sicut a Patre ^ : " Si abiero, inquit Christus, mittam eum ad vos... " " Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre " ; atqui missio in divinis importat processionem personae missai a mittente; nam missio supponit quemdam influxum mittentis in missum : jamvero in Deo nullus alius est influxus unius personae in aliam nisi ille qui venit ex origine seu processione : nam, prseter relationes originis, omnia sunt tribus personis communia, ex supra diclis. Hinc ait S, Augustinus 6 ; " Pater .. non dicitur missus; non enim habet de quo sit, aut de quo procedat ", sic diserte declarans missionem sine processione fieri non posse.